MATA PELAJARAN ELEKTIF IKHTISAS

EDITOR
MUHAMMAD ZULFADHLI BIN ABD RAHMAN

PENULIS
AZHAR BIN SULAIMAN

MOHAMAD BIN ABU DAUD

ILUSTRATOR
MASKI YU BIN LATIF YU

PEREKA BENTUK
MUHAMAD FAIZAL BIN MOKHTAR

ASAS
KELESTARIAN

Tingkatan 4

2016
PENGHARGAAN
Kami merakamkan penghargaan dan ucapan
terima kasih kepada semua pihak yang terlibat
dan memberikan sumbangan dan bantuan
dalam pelbagai bentuk sehingga buku ini berjaya
diterbitkan. Setinggi-tinggi penghargaan dan
ucapan terima kasih diberikan kepada:

Semua pihak yang sudi berkongsi maklumat,
pendapat, kerjasama, cadangan dan sokongan
sama ada secara langsung atau tidak langsung
bagi menyempurnakan penerbitan buku ini.

•	 Jawatankuasa Penambahbaikan Pruf Muka
Surat, Bahagian Buku Teks, Kementerian
Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Penyemakan Pembetulan
Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Penyemakan Naskhah Sedia
Kamera, Bahagian Buku Teks, Kementerian
Pendidikan Malaysia.

•	 Pegawai-pegawai Bahagian Buku Teks
dan Bahagian Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Peningkatan Mutu, Aras Mega
(M) Sdn. Bhd.

•	 Fakulti Pendidikan Universiti Teknologi
Malaysia, Skudai, Johor.

•	 Kolej Vokasional Sultan Abdul Samad,
Banting, Selangor.

•	 Institut Pendidikan Guru Kampus Pendidikan
Teknik, Bandar Enstek, Negeri Sembilan.

KPM2016 ISBN 978-967-0520-79-7

Cetakan Pertama 2016
© Kementerian Pendidikan Malaysia 2016

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana bahan dalam
buku ini, tidak dibenarkan diterbitkan semula,
disimpan dalam cara yang boleh dipergunakan
lagi, ataupun dipindahkan dalam sebarang
bentuk atau cara, baik dengan elektronik,
mekanik, penggambaran semula mahupun
dengan cara perakaman tanpa kebenaran terlebih
dahulu daripada Ketua Pengarah Pelajaran
Malaysia, Kementerian Pendidikan Malaysia.
Perundingan tertakhluk kepada perkiraan royalti
atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia oleh:
Aras Mega (M) Sdn. Bhd. (164242-W),
18 & 20, Jalan Damai 2,
Taman Desa Damai, Sg. Merab,
43000 Kajang, Selangor Darul Ehsan.
Tel: 03-8925 8975
Faks: 03-8925 8985
Laman Web: www.arasmega.com
E-mel: amsb@arasmega.com

Reka Letak dan Atur Huruf:
Aras Mega (M) Sdn. Bhd.

Muka Taip Teks: Minion Pro
Saiz Muka Taip Teks: 11 poin

Dicetak oleh:
Mudah Urus Enterprise Sdn. Bhd.
No 143, Jalan KIP 8,
Taman Perindustrian KIP,
Bandar Sri Damansara,
52200 Kuala Lumpur.

No Siri Buku : 0112
KANDUNGAN

Bab 1  Perkembangan Teknologi dan Kelestarian

Pendahuluan
1.1  Evolusi Pembangunan ke Arah Kelestarian
1.2  Teknologi ke Arah Kelestarian
1.3  Agenda Tempatan 21 (LA 21)
1.4  Teknologi Hijau
1.5  Isu-isu Pembangunan Lestari
Rumusan
Aktiviti
Latihan

Bab 2  Reka Bentuk

Pendahuluan
2.1  Reka Bentuk, Teknologi dan Kehidupan
2.2  Faktor Reka Bentuk
2.3  Proses Reka Bentuk
2.4  Kelestarian Reka Bentuk
Rumusan
Aktiviti
Latihan

Bab 3  Sumber Tenaga

Pendahuluan
3.1  Sumber Tenaga
3.2  Penjana, Penghantaran dan Pengagihan Tenaga Elektrik
Rumusan
Aktiviti
Latihan

Bab 4  Pengangkutan

Pendahuluan
4.1  Sistem Penggerak Utama Kenderaan
4.2  Kenderaan Cekap Tenaga
4.3  Kawalan Hidraulik
4.4  Kawalan Pneumatik
4.5  Kawalan Elektrik Mudah
Rumusan
Aktiviti
Latihan
Glosari
Indeks
Rujukan

2
4
5
8

14
19
25
28
29
30

32
34
35
37
46
66
70
71
72

74

76
77
99

135
136
138

140

142
143
171
177
196
210
226
227
228
230
233
235

iii
Latihan

Menguji pemahaman murid
pada akhir setiap bab.

Bijak Kewangan

Menerapkan elemen celik
kewangan dalam kalangan
murid.

Kemahiran berfikir aras tinggi
bagi merangsang pemikiran
berstruktur dan berfokus
dalam kalangan murid.

Nilai Murni

Memaparkan nilai-nilai
murni yang wajah dicontohi
oleh murid.

Info

Memberikan maklumat
dan informasi tambahan
berkaitan dengan bab yang
dibincangkan.

Amali

Menerangkan sesuatu kerja
amali dengan bantuan
gambar foto langkah demi
langkah.

PENGENALAN IKON

PENDAHULUAN

Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM) Asas Kelestarian Tingkatan 4 adalah salah
satu Mata Pelajaran Elektif Ikhtisas (MPEI) dalam bidang teknologi untuk Tingkatan 4 dan 5.
Buku teks Asas Kelestarian Tingkatan 4 ditulis berdasarkan Dokumen Standard Kurikulum dan
Pentaksiran yang bermatlamat memberi kesedaran kepada murid untuk melengkapkan diri
dengan pengetahuan, kemahiran dan nilai serta berfikiran kreatif, kritis, inovatif dan inventif serta
berpotensi membudayakan diri dengan amalan lestari seiring dengan transformasi perkembangan
Teknologi Hijau ke arah memenuhi kehendak pembangunan industri negara.

Buku teks Asas Kelestarian Tingkatan 4 ini mengandungi empat bab yang merangkumi empat
daripada tujuh modul; iaitu Perkembangan Teknologi dan Kelestarian, Reka Bentuk, Sumber Tenaga
dan Pengangkutan yang melayakkan pelajar untuk mendapat sijil pengiktirafan asas selain sijil
SPM. Modul-modul ini merangkumi tiga domain aspek pembelajaran iaitu kognitif, psikomotor
dan afektif.

Di samping itu, kurikulum ini juga mementingkan pemupukan nilai murni, kemahiran berfikir
dan kerja-buat-sendiri (DIY) selain peka terhadap masalah sekeliling serta sikap yang positif semasa
menjalankan aktiviti bagi melahirkan murid yang celik teknologi, kreatif dan mempunyai ciri-ciri
keusahawanan.

Bagi membantu mencapai matlamat, ikon-ikon berikut digunakan:

Q U I C K  R E S P O N S E  C O D E

Untuk mengimbas kod ini,
pengguna perlu memuat turun
aplikasi Augmented Reality
terlebih dahulu.

Imbas di sini!
Sesuatu yang menarik
untuk diterokai.

C
O

D
E

AR

CONTOH

Layari laman sesawang
www.arasmega.com/ar-apps
untuk memuat turun aplikasi
pengimbas Augmented Reality
(AR).

Layari laman sesawang
www.arasmega.com/qr-apps
untuk memuat turun aplikasi
pengimbas Quick Response
(QR) CODE.

Imbas di sini
Augmented Reality

Imbasan QR Code membantu
pengguna untuk terus melayari
bahan berkaitan dengan cepat.

Layari laman sesawang
www.arasmega.com/ar-apps
untuk memuat turun aplikasi
pengimbas Augmented Reality
(AR).

Layari laman sesawang
www.arasmega.com/qr-apps
untuk memuat turun aplikasi
pengimbas Quick Response
(QR) CODE.

iv
ASAS
KELESTARIAN

BAB 1

B
A

B
 2

BAB 3

BAB 4

1
Standard Pembelajaran

PERKEMBANGAN
TEKNOLOGI DAN
KELESTARIAN   1

BAB

Menerangkan evolusi pembangunan ke arah kelestarian.

Menghubung kait kesan evolusi pembangunan ke arah kelestarian terhadap kehidupan
manusia dan pembangunan negara.

Membanding beza definisi teknologi dengan kelestarian.

Membuat justifikasi perkembangan teknologi melalui tiga elemen kelestarian iaitu Ekonomi,
Sosial dan Alam Sekitar.

Menilai hubung kait elemen kelestarian terhadap tiga konsep kelestarian iaitu Closing the
loop, More from less, Efficient design.

Mengesan kronologi perlaksanaan persefahaman Agenda Tempatan 21 (LA 21).

Membahas keberkesanan Pihak Berkuasa Tempatan (PBT), masyarakat dan sektor swasta
dalam melaksanakan Agenda Tempatan 21 (LA 21).

Mengesan kronologi pelaksanaan dan perkembangan Teknologi Hijau di Malaysia.

Menilai kesesuaian objektif pelaksanaan Teknologi Hijau terhadap elemen kelestarian.

Membuat justifikasi perkembangan Teknologi Hijau di Malaysia dalam pelbagai bidang.

Membahaskan isu-isu semasa mengenai pembangunan lestari dari aspek peranan dan
tanggungjawab yang dilakukan oleh negara maju, kerajaan, industri dan institusi pendidikan.

Pada akhir pembelajaran murid berupaya:
Kampung

Bandar

Bandar
Teknologi

Hijau

Pekan

EVOLUSI
PEMBANGUNAN
B
A

B
 1

Teknologi ialah pengetahuan tentang usaha manusia dalam
mencipta sesuatu dengan menggunakan pelbagai alat, sumber,
teknik dan sistem untuk mengurus kehidupan di samping
meluaskan potensi manusia. Sementara, kelestarian merupakan
satu usaha menghindari pelupusan sumber serta memastikan
kadar kerosakan terhadap alam sekitar adalah pada kadar
minimum. Dua istilah ini saling berkaitan bagi memastikan
kelangsungan hidup yang sejahtera.

Sebagai rakyat Malaysia, memahami erti pembangunan ke
arah kelestarian adalah amat penting. Hal ini muncul daripada
kesedaran tentang kepentingan pemuliharaan dan pemeliharaan
sumber alam semula jadi.

Menyayangi dan menghargai
alam sekitar dengan menyedari
tanggungjawab untuk
memelihara dan memulihara
alam bagi mengekalkan
keseimbangan ekosistem.

Nilai Murni

Pendahuluan

Pemuliharaan membawa
maksud membaik pulih

sumber-sumber alam sekitar
seperti air, hutan, udara dan

mineral yang telah digunakan
tanpa membiarkan segala

sumber itu pupus.

Pemeliharaan pula
meliputi aspek penjagaan
dan perlindungan untuk

mengekalkan sumber-sumber
semula jadi daripada diteroka
dengan rakus oleh manusia.

Foto 1.1 Aktiviti pemeliharaan dan
pemuliharaan alam sekitar

Rajah 1.2 Proses pembangunan lestari

Rajah 1.1 Definisi pemuliharaan dan pemeliharaan

Pemuliharaan Pemeliharaan

Pembangunan Lestari

Pelan Pembangunan

Video penerangan tentang
pemuliharaan sumber.

•	 Ekonomi
•	 Sosial
•	 Alam Sekitar

4
B
A

B
 1

Malaysia merupakan sebuah negara yang sedang membangun dengan pesat. Pembangunan ini
perlu bagi memastikan Malaysia mampu berdiri setanding dengan negara-negara maju di peta
dunia. Dalam kalangan negara-negara maju, teknologi dan inovasi berkembang dengan begitu
pesat. Rajah 1.3 dan Jadual 1.1 di bawah menunjukkan garis masa evolusi pembangunan dan evolusi
pembangunan ke arah kelestarian di negara-negara maju. Rajah 1.4 pula menunjukkan evolusi
pembangunan ke arah kelestarian di Malaysia.

1.1.1 Evolusi kelestarian pembangunan

Evolusi Pembangunan ke Arah Kelestarian1.1

Rajah 1.3 Evolusi era pembangunan

Negara Dahulu Kini

Jepun Penggunaan petrol dan diesel sebagai
sumber bahan api utama kenderaan.

Penggunaan kereta elektrik mula
menggantikan kenderaan petrol dan diesel.

Denmark Penggunaan sumber tenaga yang tidak
boleh diperbaharui.

Pada kadar optimum, berjaya
menghasilkan 140% tenaga daripada
sumber yang boleh diperbaharui.

Jerman Penggunaan sumber tenaga yang tidak
boleh diperbaharui.

Pada kadar optimum, mampu
menghasilkan 100% tenaga daripada
sumber yang boleh diperbaharui.

Norway Pembalakan yang terancang untuk
tujuan pembangunan.

Negara pertama yang komited untuk pelan
pembalakan sifar.

Jadual 1.1 Evolusi pembangunan lestari di negara-negara maju

Abad ke-21
Era teknolgi
maklumat dan digital.
Pembangunan lestari

Tahun

P
er

is
tiw

a

Revolusi Ilmu (700-1300)
Perkembangan ilmu dan teori
dalam bidang mekanikal,
perubatan, binari dan lain-lain.

Revolusi Industri (1750-1850)
Pengeluaran produk, mesin
mudah dan kenderaan

Abad ke-20
Era modenisasi

5
B
A

B
 1

Dasar Pembangunan Nasional - Mengambil kira faktor alam sekitar dan
sosial dalam pembangunan ekonomi. Menggalakkan kemajuan ekonomi,
sosial dan budaya melalui pembangunan yang lestari.

1991

Pelan Tindakan Pembangunan Lestari Global - Dikeluarkan pada
deklarasi Earth Summit di Rio de Janerio, Brazil. Menekankan peranan
dan penglibatan pihak berkuasa tempatan (PBT) dalam melaksanakan
pembangunan lestari.

1992

Dasar Pemuliharaan Nasional - Mengambil kira pertimbangan terhadap
alam sekitar dalam semua aspek perancangan dan pengurusan pembangunan
ekonomi negara.

1993

Rancangan Malaysia ke-7 - Pelan pemeliharaan dan pemuliharaan alam
sekitar dan pengurusan mampan sumber asli sebagai salah satu agenda
dalam Rancangan Malaysia ke-7.

1996-2000

Indeks Kualiti Kehidupan Malaysia - Merangkumi aspek-aspek seperti
kualiti udara, pembalakan, bekalan air bersih, pendapatan, kehidupan bekerja,
pengangkutan dan telekomunikasi, kesihatan, pendidikan, perumahan, alam
sekitar, keluarga,  keselamatan dan adat.

1999

Dasar Wawasan Nasional - Menggalakkan kesaksamaan sosial, pertumbuhan
eknomi yang mampan dan penjagaan alam sekitar.2001-2010

Compendium of Environment Statistics - Memfokuskan kepada penyelesaian
isu-isu berkaitan udara, air, tanah dan alam sekitar. 2001

Rancangan Malaysia ke-9 - Menggalakkan penjagaan alam sekitar bagi
memastikan wujudnya keseimbangan antara keperluan pembangunan dan
alam sekitar.

Green Building Index (GBI) - Satu bentuk ujian untuk industri pembinaan
Malaysia. Objektif GBI adalah untuk menjimatkan tenaga, sumber,
penggunaan bahan kitar semula dan menyesuaikan bangunan di Malaysia
dengan cuaca, tradisi, budaya dan alam sekitar.

Rebat Cukai - Insentif dalam bentuk rebat cukai untuk pembelian kenderaan
hibrid bagi menggalakkan penggunaan Teknologi Hijau.

Feed in Taarif  - Program di bawah kelolaan Sustainable Energy Development
Authority (SEDA). Program ini membolehkan individu atau syarikat menjual
tenaga daripada sumber yang boleh diperbaharui kepada syarikat tenaga
seperti Tenaga Nasional Berhad (TNB).

2006-2010

2009

2014

2016

Rajah 1.4 Evolusi pembangunan ke arah kelestarian di Malaysia

6
B
A

B
 1

Kesan evolusi pembangunan ke arah kelestarian terhadap
kehidupan manusia dan pembangunan negara.1.1.2

Dalam membincangkan isu kelestarian, terdapat tiga elemen penting yang terlibat iaitu, ekonomi,
sosial dan alam sekitar. Ketiga-tiga elemen kelestarian ini perlu digunakan untuk mengukur kejayaan
sesuatu pembangunan yang lestari. Untuk itu, kesan pembangunan terhadap kehidupan manusia
dan pembangunan sesebuah negara perlu dilihat daripada perspektif ketiga-tiga elemen ini.

Elemen
Kelestarian

Kehidupan
manusia

Pembangunan
negara

Ekonomi

•	Penggunaan alat dan mesin-mesin
yang dapat membantu pekerja untuk
bekerja dengan lebih efisien.

•	Menjimatkan masa.
•	Budaya kerja yang lebih produktif.
•	Menjimatkan kos.

•	Penghasilan teknologi yang lestari
dapat memaksimumkan penggunaan
sumber negara secara optimum bagi
meningkatkan pendapatan negara.

•	Pembangunan ekonomi yang lebih
terancang dan mampan.

Sosial

•	Kesedaran tentang isu kesihatan
telah mendedahkan masyarakat
tentang pentingnya keperluan
sumber makanan dan air yang sihat
menggunakan proses atau kaedah
yang lestari.

•	Pembangunan luar bandar untuk
memudahkan akses kemudahan
perkhidmatan  awam.

•	Pengenalan peraturan seperti sistem
tadahan air hujan untuk projek
perumahan bagi mengawal banjir.

•	Pentadbiran negara menetapkan
peraturan untuk menanam pokok-pokok
dan taman-taman rekreasi untuk
kesejahteraan masyarakat.

Alam sekitar

•	Menerapkan unsur kelestarian dalam
aktiviti seharian seperti pembuangan
sampah mengikut kategori, dan
mengurangkan penggunaan beg
plastik dan sebagainya.

•	Kehidupan yang lebih berkualiti
dan sihat hasil daripada kadar
pencemaran yang rendah.

•	Pengurusan industri yang
mengutamakan penggunaan Teknologi
Hijau dalam pengurusan dan
penghasilan produk yang mesra alam.

•	Penjagaan alam sekitar menjadi faktor
utama dalam pembangunan ekonomi.

Jadual 1.2 Kesan evolusi pembangunan terhadap manusia dan pembangunan negara

“Demi kemajuan, alam sekitar perlu
dikorbankan”. Setujukah anda?
Bincangkan.

Setiap individu bertanggungjawab atas pencemaran dan degradasi
alam sekitar yang disebabkan oleh mereka. Membuang bahan
tercemar di sesuatu tempat adalah seumpama kita meracuni
orang yang mendiami tempat tersebut

Nilai Murni

7
B
A

B
 1

Teknologi ke Arah Kelestarian

Definisi	teknologi	dan	kelestarian

Perbincangan:
Cadangkan idea berkaitan
teknologi dengan kelestarian
yang diaplikasikan di Malaysia.

1.2

1.2.1

Info

Dalam pembinaan bangunan, kita mempunyai beberapa agensi
yang mengeluarkan sijil pengiktirafan bagi bangunan mesra alam.
Sebagai contoh, kita mempunyai ‘Green Building Index’ (GBI)
sebagai sistem pengukur dan pengiktirafan bangunan mesra alam
di Malaysia. Di peringkat antarabangsa, ‘Leadership in Energy and
Environmental Design’ (LEED) merupakan sistem pengiktirafan
yang paling banyak digunakan.

Menurut Kamus Dewan Edisi ke-4 teknologi ialah aktiviti atau kajian yang menggunakan
pengetahuan sains untuk tujuan amalan dalam industri, pertanian, perubatan, perniagaan dan
lain-lain. Kelestarian pula bermaksud keadaan (hutan, persekitaran dan lain-lain) yang tidak
berubah atau terpelihara seperti asal.

Aktiviti atau kajian yang menggunakan pengetahuan sains untuk tujuan perindustrian dan lain-lain
bagi memenuhi keperluan generasi sekarang tanpa menjejaskan keupayaan generasi akan datang untuk
memenuhi keperluan mereka.

Rajah 1.5 Rumah lestari

Kelestarian Teknologi

Kedudukan rumah memaksimumkan
kemasukan cahaya matahari untuk
mengurangkan penggunaan lampu.

Panel solar sebagai sumber
tambahan tenaga elektrik.

Takungan air hujan
untuk membasuh laman

dan menyiram pokok.

Cat warna cerah untuk
memantulkan haba.

Lubang udara untuk
pengaliran haba keluar.

Aliran udara
sejuk masuk

Aliran udara
panas keluar

8
B
A

B
 1

Perkembangan teknologi melalui tiga elemen kelestarian

Menurut Kamus Dewan Edisi-4, justifikasi bermaksud
suatu alasan (yang kuat) yang menjadi sesuatu wajar
dilakukan (diusahakan dan sebagainya) atau diberikan.

Info

1.2.2

Rajah 1.6 Perkembangan teknologi melalui tiga elemen kelestarian

Pembangunan adalah satu keperluan bagi memastikan kelangsungan hidup. Namun, ia perlu
mengambil kira elemen-elemen kelestarian iaitu ekonomi, sosial dan alam sekitar bagi memastikan
keperluan generasi akan datang terjamin.

•	 Meningkatkan aspek kesihatan.
•	 Menyediakan sistem pendidikan

kelas pertama.
•	 Sumber pemakanan yang cukup

dan bersih.
•	 Memperbanyakkan kawasan

rekreasi di bandar.
•	 Menyediakan peluang sama rata

kepada semua lapisan masyarakat.
•	 Meningkatkan kualiti hidup.

•	 Menangani pencemaran alam sekitar dengan
perkembangan teknologi yang mesra alam.

•	 Menguruskan sisa dengan lebih sistematik dan
mesra alam.

•	 Mengawal aktiviti pembalakan.
•	 Menanam semula setiap pokok yang ditebang.
•	 Menangani isu pemanasan global.

Sosial

Lestari

Ekonomi

Alam sekitar

Kebolehlaksanaan Kebolehidupan

Kesaksamaan

•	 Meningkatkan sumber pendapatan.
•	 Menstabilkan ekonomi.
•	 Mementingkan aspek

perkembangan kemahiran, ilmu dan
penjagaan alam sekitar.

•	 Mempunyai kesedaran terhadap
konsep mesra alam,  jejak
karbon dan kitar semula dalam
pembangunan.

•	 Meningkatkan peluang pekerjaan.
•	 Menghasilkan tenaga lestari.

Bagaimanakah anda menunjukkan semangat
cintakan persekitaran yang bersih, cantik
dan nyaman? Bincangkan.

9
B
A

B
 1

Hubung kait elemen kelestarian terhadap
tiga konsep kelestarian1.2.3

SISTEM
KITAR SEMULA

Closing the loop

Selain dapat membantu alam
sekitar, amalan mengitar
semula dapat menjana
pendapatan tambahan. Anda
boleh mengumpul barangan
terpakai seperti tin, botol kaca
dan surat khabar lama dan
menjual di pusat kitar semula.

Bijak Kewangan

Dalam membincangkan isu pembangunan yang lestari, terdapat tiga konsep utama kelestarian
perlu dititikberatkan iaitu konsep Closing the loop, More from less dan Efficient design. Tiga konsep
ini memainkan peranan yang penting dalam sesuatu pembangunan yang lestari.

Biasanya, aktiviti kehidupan seharian kita serta operasi sesebuah industri akan menghasilkan sisa
buangan. Konsep Closing the loop dapat membantu mengatasi masalah ini. Closing the loop bermaksud
satu kitaran lengkap untuk proses sesuatu pembuatan. Sistem Closing the loop juga memastikan hasil
atau sisa digunakan semula supaya tiada sisa terbuang dan pencemaran dapat dikurangkan. Berikut
merupakan beberapa contoh penggunaan konsep Closing the loop dalam kehidupan harian:

•	 Tin minuman lama dikitar semula untuk dijadikan tin minuman baharu.

•	 Sisa najis haiwan digunakan sebagai baja untuk tanaman.

•	 Hasil daripada pokok kelapa dapat digunakan untuk pelbagai perkara seperti daun kelapa untuk
ketupat, lidi untuk penyapu, buah kelapa untuk santan dan airnya untuk diminum dan batang
kelapa boleh digunakan sebagai titi.

Rajah 1.7 Kitaran Closing the loop

1. Closing the loop

Ramalkan keadaan persekitaran
rumah anda, sekiranya anda
dan keluarga membuang bekas
makanan merata-rata.

10
B
A

B
 1

Rajah 1.8 menunjukkan aplikasi konsep Closing the loop dalam perusahaan ternakan ayam.

Rajah 1.8  Contoh Closing the loop dalam aktiviti ladang ternakan

Closing the loop

Sosial Alam sekitar

1. Menjana sumber pendapatan.

2. Menggunakan produk
dengan sepenuhnya dapat
mengurangkan kos seharian.

3. Meningkatkan ekonomi
dengan impak rendah pada
alam sekitar.

1. Komuniti yang lebih sihat
hasil daripada alam sekitar
yang bersih.

2. Kesan daripada ekonomi
dan alam sekitar yang lebih
baik boleh mewujudkan
masyarakat yang harmoni.

1. Sisa buangan berada pada
kadar rendah.

2. Alam sekitar yang bersih
kesan daripada kadar
pencemaran yang rendah.

3. Menghasilkan sumber air
yang lebih bersih.

Baja kompos digunakan
untuk tanaman.

Tanaman diproses
menjadi makanan ayam.

Ayam sihat hasil daripada
makanan organik berkualiti.

Najis ayam diproses
menjadi baja kompos.

Najis ayam
yang sihat boleh

menghasilkan baja
yang berkualiti.

Najis ayam
dikumpulkan.

Ekonomi

11
B
A

B
 1 More from less merupakan satu konsep iaitu penggunaan secara maksimum akan dapat diperoleh

daripada sumber yang sedikit. Konsep More from less menekankan kepada kecekapan penggunaan
sumber supaya sumber yang digunakan itu dapat dikekalkan untuk kegunaan generasi akan datang.
Berikut adalah beberapa contoh penggunaan konsep More from less:

1. Penggunaan pengangkutan awam berbanding kereta persendirian dapat menjimatkan
ruang penggunaan jalan raya serta mengurangkan kesesakan lalu lintas.

2. Reka bentuk pembungkusan yang efektif dapat menjimatkan ruang simpanan. Lebih
banyak bungkusan dapat disimpan di dalam ruang yang sama.

3. Penggunaan lampu jimat tenaga dapat menghasilkan lebih cahaya dengan tenaga yang
lebih rendah.

More from less

1. Produk yang dihasilkan
mampu berfungsi mengikut
cara hidup pengguna.

2. Meningkatkan kesedaran dan
mengurangkan kerosakan
terhadap alam sekitar.

1. Dapat mengurangkan
sisa buangan.

2. Menjadikan persekitaran
lebih bersih dan cantik.

3. Mengurangkan kadar
pencemaran alam.

2. More from less

Rajah 1.9 Contoh aplikasi More from less

1. Memberi nilai tambah dalam
produk yang dihasilkan.

2. Dapat menjana pendapatan
tambahan melalui
kepelbagaian produk hasil
daripada penggunaan
sumber yang sepenuhnya.

Rajah 1.9 menunjukkan perbezaan di antara penggunaan kenderaan dan bas untuk sekumpulan
orang. Penggunaan bas dapat membawa lebih ramai penumpang (more) dengan penggunaan ruang
jalan raya yang lebih sedikit (less).

Sosial Alam sekitarEkonomi

12
B
A

B
 1

1. Reka bentuk kerusi yang mengambil kira faktor postur badan manusia.
2. Reka bentuk tayar yang lebih stabil ketika kenderaan melalui jalan basah.
3. Reka bentuk kereta yang mengambil kira zon remuk bagi mengurangkan risiko kecederaan

terhadap penumpang ketika berlaku kemalangan.

Foto 1.2 Stesen mengecas kereta elektrik menggunakan
tenaga solar di Universiti Teknologi Malaysia

Info

Rumah yang direka bentuk bagi mengoptimumkan penggunaan
cahaya matahari dan arah angin dapat mengurangkan kos
elektrik sebanyak 40% - 60%. Kos ini dapat dikurangkan 100%
dengan pemasangan sistem tenaga solar.

Bincangkan bagaimana
anda boleh mempraktikkan
konsep Closing the loop
dalam bilik darjah anda.

Efficient design merupakan satu konsep yang memfokuskan kepada penghasilan sesuatu reka bentuk
yang baik dengan mengambil kira beberapa faktor penting seperti manusia, fungsi, kekuatan, estetika
dan bahan.

Efficient design

1. Memberikan lebih banyak
pilihan produk.

2. Meningkatkan daya saing
antara industri.

3. Kos penggunaan,
penyelenggaraan dan
pembaikan yang rendah.

1. Membantu membina
kehidupan yang lebih baik
dan berkualiti.

2. Aktiviti sosial yang
lebih terancang.

1. Menggunakan bahan
yang mesra alam terhadap
alam sekitar.

2. Menggunakan teknologi
mesra alam yang
dapat mengurangkan
pencemaran alam.

3. Efficient design

Rajah 1.10 Rumah lestari

Sosial Alam sekitarEkonomi

13
B
A

B
 1

Kronologi pelaksanaan persefahaman Agenda
Tempatan 21 (LA 21)

Agenda Tempatan 21 (LA 21)1.3

1.3.1

Agenda Tempatan 21 merupakan satu pelan tindakan pembangunan lestari global yang dikeluarkan
pada deklarasi Earth Summit di Rio de Janerio, Brazil pada tahun 1992. Ia menekankan peranan dan
penglibatan Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) dalam melaksanakan pembangunan lestari.

Pelancaran Agenda Tempatan 21

Penubuhan The Comission on
Sustainable Development (CSD)

JUN 19921

2 DISEMBER 1992

•	 Bertujuan menyediakan dunia bagi  menghadapi segala cabaran abad kini dan akan datang.
•	 Mencapai persetujuan global mengenai usaha pembangunan dan alam sekitar yang lestari.
•	 Menjadi tanggungjawab pihak pemerintah untuk menyediakan suatu dasar, strategi dan proses

yang sistematik.
•	 Mewujudkan kerjasama antarabangsa bagi menyokong dan melengkapi usaha kelestarian.
•	 Mengukuhkan peranan Pertubuhan Bangsa-bangsa Bersatu (PBB) dalam memantau

perkembangan Agenda Tempatan 21:
 - Menyelaras sumber kewangan.
 - Menampung kos tambahan bagi menangani masalah alam sekitar global.
 - Membuat penilaian terhadap perkembangan program dan aktiviti pembangunan dan alam

sekitar lestari.

•	 Sebagai badan pemerhati dan melaporkan pelaksanaan Agenda Tempatan 21.
•	 Memastikan tindakan susulan yang berkesan hasil daripada Persidangan PBB mengenai

pembangunan dan alam sekitar lestari.
•	 Melibatkan diri secara aktif bagi memantau dan menilai aktiviti pembangunan dan

persekitaran lestari di semua negara.
•	 Menyediakan kumpulan kerja bagi membincangkan matlamat tersebut.
•	 Menyediakan kertas kerja lengkap bagi program dan aktiviti yang berterusan.
•	 Mewujudkan komuniti pakar antarabangsa dalam menyediakan dana bagi pembangunan

lestari keseluruhannya.

14
B
A

B
 1

Asia Pasific Economic Cooperation (APEC) mengiktiraf kepentingan
Agenda Tempatan 21

Pelaksanaan Agenda Tempatan 21 di Malaysia

Pelaksanaan penuh Agenda Tempatan 21 dan program tambahan
serta komitmen prinsip Rio dikuatkuasakan semula

JUN 1997

MAC 20004

SEPTEMBER 20025

Rajah 1.11 Kronologi pelaksanaan Agenda Tempatan 21

•	 Negara APEC bersedia melaksanakan pembangunan lestari untuk kesejahteraan manusia sejagat.
•	 Persetujuan khusus yang dicapai:

- Mengadakan program kerjasama yang berkekalan terhadap alam sekitar seperti kebersihan
dan mewujudkan bandar lestari.

- Menyediakan bandar-bandar yang mesra alam sekitar dan menghargai program-program
yang disediakan oleh sesebuah negara.

- Sektor kerajaan, swasta dan komuniti setempat berganding bahu mengubah prinsip
pembangunan yang lebih lestari.

Sebagai penyelaras, Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT) dengan kerjasama
Unit Perancang Ekonomi dan United Nations Development Berhad (UNDB) telah bertindak:
•	 Menubuhkan sekretariat Agenda Tempatan 21 bagi menyelaras, memantau dan menyediakan

laporan pelaksanaan program kepada Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT).
•	 Meningkatkan peranan Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) dalam mendidik orang awam untuk

turut serta dalam pembangunan dan persekitaran lestari.
•	 Perbadanan Putrajaya memulakan program bandar lestari dan bersepakat menjadikan

Putrajaya ceria, mesra alam, selamat, beridentiti dan mempunyai penduduk yang berilmu
dengan mengamalkan nilai-nilai murni demi kesejahteraan masa kini dan akan datang.

•	 Malaysia melancarkan Dasar Alam Sekitar Negara (DASN)
 - Bermatlamat untuk meneruskan kemajuan ekonomi, sosial dan budaya serta meningkatkan

kualiti hidup rakyat Malaysia menerusi kesejahteraan pembangunan dan alam sekitar lestari.
 - Tujuan khusus adalah untuk mewujudkan alam sekitar yang bersih, selamat, sihat dan

produktif bagi generasi masa kini dan akan datang.

3

15
B
A

B
 1

Berdasarkan prinsip dalam Agenda Tempatan Pihak Berkuasa
Tempatan, masyarakat dan sektor swasta perlu melaksanakannya
dengan berkesan. Rajah 1.12 menunjukkan keberkesanan
pelaksanaan Agenda Tempatan 21 (LA 21) .

Keberkesanan pihak berkuasa tempatan (PBT), masyarakat dan
sektor swasta dalam melaksanakan Agenda Tempatan 21 (LA 21)

1.3.2

Prinsip

Penyertaan dan ketelusan

Usaha sama

Kebertanggungjawaban

Pendekatan menyeluruh

Maklumat tentang
program Tempatan
Agenda 21 dan
pembangunan
mampan mesti
sentiasa terbuka
dan telus kepada
masyarakat tempatan.

Mewujudkan
usahasama dan
tanggungjawab
bersama antara semua
pihak berkepentingan.

Semua rakan
usahasama
bertanggungjawab
kepada keputusan dan
tindakan yang diambil.

Menangani punca
masalah-masalah
sosial, ekonomi dan
alam sekitar dengan
cara yang sepadu dan
merangkumi seluruh
masyarakat tempatan.

Sambutan masyarakat
masih pada tahap
minimum. Usaha
mempromosi program
perlu di jalankan
secara menyeluruh.

Kerjasama antara
PBT, masyarakat
dan swasta perlu
ditingkatkan untuk
faedah bersama
secara konsisten.

Terdapat keputusan
dan tindakan yang
diambil kurang dipatuhi
menyebabkan program
kurang berkesan.

Masyarakat tempatan
kurang memberi
kerjasama terhadap
program dari pihak
PBT yang boleh
mewujudkan suasana
kehidupan tidak selesa.

Penerangan Situasi semasa

Perbadanan Putrajaya

16
B
A

B
 1

Prinsip

Peka kepada
keupayaan

Kesaksamaan

Mementingkan masa
hadapan

Hasil yang nyata

Memastikan bahawa
corak hidup dan
pembangunan kita
adalah mesra alam
dan selaras dengan
keupayaan alam sekitar.

Memastikan bahawa
semua lapisan
masyarakat tempatan,
tanpa membezakan
kaum, jantina, umur,
keupayaan, taraf
sosioekonomi atau
latar belakang, diwakili
dalam program Agenda
Tempatan 21.

Memastikan bahawa
kepentingan pada
masa kini dan masa
hadapan diambil kira
dalam semua peringkat
program Agenda
Tempatan 21.

Membuahkan hasil
yang nyata supaya
program Agenda
Tempatan 21 dapat
dipertingkatkan dan
dipastikan berterusan.

Isu pembangunan
mampan di peringkat
tempatan perlu dikaji
dan ditangani bersama.

Peluang untuk
masyarakat dan
sektor swasta turut
serta dalam proses
pembangunan masih
pada tahap sederhana.

Sokongan ahli
masyarakat dan sektor
swasta terhadap
program-program yang
akan membawa manfaat
kepada semua masih
boleh ditingkatkan.

Hasil yang nyata
cuma dapat dihasilkan
di bandar raya dan
bandar besar sahaja.
Contohnya, Putrajaya.

Penerangan Situasi semasa

Rajah 1.12 Keberkesanan Pihak Berkuasa Tempatan (PBT), masyarakat dan sektor
swasta dalam melaksanakan Agenda Tempatan

17
B
A

B
 1

Untuk keberkesanan yang berkekalan, kerjasama semua pihak amat penting dalam menjayakan
Agenda Tempatan 21 ini. Rajah 1.13 menunjukkan peranan dan tanggungjawab yang penting antara
pihak yang terlibat dalam perlaksanaan Agenda Tempatan 21.

Rajah 1.13 Hubungan kerjasama pihak individu, swasta dan kerajaan

Sebagai individu:
Menyokong usaha pihak kerajaan
dalam program alam sekitar.
Memulakan usaha sendiri seperti
kitar semula.
Menjimatkan penggunaan elektrik
dan air.

Sebagai wakil kerajaan:
Meningkatkan persefahaman antara
masyarakat dengan pihak kerajaan.
Meningkatkan sokongan masyarakat
kepada program-program yang akan
membawa manfaat kepada semua.
Mempertingkatkan imej sebagai
wakil kerajaan yang mempraktikkan
tadbir urus yang baik dengan adanya
penyertaan awam, ketelusan, kepekaan,
kesepakatan, keberkesanan dan
kecekapan,  kebertanggungjawaban
dan wawasan strategik.

Organisasi Berasaskan Komuniti (CBO), Badan Bukan Kerajaan (NGO) atau
syarikat (pihak swasta):
Meningkatkan imej sesebuah pertubuhan sebagai badan masyarakat atau korporat yang
bertanggungjawab dan peka terhadap keperluan-keperluan masyarakat tempatan dan
pihak-pihak berkepentingan.
Menjalankan program-program dengan lebih berkesan kerana adanya kerjasama dari
pihak-pihak berkepentingan yang lain.
Peluang untuk merancang dan menguruskan pembangunan alam sekitar bersama-sama
dengan pihak berkuasa tempatan.
Peluang untuk memberi input kepada dasar-dasar dan kaedah operasi tempatan yang
ada kesan kepada alam sekeliling dan kualiti hidup masyarakat tempatan.
Peluang untuk berkhidmat untuk masyarakat.

Agenda
Tempatan

21

Info

CBO - Community Based Organisation

NGO - Non-Governmental Organisation

Apakah usaha-usaha yang perlu
dijalankan supaya Malaysia menjadi
negara maju dan makmur.

18
B
A

B
 1

Rajah 1.14  Dasar Teknologi Hijau Negara

Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air (KeTTHA) mendefinisikan "Teknologi Hijau" sebagai
pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem untuk memelihara alam sekitar dan alam
semula jadi dan meminimumkan atau mengurangkan kesan negatif daripada aktiviti manusia. Produk
atau sistem yang mengaplikasikan Teknologi Hijau perlu memenuhi beberapa kriteria berikut:

Rajah 1.14 Dasar Teknologi Hijau Negara.

Teknologi Hijau1.4

Sisa bangunan lama yang dirobohkan dapat digunakan sebagai bahan penguat tanah bagi
menggantikan batu kelikir dalam proses pembinaan bangunan atau jalan raya. Selain penjimatan
kos, penggunaan semula sisa lama bangunan ini dapat mengurangkan aktiviti penarahan bukit
untuk mendapatkan batu kelikir.

Bijak Kewangan

4
Dasar Teknologi

Hijau Negara

Alam sekitar

Memulihara
dan meminimumkan

kesan kepada
alam sekitar

Ekonomi

Meningkatkan
pembangunan

ekonomi negara
melalui penggunaan

teknologi

Sosial

Meningkatkan
kualiti hidup untuk

semua

Tenaga

Mencari
ketidakbergantungan

tenaga dan
mempromosikan

kecekapan tenaga

Menjimatkan tenaga dan sumber asli

Menggalakkan sumber-sumber yang boleh diperbaharui.

Meminimumkan degradasi kualiti persekitaran.

Mempunyai pembebasan Gas Rumah Hijau yang rendah atau sifar.

Selamat untuk digunakan dan menyediakan persekitaran sihat dan lebih baik untuk
semua hidupan.

19
B
A

B
 1

Pelaksanaan dan perkembangan Teknologi
Hijau di Malaysia1.4.1

Pembinaan kincir angin pertama Malaysia
di Pulau Layang-layang, Sabah.

Kemasukan kereta elektrik pertama
ke Malaysia dari negara maju.

Pembinaan ladang solar
di Sepang.

Rajah 1.15 Perkembangan Teknologi Hijau di Malaysia

Penubuhan Malaysia
Green Building Confederation

(MGCB).

Pelancaran Dasar
Teknologi Hijau Negara.

Penubuhan sistem Green
Building Index (GBI).

Penubuhan KeTTHA.

1990-an 1992

2009

2009 2009

2013 2013

2007

Perkembangan teknologi adalah penting untuk pembangunan sesebuah negara. Pembangunan tidak
terancang akan memberikan impak yang negatif terhadap alam sekitar. Pertimbangan terhadap
alam sekitar adalah perlu bagi menjamin kestabilan ekosistem dan kelangsungan sumber-sumber
alam . Rajah 1.15 menunjukkan garis masa pekembangan perlaksanaan Teknologi Hijau di Malaysia.

Menekankan peranan dan penglibatan Pihak Berkuasa Tempatan
(PBT) dalam melaksanakan pembangunan lestari.

20
B
A

B
 1

Isu pelepasan
gas rumah hijau dapat dikurangkan

melalui penjimatan tenaga.

Penubuhan CETREE USM 9 Centre for
Education and Training in Renewable Energy.

Pembinaan bangunan Green
Tech - Bangunan Tenaga Sifar.

Rebat cukai untuk pembelian
kenderaan hibrid.

Pelancaran Program Feed in
Taarif (Di bawah kelolaan SEDA)

Kereta EEV Malaysia pertama
Produa Axia.

Pembinaan sistem jana kuasa
hibrid di Pulau Perhentian

(angin, solar, diesel).

Penubuhan Kementerian
Sains Teknologi dan Inovasi

2000 2000

20142014 2016

2004

20052005

21
B
A

B
 1

Kesesuaian objektif pelaksanaan Teknologi Hijau
terhadap elemen kelestarian1.4.2

Jadual 1.3 Objektif pelaksanaan Teknologi Hijau

Elemen kelestarian Objektif Penerangan

Ekonomi •	 Mengurangkan kadar
peningkatan penggunaan
tenaga serta meningkatkan
pembangunan ekonomi.

•	 Membantu pertumbuhan
dalam industri Teknologi
Hijau dan meningkatkan
sumbangannya kepada
ekonomi negara.

•	 Pengurangan kadar
penggunaan tenaga dapat
mengurangkan kos operasi.

•	 Merancakkan lagi
pembangunan ekonomi
negara dengan menyertai
industri baharu seperti
industri Teknologi Hijau.

Sosial •	 Meningkatkan keupayaan
bagi inovasi dalam
pembangunan Teknologi
Hijau dan meningkatkan daya
saing dalam Teknologi Hijau
di persada antarabangsa.

•	 Meningkatkan pendidikan
dan kesedaran awam
terhadap Teknologi Hijau dan
menggalakkan penggunaan
meluas Teknologi Hijau.

•	 Taraf kehidupan dapat
ditingkatkan dari segi
kesihatan dan kewangan
dengan pembangunan
ekonomi yang lestari.

•	 Menambah peluang pekerjaan
dengan pertumbuhan industri
Teknologi Hijau.

•	 Memudahkan kehidupan
seharian dengan teknologi
baharu yang lebih lestari.

Alam sekitar •	 Memastikan pembangunan
mampan dan memulihara
alam sekitar untuk generasi
akan datang.

•	 Menjamin pengekalan
sumber-sumber alam untuk
kegunaan masa hadapan.

Penerapan Teknologi Hijau dalam kehidupan dilihat sebagai satu jalan penyelesaian untuk
menangani isu berkaitan tenaga dan alam sekitar secara serentak. Teknologi hijau membantu kita
untuk terus maju ke hadapan tanpa memberikan impak negatif yang besar kepada alam sekitar.
Jadual 1.3 menunjukkan kesesuaian pelaksanaan Teknologi Hijau terhadap elemen kelestarian.

Inovasi penting dalam kaedah pembuatan
bahan makanan. Bincangkan.

22
B
A

B
 1

Perkembangan Teknologi Hijau di Malaysia dalam
pelbagai bidang1.4.3

Sumber Tenaga

Pengangkutan
dan Kuasa

• Jana kuasa elektrik diesel
• Arang batu

• Kandar
• Beca
• Kuda

• Jana kuasa elektrik solar
• Kincir angin
• Jana kuasa hidro

• Kereta
• Kapal terbang
• MRT (Mass Rapid Transit)

• Jana kuasa elektrik ombak
• Sel hidrogen

• Kereta api levitasi magnet

Dahulu

Dahulu

Sekarang

Sekarang

Masa Hadapan

Masa Hadapan

Sejajar dengan usaha kerajaan untuk menjaga alam sekitar, sektor-sektor utama perlu memainkan
peranan penting bagi menjayakan usaha ini. Sektor seperti tenaga, pengangkutan, pembinaan,
rawatan sisa dan air merupakan nadi penggerak sesebuah negara. Rajah 1.16 di bawah menunjukkan
perkembangan Teknologi Hijau dalam sektor-sektor berkaitan.

Rajah 1.16 (a) Perkembangan Teknologi Hijau dalam sektor sumber tenaga

Rajah 1.16 (b) Perkembangan Teknologi Hijau dalam sektor pengangkutan dan kuasa

23
B
A

B
 1

Pembinaan

Rawatan Air

Rawatan Sisa Pepejal

• Bahan seperti kayu, buluh
dan daun nipah.

• Rawatan air semula jadi
dari air bukit, mata air.

• Sisa pepejal dibakar

• Batu bata, simen dan
tetulang keluli.

• Penapis osmosis
songsang, penapis karbon,
penapis seramik

• Tapak pelupusan
sampah, biojisim

• Pengunaan bahan-bahan
kitar semula seperti plastik
dan kertas.

• Penyulingan air laut dan
teknologi biofilem.

• Kitar semula

Dahulu

Dahulu

Dahulu

Sekarang

Sekarang

Sekarang

Masa Hadapan

Masa Hadapan

Masa Hadapan

Rajah 1.16 (c) Perkembangan Teknologi Hijau dalam sektor pembinaan

Rajah 1.16 (d) Perkembangan Teknologi Hijau dalam sektor rawatan air

Rajah 1.16 (e) Perkembangan Teknologi Hijau dalam sektor rawatan sisa pepejal

24
B
A

B
 1

Isu-isu Pembangunan Lestari

Negara Maju

Kerajaan

1.5

Isu-isu semasa mengenai pembangunan lestari dari aspek
peranan dan tanggungjawab oleh negara maju, kerajaan,
industri dan institusi pendidikan

1.4.31.5.1

Foto 1.3 Pemandangan bandar

Isu-isu semasa

Isu-isu semasa

Peranan

Peranan

Tanggungjawab

Tanggungjawab

•	 Pembangunan pesat
memberi kesan negatif
kepada alam sekitar

•	 Pertambahan penduduk
yang memerlukan
kepada penempatan dan
sistem pengangkutan.

•	 Penggunaan sumber
alam dapat dikurangkan
dengan penggunaan
teknologi terkini seperti
kereta elektrik.

•	 Menentukan peraturan
dan undang-undang
yang berkaitan dengan
pembangunan perumahan.

•	 Sistem pengangkutan
yang lebih sistematik.

•	 Perlu berusaha
mengurangkan impak
negatif terhadap
alam sekitar. Contoh
impak negatif:
penipisan lapisan ozon,
peningkatan suhu global,
kemusnahan sumber
dan lain-lain.

•	 Usaha mengurangkan
peningkatan suhu
global yang meningkat
2oC sebagai satu
agenda penting dalam
pembangunan lestari.

•	 Undang-undang
perumahan untuk
kesejahteraan masyarakat.

•	 Sistem penguraian trafik.

25
B
A

B
 1

Industri

Foto 1.5 Pemandangan alam yang bersih hasil daripada amalan sistem
pembuangan sisa yang sistematik

Isu-isu semasa Peranan Tanggungjawab

•	 Penghasilan produk
secara besar-besaran
bagi memenuhi
permintaan pasaran.

•	 Produk yang dihasilkan
tidak mengambil kira
faktor alam sekitar.

•	 Penghasilan produk
yang tidak berkualiti dari
aspek fungsi, ketahanan
dan keselamatan.

•	 Membuat pemasangan
peralatan untuk mengukur
kandungan asap dan
habuk yang dilepaskan.

•	 Mengekhaskan
kedudukan kawasan
perindustrian jauh dari
kawasan perumahan
dan dilengkapi sistem
pembuangan sisa
yang sistematik

•	 Pihak industri dan
pengusaha kilang boleh
mengikuti program
pendidikan alam sekitar.

•	 Pengusaha kilang
perlu memastikan
bahan buangan yang
dibuang ke sungai tidak
mengandungi bahan
toksik dan beracun.

•	 Pengusaha kilang perlu
mematuhi undang-undang
yang mewajibkan
pengusaha kilang
mengambil langkah
untuk mencegah
pencemaran. Contohnya:
membina kolam
pemendapan untuk
sisa-sisa cecair dan
pemasangan penapis di
corong asap (Akta Mutu
Alam Sekeliling, 1974).

•	 Menggunakan semula
sisa-sisa lebihan dari
kilang memproses
hasil pertanian untuk
dijadikan baja organik.

Usaha pemuliharaan dan
pemeliharaan alam sekitar perlu
bermula dari diri sendiri.

Nilai Murni

Foto 1.4 Asap kilang perlu ditapis
untuk mengurangkan tahap

pencemaran udara

26
B
A

B
 1

Foto 1.6 Gotong-royong sekolah

Rajah 1.17 Kempen kitar semula

Di Malaysia 90% daripada jumlah tenaga yang digunakan ialah tenaga elektrik. 45% daripada permintaan
tenaga elektrik di negara ini adalah daripada sektor domestik dan komersial yang kebanyakannya
digunakan untuk lampu, pendingin udara dan pemanas air di dalam bangunan seperti rumah kediaman.

Sumber: Kementerian Sumber Asli dan Alam Sekitar

Info

Institusi Pendidikan

Isu-isu semasa Peranan Tanggungjawab

•	 Tahap kesedaran
tentang isu dan
masalah alam sekitar
sangat rendah.

•	 Kurang pemahaman
tentang kepentingan
penjagaan alam
sekitar seperti kesan
pembakaran terbuka,
pembalakan hutan
dan penggunaan
sumber tenaga yang
tidak terancang.

•	 Pendidikan pembangunan
lestari merupakan isu
yang ditekankan dalam
Pelan Induk Pembangunan
Pendidikan (PIPP).

•	 Fokus PIPP 2006-2010
adalah untuk memupuk
rasa kecintaan terhadap
seni, warisan dan budaya
bangsa (PIPP 2007).

•	 Mendidik pelajar agar
dapat menghayati,
menghargai, menyayangi
seni warisan dan budaya
untuk membentuk identiti
unik bangsa Malaysia.

•	 Kementerian Pendidikan
Malaysia dan Kementerian
Sumber Asli dan Alam
Sekitar telah melancarkan
Program Sekolah Lestari.

•	 Guru perlu berkemahiran
dalam menyampaikan
pendidikan alam sekitar
secara berkesan.

•	 Memberi kesedaran
tentang isu kecekapan
tenaga yang menerapkan
amalan penjimatan
sumber-sumber
alam yang terhad,
pembangunan lestari
dan pemeliharaan
alam sekitar.

•	 Membudayakan
pemikiran ke arah
penghasilan dan
penggunaan teknologi
yang lestari dalam
kehidupan seharian.

•	 Memberi kefahaman
tentang kesan dan akibat
daripada aktiviti yang
mencemarkan alam sekitar.

•	 Mendidik cara-cara
penjagaan alam sekitar
dalam aktiviti harian.

27
B
A

B
 1 Rumusan

Teknologi dan Kelestarian

Evolusi
pembangunan

ke arah
kelestarian

Kesan
pembangunan

lestari

Teknologi ke
arah kelestarian

Perkembangan
teknologi

Konsep
kelestarian

Teknologi Hijau

• Sumber tenaga

• Pengangkutan
dan kuasa

• Pembinaan

• Rawatan air

• Rawatan sisa
pepejal

• Ekonomi

• Sosial

• Alam sekitar

• Ekonomi

• Sosial

• Alam sekitar

•	Closing the loop

•	More from Less

•	Efficient	design

Kriteria Teknologi
Hijau

Kronologi
Pelaksanaan dan
Perkembangan
Teknologi Hijau

Perkembangan
Teknologi Hijau
dalam pelbagai

bidang

Kesesuaian
objektif Teknologi

Hijau

Agenda
Tempatan LA 21

Kronologi
Pelaksanaan

Persefahaman
Agenda

Tempatan 21
(LA 21)

Keberkesanan
PBT, Masyarakat

dan Sektor
Swasta dalam
melaksanakan

Agenda
Tempatan 21

(LA 21)

Isu-isu
pembangunan

lestari

Peranan dan
tanggungjawab

• Negara maju

• Kerajaan

• Institusi
pendidikan

• Industri

28
B
A

B
 1

1

2

3

4

5

6

8

Aktiviti

Bincangkan secara berkumpulan peranan Kementerian Sains, Teknologi dan
Inovasi (MOSTI) dan Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air (KeTTHA).

Bahaskan secara berkumpulan tentang peranan manusia terhadap alam
sekitar yang lestari.

Huraikan pembangunan negara Malaysia yang lestari berdasarkan
pemuliharaan sumber, pembangunan fizikal, kualiti alam sekitar, ketidaksamaan
sosial, ekonomi, agama dan budaya.

Cadangkan idea teknologi lestari baharu yang boleh diaplikasikan
dalam kehidupan.

Bincangkan bukti-bukti yang menunjukkan wujudnya industri yang
mengamalkan kelestarian di Malaysia menggunakan persembahan multimedia.

Bentuk dua kumpulan, satu kumpulan mencadang dan satu kumpulan
membangkang bagi tajuk “Keberkesanan Pihak Berkuasa Tempatan
melaksanakan Agenda Tempatan 21”.

7 Berikan kepentingan perlaksanaan Teknologi Hijau di Malaysia menggunakan
persembahan multimedia secara berkumpulan.

Secara berkumpulan atau individu, cadangkan idea baharu atau penambahbaikan
pelbagai isu yang berkaitan dalam pembangunan lestari.

29
B
A

B
 1

Latihan

1

2

Pernyataan berikut berkaitan dengan perkembangan teknologi dan kelestarian.
Tandakan ( ✓ ) pada pernyataan yang betul dan ( x ) pada pernyataan yang salah
dalam petak yang disediakan.

Penubuhan Kementerian Sains, Teknologi dan Alam Sekitar adalah untuk
pembangunan dan persekitaran yang baik dan teratur.

Aktiviti mengumpulkan tin-tin minuman untuk kitar semula.

Tidak mengalirkan air sisa pembuatan ke sungai berhampiran.

Menggunakan pengangkutan awam untuk ke tempat kerja.

Menyediakan bahan tenaga solar yang murah kepada penduduk.

Memulihkan perumahan terbengkalai.

A A A

AA

C

B D

Pembangunan lestari menjadikan rakyat Malaysia berjimat cermat
berbelanja untuk keperluan harian.

Pemuliharaan alam sekitar bertujuan untuk mengurangkan pencemaran alam.

Akta Kualiti Alam Sekeliling (1974)   pencemaran laut    pencemaran tasik.

Berdasarkan pernyataan di bawah, tuliskan A, B, C, D dan E dalam petak yang
disediakan mengikut bidang yang bersesuaian dengan kelestarian.

Perindustrian Sumber tenaga

Pengangkutan Pembinaan
AE Sisa pepejal

30
B
A

B
 1

3

4

5

6

Bincangkan kepentingan Agenda Tempatan 21 dalam konteks pembangunan
lestari di bandar dan di luar bandar?

Huraikan peranan dan tanggungjawab institusi pendidikan dalam pembangunan
lestari di Malaysia?

Apakah yang anda faham tentang Teknologi Hijau?

Cadangkan aktiviti pembangunan yang mengambil kira tiga elemen kelestarian
seperti gambar rajah di bawah.

Ekonomi

Alam Sekitar

Sosial

31
REKA BENTUK   2
BAB

Pada akhir pembelajaran murid berupaya:

Menjelaskan definisi dan tujuan reka bentuk.
  Menilai kesesuaian penghasilan sebuah produk berdasarkan faktor reka bentuk

iaitu manusia, fungsi, kekuatan, estetika dan bahan.
  Mengesan ciri-ciri lestari dalam reka bentuk produk.
  Membanding beza produk yang dihasilkan melalui reka bentuk konvensional dan

reka bentuk lestari.
  Membuat justifikasi pemilihan produk terhadap konsep kelestarian.
  Mencadangkan carta alir proses reka bentuk berdasarkan fungsi setiap proses

mengikut urutan.
 Membezakan model reka bentuk berdasarkan kriteria.
  Menilai kriteria pengujian bagi setiap model reka bentuk.
  Mencadangkan bahan yang sesuai dalam proses penghasilan model reka bentuk.
  Membina model reka bentuk yang lestari berdasarkan carta alir proses reka bentuk.

Situasi
dan

masalah

Pengumpulan
maklumat

Pengembangan
idea

Pendokumentasian

Idea
penyelesaian
dan perincian

Membina
model

Menguji
reka bentuk

Idea
awalan

Memahami
tema dan

menghasilkan model
reka bentuk.

Situasi
dan

masalah

Pengumpulan
maklumat

Pengembangan
idea

Pendokumentasian

Idea
penyelesaian
dan perincian

Membina
model

Menguji
reka bentuk

Idea
awalan

Situasi
dan

masalah

Pengumpulan
maklumat

Pengembangan
idea

Pendokumentasian

Idea
penyelesaian
dan perincian

Membina
model

Menguji
reka bentuk

Idea
awalan

Standard Pembelajaran
Memahami
produk

yang memenuhi
justifikasi	faktor

reka bentuk.

Situasi
dan

masalah

Pengumpulan
maklumat

Pengembangan
idea

Pendokumentasian

Idea
penyelesaian
dan perincian

Membina
model

Menguji
reka bentuk

Idea
awalan

Situasi
dan

masalah

Pengumpulan
maklumat

Pengembangan
idea

Pendokumentasian

Idea
penyelesaian
dan perincian

Membina
model

Menguji
reka bentuk

Idea
awalan

Memahami
keperluan carta
alir proses reka

bentuk. Memahami
definisi	dan
tujuan reka

bentuk.

Memahami
keperluan produk

melalui proses reka
bentuk.
B
A

B
 2

Pendahuluan

Kehidupan manusia dipenuhi dengan siri aktiviti yang kompleks. Bagi memastikan kelancaran
aktiviti-aktiviti ini, manusia mencipta alat, produk atau proses sebagai bantuan dalam menjalani
kehidupan harian mereka. Reka bentuk yang baik dapat memastikan alat, produk atau proses yang
dicipta berfungsi dan dapat menyelesaikan masalah tertentu.

Sesuatu reka bentuk perlu melalui satu proses perancangan yang terperinci supaya tujuan reka
bentuk dapat dicapai. Reka bentuk yang baik akan menghasilkan satu teknologi yang baharu yang
dapat membantu kehidupan seharian manusia. Ini menjadikan reka bentuk dan teknologi saling
berkait rapat. Rajah 2.1 menunjukkan evolusi reka bentuk dan teknologi komputer.

Evolusi reka bentuk komputer

Komputer generasi I

Komputer generasi IV Komputer generasi V Komputer riba Tablet

Komputer generasi II Komputer generasi III

Rajah 2.1 Evolusi reka bentuk komputer

Aspek penyimpanan komponen dan
keselamatan sangat ditekankan dalam
proses pembuatan. Berikan ulasan.

Dalam melakukan sesuatu kerja, kita hendaklah
berusaha mencapai matlamat, di samping dapat
memberi pandangan tanpa dipengaruhi oleh emosi.

Nilai Murni

34
B
A

B
 2

2.1.1

Reka Bentuk, Teknologi dan Kehidupan2.1

Pengenalan reka bentuk

Reka bentuk ialah aktiviti penyelesaian masalah yang bersistem untuk
memenuhi keperluan manusia. Aktiviti ini memerlukan daya kreativiti dan
inovasi untuk menghasilkan sesuatu produk baharu atau menambah nilai
produk sedia ada.

Definisi

Masalah
Proses

reka
bentuk

Produk

Rajah 2.2 Penjanaan brif dalam situasi dan masalah

Brif 2
Bina perangkap tikus menggunakan
bahan sedia ada.

Brif 1
Gunakan kucing untuk
menangkap tikus.

35
B
A

B
 2

Info

Kepuasan pelanggan terhadap produk:

1.  Prestasi fungsi

2.  Daya tahan

3.  Kesesuaian terhadap spesifikasi

4.  Ciri-ciri menepati cita rasa

5   Kebolehpercayaan

6.  Kilatan serta kemasan

Tujuan reka bentuk2.1.2

Keselamatan pengguna dan
kesejahteraan alam

Meningkatkan
kualiti produk

•	Reka bentuk yang selamat dan mudah
untuk dikendalikan serta memberikan
kesan negatif yang minimum kepada
alam sekitar.

•	Reka bentuk yang mengelakkan
permukaan panas, tajam dan sebagainya.

•	Reka bentuk dapat memastikan aspek
kualiti terjamin.

•	Pemilihan bahan penting dalam
memastikan kualiti dan ketahanan
sesuatu produk.

Memberikan saingan dan
menguasai pasaran

•	Reka bentuk dapat memenuhi
permintaan pasaran dan dapat
menguasai pasaran sesuatu produk.

•	Mengkaji permintaan pasaran dari
segi fungsi, warna dan bentuk.

Menyelesaikan
masalah

•	Reka bentuk dapat membantu pereka
bentuk menyelesaikan masalah dan
mencari kaedah menyelesaikannya.

Terdapat beberapa tujuan reka bentuk. Antaranya ialah:

Foto 2.1 Contoh evolusi reka bentuk kereta Proton Saga

1980-an

1990-an

2000
2016

36
B
A

B
 2

Faktor Reka Bentuk2.2
Reka bentuk sesuatu produk perlu mengambil kira faktor-faktor berikut iaitu:

Manusia

Rajah 2.3 Reka bentuk meja dan kerusi yang mengambil kira faktor manusia

Untuk membolehkan pereka bentuk mengambil kira faktor manusia, ukuran purata bahagian
badan manusia perlu digunakan pada reka bentuk. Ukuran purata ini akan menunjukkan data
seperti purata ketinggian, berat badan, panjang kaki dan tangan manusia mengikut  faktor seperti
umur dan jantina. Rajah 2.3 menunjukkan reka bentuk meja dan kerusi yang ergonomik.

Manusia Fungsi Estetika Kekuatan Bahan

Faktor manusia dalam reka bentuk merupakan satu kajian interaksi antara manusia, produk dan
persekitaran. Faktor ini merupakan satu bidang yang dipanggil ergonomik. Antara perkara yang
diambil kira dalam faktor manusia ialah:
1. Saiz dan bentuk (mengikut kesesuaian pengguna).
2. Pergerakan manusia (penggunaan ketika berjalan, berlari, duduk dan sebagainya).
3. Umur (pengguna kanak-kanak, dewasa atau warga emas).
4. Pengguna kurang upaya (memudahkan penggunaan).

5. Keselamatan dan kesihatan (mengurangkan risiko dan bahaya kepada manusia).

Contohnya, ketinggian kerusi boleh laras dan bentuk kerusi yang mengikut postur badan.

Kedudukan monitor pada jarak dan
sudut yang sesuai dengan pengguna.

B

Saiz meja yang sesuai
untuk membantu capaian.

F

Bucu meja direka bentuk tidak
tajam untuk tujuan keselamatan.

E

Ketinggian meja yang
betul memastikan
keselesaan capaian papan
kekunci dan menulis.

A

Bahagian penyandar
menyokong tulang belakang
mengikut postur yang betul.

C

Tempat duduk kerusi
pada ketinggian
yang selesa. Ia boleh
dilaras mengikut
ketinggian pengguna.

D

A

F

D

E

B

37
B
A

B
 2

Fungsi

Rajah 2.4  Fungsi kasut keselamatan

Rajah 2.5 Fungsi kasut sukan

Pelindung besi tahan
hentakan 200 joule.

Kusyen gel untuk
menyerap hentakan
ketika berlari.

Fabrik yang
mempunyai pengaliran
udara yang baik.

Bentuk tapak yang
mengikut pergerakan
kaki ketika berlari.

Lapisan tengah
daripada besi

Pelapik span dan kulit lembut
untuk melindungi tendon
Achilles dan buku lali.

Reka bentuk sokongan
pergelangan kaki.

Getah ringan, Vulcanised Nitrile
Rubber (VNR) dengan corak
anti gelincir.

Dalam proses mereka bentuk, seseorang pereka bentuk perlu mengenal pasti tujuan dan fungsi
produk yang ingin direka bentuk. Bagi memastikan produk yang dihasilkan berfungsi dan dapat
menyelesaikan masalah pengguna, tiga aspek fungsi perlu dianalisis:
•	Tujuan
•	Penggunaan
•	Ukuran

Contohnya, kasut sukan direka bentuk mengikut kesesuaian aktiviti sukan menggunakan bahan
yang tahan lasak dan tidak mudah terkoyak. Reka bentuk kasut keselamatan pula mengambil kira
faktor keselamatan dalam aktiviti seharian pengguna. Biasanya dilengkapi dengan besi di bahagian
hadapan bagi melindungi jari kaki dan di bahagian bawah kasut. Rajah 2.4 menunjukkan fungsi
bahan kasut keselamatan dan Rajah 2.5 menunjukkan fungsi kasut sukan.

Saiz mengikut ukuran kaki pengguna

38
B
A

B
 2

Kekuatan

Rajah 2.6 Kedudukan daya, mampatan dan tegangan

Rajah 2.7 Kategori beban

Rajah 2.8 Faktor kekuatan dalam reka bentuk meja komputer

Regangan

Daya

ReganganMampatan

Mampatan

Rasuk
Rasuk julur yang disokong
dengan sokongan hujung
terikat dan kasau.

Kasau
Digunakan untuk memberi
sokongan tambahan
kepada rasuk.

A

D

B

C

Faktor kekuatan merupakan satu aspek penting dalam proses reka bentuk. Secara umumnya,
kekuatan bahan mestilah lebih besar daripada beban yang dikenakan ke atas sesuatu objek. Berikut
adalah beberapa kategori beban (rujuk Rajah 2.6):

Tegangan

MampatanMampatan

Daya

Objek

Beban statik

Beban dinamik

Beban angin

Selain itu, kekuatan sesuatu produk akan diukur dari sudut kemampuannya untuk menahan daya
mampatan dan tegangan yang dikenakan ke atasnya. Jika daya mampatan dan tegangan melebihi
kekuatan sesuatu produk itu, produk itu boleh patah, rosak dan sebagainya. Rajah 2.7 dan Rajah 2.8
menunjukkan kedudukan daya mampatan dan tegangan serta faktor kekuatan dalam reka bentuk
meja komputer.

1. Beban statik
 Beban yang dikenakan oleh objek yang pegun.

2. Beban dinamik
 Beban yang dikenakan oleh objek yang bergerak.

3. Beban angin
 Beban tiupan angin ke atas struktur menegak.

39
B
A

B
 2

Estetika

Estetika merupakan satu perkara yang melibatkan rupa bentuk sesuatu produk. Sesuatu produk
biasanya direka bentuk untuk kelihatan cantik dan canggih supaya dapat menarik perhatian
pengguna. Reka bentuk yang menarik dapat dihasilkan dengan mengaplikasi elemen reka bentuk.
Antara elemen reka bentuk ialah garisan, rupa, bentuk, warna dan tekstur.

1.  Garisan
 Terbentuk apabila dua atau lebih titik

bersambung. Penggunaan garisan penting untuk
menghasilkan rupa dan bentuk sesuatu reka
bentuk. Garisan boleh dihasilkan dalam bentuk
lurus, menegak, mengufuk dan melengkung.

2.  Rupa

Satu kawasan rata yang dilingkari oleh garisan tertutup. Mempunyai panjang dan lebar tetapi
tidak mempunyai jisim. Rupa boleh dibahagikan kepada dua bentuk iaitu rupa geometri dan
rupa organik.

3.  Bentuk

Satu kawasan menonjol yang mempunyai
keluasan, ketinggian, jisim dan lebih daripada satu
permukaan. Bentuk utama terdiri daripada bentuk
piramid, sfera, kubus, silinder dan kon.

Mengufuk Menegak

Condong

Rupa geometri Rupa organik

KonSilinderKubusSferaPiramid

Melengkung

40
B
A

B
 2

4.  Warna

Merupakan satu elemen penting dalam proses reka bentuk. Penggunaan warna yang sesuai
dan menarik dapat memberikan identiti kepada rekaan yang dihasilkan. Terdapat tiga kategori
warna iaitu warna primer, sekunder dan tertier.

5. Tekstur

Tekstur ialah rupa dan bentuk sesuatu
permukaan. Penggunaan tekstur yang
sesuai dapat memenuhi fungsi dan
keperluan rekaan. Selain itu, tekstur
juga dapat memberikan nilai tarikan.
Contoh tekstur adalah licin, kesat,
kasar, lembut dan tajam.

Tekstur kayu Tekstur kainTekstur batu-bata

Biru

Ungu

Hij
au

Jin
g
g
a

Merah

Kuning

(a) Warna primer ialah warna asas yang tidak boleh
dihasilkan dengan campuran warna lain.

(b) Warna sekunder dihasilkan melalui campuran
dua warna primer.

(c) Warna tertier ialah campuran satu warna
primer dan satu warna sekunder yang duduk
bersebelahan dalam roda warna.

Campuran warna Warna

Biru + Kuning Hijau

Kuning + Merah Jingga

Merah + Biru Ungu

Kuning + Hijau Kuning hijau

Kuning + Jingga Kuning jingga

Merah + Jingga Merah jingga

Merah + Ungu Merah ungu

Biru + Ungu Biru ungu

Biru + Hijau Biru hijau

Jadual 2.1 Campuran warna

Rajah 2.9 Roda warna

41
B
A

B
 2

Bahan

Ketika membuat pemilihan bahan yang hendak digunakan, pereka bentuk perlu mengambil kira
beberapa faktor seperti fungsi, kuantiti produk dan kos. Bahan secara umumnya boleh dibahagikan
kepada dua kategori utama iaitu bahan logam dan bahan bukan logam. Penggunaan bahan yang
betul adalah penting supaya produk yang direka bentuk dapat berfungsi dengan baik. Rajah 2.10
menunjukkan kategori bahan.

Logam ferus
Mengandungi besi sebagai kandungan utama. Merupakan bahan penting dan diguna pakai
secara meluas dalam bidang kejuruteraan dan pembinaan. Mempunyai sumber yang banyak dan
kepelbagaian penggunaan dari segi sifat mekanikal dan fizikal. Antara kelemahan utama logam
ferus adalah mudah berkarat. Contoh logam ferus ialah keluli dan besi tuang.

(a) Keluli

Keluli ialah campuran utama antara besi dan karbon. Keluli biasanya diklasifikasikan mengikut
kadar kandungan karbon. Terdapat dua jenis keluli utama iaitu keluli aloi dan keluli berkarbon.

(i) Keluli aloi
•	Keluli tahan karat

Ciri-ciri : Keras, teguh, tahan karat.
       Kegunaan : Sinki, sudu, pisau, kuali, turbin gas, tangki air dan lain-lain.

(ii) Keluli berkarbon
•	Keluli berkarbon rendah (kurang dari 0.15% karbon)

Ciri-ciri : Lembut, mulur, teguh, mudah dimesin dan mudah ditempa.
       Kegunaan : Badan kereta, kepingan keluli untuk kegunaan, paip, bangunan,
                  jambatan dan tin makanan.

Bahan logam

Ferus Bukan ferus

Bahan logam Bahan bukan logam

Seramik Komposit Polimer

Bahan kejuruteraan

•	Keluli lembut (0.15% - 0.30% karbon)
       Ciri-ciri : Kekuatan regangan yang tinggi, kuat dan teguh serta boleh ditempa.
       Kegunaan : Digunakan dalam bangunan, paip, jambatan, kepingan keluli, bolt, nat
                 dan lain-lain.

Rajah 2.10 Kategori bahan kejuruteraan

42
B
A

B
 2

(b) Besi tuang
(i)    Besi tuang kelabu

Ciri-ciri : Kekuatan mampatan yang tinggi, kekuatan regangan yang agak rendah,
   mudah berkarat dalam keadaan lembap dan basah.
      Kegunaan : Paip besar, rangka mesin, kotak gear, komponen enjin, blok enjin.

(ii)   Besi tuang putih

Ciri-ciri : Sangat keras tetapi rapuh, kekuatan mampatan yang lebih tinggi daripada besi
   tuang kelabu, tahan karat dan lebih tahan geseran.
      Kegunaan : Digunakan dalam pembuatan komponen seperti bearing dan gear.

(iii) Besi tuang tempawan

Ciri-ciri : Mulur dan mudah dimesin, sangat keras dan tidak rapuh, kekuatan regangan
   yang tinggi.
      Kegunaan : Aci engkol, roda, takal, radiator, rivet, gasket dan lain-lain.

Sifat mekanikal logam

•	Keluli berkarbon tinggi (0.7% - 1.4% karbon)
       Ciri-ciri : Keluli berkarbon yang keras.
       Kegunaan : Digunakan untuk membuat spring, roda kereta api dan seumpamanya.

•	 Kerapuhan
Kecenderungan sesuatu logam untuk patah, mudah pecah atau retak apabila dikenakan
hentakan atau ketukan.

•	 Ketempaan
Kebolehan logam dibentuk melalui kaedah tempaan dan ketukan.

•	 Kemuluran
Kebolehan sesuatu logam untuk menegang tanpa putus atau pecah apabila ditarik.

•	 Keanjalan
Keupayaan sesuatu logam untuk kembali ke bentuk asal selepas mengalami perubahan
bentuk akibat tekanan atau daya yang dikenakan.

•	 Kekuatan
Keupayaan sesuatu logam menahan beban atau daya tanpa perubahan bentuk.

•	 Kekerasan
Keupayaan sesuatu logam menahan perubahan kekal akibat oleh daya luar.

•	 Keteguhan
Keupayaan logam untuk mengekalkan kekuatan asal walaupun berlaku perubahan bentuk
yang kekal. Sifat ini berlawanan dengan kerapuhan.

43
B
A

B
 2

Logam bukan ferus
Logam bukan ferus ialah logam yang tidak mengandungi unsur besi. Antara contoh logam bukan
ferus adalah aluminium, kuprum, loyang dan timah. Rajah 2.11 menunjukkan ciri-ciri dan
kegunaan logam bukan ferus.

Aluminium Timah

Sifat
Mulur, lembut, ringan,

mudah dimesin,
konduktor haba dan

elektrik, mudah dituang
dan ditempa.

Sifat
Keras, mudah dimesin,

konduktor haba dan
elektrik, ringan, tidak

berkarat, boleh lentur dan
mudah dipateri.

Sifat
Mulur, lembut, mudah

dimesin, konduktor
haba dan elektrik,

ringan, tidak terhakis
dan mudah ditempa.

Kegunaan
Pembinaan badan kapal
terbang, kuali, rangka

tingkap.

Kegunaan
Radiator, alat muzik,

duit syiling.

Kegunaan
Bahan pateri, piuter.

Logam bukan ferus

Loyang

Bahan bukan logam
Bahan bukan logam ialah bahan yang tidak mengandungi unsur logam. Contoh bahan bukan logam
adalah seperti seramik, polimer, komposit dan konkrit.

(a) Seramik
Seramik merupakan satu bahan yang mengandungi atom logam yang diikat kepada atom bukan
logam. Rajah 2.12 menunjukkan ciri-ciri dan kegunaan seramik.

Kuprum

Sifat
Mulur dan lembut,

mudah dimesin,
konduktor haba dan

elektrik, ringan, mudah
dituang dan ditempa,

tidak berkarat dan
mudah dipateri.

Kegunaan
Kabel elektrik, periuk,

sudu, komponen
elektronik

Rajah 2.11 Ciri-ciri dan kegunaan logam bukan ferus

Rajah 2.12 Ciri-ciri dan kegunaan seramik

Ciri-ciri

•	 Keras dan mempunyai kekuatan
mampatan yang tinggi.

•	 Penebat haba dan elektrik.
•	 Contoh: Aluminium oksida,

berlian dan silika.

•	 Penebat elektrik
•	 Cip komputer
•	 Komponen elektronik dan

superkonduktor
•	 Fiber optik
•	 Alatan pemotong
•	 Perkakasan tandas seperi sinki

dan mangkuk tandas

Kegunaan

Seramik

44
B
A

B
 2

(b) Polimer

Polimer ialah molekul bersaiz besar hasil daripada gabungan molekul kecil yang dinamakan
monomer. Terdapat dua jenis polimer utama iaitu plastik haba dan polimer termoset. Rajah 2.13
menunjukkan ciri-ciri dan kegunaan polimer.

Plastik haba

Polivinil klorida Akrilat Polistirena

Ciri-ciri
Keras dan teguh pada suhu
bilik. Ringan, penebat asid

dan alkali yang baik.

Ciri-ciri
Keras, lutsinar, mudah

dimesin. Penebat elektrik.

Ciri-ciri
mudah cair apabila

dipanaskan dan mudah
menjadi pejal apabila

disejukkan.

Kegunaan
Baju hujan, khemah,

konduit elektrik, paip air
dalam bangunan.

Kegunaan
Kanta, tingkap kapal terbang,

perspek, cermin mata.

Kegunaan
Bekas makanan dan

bekas minuman.

Plastik termoset

Poliester Melamin formaldehid Urea formaldehid

Ciri-ciri
Kuat, kalis air dan penebat
elektrik dan haba yang baik

Ciri-ciri
Keras dan kuat

Ciri-ciri
Keras, kuat, rapuh dan

penebat haba yang baik.

Kegunaan
Beg, tekstil, pakaian panas,

layar kapal.

Kegunaan
Pinggan mangkuk

Kegunaan
Soket elektrik, perekat atau

gam kayu.

(c) Komposit

Dihasilkan apabila dua atau lebih bahan digunakan bersama untuk mendapatkan sifat bahan yang
tertentu. Contoh bahan komposit ialah konkrit yang diperkukuhkan, superkonduktor, gentian kaca,
gentian optik dan gentian kayu.

(d) Konkrit

Merupakan satu bahan penting yang digunakan secara meluas dalam industri pembinaan di seluruh
dunia. Ia ialah hasil campuran beberapa bahan seperti simen, pasir, batu kelikir dan air. Kekuatan
konkrit diukur mengikut perbezaan kadar nisbah campuran bahan-bahan ini.

Rajah 2.13 Ciri-ciri dan kegunaan polimer

45
B
A

B
 2

Proses Reka Bentuk2.3

Mula

Tamat

Situasi dan masalah

Brif reka bentuk

Pengumpulan maklumat

Idea awalan

Pengembangan idea

Idea penyelesaian dan perincian

Membina model

Menguji reka bentuk

Pendokumentasian

Pemilihan
idea

Ya

Tidak

Penghasilan reka bentuk perlu melalui satu proses yang teliti. Proses ini akan menjadi garis panduan
dalam penghasilan reka bentuk bagi memastikan proses yang lancar.
 Sebagai contoh seorang jurugambar menghadapi masalah untuk mengambil gambar yang
terang dalam bangunan. Bagi mengatasi masalah tersebut satu alat pemancar cahaya mudah alih
diperlukan sebagai aksesori tambahan kamera. Sebagai permulaan, satu carta alir proses reka
bentuk perlu dihasilkan. Rajah 2.14 menunjukkan contoh carta alir untuk proses reka bentuk.

Rajah 2.13 Carta alir proses reka bentuk

Ilustrasi 2.1 Reka bentuk mentol denyar kamera

Mula proses dan akhir proses

Masukan dan keluaran

Penyambung proses

Proses membuat keputusan

Proses am
(tindakan/langkah dalam proses kerja)

Simbol carta alir

PEMANTUL CAHAYA
BOLEH DILIPAT

TAPAK

MENTOL DENYAR

46
B
A

B
 2

Sebelum memulakan proses reka bentuk, kita perlu mengetahui apa yang hendak direka bentuk.
Soalan ini dapat dijawab dengan mengenal pasti situasi dan masalah yang hendak diselesaikan.
Masalah boleh dikenal pasti dalam kehidupan seharian. Rajah 2.15 menunjukkan situasi seharian
di beberapa tempat.

Situasi 1:
Kanak-kanak sedang bermain di ruang tamu.
Masalah:
Mainan bersepah dan tidak ada ruang untuk
menyimpan permainan.

Rajah 2.15 Situasi dan masalah

Situasi 2:
30 orang murid sedang belajar di bilik darjah.
Masalah:
Beg sekolah dan buku bersepah.

Situasi 3:
Bayi memanjat tangga rumah.
Masalah:
Bayi boleh terjatuh dari tangga dan
mendatangkan kecederaan.

Situasi dan masalah2.3.1

47
B
A

B
 2

Brif reka bentuk ditulis untuk memberikan pelbagai cadangan penyelesaian masalah dan keperluan
bagi sesuatu situasi yang telah dikenal pasti. Brif  reka bentuk mengandungi beberapa elemen
penting iaitu:

1. Idea penjelasan secara ringkas tentang cara masalah diselesaikan.
2. Cadangan kaedah penyelesaian yang akan digunakan bagi situasi dan masalah tersebut.

Tujuan brif reka bentuk

Jadual 2.2 Brif reka bentuk

Situasi dan masalah Brif reka bentuk

Situasi 1:
Kanak-kanak sedang bermain
di ruang tamu.
Masalah:
Mainan bersepah dan tidak ada
ruang penyimpanan.

1. Mereka bentuk sebuah kotak untuk menyimpan permainan.
2. Mereka bentuk ruang permainan kanak-kanak.

Situasi 2:
40 orang murid sedang belajar
di bilik darjah.
Masalah:
Beg sekolah dan buku bersepah.

1. Mereka bentuk rak simpanan di belakang kelas.
2. Mereka bentuk rak simpanan beg bawah meja.

Situasi 3:
Bayi sedang memanjat tangga.
Masalah:
Bayi boleh terjatuh dari tangga
dan mendatangkan kecederaan.

1. Mereka bentuk sebuah pintu penghadang di tangga.
2. Mereka bentuk laluan untuk bayi merangkak menaiki tangga.
3. Mereka bentuk sistem penggera yang dapat memaklumkan ibu

bapa, bayi sedang menghampiri tangga.

Selepas mengumpul maklumat, satu brif reka bentuk dapat ditulis. Brif reka bentuk merupakan
satu penerangan ringkas tentang penyelesaian kepada masalah dalam situasi tersebut. Jadual 2.2
menunjukkan brif reka bentuk.

Pemilihan brif yang terbaik dibuat setelah kajian dan penyelidikan lanjut dilakukan.

Brif reka bentuk2.3.2

48
B
A

B
 2

Setelah pemilihan brif dilakukan, maklumat lanjut perlu dikumpulkan untuk proses mereka
bentuk produk tersebut. Hal ini dapat dilakukan melalui pelbagai cara seperti:

Sumbang saran:
Setiap ahli kumpulan akan menyumbang idea
dan pandangan melalui proses di bawah:

1. Pembentukan kumpulan
2. Mengenal pasti masalah
3. Mendapatkan dan mengumpul maklumat
4. Membuat perbincangan
5. Merumuskan hasil perbincangan

Pemerhatian:
Memerhatikan pergerakan dan kehidupan
seharian pengguna. Dapatkan maklumat
tentang, keperluan mereka dan lain-lain.

Pembacaan:
Membuat pembacaan tentang produk
yang ingin dibina daripada buku-buku,
majalah dan Internet.

Soalan kaji selidik:
Membuat kaji selidik tentang beberapa
perkara seperti keperluan, spesifikasi
dan lain-lain.

Rajah 2.16 Pengumpulan maklumat

Pengumpulan maklumat2.3.3

49
B
A

B
 2

Apabila maklumat yang diperlukan sudah lengkap, pereka bentuk boleh memulakan proses reka
bentuk. Proses ini meliputi beberapa proses lakaran supaya idea reka bentuk yang dihasilkan dapat
disampaikan dengan baik.

Di peringkat ini, reka bentuk kebiasaanya dihasilkan menggunakan kaedah lakaran. Beberapa
idea reka bentuk akan dihasilkan bersama dengan nota keterangan. Salah satu idea ini seterusnya
akan dipilih untuk dikembangkan dalam bentuk lakaran yang lebih terperinci. Pemilihan idea
adalah berdasarkan fungsi dan kebolehan idea itu menyelesaikan masalah.

NOTA

- FABRIK UNTUK BAHAGIAN BADAN
- TAPAK DILAPIK DENGAN KADBOD
- JAHITAN TANGAN

PENYANGKUT DIPERBUAT
DARIPADA BESI

FABRIK TAHAN LASAK

Idea 1
ROD BESI DIGUNAKAN
UNTUK MEMEGANG
PENYANGKUT

RUANG MASUK
PERMAINAN

TAPAK DIPERBUAT
DARIPADA FABRIK TEBAL
DAN DIJAHIT PADA BAHAGIAN
BADAN

MENGGUNAKAN WARNA
YANG DAPAT MENARIK

PERHATIAN KANAK-KANAK

Rajah 2.17 Idea awalan 1

Idea awalan2.3.4

45cm

30cm

50
B
A

B
 2

BOLEH DIKUNCI BAGI
TUJUAN KESELAMATAN.

PENUTUP UNTUK
MENGHALANG
DARIPADA HABUK.

ENGSEL BAGI MEMUDAHKAN
PENUTUP DIBUKA DAN DITUTUP.

RUANG YANG LUAS DAPAT
MENGISI LEBIH BANYAK
BARANG PERMAINAN.

DIBINA DARIPADA
KAYU ATAU PLASTIK.

RODA

RUANG MASUK
YANG LUAS

PEMEGANG UNTUK
MEMUDAHKAN KENDALIAN
DAN PENGALIHAN.

KAYU PALET.

AKSES MUDAH
BARANG MAINAN.

Rajah 2.18 Idea awalan 2

Rajah 2.19 Idea awalan 3

Idea 2

Idea 3

45cm 90cm

51
B
A

B
 2

Berdasarkan daripada beberapa lakaran idea awalan, lakaran yang paling sesuai akan dipilih.
Lakaran idea ini akan dikembangkan dalam bentuk lakaran yang lebih terperinci.

RUANG DUDUK

TALI UNTUK MENARIK
KOTAK MAINAN.

RODA UNTUK
MUDAH BERGERAK
MENGGUNAKAN RODA TERPAKAI
DARIPADA TROLI YANG ROSAK.

Pengembangan idea2.3.5

Rajah 2.20 Pengembangan Idea 1

Idea 3 (a) I

2

3

52
B
A

B
 2

Idea 3 (b)
PENUTUP KOTAK MAINAN
BERFUNGSI SEBAGAI
MEJA APABILA DIBUKA.

PENUTUP KOTAK MAINAN
DITAMBAH DISEBELAH
KANAN (BOLEH DILIPAT)

TEMPAT DUDUK

RUANG MENYIMPAN

ENGSEL

ENGSEL

ENGSEL

KAKI MEJA BOLEH LIPAT
DI BINA DARI KAYU PALET.

Rajah 2.21 Pengembangan Idea 2

KAKI MEJA YANG DILIPAT

RUANG MAINAN KECIL

I

2

3

53
B
A

B
 2

Rajah 2.22 Pengembangan Idea 3

RUANG MENYIMPAN.

RUANG MENYIMPAN.

TILAM MENGGUNAKAN TILAM
TERPAKAI DILAPIK DIBAHAGIAN
DALAM RUANG PENYIMPANAN.

DAPAT BERFUNGSI
SEBAGAI MEJA

BOLEH BERFUNGSI
SEBAGAI TEMPAT DUDUK
APABILA DIBUKA DAN
DILAPIK DENGAN TILAM

TILAM MASIH DI RUANG PENYIMPAN.

PEMEGANG UNTUK
MENGANGKAT KOTAK MAINAN.

RODA MEMUDAHKAN
PERGERAKAN KOTAK.

TILAM

Idea 3 (c)

I

2

3

54
B
A

B
 2

45o

Satu idea reka bentuk terbaik daripada pengembangan idea dipilih dengan mengambil kira beberapa
faktor seperti fungsi, ergonomik, tarikan pengguna dan faktor-faktor lain yang sesuai. Beberapa persoalan
boleh ditimbulkan bagi membantu pereka bentuk memilih idea yang terbaik antaranya seperti:

1. Adakah idea ini menyelesaikan masalah yang dihadapi?
2. Adakah idea ini mudah untuk dilaksanakan?
3. Adakah ia selamat untuk digunakan oleh pengguna?
4. Adakah kos penghasilannya tinggi atau rendah?
5. Berapa lama tempoh untuk menyiapkan idea ini?
6. Adakah pengguna memerlukan produk ini?

Selepas memilih idea yang hendak dibina, beberapa lukisan kerja perlu dihasilkan bagi membantu
proses penghasilan produk yang direka bentuk. Jenis lukisan kerja yang selalu digunakan ialah:

Unjuran ortografik ialah lukisan yang mengandungi pandangan hadapan, pandangan sisi dan pelan
seperti Rajah 2.23 :

Unjuran	Ortografik

Pelan

Pandangan  hadapan Pandangan Sisi

Rajah 2.23 Unjuran Ortografik

Idea penyelesaian dan perincian2.3.6

55
B
A

B
 2

Lukisan Isometri

Lukisan Oblik

Paksi menegak

Paksi isometri

Paksi menegak

Paksi surut

* xo boleh jadi
   sebarang nilai sudut.

Lukisan isometri adalah satu kaedah lukisan untuk menunjukkan objek dalam tiga dimensi.
Lukisan isometri menggunakan tiga paksi utama iaitu paksi menegak dan dua paksi bersudut 30o
dari garisan mendatar seperti yang ditunjukkan pada Rajah 2.23:

Lukisan oblik merupakan satu kaedah lukisan untuk menunjukkan objek dalam tiga dimensi.
Lukisan oblik menggunakan satu permukaan ortografik dan dua permukaan lain menyerong ke
belakang mengikut sudut pengunjuran serong. Rajah 2.25 menunjukkan contoh lukisan oblik.

Rajah 2.24 Lukisan Isometri

30o30o

xo

Paksi mengufuk
Rajah 2.25 Lukisan Oblik

56
B
A

B
 2

Lukisan Perspektif

Lukisan perspektif digunakan untuk menunjukkan gambaran objek dalam bentuk tiga dimensi.
Lukisan perspektif dapat dilukis dengan cara perspektif satu titik, perspektif dua titik dan perspektif
tiga titik.

Garisan ufuk

Garisan bumi

Satah gambar

Pandangan atas

Pandangan hadapan

Titik lenyap 1

Titik stesen

Rajah 2.26 Lukisan perspektif satu titik

Lukisan Perspektif Satu Titik
Lukisan perspektif satu titik merupakan satu lukisan tiga dimensi yang mempunyai satu titik lenyap
bagi membentuk garisan perspektif. Paksi tegak dan paksi melintang objek adalah selari dengan
satah gambar. Garisan akan diunjurkan ke satu titik lenyap di atas garisan ufuk. Kebiasaanya lukisan
perspektif satu titik digunakan untuk membuat ilustrasi dalaman sesebuah ruang seperti reka
bentuk hiasan dalaman.

Bincangkan contoh penggunaan yang sesuai
bagi setiap jenis lukisan perspektif.

57
B
A

B
 2

Rajah 2.26 Lukisan perspektif dua titik

Rajah 2.28 Lukisan perspektif tiga titik

Pandangan atas

Satah gambar

Garisan ufuk

Garisan bumi

Pandangan hadapan

Titik lenyap 1

Titik lenyap 1

Titik lenyap 2

Titik stesen

Titik lenyap 2

Titik lenyap 3

Lukisan perspektif  dua titik

Lukisan perspektif dua titik merupakan satu lukisan tiga dimensi yang mempunyai dua titik lenyap
bagi membentuk garisan perspektif. Paksi tegak objek adalah selari dengan satah gambar manakala
paksi lain condong ke arah satah gambar. Garisan dari kedua-dua sisi objek akan diunjurkan ke dua
titik lenyap yang berbeza kedudukan di atas garisan ufuk. Lukisan perspektif dua titik sesuai digunakan
untuk menggambarkan ruang hiasan dalaman, reka bentuk bangunan, produk dan lain-lain.

Lukisan perspektif tiga titik

Lukisan perspektif tiga titik merupakan satu lukisan tiga dimensi
yang mempunyai tiga titik lenyap bagi membentuk garisan
perspektif yang kompleks. Kesemua paksi objek adalah tidak
selari dengan satah gambar. Garisan dari ketiga-tiga sisi objek
akan diunjurkan ke tiga titik lenyap yang berbeza kedudukan.
Antara fungsi lukisan perspektif tiga titik adalah untuk
menunjukkan gambaran sesebuah bandar dari sudut pandang
atas atau pandangan sesuatu objek dari arah atas dan bawah.

58
B
A

B
 2

Model merupakan salah satu kaedah bagi menunjukkan rupa bentuk sebenar sesuatu reka bentuk.
Model dapat membantu pereka bentuk membuat analisis terhadap reka bentuknya dengan lebih
baik. Model terdiri daripada pelbagai bentuk, saiz, dan gaya. Ia penting untuk menekankan bahawa
model bukanlah satu produk siap yang boleh digunakan, tetapi sebagai rujukan untuk membantu
kita lebih memahami produk dalam dunia sebenar. Tujuan membina model adalah termasuk:
1. Menunjukkan bentuk sebenar produk.
2. Menguji dan mengenal pasti masalah dalam reka bentuk yang dihasilkan.
3. Mengenal pasti dan membina proses pengeluaran dan pembuatan yang sesuai.
4. Mengenal pasti dan memilih bahan dan kemasan yang sesuai.
5. Menguji dan menilai tahap keselamatan dalam penggunaan produk.
6. Menentukan dengan lebih jelas nisbah ukuran, kestabilan, ketahanan dan kekuatan.

Model berskala digunakan dalam pelbagai bidang termasuk kejuruteraan, seni bina, ketenteraan
dan pembinaan. Saiz model boleh dikecilkan atau dibesarkan mengikut perkadaran yang tepat.

Foto 2.2 Model berskala kapal terbang

Model berskala kebiasaannya digunakan bagi reka bentuk yang bersaiz besar atau sangat kecil
seperti bangunan, jambatan, kereta, roket, atom, komponen elektronik dan sebagainya. Ujian
makmal adalah bentuk ujian yang biasa digunakan untuk model reka bentuk ini.

Model berskala

Membina model reka bentuk2.3.7

Ciri-ciri model berskala Kelemahan model berskala

•	Mengurangkan kos penghasilan model
berbanding model saiz sebenar.

•	Menjimatkan masa kerana tidak perlu
membina model bersaiz sebenar.

•	Analisis awal dapat dibuat tanpa
membina model saiz sebenar.

•	Analisis terperinci tidak dapat dilakukan.
•	Tidak dapat melakukan ujian penggunaan

secara menyeluruh.

59
B
A

B
 2

Foto 2.3 Contoh reka bentuk CAD

Reka bentuk berbantu komputer (CAD) ialah penggunaan teknologi komputer bagi membantu
proses mereka bentuk. Reka bentuk berbantu komputer menggunakan teknik grafik komputer yang
canggih dan dibantu dengan penggunaan pakej perisian komputer untuk membantu membangunkan
dan menganalisis masalah-masalah yang berkaitan dengan kerja-kerja reka bentuk. Ujian yang
paling sesuai untuk model ini ialah ujian berkomputer.

•	Tahap penghasilan reka bentuk atau
lukisan yang lebih tinggi.

•	Kualiti lebih tinggi dalam sesuatu
reka bentuk.

•	Keseragaman pengeluaran.
•	Menjimatkan ruang penyimpanan

dokumen fizikal.
•	Pengiraan dan analisis reka bentuk

yang cepat.

•	Harga perisian sistem CAD yang mahal.
•	Pengujian tidak dapat dilakukan pada

situasi sebenar.
•	Simulasi situasi ditetapkan oleh

pereka bentuk.

Ciri-ciri CAD Kelemahan penggunaan perisian CAD

Info

Di Malaysia, perisian CAD telah lama bertapak khususnya
dalam industri pembuatan kenderaan, pengeluaran
komponen dan pelaksanaan proses-proses pembuatan.
Dalam kalangan pakar berpendapat bahawa perisian CAD
mampu membawa bidang kejuruteraan ke dimensi baharu.
Kewujudan perisian CAD ini tentunya akan memanfaatkan
manusia sejagat.

Model berkomputer

Perisian teknologi maklumat boleh
diintegrasikan dalam pembelajaran
secara kontekstual yang melibatkan
hands-on dan minds-on. Bagaimana
melakukannya?

60
B
A

B
 2Foto 2.4 Contoh prototaip

•	Pereka bentuk akan terlibat secara
aktif dalam proses reka bentuk.

•	Pengguna akan lebih faham
daripada produk yang sedia ada.

•	Kesilapan dapat dikesan lebih awal.
Maklum balas pengguna lebih cepat
didapati yang membawa kepada
penyelesaian yang lebih baik

•	Masalah fungsi boleh dikenal pasti
dengan mudah.

•	Rumit untuk dihasilkan.
•	Data yang tidak lengkap menyebabkan

prototaip yang dihasilkan gagal dalam
ujian percubaan.

Ciri-ciri prototaip Kelemahan prototaip

Prototaip ialah produk contoh yang mempunyai
ciri-ciri yang dirancang dan berfungsi sepenuhnya.
Model ini dibina daripada bahan sebenar yang
telah ditentukan dan menyerupai produk sebenar
dari setiap aspek. Seterusnya dibina dan dipasang
secara manual dan diuji dalam situasi sebenar
melalui ujian parameter dan makmal.

Untuk penghasilan model reka bentuk, terdapat banyak bahan yang boleh digunakan. Penggunaan
setiap bahan ini bergantung kepada reka bentuk dan jenis model reka bentuk yang ingin dibina.
Jadual 2.3 menunjukkan kategori dan contoh bahan untuk membina model reka bentuk.

Kategori Contoh bahan

Bahan kepingan Papan, kadbod, kepingan logam, aluminium dan plastik

Bahan padu Bongkah kayu, polistirena

Bahan jalur Tali, dawai, benang

Bahan lembut Tanah liat, kapur, simen motar

Bahan sambung Paku, skru, pita perekat, gam

Bahan bermodul Litar elektronik, sistem hidraulik dan pneumatik

Jadual 2.3 Jenis bahan untuk membina model

Prototaip

Bahan untuk membina model

61
B
A

B
 2

Bagi projek penghasilan kotak mainan ini, model prototaip dipilih sebagai model reka bentuk yang
sesuai kerana:

•	Ujian penggunaan boleh dilakukan dengan lebih tepat.
•	Kelemahan dapat dikesan dengan lebih mudah.
•	Idea penambahbaikan dapat dijana dengan lebih tepat hasil daripada ujian yang menyeluruh.

Jadual 2.4 menunjukkan bahan-bahan yang digunakan untuk menghasilkan prototaip di atas.

Komponen Kategori bahan Bahan

Kotak Bahan kepingan
Kepingan papan yang diguna semula
dari papan palet.

Pemegang Bahan padu Besi daripada barangan terpakai.

Alas tempat duduk Bahan lembut Span yang dibalut dengan fabrik.

Penyambungan Bahan sambung Paku dan skru.

Roda Bahan padu Rod besi daripada barang terpakai.

Tali penarik Bahan jalur Tali guni terpakai.

Jadual 2.4 Bahan bagi setiap komponen dalam produk

Foto 2.5 Prototaip produk

62
B
A

B
 2

Setelah siap model reka bentuk, beberapa siri ujian perlu dijalankan bagi menilai fungsi reka bentuk
yang dihasilkan. Pada peringkat ini kita akan dapat mengenal pasti sama ada reka bentuk yang
dihasilkan dapat menyelesaikan masalah dan berfungsi dengan baik atau tidak. Dengan ujian
yang dijalankan kelebihan, kelemahan dan kekurangan produk dapat dikenal pasti. Rajah 2.29
menunjukkan aspek dan kriteria penting dalam pengujian sesuatu reka bentuk.

Keselamatan

Memastikan produk
yang dihasilkan selamat
digunakan oleh pengguna.

Sambungan

Sambungan dalam reka
bentuk adalah kukuh dan
tidak mudah tercabut
atau patah.

Kesesuaian bahan

Bahan yang digunakan
sesuai dengan fungsi
produk tersebut.

Bentuk keseluruhan

Bentuk yang menarik
perhatian pengguna.

Andaian saintifik

Hipotesis terhadap
produk melibatkan
isu-isu pengendalian.

Kefahaman

Reka bentuk yang
memudahkan
pengendalian produk
yang dihasilkan.

Fungsi

Reka bentuk yang
berfungsi dengan
baik dan mampu
menyelesaikan
masalah pengguna.

Sistem mekanikal

Sistem mekanikal yang
kukuh dan berfungsi
dengan baik.

Mesra alam

Reka bentuk yang
dihasilkan adalah
mesra alam seperti
penggunaan bahan yang
boleh diperbaharui,
boleh dikitar semula dan
boleh dibiodegrasi.

Ergonomik

Selesa untuk digunakan
oleh pengguna.

Rajah 2.29 Kriteria dalam pengujian produk

Menguji reka bentuk

Kriteria pengujian reka bentuk

2.3.8

63
B
A

B
 2

Ujian parameter Ujian makmal Ujian berkomputer

Untuk menguji projek penghasilan kotak mainan ini, ujian parameter akan digunakan. Prototaip
yang telah dibina akan diuji mengikut kriteria berikut:

Terdapat tiga jenis pengujian reka bentuk iaitu:

Jenis Pengujian Penerangan

Ujian parameter Pengujian prototaip yang dibuat dalam suasana dan di tempat
yang sebenar bagi menentukan kefungsian serta penggunaannya.

Ujian makmal
Dibuat dalam keadaan terkawal. Contohnya unsur-unsur seperti
daya, cahaya, suhu, angin dan kelajuan dapat dikawal melalui
penggunaan peralatan dalam makmal.

Ujian berkomputer
Menggunakan komputer untuk menjalankan simulasi dan analisis
berpandukan kriteria yang diperlukan. Komputer akan diprogram
mengikut situasi yang dikehendaki.

Bil Kriteria Penerangan

1 Manusia Lapik kusyen di bahagian kerusi bagi keselesaan kanak-kanak.

2 Fungsi
Dwifungsi
1. Sebagai kotak simpanan permainan.
2. Sebagai kereta sorong kanak-kanak.
Tayar yang lembut mengurangkan gegaran.

3 Kekuatan Binaan yang kukuh dengan teknik penyambungan yang baik dan penggunaan
bahan yang kuat.

4 Estetika Reka bentuk yang menarik.

5 Bahan Menggunakan bahan kitar semula.

Jenis pengujian

Kriteria pengujian

Jadual 2.5 Jenis pengujian dan fungsinya

Jadual 2.6 Kriteria pengujian yang dilakukan pada produk

64
B
A

B
 2

Pendokumentasian reka bentuk adalah sangat penting. Dengan pendokumentasian dan
persembahan yang baik, sesuatu idea reka bentuk itu lebih mudah diterima orang lain. Antara
tujuan pendokumentasian ialah untuk menyampaikan maklumat dan idea tentang reka bentuk
kepada pihak yang berkenaan. Pendokumentasian boleh dilakukan melalui lukisan persembahan
atau folio reka bentuk.
 Lukisan persembahan boleh digambarkan dalam bentuk tiga dimensi. Lukisan ini boleh
dilukis menggunakan lukisan ismoteri, oblik dan perspektif.

Pendokumentasian2.3.9

Keindahan adalah ciri yang memberi kita rasa
senang bila melihatnya. Keindahan yang abadi ialah
hati yang tenang sentiasa mengingati penciptanya.

Nilai Murni

Ilustrasi 2.2 Contoh lukisan persembahan

Selain itu folio juga boleh digunakan untuk pendokumentasian. Folio merangkumi penerangan
dan persembahan setiap aspek dalam proses reka bentuk. Secara umumnya folio reka bentuk perlu
mempunyai perkara berikut:
1. Penerangan situasi dan masalah
2. Brif reka bentuk
3. Penerangan tentang maklumat yang telah dikumpul
4. Cadangan idea awalan
5. Pemilihan idea
6. Pengembangan idea
7. Penerangan idea penyelesaian dan perincian
8. Penyediaan lukisan kerja, lukisan persembahan, perspektif dan lain-lain
9. Pembinaan model
10. Pengujian dan laporan ujian

Info

Lukisan persembahan boleh
dilukis menggunakan teknik
pencahayaan dan bayang

65
B
A

B
 2

Kelestarian Reka Bentuk2.4

Rajah 2.30 Ciri-ciri reka bentuk lestari

Dalam memenuhi perkembangan ekonomi yang semakin mendesak, pembangunan yang
tidak terancang boleh memberi impak negatif terhadap alam semula jadi. Reka bentuk lestari
dapat membantu mengimbangkan kesan ini. Ini kerana sesuatu reka bentuk yang lestari perlu
mengambil kira kesan terhadap ekonomi, sosial dan alam sekitar serta mengaplikasikan konsep-
konsep kelestarian seperti Closing the loop, More from less dan Efficient design. Dalam proses reka
bentuk yang lestari, penggunaan sumber-sumber yang boleh diperbaharui adalah penting selain
menghubungkait manusia dengan persekitaran semula jadi.

Proses reka bentuk lestari bukan satu proses yang berbeza dengan proses reka bentuk konvensional
tetapi merupakan penambahbaikan terhadap proses sedia ada dengan mengambil kira perkara yang
dibincangkan di atas. Rajah 2.29 menunjukkan ciri-ciri penting dalam reka bentu lestari.

•	 Menggunakan proses pembuatan yang menggunakan tenaga yang rendah
•	 Penghasilan produk yang boleh dikendalikan dengan tenaga yang rendah

•	 Penggunaan bahan biodegradasi
•	 Pemilihan bahan yang tidak bertoksik dan boleh dikitar semula
•	 Penggunaan bahan guna semula dalam proses pembuatan
•	 Penggunaan bahan yang boleh diperbaharui dengan mudah

•	 Penghasilan produk yang tahan lama
•	 Produk direka bentuk untuk kegunaan ramai
•	 Kos penggunaan, pembaikan dan penyelenggaraan yang rendah

•	 Proses pembuatan yang menghasilkan kadar sisa yang rendah
•	 Menggunakan pekerja tempatan
•	 Proses pembuatan yang cekap dan menjimatkan masa

•	 Penggunaan sistem pengangkutan yang cekap
•	 Kaedah pembungkusan yang menjimatkan ruang
•	 Bahan pembungkusan yang boleh dikitar semula atau diguna semula

Cekap tenaga

Kecekapan
pengedaran

Bahan
 berimpak

rendah

Ciri-ciri reka bentuk lestari

Proses
 pembuatan yang

optimum

Jangka hayat
yang panjang

66
B
A

B
 2

Perbezaan reka bentuk lestari dan konvensional
Terdapat banyak perbezaan di antara produk yang dihasilkan melalui reka bentuk lestari dan reka
bentuk konvensional. Jadual 2.7 menunjukkan perbezaan di antara kedua-dua reka bentuk.

Faktor Reka bentuk lestari Reka bentuk konvensional

Ekonomi •	 Kos penyelenggaraan rendah.
•	 Kos pembaikan yang rendah.
•	 Meningkatkan daya tarikan kepada

pengguna.
•	 Kos pengeluaran yang rendah

melalui bahan kitar semula dan
guna semula.

•	 Keuntungan daripada hasil jualan
produk menjadi tujuan utama.

•	 Kos penggunaan yang lebih tinggi.
•	 Kos sumber bahan mentah yang

lebih tinggi.

Sosial •	 Meningkatkan kualiti kehidupan,
kesihatan dan kesejahteraan manusia.

•	 Meningkatkan interaksi sosial.
•	 Melegakan tekanan pada badan.
•	 Meningkatkan mutu kerja.

•	 Menjejaskan kesihatan dalam
jangka masa panjang.

•	 Reka bentuk yang kurang
mesra pengguna.

Alam sekitar •	 Membantu memelihara dan
memulihara alam sekitar.

•	 Mengurangkan penggunaan sumber
semula jadi yang tidak boleh
diperbaharui.

•	 Mengekalkan ekosistem.
•	 Meningkatkan kualiti udara dan air.
•	 Mengurangkan penghasilan sisa.

•	 Penggunaan bahan toksik adalah
satu kebiasaan.

•	 Tidak mengambil kira kesan
terhadap alam sekitar.

•	 Penghasilan dan pemprosesan
sisa yang tidak dikawal.

Jadual 2.7 Perbezaan antara reka bentuk lestari dan konvensional

67
B
A

B
 2

Mula

Tamat

Situasi dan masalah
Situasi: Musim panas
Masalah: Bahagian dalam rumah
menjadi sangat panas

Pengembangan idea

Idea penyelesaian dan perincian
Idea reka bentuk diperincikan
supaya memenuhi elemen dan
konsep kelestarian

Pendokumentasian

Pemilihan
idea

Ya

Tidak

Brif reka bentuk
Mereka bentuk satu
sistem aliran angin sejuk
ke dalam rumah tanpa
menggunakan elektrik

Idea awalan
Melakar tiga idea
reka bentuk

Pengumpulan maklumat
Mengumpul maklumat melalui
kajian di Internet, majalah
reka cipta dan buku-buku
kejuruteraan.

Membina model
Sebuah prototaip dibina
menggunakan bahan terpakai
seperti botol plastik dan papan lapis
(rujuk Ilustrasi 2.2)

Menguji reka bentuk
Reka bentuk diuji dengan memasang
prototaip di tingkap sebuah rumah.
Suhu dalam rumah direkod sebelum
dan selepas ujian bermula.

A

A

Mula proses dan akhir proses

Masukan dan keluaran

Penyambung proses

Proses membuat keputusan

Proses am
(tindakan/langkah dalam proses kerja)

Simbol carta alir

Rajah 2.31 Carta alir reka bentuk lestari

Pada musim panas di sebuah kampung, suhu dalam rumah boleh mencecah 40oC. Seorang murid
mengambil inisiatif untuk mereka bentuk satu alat yang boleh menurunkan suhu dalam rumah.
Murid itu memulakan proses reka bentuk dengan membina carta alir. Rajah 3.30 menunjukkan carta
alir yang dibina oleh murid tersebut.

Proses reka bentuk lestari

68
B
A

B
 2

Botol plastik

Luar rumah

Kadar aliran perlahan Kadar aliran meningkat

Dalam rumah
Konsep
Hembus nafas dengan mulut terbuka ke tapak tangan.
Kemudian hembus semula dengan memuncungkan bibir.
Penyaman udara semulajadi berfungsi dengan cara yang
sama tetapi menggunakan botol plastik.

Jadual 2.8 Justifikasi pemilihan produk terhadap konsep kelestarian

Rajah 2.32 Contoh reka bentuk penyaman udara semula jadi

Udara panas
Udara sejuk

Aliran udara
dimampat

Udara panas

Sebarang penghasilan produk seharusnya menepati ciri-ciri kelestarian. Produk yang lestari perlu
berkualiti, mempunyai ketahanan tinggi dan selamat digunakan. Dalam kehidupan hari ini yang sering
diancam dengan masalah penggunaan peralatan, pemakanan dan kesihatan, produk lestari wajar
menjadi pilihan. Jadual 2.8 menunjukkan justifikasi pemilihan produk terhadap konsep kelestarian.

Justifikasi pemilihan produk terhadap konsep kelestarian

Idea reka bentuk

Konsep kelestarian Justifikasi pemilihan

Closing the loop •	 Menggunakan bahan guna semula.
•	 Kos penggunaan sifar hasil pengaliran udara panas

dan sejuk yang baik.

More from less •	 Lebih banyak produk dapat dihasilkan dengan kos
yang rendah.

•	 Ahli keluarga akan lebih selesa untuk berada di dalam
rumah. Lebih banyak masa diluangkan di rumah.

•	 Lebih banyak udara sejuk dapat dihasilkan melalui
udara panas.

Efficient design •	 Reka bentuk yang mudah dan tidak mencemarkan
alam sekitar.

•	 Reka bentuk mesra pengguna.

69
B
A

B
 2

Rumusan

Reka bentuk
teknologi dan

kehidupan

Definisi dan tujuan
reka bentuk

Kesesuaian
penghasilan sebuah
produk berdasarkan
faktor reka bentuk

Manusia

Fungsi

Kekuatan

Estetika

Bahan

Reka bentuk
lestari

Ciri-ciri lestari
dalam reka

bentuk produk

Beza produk
yang dihasilkan

melalui reka bentuk
konvensional dan
reka bentuk lestari

Justifikasi pemilihan
produk terhadap

konsep kelestarian

Model reka
bentuk

Model berskala

Model berkomputer

Prototaip

Kriteria pengujian
bagi setiap model

reka bentuk

Bahan yang sesuai
dalam proses

penghasilan model
reka bentuk

Membina model
reka bentuk yang

lestari berdasarkan
carta alir proses

reka bentuk

Carta alir proses
reka bentuk

Carta alir proses
reka bentuk

berdasarkan fungsi
setiap proses

mengikut urutan

Situasi dan
masalah

Brif reka bentuk

Sumbang saran
dan pengumpulan

maklumat

Mengembangkan
idea

Membangunkan
model

Menguji reka
bentuk

Pendokumentasian

Lakaran idea awal

Lakaran awal

Reka Bentuk

70
B
A

B
 2

2. Berdasarkan apa yang telah dipelajari, bina satu carta alir mengikut proses reka bentuk
untuk satu projek yang anda pilih.

3. Dalam kumpulan bincangkan bagaimana elemen dan konsep kelestarian dapat diterapkan
dalam reka bentuk kenderaan masa hadapan menggunakan rajah di bawah.

Aktiviti

1. Anda telah mempelajari bab dua ini dengan sempurna. Lengkapkan Grid Refleksi
berikut dan masukkan ke dalam portfolio anda.

Apakah pengalaman saya semasa
mempelajari bab dua ini?

Bagaimanakah perasaan saya
terhadap bab dua ini? Mengapa?

Apakah yang telah saya pelajari
daripada bab dua ini?

Apakah komen saya mengenai
keseluruhan pelajaran bab dua ini?

Sosial

Lestari

Ekonomi

Alam sekitar

71
B
A

B
 2

Latihan

1

2

4

5

6

3

Nyatakan:

(a) Tujuan reka bentuk

__________________________________________________________

(b) Kepentingan reka bentuk

__________________________________________________________

Senaraikan elemen sesebuah reka bentuk dan berikan contoh.

Bincangkan perbezaan dan persamaan reka bentuk konvensional dan reka
bentuk lestari menggunakan carta di bawah.

Huraikan pendapat anda mengenai kelestarian reka bentuk produk untuk kegunaan
kita pada masa depan.

Bincangkan apakah yang akan terjadi sekiranya lukisan kerja tidak dibina dengan
betul dan tepat?

Senaraikan tiga faktor yang perlu diambil kira ketika mereka bentuk sesuatu produk?

72
B
A

B
 2

7 (a) Bina brif reka bentuk berdasarkan situasi dan masalah yang anda kenal pasti di
dalam kehidupan seharian pada ruang yang disediakan.

Situasi dan masalah Brif reka bentuk

Situasi:

Masalah:

Bil Faktor Idea 1 Idea 2

1 Manusia

2 Fungsi

3 Kekuatan

4 Estetika

5 Bahan

6 Closing the loop

7 More from less

8 Effcient design

(b) Lakarkan idea awalan reka bentuk berdasarkan brif di 7(a).

(c) Berdasarkan lakaran idea awalan buat perbandingan bagi setiap ciri di bawah.

73
SUMBER TENAGA

Standard Pembelajaran

3
BAB

Pada akhir pembelajaran murid berupaya:

Menerangkan definisi tenaga dalam kehidupan.

Menyesuaikan kepentingan sumber tenaga dalam kehidupan.

Membezakan penghasilan tenaga elektrik yang menggunakan sumber tenaga yang tidak boleh
diperbaharui menggunakan kaedah kemagnetan.

Mencerakinkan gambar rajah blok penghasilan tenaga elektrik daripada sumber tenaga lestari.

Menghuraikan kaedah penghasilan sumber tenaga elektrik daripada sumber tenaga lestari.

Membahaskan idea penghasilan tenaga elektrik daripada sumber  tenaga lestari melalui tindak
balas kimia iaitu solar PV (Photo Voltaic).

Mencadangkan idea kaedah penghasilan tenaga elektrik lestari berdasarkan bentuk muka bumi
dan keadaan iklim di negara kita.

Menerangkan fungsi penjana.

Memaparkan prinsip asas kendalian penjana AT dan AU.

Mencerakinkan proses penghantaran dan pengagihan elektrik kepada pengguna domestik
 dan industri.

Menentukan keutamaan penggunaan sistem 3 fasa dan 1 fasa bagi pengguna domestik dan
industri berdasarkan peraturan IEE.

Mengkategorikan komponen utama pendawaian mudah unit kawalan pengguna 1 fasa.

Memasang litar pendawaian mudah untuk satu unit kawalan pengguna 1 fasa berdasarkan
aspek litar dan kefungsian.

Mencadangkan idea untuk penggunaan aksesori elektrik yang lestari bagi pengguna domestik.
Memahami proses
penghasilan, penghantaran dan

pengagihan tenaga elektrik

Memahami jenis
dan sumber penghasilan

tenaga elektrik
Pendahuluan

Senaraikan tentang keperluan tenaga di dalam
kelas atau persekitaran anda dan bincangkan kesan
terhadap penggunaan berterusan tenaga tersebut.

Keperluan terhadap tenaga dalam kehidupan manusia adalah sejajar dengan perkembangan
teknologi penciptaan pelbagai variasi peralatan dan perkakasan elektrik dan elektronik yang
berorientasikan inovasi dan futuristik. Fenomena ini bermatlamat membantu kehidupan
manusia supaya lebih selesa, praktikal dan efisien. Analoginya peralatan dan perkakasan
seperti telefon bimbit, komputer, tablet, televisyen, penyaman udara, peti sejuk, mesin basuh,
ketuhar gelombang mikro dan sebagainya memerlukan tenaga untuk berfungsi, di samping
meningkatkan kecekapan proses kerja dan masa.

Kebelakangan ini, peningkatan keperluan tenaga dalam kehidupan manusia mula memberi
kesan negatif terutama terhadap kekurangan sumber tenaga sedia ada. Peningkatan kos
penghasilan tenaga disebabkan kekurangan sumber tenaga yang tidak boleh diperbaharui
seperti unsur mineral arang batu dan petroleum telah memberikan impak negatif terhadap
krisis ekonomi negara dan kehidupan manusia. Fenomena ini akan bertambah rumit jika
tidak ada kajian impak terhadap pencegahan awal dan kaedah penyelesaian masalah.

Oleh yang demikian, penelitian semula terhadap keperluan sumber tenaga baharu yang
boleh diperbaharui (renewable energy) penting sebagai sumber tenaga lestari bagi mengatasi
masalah keseimbangan perkembangan teknologi terhadap keperluan tenaga pada masa akan
datang. Malaysia khususnya mempunyai kemampuan dan kekuatan dari segi sumber tenaga
dan modal insan untuk  membangunkan sumber tenaga alternatif bagi menggantikan sumber
yang sedia ada. Pelbagai sumber tenaga yang boleh diperbaharui seperti tenaga angin, solar,
hidro dan juga biojisim boleh dimanfaatkan sebagai tenaga alternatif pada masa akan datang.

Kepelbagaian faktor terhadap pemilihan sumber tenaga yang boleh diperbaharui perlu dikaji
terutama dalam aspek kaedah penghasilan tenaga secara lestari, kesesuaian bentuk muka
bumi dan iklim semasa serta kesan pencemaran supaya kelestarian kehidupan manusia
terjamin pada masa akan datang.

76

B
A

B
 3
3.1.1

Info

Sumber Tenaga3.1

Definisi	tenaga	dalam	kehidupan

Definisi

Benda bukan hidup
Menyebabkan berlakunya aktiviti

seperti pergerakan tempat, lantunan,
pemanasan dan pencairan sesuatu
bahan (aktiviti peralatan dan mesin).

Benda hidup
Membolehkan hidupan

menjalankan proses kehidupan
seperti bernafas, bergerak,

tumbesaran dan berinteraksi.

Tenaga
diperlukan

untuk

Teks tentang tenaga

Unit ukuran tenaga dalam SI (International System Units) ialah Joule (J)
atau Newton-meter (Nm).

Tenaga boleh ditakrifkan sebagai keupayaan membuat kerja atau lebih mudah dikatakan sebagai
sesuatu yang diperlukan untuk melakukan sesuatu kerja atau proses. Keperluan kepada tenaga
penting untuk memastikan semua benda hidup boleh menjalankan proses kehidupan seperti
bergerak, bernafas dan tumbesaran. Di samping itu, tenaga diperlukan untuk menggerakkan,
memindahkan, memanaskan dan mencairkan benda bukan hidup yang kita temui dalam konsep
perubahan bentuk tenaga.

Rajah 3.1  Keperluan tenaga untuk benda hidup dan bukan hidup

77

B
A

B
 3
Bentuk-bentuk tenaga
Tenaga terdapat dalam pelbagai bentuk. Kesemuanya mempunyai kepentingan dan definisi yang
tersendiri. Pemahaman bentuk tenaga dapat membantu kita mengenal pasti dengan lebih tepat
keperluan terhadap tenaga.

Info

Fotosintesis Dinamo Pembakaran lilin Loceng

Tenaga cahaya Tenaga mekanik Tenaga mekanikTenaga kimia

Tenaga kimia Tenaga elektrik Tenaga haba Tenaga bunyi

Tenaga tidak boleh dicipta atau dimusnahkan tetapi hanya boleh bertukar daripada satu bentuk
ke bentuk yang lain. Contoh:

Tenaga

Tenaga
Keupayaan

Tenaga Haba

Tenaga Kinetik

Tenaga Kimia
Tenaga Cahaya

Tenaga Mekanikal

Tenaga Nuklear

Tenaga Elektrik

Tenaga Bunyi

Rajah 3.2  Bentuk-bentuk tenaga

Bentuk-bentuk tenaga

78

B
A

B
 3
3.1.2 Kepentingan sumber tenaga dalam kehidupan

Bincangkan mengenai
kepentingan dan kesan
penggunaan  tenaga dalam
kehidupan seharian kita.

Kepentingan sumber tenaga dalam kehidupan adalah untuk memastikan kelestarian
keseimbangan terhadap hidupan di muka bumi terus berlaku secara semula jadi.

Tenaga diperlukan untuk segenap aspek kehidupan manusia termasuklah peralatan
yang digunakan dalam rutin kerja harian manusia, perindustrian, pengangkutan,
pertanian, pencahayaan, aplikasi sistem yang canggih dan sebagainya.

Sebagai contoh, tenaga elektrik membolehkan peralatan seperti telefon bimbit, tablet
dan sebagainya berfungsi. Tenaga elektrik juga membolehkan kita memainkan muzik,
menayangkan gambar di televisyen, memasak makanan, menyejukkan suhu rumah dan
menggerakkan kenderaan.

Sektor industri dan pertanian juga turut memerlukan tenaga elektrik bagi menjalankan
aktiviti pengeluaran produk. Kebiasaanya, mesin yang digunakan memerlukan tenaga
elektrik yang tinggi.

Info

1

2

3 4 5

1993
Total:

60,642 ktoe

1

2

3 4 5 6
7

8

2013
Total:

98,315 ktoe

1

2

3 4 5

1993
Total:

60,642 ktoe

1

2

3 4 5 6
7

8

2013
Total:

98,315 ktoe

Perbezaan peningkatan keperluan terhadap penghasilan tenaga
pada tahun 1993 iaitu sebanyak 60,642 ktoe setahun berbanding
tahun 2013 iaitu sebanyak 98,315 ktoe setahun.
Sumber: Suruhanjaya Tenaga Energy Handbook 2015.

1 ktoe = 11630 MWj
1 MWj = 1000 KWj

Info

1

2

3

4

79

B
A

B
 3
Sumber tenaga
Terdapat dua jenis sumber tenaga iaitu sumber tenaga tidak boleh diperbaharui dan sumber
tenaga boleh diperbaharui. Jadual 3.1 menunjukkan perbezaan antara sumber tenaga yang boleh
diperbaharui dan yang tidak boleh diperbaharui.

Sumber Tenaga

Aspek
Sumber tenaga tidak boleh

diperbaharui
Sumber tenaga boleh

diperbaharui

1. Maklumat Tenaga yang dihasilkan melalui
sumber yang terhad.

Tenaga yang dihasilkan melalui
sumber-sumber yang boleh
diperbaharui sentiasa.

2. Contoh sumber tenaga Petroleum (minyak), gas asli, tenaga
nuklear dan arang batu.

Cahaya matahari, hidro (air),  angin,
ombak, geotermal dan biojisim.

3. Kesan berdasarkan:

(a) Ekonomi
•	 Kebergantungan terhadap

sumber tenaga yang tidak boleh
diperbaharui akan memberikan
kesan yang negatif terhadap
ekonomi negara.

•	 Permintaan bahan api yang
tinggi terutamanya daripada
penggunaan kenderaan bermotor
mengakibatkan kos perbelanjaan
negara meningkat.

•	 Penggunaan sumber tenaga ini
terbukti lebih cekap kerana boleh
menjana tenaga dalam pelbagai
keadaan dengan kos murah,
selamat dan mesra pengguna.

•	 Ini dapat dibuktikan melalui
pengalaman dan amalan
di negara maju yang telah
membangunkan industri ini
sejak sekian lama.

(b) Sosial •	 Impak terhadap peningkatan
masalah sosial berkait rapat
dengan penurunan tahap
ekonomi negara.

•	 Apabila sumber tenaga ini
berkurangan dan hampir
kehabisan menyebabkan
kekurangan peluang pekerjaan
disebabkan industri ini tidak
dapat berkembang atau beroperasi.

•	 Meningkatkan kualiti hidup
untuk kehidupan manusia dan
biodiversiti umumnya.

•	 Aktiviti sosial dapat dijalankan
dengan lebih sihat dan
terancang disebabkan kesan
alam sekitar yang bersih dan
tidak tercemar.

(c) Alam Sekitar •	 Kenaikan suhu dunia ini berkait
rapat dengan aktiviti manusia yang
mengganggu keseimbangan sistem
bumi khususnya sistem atmosfera.

•	 Antaranya adalah dengan
penggunaan bahan api petrol pada
kenderaan akan menyebabkan
pencemaran alam sekitar.

•	 Penggunaan sumber tenaga ini
dapat membantu memulihara
dan meminimumkan kesan
buruk kepada alam sekitar.

•	 Dapat meningkatkan dan
melindungi ekosistem dan
kepelbagaian hidup.

•	 Meningkatkan kualiti udara
dan air.

Jadual 3.1 Perbezaan sumber tenaga yang boleh diperbaharui dan yang tidak boleh diperbaharui

80

B
A

B
 3
Benarkah penjanaan tenaga boleh diperbaharui dapat mengelakkan
pencemaran dan gangguan ekosistem kehidupan secara menyeluruh?
Sediakan satu penilaian dengan menyenaraikan dan membincangkan
secara terperinci keberkesanan penggunaan sumber tenaga boleh
diperbaharui seperti stesen jana kuasa elektrik hidro yang melibatkan
pembinaan empangan bagi membuat penilaian yang lebih terperinci.

Sebagai langkah awal untuk memastikan kelestarian kehidupan,
kerajaan Malaysia telah mengambil tindakan positif bagi mengatasi
masalah global yang berpunca daripada kelemahan penggunaan
sumber tenaga yang tidak boleh diperbaharui. Menurut artikel
Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air (KeTTHA) dalam portal
Tenaga Boleh Baharu (TBB), kerajaan telah merangka pelbagai
program selaras dengan matlamat Rangka Rancangan Jangka
Panjang Ketiga (RRJP3) – (2001-2010) dan RMK8 (2001-2005)
untuk menggalakkan dan meningkatkan penggunaan sumber tenaga
yang boleh diperbaharui. Malah sejak tahun 2001 kerajaan Malaysia
telah melaksanakan Program Pembangunan Jana kuasa Kecil Tenaga
yang Boleh Diperbaharui (Small Renewable Energy Programme - SREP).

Laman web KeTTHA
tentang TBB

Info

Keperluan sumber tenaga yang boleh diperbaharui
Kenapa perlunya kepada sumber tenaga yang boleh diperbaharui dalam penjanaan tenaga elektrik?
Apa manfaatnya penggunaan sumber tenaga yang boleh di perbaharui dalam penjanaan tenaga
elektrik? Apakah masih ada implikasi negatif dengan menjadikan penggunaan sumber tenaga yang
boleh diperbaharui sebagai sumber utama penjanaan elektrik?

Rajah 3.3 Keperluan terhadap tenaga yang boleh diperbaharui

Kenapa
perlunya kepada

tenaga yang boleh
diperbaharui

Mengurangkan
pencemaran

Menjimatkan
kos

Mengelakkan
pembaziran

Sumber
sedia ada

81

B
A

B
 3
Sumber gas asli adalah salah satu contoh bahan api
fosil yang memerlukan masa yang sangat panjang
untuk menghasilkannya. Gas asli ini mempunyai
takat didih yang rendah. Lebih kurang 90% gas
asli ini ialah metana,  manakala 10% lagi terdiri
daripada etana, butana dan juga propana.

Bahan ini ialah unsur logam radioaktif yang
berwarna kelabu keperakan. Kendalian terhadap
bahan memerlukan ciri keselamatan yang tinggi
memandangkan kesan radioaktif yang sangat
berbahaya kepada manusia.

Gas Asli

Merupakan sejenis sebatian hidrokarbon
cecair yang berwarna gelap dan pekat yang
biasanya didapati di bahagian atas kerak bumi.
Petroleum terdiri daripada campuran pelbagai
hidrokarbon seperti petrol, diesel, kerosin,
minyak pelincir dan bitumen.

Petroleum

•	 Merupakan sejenis pepejal hitam semula jadi
yang digunakan sebagai bahan bakar. Arang
batu ialah satu bahan yang mengandungi
karbon yang tinggi berserta hidrogen, oksigen,
nitrogen dan sulfur.

•	 Penggunaan bahan ini agak meluas sebagai
sumber penjanaan tenaga elektrik.

Arang batu

Nuklear

3.1.3
Penghasilan tenaga elektrik yang menggunakan sumber
tenaga yang tidak boleh diperbaharui menggunakan
kaedah kemagnetan

Sebelum adanya keperluan terhadap sumber tenaga yang boleh diperbaharui, kebanyakan penjanaan
tenaga elektrik bergantung kepada sumber tenaga yang tidak boleh diperbaharui. Berikut ialah jenis
dan penerangan berkenaan sumber tenaga yang tidak boleh diperbaharui.

Kaedah lain yang hampir sama tetapi dianggap selamat adalah dengan
belahan atom kecil seperti hidrogen atau deuterium (hidrogen berat).
Penghasilan gas hidrogen ini boleh diperoleh daripada air laut.

Info

Rajah 3.4  Sumber tenaga yang tidak boleh diperbaharui

82

B
A

B
 3
Stesen jana kuasa elektrik yang menggunakan turbin stim dibahagi kepada dua jenis:
•	 Stesen jana kuasa termal
•	 Stesen jana kuasa nuklear

Stesen jana kuasa tersebut menggunakan kaedah kemagnetan iaitu menggunakan turbin untuk
memutarkan penjana bagi menghasilkan tenaga elektrik melalui aruhan kemagnetan. Stesen
jana kuasa ini menggunakan gas asli, petroleum, arang batu dan nuklear sebagai bahan api untuk
memanaskan air bagi menghasilkan stim bertekanan tinggi.

Stesen jana kuasa termal menggunakan gas asli, petroleum dan arang batu sebagai sumber bahan api
untuk memanaskan air. Rajah 3.5 menunjukkan sistem stesen jana kuasa termal.

Stesen jana kuasa turbin stim

Dandang

Gas asli

Petroleum

Arang batu

Penjana

Stim bertekanan rendah

Stim bertekanan tinggi

Turbin stim

Pam

Pemeluwapan Menara
penyejuk

Tangki
simpanan air

- dihasilkan
melalui
pembakaran
bahan api.

Arah aliran air

Tenaga elektrik

Tenaga mekanikal

Tenaga haba

Selain daripada gas asli, pertoleum dan arang batu tenaga nuklear juga digunakan sebagai sumber
bahan untuk menjana elektrik. Buat masa kini, negara kita belum lagi mengaplikasikan loji ini.
Stesen jana kuasa ini sangat kompleks dalam pengoperasiannya. Penjanaan tenaga elektrik berlaku
apabila bahan radio aktif bertindak balas di dalam reaktor nuklear. Rajah 3.6 menunjukkan gambar
rajah blok stesen jana kuasa nuklear.

Rajah 3.6 Gambar rajah blok stesen jana kuasa nuklear

Rajah 3.5 Sistem stesen jana kuasa termal

Penjana
a.u/a.t

Tenaga
mekanik  Tenaga

elektrik Pemanasan
dandang Stim Bahan-bahan

nukleus
  Pembelahan

atom

Stesen jana kuasa nuklear

Stesen jana kuasa termal

Imbas di sini
Augmented Reality

83

B
A

B
 3
Rajah 3.8 Rantaian letupan nuklear dan kawalannya

Proses pembelahan atom
Bahan radioaktif juga digunakan sebagai bahan pemanasan air di dalam dandang stesen jana kuasa
nuklear. Ia adalah unsur logam radioaktif dan merupakan salah satu daripada unsur atom.
 Pembelahan atom menghasilkan tenaga haba yang sangat tinggi. Di stesen jana kuasa nuklear,
haba yang terhasil daripada proses pembelahan atom ini digunakan untuk memanaskan air di dalam
dandang. Air akan bertukar menjadi stim dan seterusnya memutarkan aci turbin yang digandingkan
dengan penjana bagi menghasilkan tenaga elektrik. Contoh bahan utama untuk mendapatkan
tenaga nuklear ialah uranium 235, uranium 238, barium dan kripton.

Penyederhana grafit

Ke U-238 yang
ditukar ke plutonium

Radikal bebas

Radikal bebas

Neutron
perlahan

Neutron
laju U-235

Neutron
perlahan

U-235

Video tenaga nuklear

Rajah 3.7 Stesen jana kuasa nuklear

84

B
A

B
 3
Ciri-ciri sistem jana kuasa elektrik yang menggunakan turbin stim:

1. Menggunakan stim panas lampau yang mempunyai tekanan dan halaju yang tinggi untuk menggerakkan
turbin stim.

2. Stim dihasilkan oleh haba yang dijanakan dalam sebuah dandang yang kebanyakannya menggunakan bahan
api seperti arang batu, petroleum, gas asli dan nuklear.

3. Kesemua stesen jana kuasa elektrik yang menggunakan sistem turbin stim ini juga dikenal sebagai stesen
jana kuasa terma.

4. Satu ciri biasa proses terma ialah keperluan terhadap mengkondensikan stim yang telah digunakan kepada
bentuk cecair semula untuk disalur semula ke dandang dan pembuangan haba yang berlebihan pada sistem
yang berkaitan.

5. Keperluan terhadap sumber air sejuk seperti air sungai atau kolam tadahan air yang besar menjadi
keutamaan dalam pembinaan stesen jana kuasa terma ini.

Info

Video cara turbin gas berfungsi

Kebanyakan stesen penjanaan tenaga elektrik menggunakan kaedah
kemagnetan iaitu menggunakan sistem turbin untuk memutarkan penjana
yang menghasilkan tenaga melalui aruhan kemagnetan.

Info

Kendalian ringkas sistem jana kuasa turbin stim

•	Air disimpan di dalam tangki simpanan.
•	Air tersebut disalurkan ke dalam dandang.
•	Air di dalam dandang akan dipanaskan menggunakan gas asli, petroleum, arang batu

atau nuklear.
•	 Stim bertekanan tinggi akan terhasil.
•	 Stim bertekanan disalurkan ke turbin stim.
•	Turbin stim digandingkan dengan penjana.
•	Turbin stim akan berputar dan menghasilkan tenaga mekanik lalu memutarkan penjana.
•	Tenaga mekanik ditukarkan kepada tenaga elektrik di dalam penjana.
•	 Stim bertekanan rendah di dalam turbin disalur ke pemeluwap.
•	 Stim tersebut akan disejukkan dan ditukar menjadi air.
•	Air tersebut dipam dan disalurkan kembali ke dalam dandang.

Catatan penting

Proses ini perlu berterusan untuk menghasilkan tenaga elektrik yang stabil.

85

B
A

B
 3
Penghasilan tenaga elektrik daripada sumber tenaga lestari 3.1.4

Hidro1

1

Takungan air2

Salur masuk3

Pintu kawalan4

Empis air5

Empangan 6 Turbin

7 Rumah penjana

8 Pengubah

9

11

Larian ekor

Alur limpah

10

12

Talian kuasa

Syaf pusuan

•	Air dianggap sebagai salah satu daripada sumber tenaga yang boleh diperbaharui kerana tenaga
ini bergantung kepada aliran air daripada simpanan atau empangan air.

•	 Stesen jana kuasa hidroelektrik ini lebih praktikal jika kedudukan empangan air ini terletak di
kawasan yang lebih tinggi dan luas kerana stesen ini memerlukan tekanan air yang tinggi untuk
memutarkan turbin bagi penghasilan tenaga elektrik.

1

4

11

12

2

10

5

6 9

78

3

Paras air tinggi

Paras air rendah

Rajah 3.9 Stesen jana kuasa hidroelektrik

Teknologi penghasilan tenaga daripada sumber tenaga lestari telah banyak diterokai oleh kebanyakan
negara berdasarkan kemampuan, kepakaran dan kewangan yang dimiliki. Terdapat beberapa sumber
tenaga lestari yang boleh diaplikasi seperti air, suria, angin, ombak dan biojisim.

86

B
A

B
 3
Aliran air bertekanan tinggi
di dalam empis air.

Aliran air bertekanan tinggi
memutarkan turbin.

Penjana menghasilkan
tenaga elektrik.

Air di dalam empangan
mewujudkan tenaga
keupayaan yang besar.

Tenaga Keupayaan

Gambar rajah blok

Tenaga Kinetik

Tenaga Mekanik

Tenaga Elektrik

1

2

3

4

Kaedah Penghasilan Tenaga Elektrik Hidro

•	Terdapat dua jenis sistem turbin untuk sistem ini iaitu turbin
‘impluse’ digunakan untuk tekanan air tinggi dan turbin
‘reaction’ digunakan untuk tekanan air rendah.
•	Kapasiti tenaga elektrik yang dihasilkan hampir sama

dengan stesen jana kuasa yang menggunakan turbin stim.

Info

Video stesen jana
kuasa hidroelektrik

•	Air disimpan di dalam empangan air mewujudkan tenaga keupayaaan.
•	Aliran air bertekanan tinggi di dalam empis air akan menghasilkan tenaga kinetik.
•	Apabila air bertekanan tinggi disalurkan  ke aci turbin penjana, perubahan tenaga

berlaku dan menghasilkan tenaga mekanikal apabila turbin penjana berputar.
•	Aci turbin dan aci penjana digandingkan bagi menukarkan tenaga mekanikal ke tenaga

elektrik melalui kaedah penghasilan tenaga elektrik melalui aruhan kemagnetan.
•	 Sistem penghasilan tenaga elektrik melalui kaedah ini dikenali sebagai hidroelektrik.

Faktor  yang perlu diambil kira dalam pembinaan stesen jana kuasa hidroelektrik
•	 Kadar aliran yang cukup kuat untuk memutarkan turbin.
•	 Jarak yang sesuai antara permukaan air dan jarak tegak turbin.
•	 Ketika turbin dihentikan, kederasan dan tekanan air di empis air dikawal oleh syaf pusuan.
•	 Untuk mengelakkan banjir, paras air dalam takungan perlu dikawal oleh alur limpah.
•	 Saluran air keluar dari turbin dan disalur semula ke tasik atau sungai.

87

B
A

B
 3
Angin2

•	Tenaga angin adalah antara salah satu tenaga yang boleh diperbaharui yang digunakan sebagai
penjana tenaga elektrik.

•	 Stesen jana kuasa angin juga dikenali sebagai ladang angin (wind farm) kerana dibina di kawasan
yang luas dan dalam kuantiti yang banyak.

•	 Stesen jana kuasa angin biasanya terletak di kawasan tanah tinggi yang terdedah pada pengaliran
angin yang malar. Kebiasaannya, kelajuan pengaliran angin yang diperlukan di antara 80 hingga
100 m/s dan kelajuan putaran turbin antara 15 hingga 20 rpm.

•	 Setiap jenis dan spesifikasi stesen jana kuasa ini bergantung kepada jumlah keperluan tenaga
elektrik yang diperlukan dan keadaan bentuk muka bumi yang sesuai.

Pemacu kotak gear

Penjana

Aci utama

Bilah

Grid kuasa

Sistem kawalan

Arah angin

Arah angin

Bateri

Video cara turbin
angin berfungsiRajah 3.10 Stesen jana kuasa elektrik angin

Pengubah
Kincir angin

Brek

88

B
A

B
 3
Gambar rajah blok

Kaedah Penghasilan Tenaga Elektrik Angin

Putaran aci utama
memutarkan turbin.

Penjana menghasilkan
tenaga elektrik.

Kuasa aliran angin
memutarkan bilah.Tenaga Angin

Tenaga Mekanik

Tenaga Elektrik

1

2

3

•	Terdapat dua jenis turbin angin iaitu turbin paksi menegak
(vertical axis wind turbine - VAWT ) dan turbin paksi mendatar
(horizontal axis wind turbine - HAWT ) tetapi konsep penghasilan
tenaga masih sama iaitu putaran turbin akan menyebabkan
pertukaran tenaga mekanikal kepada tenaga elektrik dengan
menggunakan kaedah kesan aruhan kemagnetan.

•	Terdapat sedikit perbezaan pada sistem jana kuasa angin dan
jana kuasa lain iaitu kotak gear yang boleh mengubah kelajuan
putaran aci turbin daripada 20 rpm ke 1500 rpm pada
penjana. Hal ini menjadikan kecekapan pengeluaran tenaga
elektrik meningkat.

•	Selain itu, sistem brek juga digunakan sebagai mekanisma
yang mengawal kelajuan putaran aci turbin. Unit bagi kuasa
angin diukur dengan unit kuasa angin (WPU) atau pengubah
tenaga angin (WEC).

Info

Sistem jana kuasa angin paksi mendatar

Menara

Brek

Penjana
Kotak gear

Aci utama

Perumah
Aci kelajuan tinggi

Hab

Bilah

•	 Aliran tenaga angin akan memutarkan bilah-bilah aerodinamik yang bersambung
kepada kotak gear dan aci utama turbin.

•	 Terdapat sistem brek yang berfungsi mengawal kelajuan putaran turbin atau dikenali
sebagai pengawal (controller).

•	 Sistem ini kemudiannya bersambung dengan penjana yang berfungsi sebagai peranti
yang menukarkan tenaga mekanikal kepada tenaga elektrik.

•	 Tenaga elektrik ini disimpan terlebih dahulu dalam bateri simpanan bertujuan untuk
menyimpan dan menstabilkan voltan keluaran tenaga elektrik.

•	 Penyongsang (inverter) digunakan untuk menukar bentuk gelombang arus terus (direct
current) kepada gelombang arus ulang-alik (alternating current) bagi kegunaan tenaga
elektrik domestik atau industri.

89

B
A

B
 3
Suria3

•	Tenaga suria lebih sinonim kepada sistem solar photo voltaic (PV).
•	 Sistem ini menggunakan cahaya matahari sebagai sumber tenaga untuk menjana tenaga elektrik.
•	 Sebagaimana stesen jana kuasa angin, stesen jana kuasa solar PV juga memerlukan kawasan yang

luas untuk menempatkan panel solar PV.
•	Antara kelebihan sistem solar PV ini ialah tiada sebarang pencemaran alam sekitar seperti

pencemaran bunyi, radioaktif dan sisa buangan pepejal.
•	Malah kos kendalian dan keperluan servis juga rendah serta mempunyai jangka hayat penggunaan

yang panjang iaitu boleh mencapai sehingga 30 tahun.

Sambungan AT

Sambungan AU

Beban arus ulang-alikSistem penyimpan

Penyongsang AT/AU

Pengawal beban

Beban arus ulang-alik

Papan suis

Panel solar PV

Rajah 3.11 Sistem solar photo voltaic (PV)

Video sistem solar PV

90

B
A

B
 3
Kaedah Penghasilan Tenaga Elektrik Solar  PV

•	Tidak memerlukan sebarang turbin untuk menjana elektrik. Sistem ini menggunakan
kaedah tindak balas kimia daripada bahan separuh pengalir.

•	Apabila cahaya dipancarkan pada permukaan panel solar PV, tenaga cahaya akan
ditukarkan kepada tenaga elektrik dalam bentuk aliran arus terus.

•	Aliran arus dikawal oleh pengawal cas (charge controller) yang berfungsi mengawal cas
yang masuk ke bateri simpanan tenaga.

•	Bateri simpanan tenaga (battery bank) berfungsi sebagai penyimpan dan pembekal
tenaga elektrik arus terus.

•	Penyongsang (inverter) menukar gelombang arus terus (direct current) kepada gelombang
arus ulang-alik (alternating current) bagi kegunaan tenaga elektrik domestik.

Foto 3.1 Ladang solar PV yang mempunyai sistem penjejak suria yang boleh bergerak secara automatik
di Sepang, Selangor

Gambar rajah blok

•	Jumlah penghasilan sumber arus elektrik bergantung kepada jumlah cahaya yang diterima.
•	Sistem solar PV juga mempunyai beberapa komponen utama dalam melengkapkan sistem penjanaan elektrik

seperti bateri simpanan tenaga (battery bank), pengawal cas (charge controller) dan penyongsang (inverter).

Info

Panel solar PV menghasilkan cas
elektrik melalui tindak balas kimia.

Pancaran sinaran matahari
ke permukaan panel solar PV
(photo voltaic) yang terdedah.

Tenaga Cahaya

Tenaga Elektrik

1

2

91

B
A

B
 3
Ombak4

Rajah 3.12 Penghasilan tenaga dengan ombak

Rajah 3.13 Stesen jana kuasa elektrik ombak

•	 Ombak adalah salah satu proses alam semula jadi. Sumber tenaga ombak di seluruh dunia
dianggarkan lebih daripada 2 Tera Watt (TW).

•	 Lokasi yang berpotensi untuk mendapatkan tenaga ombak adalah di pesisir pantai sepanjang
pantai timur Semenanjung Malaysia kerana tiupan angin yang kuat daripada Laut China Selatan.

•	 Dianggarkan hanya 10 peratus hingga 15 peratus sahaja tenaga ombak yang dapat digunakan
secara maksimum melalui teknologi semasa.

•	 Stesen jana kuasa tenaga ombak juga berpotensi memberikan kesan negatif kepada alam sekitar
seperti pencemaran bunyi. Walau bagaimanapun, ia masih dalam kajian disebabkan oleh
kepelbagaian reka bentuk peranti penangkap tenaga ombak.

•	 Teknologi tenaga ombak ini masih di peringkat awal kerana, hanya beberapa negara yang
menggunakan teknologi ini. Antaranya di Brazil iaitu di Pelabuhan Pecem, San Goncalo do
Amarante, Ceara.

Ayunan
Rambatan
gelombang

Poin penyerap

Pam dan
penjana

Pemberat
kekal

Penyerap linear

Laut

Dasar laut

Sambungan
Ram HidraulikBoya

Plat balast
dan sauh

Terdapat pelbagai jenis peranti pengesan gelombang ombak
yang lazimnya dikategorikan mengikut kaedah penghasilan
tenaga elektrik daripada tenaga ombak. Boya atau penyerap
ialah peranti yang digunakan untuk menangkap tenaga
ombak. Terdapat tiga jenis boya atau penyerap iaitu jenis
attenuator, terminator dan overtopping. Attenuator ialah
boya atau penyerap yang selari dengan arah perambatan
gelombang. Penyerap gelombang ombak jenis terminator
pula berserenjang dengan arah perambatan ombak manakala
jenis ketiga iaitu overtopping mengikut kolum air berayun.
Reka bentuk dan sistem stesen jana kuasa ombak pula terdiri
daripada pelbagai sistem seperti ram hidraulik, pam hos
elastomer, pam ke pantai, turbin elektrik hidro, turbin udara
dan penjana elektrik linear.

Boya

92

B
A

B
 3
Info Info

Universiti Malaysia
Terengganu (UMT) telah
berjaya menghasilkan sebuah
prototaip jana kuasa elektrik
tenaga ombak hasil daripada
kajian yang dijalankan selama
beberapa tahun.

Kebanyakan sistem jana kuasa ombak
hampir sama, yang membezakannya ialah
bentuk boya atau penyerap yang digunakan
sebagai penangkap tenaga ombak. Masih
banyak kajian sedang dijalankan mengenai
sistem ini dan kebanyakannya masih di
peringkat cadangan.

Video jana kuasa tenaga
ombak di Denmark

Gambar rajah blok

Aliran udara bertekanan
tinggi memutarkan turbin.

Penjana menghasilkan
tenaga elektrik.

Gerakan rak mekanikal
mengepam udara.

Menghasilkan udara
bertekanan tinggi.

Gerakan ombak air
menggerakkan boya.Tenaga Kinetik

Tenaga Mekanik

Tenaga Pneumatik

Tenaga Mekanik

Tenaga Elektrik

1

2

3

4

5

Kaedah Penghasilan Tenaga Elektrik Melalui Tenaga Ombak

•	Boya atau pelampung yang berfungsi sebagai penyerap ialah peranti yang digunakan
untuk mengesan pergerakan ombak dan menangkap tenaga ombak. Pelbagai jenis peranti
pengesan biasanya dikategorikan mengikut kaedah yang digunakan untuk menghasilkan
tenaga elektrik daripada tenaga ombak.

•	Gerakan boya yang disebabkan oleh tenaga kinetik yang terhasil daripada gerakan ombak
air akan menyebabkan penghasilan tenaga mekanikal pada rak mekanikal.

•	Gerakan pada rak mekanikal disambungkan pada penjana tenaga pneumatik yang
menghasilkan tekanan udara tinggi.

•	Tekanan udara tinggi disalurkan melalui turbin dan memutarkan turbin yang disambung
pada penjana.

•	Penjana menukarkan tenaga mekanikal kepada tenaga elektrik.

93

B
A

B
 3
Biojisim5

•	Biojisim ialah satu kaedah memproses bahan buangan sisa pepejal pertanian dan industri melalui
proses pembakaran.

•	 Selain daripada abu sampah yang telah dibakar ia dikitar semula untuk dijadikan pelbagai produk
pengguna serta teknologi biojisim ini juga dapat menjana tenaga elektrik.

•	Biojisim boleh dikategorikan sebagai tenaga yang boleh diperbaharui kerana bahan buangan
daripada aktiviti pertanian seperti pokok dan tanaman ladang sentiasa dihasilkan.

•	 Sebagai contoh, sebelum proses penanaman semula ladang kelapa sawit atau getah dijalankan,
pokok yang sedia ada perlu ditebang dan kawasan ladang perlu dibersihkan dahulu. Bahan
buangan seperti inilah yang digunakan untuk teknologi biojisim.

•	Beberapa contoh bahan bakar biojisim yang lain adalah seperti kayu, tanaman, baja dan bahan
buangan pepejal sampah.

Rajah 3.15 Sistem jana kuasa elektrik biojisim

Ilustrasi 3.14 Sistem jana kuasa elektrik biojisim

PenjanaTurbin stim

Pam

Dandang

Pemeluwapan Menara
penyejuk

Tangki
simpanan air

Arah aliran air

Tenaga mekanikal

Tenaga haba
Tenaga elektrik

Dandang

Penjana

Pengubah

Grid nasional

Air
dari tangki

Pam

94

B
A

B
 3
Rajah 3.16 Bahan buangan pepejal dan industri

Info

Video stesen jana
kuasa biojisim

Gambar rajah blok

Penjana menghasilkan
tenaga elektrik.

Air bertukar kepada stim
bertekanan dan halaju tinggi.

Aliran stim bertekanan tinggi
akan memutarkan turbin.

Pembakaran dandang bagi
memanaskan air.

Tenaga Haba

Tenaga Kinetik

Tenaga Mekanik

Tenaga Elektrik

1

2

3

4

Kaedah Penghasilan Tenaga Elektrik Melalui Biojisim

•	Penghasilan tenaga elektrik melalui teknologi biojisim ini adalah sama dengan sistem jana
kuasa elektrik terma yang menggunakan turbin stim.

•	Bahan buangan sisa pepejal pertanian dan perindustrian melalui proses pembakaran pada
dandang untuk menghasilkan stim tekanan tinggi. Hal ini menyebabkan perubahan bentuk
tenaga haba kepada tenaga kinetik.

•	Turbin stim berputar apabila stim bertekanan tinggi dikenakan ke atas turbin.
•	 Sistem turbin yang disambung ke penjana akan menukarkan tenaga mekanikal ke tenaga

elektrik melalui kaedah penghasilan tenaga elektrik melalui aruhan kemagnetan.

•	 Biojisim juga dikenali sebagai WtE
(waste to energy ).
•	 Perbezaan utama penghasilan tenaga

elektrik untuk teknologi biojisim ini ialah
bahan bakar yang digunakan untuk
menghasilkan stim. Bahan bakar yang
digunakan ialah sisa buangan pepejal
pertanian dan industri.

sumber
biojisim

Sisa pertanian

Sisa bahan
pepejal

Sisa haiwan

Sisa
industri

Sisa
perhutanan Kumbahan

95

B
A

B
 3
3.1.5 Penghasilan tenaga elektrik daripada sumber tenaga lestari
melalui tindak balas kimia iaitu solar PV (Photo Voltaic)

•	 Pemahaman mengenai penghasilan tenaga
elektrik daripada sumber tenaga lestari
melalui tindak balas kimia iaitu solar PV
(Photo Voltaic) perlu bermula daripada asas
bahan binaan utama panel solar PV.

•	 Bahan utama dalam binaan asas PV
ialah hablur silikon. Silikon adalah salah
satu bahan separa pengalir utama yang
digunakan oleh kilang pengeluar pada
papan panel PV.

•	 Walau bagaimanapun, sebenarnya bahan
separuh pengalir seperti silikon ini tidak
mempunyai keistimewaan jika ia dalam
keadaan separuh pengalir tulen atau lebih
dikenali sebagai separuh pengalir intrinsik.

•	 Bagi menjadikan bahan separuh pengalir
ini mempunyai keistimewaan seperti
menjadikannya sebagai lapisan sel solar
PV, bahan ini perlu melalui proses yang

Kendalian solar PV

•	Bermula dengan pancaran cahaya matahari yang dipancarkan ke atas panel solar PV.
•	Cahaya matahari mengandungi foton atau zarah cahaya yang akan mengalami beberapa

keadaan seperti pantulan semula, terus menembusi panel solar PV atau diserap oleh lapisan
sel solar PV.

•	Bagi foton yang diserap oleh bahan separuh pengalir jenis N dan jenis P, elektron bebas akan
dipaksa keluar ke permukaan meninggalkan ikatan kovalen secara semula jadi. Elektron
yang terbebas keluar ini akan mengalir melalui pengalir.

•	Lapisan bahan akan membentuk lubang dan menyebabkan berlakunya ketidakseimbangan
cas antara sel-sel solar PV.

•	Keadaan ini menghasilkan beza upaya voltan (potential votage) sama seperti membentuk
terminal positif dan terminal negatif sebuah sel bateri yang akan berfungsi jika disambung
kepada beban (load).

•	Unit pengukuran adalah dalam voltan elektron (volt electron) atau eV. Pergerakan elektron
di litar beban pula dipanggil arus elektrik.

Penyongsang

Kotak �us

ON ON ON ON ON ON63A
SUIS

UTAMA

40A
100mA
RCCB MCB MCB

EN

MCB

6A 20A6A 20A

MCB

Panel solar PV

Soket elektrik

Rajah 3.17  Sistem solar PV

dinamakan serapan (doping) iaitu dengan mencampurkan bendasing atau bahan asing yang lain
untuk menjadikan separuh pengalir ini sebagai separuh pengalir ektrinsik.

•	 Separuh pengalir ekstrinsik ini boleh menghasilkan dua jenis bahan iaitu jenis P dan jenis N.

96

B
A

B
 3
3.1.6 Idea kaedah penghasilan tenaga elektrik lestari berdasarkan
bentuk muka bumi dan keadaan iklim di Malaysia

•	 Malaysia ialah sebuah negara yang sangat unik, menarik dan kaya dengan kepelbagaian
hidupan flora dan fauna.

•	 Faktor kepelbagaian bentuk muka bumi dan iklim khatulistiwa menjadikan Malaysia sangat
sesuai dalam penghasilan tenaga elektrik lestari.

•	 Pengkajian terhadap faktor berikut sangat penting dalam pemilihan kaedah penghasilan
tenaga elektrik lestari yang sesuai.

•	 Di samping itu, penghasilan tenaga elektrik lestari dapat mengurangkan risiko terhadap
pencemaran alam sekitar dan kebergantungan terhadap sumber tenaga fosil yang memberikan
impak negatif pada kehidupan manusia pada masa akan datang.

Rajah 3.18  Penghasilan tenaga elektrik lestari yang tidak mencemarkan alam sekitar

Solar

Angin

Hidro

Ombak

Biojisim

Cadangan penjanaan tenaga elektrik lestari
•	Pemahaman terhadap bentuk muka bumi dan iklim di negara kita sangat penting dalam pemilihan

sumber tenaga elektrik lestari.
•	Maklumat mengenai kedua-dua faktor ini dapat membantu kita mendapatkan idea untuk

mencadangkan kaedah yang sesuai untuk mendapatkan sumber tenaga elektrik lestari.
•	Terdapat beberapa cadangan idea kaedah untuk menghasilkan tenaga elektrik lestari.

Imbas di sini
Augmented Reality

97

B
A

B
 3
Jadual 3.2 Cadangan stesen jana kuasa elektrik yang menggunakan sumber lestari.

Bil.
Faktor yang mempengaruhi Stesen Jana kuasa

Tenaga yang Boleh
Diperbaharui

Contoh Lokasi
Bentuk

Muka Bumi Iklim

1. Tanah tinggi

Panas lembap dan
taburan hujan
yang banyak

Stesen
jana kuasa

hidroelektrik

Empangan Kenyir,
Empangan Pergau,
Empangan Temenggor,
Empangan Bersia,
Empangan Kenering,
Empangan Sungai Piah
Hulu, Empangan Sungai
Piah Hilir, Empangan
Bakun dan lain-lain.

Bergantung
kepada kelajuan

angin malar

Stesen
jana kuasa angin

Tiupan angin monsun
timur laut, angin monsun
barat daya dan angin
Sumatera. Semuanya
mengikut tempoh
tertentu. Stesen Jana
kuasa angin terbesar
di dunia terletak di
Gansu, China yang dapat
menjanakan 20,000 MW.

2. Saliran Tidak bergantung
kepada iklim

Stesen jana kuasa
pasang surut

Negara yang telah
menggunakan teknologi
ini ialah Ireland, China
dan Scotland. Masih belum
diguna pakai di Malaysia.

3. Tanah pamah

Kawasan yang
menerima

kurang hujan dan
suhu tinggi

Stesen
jana kuasa solar

-Ladang Solar PV di
Sepang, Selangor.
-Kawasan Chuping, di
Perlis berpotensi untuk
ditempatkan stesen jana
kuasa solar.

Tidak bergantung
kepada iklim

Stesen jana kuasa
biojisim

Hasil bahan buangan sisa
pepejal, pertanian dan
industri. Contohnya jana
kuasa biojisim di Tawau,
Sepang, Jempol, Sandakan
dan lain-lain.

4.
Pinggir laut

dan Kepulauan
Tidak bergantung

kepada iklim
Stesen

jana kuasa ombak

Semenanjung Malaysia
dikelilingi oleh
pesisiran pantai. Belum
diwujudkan di Malaysia.

98

B
A

B
 3
Penjana, Penghantaran dan Pengagihan
Tenaga Elektrik3.2

3.2.1

•	 Penjana	adalah	satu	peranti	yang	digunakan	untuk	menjanakan	tenaga	elektrik.

•	 Berfungsi	sebagai	peranti	yang	menukarkan	tenaga	mekanikal	kepada	tenaga	elektrik.

•	 Konsep	asas	kepada	penjanaan	elektrik	adalah	dengan	pemotongan	pengalir	ke	atas
medan	magnet	atau	lebih	dikenali	sebagai	aruhan	elektromagnet.

•	 Aruhan	elektromagnet	didefinisikan	sebagai	penghasilan	daya	elektromagnet
(electromagnetic force, e.m.f)	atau	dikenali	juga	dengan	daya	gerak	elektrik	(d.g.e)	di
dalam	pengalir.

•	 Apabila	wujudnya	pergerakan	relatif	pengalir	yang	merentasi	atau	memotong	medan
magnet,	maka	arus	teraruh	akan	terhasil	di	dalam	pengalir	tersebut.

•	 Lazimnya,	terdapat	dua	jenis	penjana	iaitu	penjana	arus	terus	(AT)	dan	penjana	arus
ulang-alik(AU).

Fungsi penjana

Video tentang hukum Faraday.

Daya

Arus

Medan
Magnet

Rajah 3.19 Pemotongan	medan	magnet

Rajah 3.20 Hukum	tangan	kanan	Fleming

Pengalir

Arah arus
Arah gerakan daya

Galvanometer
Medan
magnet

Magnet

99

B
A

B
 3
Rajah 3.21 Perbezaan	pada	prinsip	kendalian	penjana	AT	dan	penjana	AU

Penjana arus ulang-alik (AU)

Penjana arus terus (AT)

Angker

Magnet medan

Magnet medan
Angker

Gelang
gelincir

Berus karbon
Penukar tertib

Berus karbon

3.2.2

Seperti	 yang	dijelaskan	 sebelum	 ini,	 terdapat	dua	 jenis	penjana	 iaitu	penjana	 arus	 terus	 (AT)	dan
penjana	arus	ulang-alik	(AU).	Kedua-dua	penjana	ini	mempunyai	prinsip	asas	kendalian	yang	berbeza.
Rajah		3.21	menunjukkan	perbezaan	pada	prinsip	kendalian	penjana	AT	dan	penjana	AU.

Prinsip asas kendalian penjana AT dan AU

100

B
A

B
 3
Penjana	arus	terus	ialah	peranti	yang	menukarkan	tenaga	mekanikal	kepada	tenaga	elektrik	arus
terus	(AT).	Terdapat	beberapa	bahagian	utama	dalam	binaan	sesebuah	penjana	AT.

Kutub utama
teras besi berlapis  yang
dililit menjadi elektromagnet.
(menggantikan fungsi bar magnet).

Penukar tertib
tembereng-tembereng
kuprum yang diletakkan
di atas aci angker.

Angker
kepingan logam ferus berlapis
yang bertebat berbentuk silinder
yang mempunyai lubang alur untuk
menempatkan belitan angker.

Berus karbon
penyambung litar angker ke
punca keluaran bekalan AT.

Binaan penjana AT

Jadual 3.3 Fungsi	bahagian	utama	dalam	penjana	AT

Rajah 3.22 Binaan	penjana	AT

Bil Bahagian Fungsi

1. Kutub	utama	 Menghasilkan	medan	magnet.

2. Angker	 Memotong	medan	magnet	untuk	menghasilkan	daya	gerak
elektrik	(d.g.e).

3. Penukar	tertib	jenis	gelang
belah	dua

Punca	tamatan	bagi	belitan	pengalir	angker.	Menukarkan	voltan
arus	ulang-alik	(AU)	yang	terjana	kepada	voltan	keluaran	arus
terus	(AT).

4. Berus	karbon Penyambung	litar	angker	ke	punca	keluaran	bekalan	AT.

Penjana arus terus

101

B
A

B
 3
US

Kedudukan	1	(0o)
•	 berada	pada	kedudukan	putaran
menegak	(bersudut	putaran	90o)

•	 tiada	pemotongan
medan	magnet

•	 nilai	arus	teraruh	sifar

Kedudukan	2	(90o)
•	 bersudut	putaran	sehingga
180o

•	 berlaku	pemotongan	medan
magnet	maksimum

•	 nilai	arus	teraruh	maksimum
•	 arus	mengalir	dalam	gelung
dan	memesongkan	jarum
galvanometer

Arus

Sudut putaran0o

Prinsip kerja penjana arus terus

Arus

Sudut putaran0o 90o

Prinsip kendalian penjana AT

Arus

Sudut putaran0o 90o 180o

Arus

Sudut putaran0o 90o 180o 270o

Kedudukan	3	(180o)
•	 bersudut	putaran
sehingga	270o

•	 tiada	sudut	pemotongan
medan	magnet

•	 nilai	arus	teraruh	sifar

Kedudukan	4	(270o)
•	 bersudut	putaran
sehingga	360o

•	 pemotongan	medan
magnet	maksimum

•	 nilai	arus	teraruh	maksimum
•	 arus	mengalir	dalam
gelung	dan	memesongkan
jarum	galvanometer	dalam
arah	yang	sama	seperti
kedudukan	2

1

1

1

1

2

2

2

3

3
4

US

US

A

B C

D

A

A

B

B

C

C

D

D

US

A

B

C

D

102

B
A

B
 3
Kedudukan	5	(360o)
•	 berada	pada	kedudukan	putaran
menegak	(bersudut	putaran	90o)

•	 tiada	pemotongan
medan	magnet

•	 nilai	arus	teraruh	sifar

Graf arus teraruh di dalam penjana arus terus

Video penerangan tentang
penjana arus terus.

Arah
putaran angker

0o 90o 180o 270o 360o

Sudut putaran

Arus

1

2

3

4

5

Arus

Sudut putaran0o 90o 180o 270o
1

2
3

4

5

1 2 3 4 5

Rajah 3.23 Prinsip	kendalian	penjana	arus	terus

Rajah 3.24 Graf	arus	teraruh	di	dalam	penjana	arus	terus

US

A

B

C

D

103

B
A

B
 3
Pada	asasnya	penjana	AU	juga	adalah	peranti	yang	menukarkan	tenaga	mekanikal	kepada	tenaga
elektrik	AU.	Binaan	penjana	AU	juga	terdiri	daripada	beberapa	bahagian	utama	yang	hampir	sama
dengan	penjana	AT.	Bahagian	yang	berbeza	adalah	pada	penukar	tertib	(komutator)	yang	digantikan
dengan	jenis	gelang	gelincir	pada	penjana	AU.

Jadual 3.4 Fungsi	bahagian	utama	dalam	penjana	AU

Bil Bahagian Fungsi

1. Kutub	utama	 Menghasilkan	medan	magnet.

2. Angker	 Memotong	medan	magnet	untuk	menghasilkan	daya	gerak
elektrik	(d.g.e).

3. Gelang	gelincir Punca	tamatan	bagi	belitan	pengalir	angker	menghasilkan
voltan	arus	ulang-alik	(AU).

4. Berus	karbon Penyambung	litar	angker	ke	punca	keluaran	bekalan	AU.

Kutub utama
teras besi berlapis yang
dililit menjadi elektromagnet.
(menggantikan fungsi bar magnet).

Gelang gelincir
tembereng-tembereng
kuprum yang diletakkan
di atas aci angker.

Angker
kepingan logam ferus yang
bertebat berbentuk silinder yang
mempunyai lubang alur untuk
menempatkan belitan angker.

Berus karbon
penyambung litar angker ke
punca keluaran bekalan AT.

Binaan penjana AU

Penjana arus ulang alik

Rajah 3.25 Binaan	penjana	AU

104

B
A

B
 3
Kedudukan 1 (0o)
•	 Pada kedudukan menegak,

gegelung bergerak selari dengan
medan magnet dan tidak
memotong fluks magnet.

•	 D.g.e dan arus aruhan adalah sifar.

Kedudukan 2 (90o)
•	 Apabila gegelung berputar

dari kedudukan menegak
ke kedudukan mengufuk,
d.g.e dan arus aruhan dalam
gegelung bertambah dari
sifar ke nilai maksimum.

Arus

Sudut putaran0o

Prinsip kerja penjana arus ulang-alik (a.c generator)

Arus

Sudut putaran0o 90o

Kedudukan 3 (180o)
•	 Apabila gegelung berputar ke

kedudukan menegak semula,
nilai d.g.e dan arus aruhan
berubah dari nilai maksimum
ke sifar.

•	 Pada kedudukan ini, arus yang
melalui gegelung adalah sifar.

Arus

Sudut putaran0o 90o 180o

Prinsip kendalian penjana AU

Kedudukan 4 (270o)
•	 Apabila gegelung melalui

kedudukan mengufuk, arus
aruhan di dalam gegelung
mengalir ke arah yang
bertentangan.

•	 Kedudukan bahagian angker
bertukar dan dengan itu arus
di dalam litar luar akan sentiasa
mengalir ke arah yang sama.

Arus

Sudut putaran0o 90o 180o 270o

1

1

1

1

2

2

2

3

3

4

A

A

A

B

B

B C

C

C

D

D

D

US

US
A

B

C

D

US

US

105

B
A

B
 3
Graf arus teraruh di dalam penjana arus ulang-alik

Kedudukan 5 (360o)
•	 Pada kedudukan menegak,

gegelung bergerak selari dengan
medan magnet dan tidak
memotong fluks magnet.

•	 D.g.e dan arus aruhan adalah sifar.

Arus

Sudut putaran0o 90o 180o 270o
1

2
3

4

5

Arah
putaran angker

1 2 3 4 5

0o 90o 180o 270o 360o

Sudut putaran

Arus

1

2

3

4

5

Rajah 3.26 Prinsip kendalian penjana arus ulang alik

Rajah 3.27 Graf arus teraruh di dalam penjana arus ulang alik

US
A

B

C

D

106

B
A

B
 3
Jadual 3.5 Perbezaan	antara	penjana	AT	dan	AU

Jadual 3.6 Kelebihan	penjana	AU	berbanding	penjana	AT

Penjana AU Penjana AT

Menghasilkan	bekalan	arus	ulang-alik	(AU). Menghasilkan	bekalan	arus	terus	(AT).

Menggunakan	gelang	gelincir. Menggunakan	penukar	tertib	(komutator)	satu
gelang	belah	dua.

Arus	ulang-alik	(AU)	bertukar	arah	secara	sendiri
dalam	angker.

Penukar	tertib	(komutator)	menukar	arah
pengaliran	arus	dalam	angker.

Lebih	cekap	kerana	tiada	geseran	antara	gelang
gelincir	dan	berus	karbon.

Kurang	cekap	kerana	terdapat	geseran	antara
penukar	tertib	(komutator)	dan	berus	karbon.

Menghasilkan	voltan	yang	boleh	diubah	nilainya
kepada	nilai	voltan	yang	lebih	tinggi	bagi	tujuan
penghantaran.

Menghasilkan	voltan	yang	tidak	boleh	diubah
nilainya	(tetap).

Struktur:	Angker	pegun	dan	medan	berputar	atau
angker	berputar	dan	medan	pegun. Struktur:	Angker	berputar	dan	medan	pegun.

Penjana AU Penjana AT

Voltan	keluaran	boleh	dijana,	diubah	dan	diagihkan
dengan	lebih	cekap.

Voltan	keluaran	tidak	dapat	diubah	dan	tidak
sesuai	diagihkan	kerana	penggunaan	penukar
tertib	(komutator	satu	gelang	belah	dua).

Penghasilan	tenaga	lebih	cekap	kerana	tiada	geseran
antara	gelang	gelincir	dan	berus	karbon.

Penghasilan	tenaga	kurang	cekap	kerana
terdapat	geseran	antara	penukar	tertib
(komutator)	dan	berus	karbon.

Penggunaan	penjana	AU	lebih	meluas	terutama
dalam	penjanaan	sumber	tenaga	yang	lebih	besar.

Penggunaan	penjana	AT	terhad	dan	digunakan
untuk	sumber	tenaga	yang	kecil.

Perbezaan antara penjana AU dan AT

Kelebihan penjana AU berbanding penjana AT

Video penerangan tentang
penjana arus ulang alik

107

B
A

B
 3
Sistem pengagihan
(11kV/33kV)

3.2.3 Proses penjanaan, penghantaran dan pengagihan elektrik
kepada pengguna domestik dan industri

E

Sistem	pembekalan	tenaga	elektrik	perlu	melalui	tiga	peringkat	penting	iaitu	penjanaan	tenaga
elektrik	 di	 stesen	 jana	 kuasa,	 penghantaran	 dan	 pengagihan	 tenaga	 elektrik.	 Gambar	 rajah
menunjukkan	konsep	sistem	pembekalan	tenaga	elektrik.	Tenaga	elektrik	yang	dihasilkan	oleh
stesen	jana	kuasa	elektrik	dinamakan	sebagai	sistem	penjanaan.	Tenaga	elektrik	akan	dibekalkan
secara	pukal	ke	kawasan	yang	memerlukan	tenaga	elektrik.	Penghantaran	bekalan	tenaga	elektrik
ini	biasanya	melalui	 jarak	yang	 jauh	kerana	pada	kebiasaannya	kedudukan	 stesen	 jana	kuasa
elektrik	juga	terletak	jauh.	Sistem	ini	dinamakan	sebagai	sistem	penghantaran	dan	juga	dikenali
sebagai	 Grid	 Nasional.	 Manakala	 pengagihan	 tenaga	 elektrik	 yang	 bermula	 dari	 pencawang
masuk	utama	hingga	ke	punca	pengguna	dikenali	sebagai	sistem	pengagihan.

BA

Sistem penjanaan
(11kV/22kV/33kV)

108

B
A

B
 3
D

D

A Stesen jana kuasa

B Stesen transformer injak naik

D Stesen transformer injak turun

E Pencawang bahagian

C Rangkaian Grid Nasional

Konsep sistem pembekalan tenaga elektrik

C

Sistem penghantaran
(132kV/275kV/500kV)

109

B
A

B
 3
Rajah 3.28 Proses	penjanaan	dan	pengagihan	elektrik	kepada	pengguna

Penjanaan

Penghantaran

Pengagihan

1.	Terdapat	tiga	jenis	stesen	janakuasa	elektrik	utama	di	negara	kita
iaitu	stesen	jana	kuasa	hidro,	stesen	jana	kuasa	terma	dan	stesen
jana	kuasa	gas.

2.	Stesen	jana	kuasa	hidroelektrik	berupaya	menghasilkan	voltan
antara	10.5	kV	hingga	11.0	kV.	Walau	bagaimanapun,	nilai	tersebut
ditetapkan	pada	11	kV	untuk	memudahkan	pelarasan	nilai	voltan.

3.	Sebahagian	stesen	jana	kuasa	elektrik	lain	mampu	mengeluarkan
tenaga	elektrik	sehingga	22	kV	dan	33	kV.

4.	Terdapat	dua	jenis	sumber	tenaga	yang	boleh	menghasilkan	tenaga
elektrik	iaitu	sumber	tenaga	lestari	seperti	tenaga	hidro,	angin,
suria,	ombak,	pasang	surut,	biojisim	dan	sumber	tenaga	tidak	boleh
diperbaharui	seperti	arang	batu,	petroleum,	gas	asli,	dan	nuklear.

1.	Bermula	daripada	voltan	11	kV	yang	dihasilkan	oleh	stesen	jana
kuasa	elektrik	yang	disalurkan	ke	transformer	injak	naik	iaitu	di
pencawang	masuk	utama.

2.	Pengubah	ini	mampu	menaikkan	voltan	sehingga	ke	132	kV,	275	kV
dan	500	kV	bagi	tujuan	penghantaran	tenaga	elektrik	dalam	jarak
yang	jauh.

3.	Tujuan	utama	menaikkan	voltan	penghantaran	adalah	untuk
merendahkan	arus	bagi	tujuan	mengurangkan	kehilangan	kuasa
elektrik	(power losses)	melalui	pelepasan	haba.

4.	Selain	itu,	penggunaan	saiz	kabel	untuk	penghantaran	juga	dapat
dikurangkan.

5.	Di	Malaysia,	segala	talian	penghantaran	daripada	setiap	stesen	jana
kuasa	elektrik	utama	saling	dirangkaikan	dan	rangkaian	ini	dikenali
sebagai	Grid	Nasional.

6.	Talian	penghantaran	dipasang	pada	ketinggian	tertentu
menggunakan	menara	pilon	bertujuan	untuk	keselamatan	pengguna.

1.	Proses	pengagihan	tenaga	elektrik	bermula	dari	pencawang	masuk
utama	hingga	ke	punca	pengguna.

2.	Lazimnya,	pengagihan	voltan	bekalan	ke	punca	pengguna	dilakukan
dengan	menggunakan	kabel	bawah	tanah	dan	talian	atas.

3.	Voltan	penghantaran	yang	tinggi	akan	diturunkan	ke	nilai	33	kV
dan	11	kV	oleh	transformer	injak	turun	yang	terletak	di	pencawang
masuk	utama	bagi	tujuan	pengagihan	kepada	pengguna.

4.	Bagi	pengguna	industri	berat,	voltan	33	kV	dan	11	kV	dibekalkan
kerana	penggunaan	tenaga	elektrik	yang	besar.

5.	Bagi	pengguna	sederhana	dan	kecil,	voltan	akan	diturunkan	lagi
sehingga	230/400V	(+10%,	-6%)	oleh	transformer	injak	turun	yang	ada
di	pencawang	pengagihan.

110

B
A

B
 3
Ciri-ciri
Sistem
3 fasa

3 fasa 3 dawai
(Delta-Delta)

Sistem	pengagihan	voltan	3	fasa	dikendalikan	dalam
dua	bentuk	sambungan	iaitu:

Membekalkan	tenaga	elektrik	yang	besar.

Menghidupkan	mesin	atau	jentera
yang	menggunakan	3	fasa	atau

beban	tinggi.

Sebagai	sistem
penghantaran	dan	pengagihan

kepada	pengguna.

•	 Sambungan	sistem	3	fasa	3	dawai	ini
biasanya	digunakan	untuk	industri	berat.

•	 Sambungan	bentuk	Delta-Delta	ini
membekalkan	bekalan	elektrik	daripada
pengubah	pencawang	terus	kepada
pengguna	industri	berat	yang	menggunakan
jumlah	voltan	yang	tinggi.

•	 Biasanya	digunakan	untuk	pengagihan
tenaga	elektrik	di	kawasan	industri.

•	 Sistem	bekalan	3	fasa	3	dawai	ini	tidak
mempunyai	dawai	neutral.

•	 Biasanya	digunakan	untuk	membekalkan
bekalan	tenaga	elektrik	kepada	pelbagai
jenis	pengguna	sederhana	dan	kecil	seperti
perumahan,	bangunan	pejabat,	sekolah,
industri	sederhana	dan	kecil	serta	lain-lain.

•	 Membekalkan	bekalan	elektrik	daripada
pengubah	pencawang	terus	kepada
pengguna	sederhana	dan	kecil	yang
menggunakan	jumlah	voltan	yang	rendah.

•	 Terdapat	dua	jenis	voltan	yang	juga	disebut
sebagai	voltan	3	fasa	iaitu	400V	dan	voltan	1
fasa	iaitu	230V.

Ciri-ciri
Sistem
1 fasa

Sistem	1	fasa	adalah	satu	sistem
bekalan	tenaga	elektrik	yang

mempunyai	satu	talian	fasa	dan	juga
satu	talian	neutral.

Sistem	1	fasa	hanya	boleh	diperoleh	daripada	sambungan	bintang	sahaja	kerana
sambungan	bintang	mempunyai	neutral.

Setiap	fasa	pada	sambungan
bintang	akan	disambung	dengan
neutral	untuk	mendapatkan	sistem

1	fasa.

Rajah 3.29 Sistem	fasa	dalam	sistem	pengagihan	tenaga	elektrik

3 fasa 4 dawai
(Delta-Bintang)

111

B
A

B
 3
Jadual 3.7 Perbezaan	antara	sistem	3	fasa	dan	sistem	1	fasa

Sistem 3 fasa Sistem 1 fasa

1.	Mempunyai	tiga	talian	fasa	dan	satu
talian	neutral.

1.	Hanya	mempunyai	satu	talian	fasa	dan	juga
satu	talian	neutral.

2.	Untuk	pembekalan	tenaga	elektrik	yang
lebih	besar.

2.	Untuk	pembekalan	tenaga	elektrik
yang	rendah.

3.	Pendawaian	lebih	kompleks	kerana
terdiri	daripada	tiga	talian	fasa	dan	satu
talian	neutral.

3.	Pendawaian	lebih	ringkas	kerana	terdiri
daripada	satu	talian	fasa	dan	satu
talian	neutral.

4.	Pengubah	tiga	fasa	adalah	lebih	ringan,
kecekapan	lebih	baik	dan	lebih	murah.

4.	Pengubah	1	fasa	lebih	besar,	lebih	berat	dan
lebih	mahal.

5.	Untuk	penggunaan	motor	elektrik,	secara
amnya	motor	tiga	fasa	mempunyai	daya
kilas	permulaan		yang	lebih	stabil	dan	tetap.

5.	Untuk	penggunaan	motor	elektrik,	secara
amnya	motor	1	fasa	mempunyai	daya
kilas	permulaan	yang	lebih	rendah	dan
kurang		stabil.

6.	Kos	pendawaian	lebih	mahal	tetapi	lebih
ekonomi	dalam	penyelenggaraan	pada
pengubah	jika	membekalkan	sejumlah
kuasa	ketara	yang	lebih	besar.

6.	Lebih	ekonomi	dan	sesuai	untuk
penggunaan	tenaga	yang	rendah
tetapi	tidak	sesuai	untuk	penggunaan
kuasa	ketara	yang	lebih	besar	kerana
ketidakseimbangan	fasa	pada
pengubah	masukan.

Kaedah menstabilkan arus penggunaan:
•	 Memasang peralatan yang boleh mempertingkatkan Angkadar Kuasa

seperti "Capacitor Bank".
•	 Elakkan peralatan elektrik berasaskan motor beroperasi tanpa beban

atau kurang daripada beban yang disarankan oleh pengeluar kilang.
•	 Menggunakan peralatan elektrik berasaskan motor yang mempunyai

nilai Angkadar Kuasa yang tinggi.
•	 Menggunakan peralatan elektrik berasaskan motor yang disahkan

oleh SIRIM dan mempunyai label cekap tenaga (energy efficient ).

Info

Peraturan pendawaian
bangunan kediaman.

112

B
A

B
 3
Info

Berkuat kuasa pada 1 Januari 2008, voltan
bekalan nominal adalah seperti berikut:

Sumber: Approval Of Electrical Equipment
(Electricity Regulations 1994) Information Booklet
2014 Edition By Suruhanjaya Tenaga.

Penggunaan sistem 3 fasa dan 1 fasa bagi pengguna
domestik dan industri berdasarkan peraturan IEE

3.2.4

•	 Terdapat	dua	jenis	fasa	dalam	sistem	pengagihan	tenaga	elektrik	iaitu	sistem	3	fasa	dan	sistem	1	fasa.
•	 Bekalan	tenaga	elektrik	adalah	dalam	bentuk	arus	ulang-alik	(AU).
•	 Bagi	pengguna	industri	berat,	voltan	33kV	dan	11kV	dibekalkan	secara	terus	daripada	pencawang
masuk	utama.

•	 Bagi	pengguna	sederhana	voltan	bekalan	(400V)	dikenali	sebagai	voltan	bekalan	3	fasa	4	kabel
kerana	mempunyai	tiga	punca	hidup	dan	satu	punca	neutral.

•	 Manakala,	 bagi	 pengguna	 kecil	 voltan	 bekalan	 yang	 digunakan	 adalah	 (230V)	 dan	 dikenali
sebagai	voltan	bekalan	1	fasa	2	kabel	kerana	mempunyai	1	punca	hidup	dan	1	punca	neutral.

•	 Bagi	voltan	bekalan	3	fasa	ia	terdiri	daripada	tiga	kabel	hidup	iaitu	fasa	merah	(R),	fasa	kuning
(Y)	dan	fasa	biru	(B).

Sistem Fasa dalam Sistem Pengagihan Tenaga Elektrik

Talian bekalan
3 fasa (400 V)

Talian bekalan
1 fasa (230 V)

Tiang penghantaran

Rajah 3.30 Sistem	pengagihan	1	fasa	dan	3	fasa

113

B
A

B
 3
(b) Kehendak peraturan
Peraturan	 11(1),	 Peraturan-Peraturan	 Elektrik	 1994	 telah	 mensyaratkan	 semua	 pendawaian,
pendawaian	tambahan	atau	pendawaian	semula	yang	hendak	dijalankan	oleh	Kontraktor	Elektrik
atau	Unit	Pendawaian	Elektrik	perlu	mendapat	kelulusan	bertulis	daripada	pemegang	 lesen	atau
pihak	berkuasa	bekalan.

(c) Kepentingan piawaian
Kesemua	piawaian	yang	telah	ditetapkan	dalam	peraturan	mestilah	dipatuhi	dan	diamalkan	oleh
setiap	juruelektrik	dan	pendawai	bagi	memastikan	keselamatan	pengguna,	harta	benda	dan	haiwan
ternakan	daripada	kejutan	elektrik,	melecur,	kebakaran	dan	kemalangan.	Piawaian	ini	juga	adalah
untuk	menjamin	kerja-kerja	pendawaian	yang	dilakukan	adalah	mengikut	spesifikasi	dan	piawaian
yang	telah	ditetapkan	bagi	menjamin	kepentingan	berikut:

Pemilihan penggunaan sistem fasa
Terdapat	 beberapa	 perkara	 yang	 perlu	 diambil	 kira	 dalam	menentukan	 keutamaan	penggunaan
sistem	1	fasa	dan	3	fasa.	Antaranya	adalah	seperti	berikut:

(a) Rujukan peraturan
Semua	 proses	 pendawaian	 daripada	 perancangan	 sehingga	 pemasangan	 pendawaian	 perlu
mematuhi	 semua	 peraturan	 yang	 telah	 ditetapkan.	 Kerja-kerja	 pendawaian	 oleh	 juruelektrik	 di
bangunan	hendaklah	mematuhi	kehendak	peraturan-peraturan	berikut:

1.	 Akta	Bekalan	Elektrik	1990,	Akta	447	dan	Akta	Suruhanjaya	Tenaga	2001.
2.	 Peraturan-Peraturan	Elektrik	1994	dan	Pindaan-Pindaanya.
3.	 Malaysia	Standard	MS	IEC	60364	"Electrical Installation of Buildings".
4.	 MS	1979:2007	Electrical Installations of Building – Code of Practice.
5.	 MS	1936:2006	Electrical Installations of Building – Guide To MS IEC 60364.
6.	 TNB	Electricity Supply Application Handbook.
7.	 "Garis	panduan	pendawaian	elektrik	di	bangunan	kediaman"	Suruhanjaya	Tenaga.

Keselamatan kerja-kerja mengesan
kerosakan untuk baik pulih

Keselamatan kerja-kerja
penyenggaraan pendawaian

Keselamatan kerja-kerja pendawaian
tambahan dan ubah suai

Perlindungan
keselamatan pengguna

Keselamatan
bangunan

Keselamatan
pemasangan pendawaian

Kepentingan
mematuhi
piawaian

Rajah 3.31 Kepentingan	mematuhi	piawaian

114

B
A

B
 3
Tahukah anda mengapakah faktor kepelbagaian diperlukan?
Dalam sesuatu pemasangan pengguna, tidak semestinya semua kelengkapan elektrik digunakan serentak pada
satu masa. Contohnya, jarang sekali pengguna memerlukan atau menggunakan lampu, televisyen, pemanas
air, dapur elektrik, seterika dan lain-lain dalam satu masa yang sama. Oleh itu, arus maksimum yang mengalir
di dalam pengalir litar adalah kurang daripada jumlah arus yang dijangkakan apabila kesemua alat kelengkapan
elektrik digunakan serentak. Jadi, adalah tidak ekonomik sekiranya kita menggunakan kabel, suis, pengasing dan
sebagainya, dengan hanya berpandukan pada permintaan maksimum arus beban dalam pemasangan. Bagi
tujuan ini, faktor kepelbagaian dibenarkan tetapi hendaklah berlandaskan kepada jadual B Peraturan-Peraturan
Elektrik 1994.

Info

(d)  Mereka bentuk pendawaian dalam penentuan fasa
Sebelum	menentukan	keutamaan	penggunaan	sistem	3	 fasa	dan	1	 fasa	bagi	pengguna	domestik
dan	industri,	keperluan	terhadap	reka	bentuk	pendawaian	perlu	dilakukan	terlebih	dahulu.	Perkara
pertama	 dalam	 proses	 mereka	 bentuk	 pendawaian	 bagi	 menentukan	 keutamaan	 penggunaan
sistem	3	fasa	dan	1	fasa	adalah	dengan	mengadakan	lawatan	tapak	untuk	mengenal	pasti	keadaan
persekitaran,	jenis	bangunan	dan	langkah	perlindungan.
	 Di	samping	itu,	lawatan	tapak	juga	dapat	mengenal	pasti	keperluan	sebenar	beban	pengguna,
mengira	 permintaan	 beban	 maksimum	 dan	 mengenal	 pasti	 pelan,	 lukisan	 serta	 spesifikasi
bangunan.	Selain	 itu,	perbincangan	dengan	pengguna	berkaitan	 juga	penting	bagi	mendapatkan
maklumat	berkenaan	dengan	keperluan	pemasangan	dan	keperluan	penggunaan	beban	maksimum
pengguna	pada	masa	akan	datang.	Maklumat	berkaitan	keperluan	maksimum	beban	pengguna	ini
dapat	menentukan	pemilihan	fasa	pendawaian	yang	sesuai	bagi	pengguna	domestik	dan	industri.
	 Dalam	peraturan	 (MS	 IEC	60364-1:2003	Fasal	 311)	 telah	menjelaskan	mengenai	 keperluan
pengiraan	permintaan	maksimum	beban	dalam	ampere	(A)	bagi	setiap	litar	akhir	suatu	pendawaian.
Hal	ini	bertujuan	supaya	reka	bentuk	pemasangan	pendawaian	yang	ekonomik,	berdaya	harap	dan
dalam	had	voltan	susut	yang	dibenarkan	dapat	dilakukan.
	 Faktor	 kepelbagaian	 (Diversity factor)	 boleh	diambil	 kira	untuk	mengira	permintaan	beban
maksimum.	Kesemua	pengiraan	keperluan	arus	maksimum	setiap	 litar	perlu	disediakan	dengan
lengkap.	Butiran	 ini	dapat	menunjukkan	keperluan	arus	bagi	setiap	fasa	dalam	ampere	dan	 juga
membantu	 dalam	 menentukan	 penggunaan	 saiz	 kabel.	 Peraturan	 11(2),	 Peraturan-Peraturan
Elektrik	1994	adalah	untuk	menghitung	permintaan	arus	dan	perlu	merujuk	pada	Jadual	Ketiga
(Jadual	A	dan	B).

(e)  Permintaan beban maksimum
Pengiraan	 beban	 ini	 lebih	 dikenali	 sebagai	 jumlah	 beban	 tersambung	 (total connected load).
Standard	MS	IEC	60364	 tidak	menunjukkan	secara	 langsung	kaedah	pengiraan	mencari	 jumlah
beban	 tersambung.	 Walau	 bagaimanapun,	 kaedah	 pengiraan	 beban	 adalah	 berdasarkan	 Jadual
A	 dan	 B	 yang	 terdapat	 dalam	 Peraturan-Peraturan	 Elektrik	 1994.	 Contoh	 pengiraan	 jumlah
beban	 tersambung	boleh	menerangkan	perbezaan	keperluan	beban	pengguna	bagi	menentukan
pemilihan	 fasa	yang	 sesuai.	Contoh	1	merujuk	kepada	pengiraan	permintaan	beban	maksimum
bagi	kesesuaian	penggunaan	sistem	1	fasa	dan	Contoh	2	merujuk	kepada	pengiraan	permintaan
beban	maksimum	bagi	 kesesuaian	penggunaan	 sistem	3	 fasa.	 Jadual	 3.8	menunjukkan	 Jadual	B
(Kelonggaran	bagi	Kepelbagaian)	dalam	pengiraan	jumlah	beban.

115

B
A

B
 3
Jadual 3.8 	Jadual	B	(Kelonggaran	bagi	kepelbagaian)

Penggunaan kepelbagaian bagi litar
akhir yang disuapkan dari pengalir atau

peralatan suis

Pemasangan rumah persendirian termasuk blok
penginapan persendirian

1.	Lampu 66%	daripada	jumlah	permintaan	arus.

2.	Kuasa
100%	daripada	jumlah	permintaan	arus	sehingga
10A	+	50%	daripada	mana-	mana	permintaan
arus	yang	melebihi	10A.

3.		Perkakas	memasak
10	Ampere	+	30%	f.l	perkakas	memasak	yang
disambungkan	melebihi	10	Ampere	+	5A	jika	air
keluar	digabungkan	dalam	unit.

4.		Pemanasan	air	(jenis	serta-merta) 100%	f.l	perkakas	terbesar	+	100%	f.l	perkakas
kedua	terbesar	+	25%	f.l	perkakas	yang	tinggal.

5.		Pemanas	air	(dikawal	termostat) Kepelbagaian	tidak	dibenarkan.

6.		Susunan	standard	litar	akhir	menggunakan
alir	keluar	soket

100%	daripada	permintaan	terbesar	+	40%
daripada	permintaan	arus	bagi	tiap-tiap	litar	lain.

7.		Alir	keluar	soket	selain	daripada	yang
di	atas	dan	kelengkapan	pegun	selain
daripada	disenaraikan	di	atas.

100%	daripada	permintaan	arus	daripada	poin
penggunaan	terbesar	+	40%	daripada	permintaan
arus	bagi	tiap-tiap	poin	penggunaan	yang	lain.

Contoh 1(1 fasa):
Sebuah	 rumah	 kediaman	 jenis	 setingkat	 digunakan	 sebagai	 sampel	 untuk	 membuat	 contoh
pengiraan	 jumlah	 beban	 tersambung	 (Total Connected Load)	 yang	 sesuai	 untuk	 sistem	 bekalan
1	 fasa.	 Jadual	 3.9	 menunjukkan	 anggaran	 pengiraan	 jumlah	 beban	 tersambung	 bagi	 bangunan
kediaman	jenis	setingkat	tersebut.

f.l = beban penuh (full load)

Petunjuk:
•	 1.8	adalah	pengganda	berdasarkan	andaian	bahawa	litar	ini	perlu	diperbetulkan	pada	jumlah	faktor	kuasa
(f.k)	yang	tidak	kurang	daripada	0.85	dan	mengambil	kira	kehilangan	kawalan	serta	arus	harmonik.
Pengganda	ini	hanya	digunakan	untuk	kiraan	beban	lampu	nyahcas.

•	 Cos	θ	=	0.85	adalah	untuk	pembetulan	faktor	kuasa	akibat	beban	induktor.	Contoh	beban	induktor	ialah
kipas	angin,	pam	air	dan	peralatan	yang	menggunakan	gegelung	motor.

•	 746W	adalah	bersamaan	dengan	1	HP	iaitu	satu	kuasa	kuda	bagi	kiraan	kuasa	penyaman	udara.

116

B
A

B
 3
Contoh 2 (3 fasa):
Untuk	contoh	2,	pengiraan	sebuah	rumah	kediaman	jenis	2	tingkat	digunakan	sebagai	sampel	untuk
membuat	contoh	pengiraan	jumlah	beban	tersambung	(Total Connected Load)	yang	sesuai	untuk
sistem	bekalan	3	fasa.	Jadual	3.10	menunjukkan	anggaran	pengiraan	jumlah	beban	tersambung	bagi
bangunan	kediaman	jenis	dua	tingkat.

Jadual 3.9 Anggaran	pengiraan	jumlah	beban	tersambung	bagi	bangunan	kediaman	sistem	1	fasa

Komponen Pengiraan arus
maksimum

Pengiraan arus
dengan faktor
kepelbagaian

Arus
maksimum

Arus
anggaran Rumus

Lampu filamen 8 Unit x 60 W

= 2.09 A

=  8 Unit x 60 W

I =  P
V

230V

66% x 2.09A

= 1.38A
2.09A 1.38A I =  P

V

Lampu nyahcas
(kalimantang/
pendaflour)

10 Unit x 36W x 1.8

= 2.82 A

=  10 Unit x 36W x 1.8

I =  Px1.8
V

230V

66% x 2.82A

= 1.86A
2.82A 1.86A I =  Px1.8

V

Kipas siling

I =     P
V cosθ

4 Unit x 85W

= 1.74 A

=  4 Unit x 85W
230V x 0.85

66% x 1.74A

= 1.15A
1.74A 1.15A I =     P

V cosθ

Soket alir keluar
13A

4 Unit x 20A = 80A
(litar dikawal MCB 20A)

Soket pertama = 100% = 20A
Baki 3 soket
= 40% x 60A = 24A
Jumlah 20+24=44A

80A 44A

Pemanas air 1 Unit x 1500 W

= 6.52A

=  1 Unit x 1500 W

I =  P
V

230V

100%  beban penuh
= 6.52A 6.52A 6.52A I =  P

V

JUMLAH 93.17A 54.91A

Catatan penting

•	 Walaupun	jumlah	arus	maksimum	ialah	93.17A,	tetapi	ia	tidak	diambil	kira	sebagai	jumlah	arus
sebenar	beban.

•	 Jumlah	arus	anggaran	bagi	pendawaian	ini	adalah	54.91A.	Kiraan	arus	anggaran	ini	adalah	kurang
daripada	had	satu	fasa	iaitu	60A.	Hal	ini	menunjukkan	kesesuaian	penggunaan	sistem	1	fasa.

117

B
A

B
 3
Jadual 3.10 Anggaran	pengiraan	jumlah	beban	tersambung	bagi	bangunan	kediaman	sistem	3	fasa

Komponen Pengiraan arus
maksimum

Pengiraan arus
dengan faktor
kepelbagaian

Arus
maksimum

Arus
anggaran Rumus

Lampu filamen 10 Unit x 60 W

= 2.61 A

=  10 Unit x 60 W

I =  P
V

230V

66% x 2.61A

= 1.72A
2.61A 1.72A I =  P

V

Lampu
pendaflour
(kalimantang)

20 Unit x 18W x 1.8

= 2.82 A

=  20 Unit x 18W x 1.8

I =  Px1.8
V

230V

66% x 2.82A

= 1.86A
2.81A 1.86A I =  Px1.8

V

Kipas siling 6 Unit x 85W

= 2.61A

=  6 Unit x 85W

I =     P
V cosθ

230V x 0.85

66% x 2.61A

= 1.72A
2.61A 1.72A I =     P

V cosθ

Soket alir keluar
13A

12 Unit x 20A = 240A
(litar dikawal MCB 20A)

Soket pertama = 100% = 20A
Baki 11 soket
= 40% x 220A = 88A
Jumlah 20+88=108A

240A 108A

Pemanas air 2 Unit x 3000 W

= 26.09A

=  2 Unit x 3000 W

I =  P
V

230V

Pemanas air 1 =
100%  beban penuh = 13.05A
Pemanas air 2 =
100%  beban penuh =13.05A
Jumlah = 26.09A

26.09A 26.09A I =  P
V

Pemasak
elektrik

1 Unit x 7000 W

= 30.43A

=  1 Unit x 7000 W

I =  P
V

230V

10A pertama = 10A
30% daripada baki = 30% x
20.43A
= 6.13A
Jumlah = 16.13A

30.43A 16.13A I =  P
V

Pendingin hawa 4 Unit x 1Hp x 746W

= 15.26A

=  4 Unit x 746W
230V x 0.85

I =     P
V cosθ

Tiada faktor kepelbagaian 15.26A 15.26A I =     P
V cosθ

JUMLAH 319.82A 170.78A

118

B
A

B
 3
•	 Jumlah	arus	 anggaran	bagi	pendawaian	adalah	170.78A.	Kiraan	arus	 anggaran	 ini	 adalah
melebihi	daripada	had	1	fasa	iaitu	60A.	Hal	ini	menunjukkan	kesesuaian	penggunaan	sistem
3	fasa.

•	 Jumlah	arus	anggaran	ini	perlu	dibahagikan	kepada	tiga	fasa	dan	setiap	satu	fasa	menampung
beban	arus	sebanyak	56.92A	bagi	setiap	satu	fasa.

•	 Jumlah	arus	maksimum	ialah	319.82A.	Jumlah	arus	maksimum	ini	tidak	diambil	kira	dalam
penentuan	fasa.

(f)  Kesan terhadap pemilihan fasa yang tidak tepat
Anggaran	penggunaan	arus	maksimum	bagi	sistem	bekalan	1	fasa	atau	fasa	tunggal	domestik	mestilah
tidak	melebihi	60A.	Akan	tetapi,	arus	maksimum	yang	mampu	ditampung	untuk	pendawaian	1	fasa
biasanya	adalah	80A.	Rajah	3.32	menunjukkan	kesan	pemilihan	fasa	yang	tidak	tepat.

Kesan
pemilihan
fasa yang
tidak tepat

Gangguan bekalan elektrik
kerap berlaku

Berlaku ketidakstabilan voltan
ketika penggunaan maksimum

Membahayakan pengguna,
merosakkan peralatan dan

pendawaian elektrik

Merosakkan peralatan
elektrik pengguna

Meningkatkan beban pada
pengubah dan menjadikannya

tidak stabil
Risiko kerosakan kabel
penghantaran elektrik

Rajah 3.32 Kesan	pemilihan	fasa	yang	tidak	tepat

Catatan penting

119

B
A

B
 3
3.2.5 Komponen utama pendawaian mudah unit kawalan
pengguna 1 fasa

•	 Unit	 kawalan	 pengguna	 1	 fasa	 juga	 dikenali	 sebagai	 alat	 kawalan	 litar	 pengguna.	 Ia	 terdiri
daripada	 beberapa	 alat	 kawalan	 yang	 bertujuan	 untuk	 memastikan	 keselamatan	 pengguna
daripada	renjatan	elektrik	ketika	tenaga	elektrik	dibekalkan	kepada	pengguna.

•	 Selain	itu,	litar	pengguna	juga	berfungsi	sebagai	alat	pencegah	daripada	berlakunya	kebakaran
yang	disebabkan	oleh	kerosakan	elektrik.

•	 Unit	kawalan	pengguna	1	fasa	ini	perlu	dipasang	mengikut	urutan	yang	telah	ditetapkan.	Rajah
3.33	ialah	gambar	rajah	skema	unit	kawalan	pengguna	1	fasa	dan	rajah	3.34	gambar	rajah	litar
pendawaian	unit	kawalan	litar	pengguna	1	fasa.

Rajah 3.33 Skema	unit	kawalan	pengguna	1	fasa

M
A B

C D E

F

Papan agihan, MCB

Unit pemotong (fius perkhidmatan) dan
penghubung neutral

Unit penyambung, litar masukan (kotak simpang)

Meter kWj

Suis utama, MCCB

Pemutus litar arus baki (RCCB)

A

B

C

D

E

F

6A

ke beban

6A

ke beban

6A

ke beban

6A

ke beban

120

B
A

B
 3
Rajah 3.34 Litar	pendawaian	unit	kawalan	litar	1	fasa

2 7 3 1 5

kWh

KILOWATT-HOUR METER

1000 100 10 1 0.1

SINGLE       PHASE       TYPE      DD17

220V                10(20)A                 50Hz

600Revs/kWh   SER No.  2006-1119015

ON ON ON ON ON ON63A
SUIS

UTAMA

40A
100mA
RCCB MCB MCB

EN

MCB

6A 16A6A 16A

MCB

Pemutus litar arus baki (RCCB)

Pemutus litar miniatur (MCB)

Meter kilowatt jam (kWJ)

Fius perkhidmatan

Kotak simpang

Suis utama

E

F

C

B

A

D

121

B
A

B
 3
Semua	sistem	bekalan	elektrik	di	rumah	dilengkapi	dengan	alat	kawalan	dan	perlindungan	seperti
yang	 terdapat	 pada	Rajah	 3.34.	 Fungsi	 komponen	 yang	 terdapat	 dalam	unit	 kawalan	 pengguna
adalah	seperti	dalam	Jadual	3.11	berikut:

Nama komponen Penerangan

A  Kotak simpang

Berfungsi	sebagai	litar	masukan	AU.	Juga	dikenali	sebagai	unit
penyambung.

B  Fius perkhidmatan

Berfungsi	sebagai	perlindungan	arus	lebihan	untuk	beban	dan
unit	pemotongan	elektrik	oleh	pihak	berkuasa.

C  Meter kilowatt jam (kWJ)

Berfungsi	menyukat	dan	merekod	jumlah	tenaga	elektrik	yang
telah	digunakan.

D  Suis utama

Berfungsi	untuk	menyambung	dan	memutuskan	bekalan	elektrik
serta	mengawal	arus	berlebihan.

Jadual 3.11 Komponen-komponen	dalam	unit	kawalan	pengguna	dan	fungsinya

122

B
A

B
 3
E  Pemutus litar arus baki
(RCCB) Berfungsi	memutuskan	bekalan	secara	automatik	apabila	berlaku

kebocoran	arus	atau	litar	pintas.	Terdapat	komponen	lain	yang
sama	fungsi	iaitu	Pemutus	Litar	Bocor	Bumi	(ELCB).	Alat	ini
melindungi	pengguna	daripada	renjatan	elektrik	dan	melindungi
peralatan	elektrik	daripada	voltan	tinggi	atau	lampau	akibat
daripada	sambaran	kilat.	Kapasiti	RCCB	yang	biasa	digunakan
adalah	40A	dan	63A	yang	mempunyai	kepekaan	100mA	atau
300mA.

F  Pemutus litar miniatur
(MCB)

Berfungsi	memutuskan	bekalan	secara	automatik	apabila
berlakunya	arus	elektrik	yang	tinggi	melebihi	kapasiti	MCB
disebabkan	berlaku	litar	pintas	antara	kabel/wayar	hidup	dan
kabel	neutral	ataupun	penggunaan	peralatan	elektrik	yang
terlalu	banyak.	Juga	berfungsi	untuk	memberikan	perlindungan
kepada	perkakas	elektrik	dan	pengguna.	MCB	disambung	kepada
pendawaian	soket	alir	keluar	dan	suis.	Nilai	kapasiti	MCB	yang
selalu	digunakan	adalah	seperti	berikut:

•	6A	(untuk	pendawaian	lampu/kipas).

•	16A/20A	(untuk	pendawaian	soket	alir	keluar - litar	jejari).

•	32A		(untuk	pendawaian	poin	penyaman	udara,	unit	pemasak
dan	lain-lain	serta	soket	alir	keluar-litar	gelang).

Peraturan Pendawaian Litar  Lampu

(a) Peraturan  IEE  telah  menetapkan  bahawa  bagi  satu  litar  yang  dikawal  oleh  satu  alat  pelindung
mestilah  tidak  melebihi  1000 Watt. Pada  amnya,  satu  lampu  berkadar  100 Watt  setiap  satu dengan
litar  lampu  tidak  melebihi  10 poin.

(b) Kabel  yang  digunakan  ialah  kabel  jenis kuprum ditebat oleh bahan PVK (Polivinal Klorida).
(c) Saiz  minimum  kabel  yang  digunakan  mestilah  tidak  kurang  1.5 mm2.
(d) Kadaran peranti pelindung  yang  digunakan  mestilah  tidak  melebihi  6A bagi MCB dan 5A bagi fius

(sama  ada  fius  atau  MCB).
(e) Walau  bagaimanapun, untuk  pemasangan  litar  lampu  adalah  digalakkan  menggunakan  lebih

daripada satu litar akhir kerana sekiranya salah satu litar mengalami kerosakan litar yang lain masih boleh
digunakan.

(f) Bagi  pemasangan  lampu  dalam  industri  biasanya  kuasa  sesebuah  lampu  mungkin  berbeza, contohnya
300 Watt, 500 Watt  atau  1000 Watt, dengan  itu  litar  ini  boleh  dikawal  oleh  fius  berkadar  15A dan
saiz  kabel  yang  digunakan  mestilah  tidak  kurang  dari  1.5 mm2.

Info

123

B
A

B
 3
Rajah 3.35 Contoh	pendawaian	papan	atau	kotak	agihan

ON ON ON ON ON ON63A
SUIS

UTAMA

40A
100mA
RCCB MCB MCB

EN

MCB

6A 20A6A 20A

MCB

Pendawaian litar mudah untuk satu unit kawalan pengguna
1 fasa berdasarkan aspek litar dan kefungsian

3.2.6

Pemasangan pendawaian unit kawalan litar pengguna 1 fasa
Terdapat	beberapa	cara	untuk	memasang	komponen	yang	terdapat	di	dalam	kotak	agihan.	Pada
kebiasaannya	suis	utama	disusun	bersebelahan	dengan	pemutus	litar	arus	baki	(RCCB)	atau	pemutus
litar	 bocor	 bumi	 (ELCB)	 dan	 kemudiannya	 disusun	 pemutus	 litar	miniatur	 (MCB)	 bagi	 setiap
pendawaian.	Nilai	kapasiti	MCB	mesti	mengikut	keperluan	pendawaian.	Rajah	3.35	menunjukkan
pendawaian	papan	atau	kotak	agihan.

Video pemasangan kotak
fius agihan

124

B
A

B
 3
Objektif

Arahan

Amali

Pada	akhir	sesi	amali	ini,	murid	akan	dapat:

1.	 Mengetahui	peralatan	dan	aksesori	 elektrik	yang	diperlukan	 semasa	kerja-kerja	pendawaian
untuk	litar	pengguna	dan	litar	kecil	akhir.

2.	 Menggunakan	peralatan	dan	aksesori	elektrik	dengan	betul.
3.	 Mempraktikkan	diri	dengan	pengalaman	sebenar	dalam	kerja-kerja	pendawaian.
4.	 Menguji	sambungan	pendawaian	yang	telah	dibuat
5.	 Menguji	mentol	yang	telah	dipasang	setelah	voltan	bekalan	dibekalkan	ke	dalam	kotak	agihan

dengan	kebenaran	guru.
6.	 Menguji	soket	alir	keluar	3	pin	apabila	voltan	bekalan	dibekalkan	ke	dalam	kotak	agihan	dengan

kebenaran	guru.

1.	 Sediakan	aksesori	pendawaian
2.	 Murid	dikehendaki	membuat:

(a)		Lakaran	litar	skematik.
(b)		Gambar	rajah	skema	pendawaian.
(c)		Gambar	rajah	pendawaian.

3.	 Murid	membentuk	beberapa	kumpulan	kecil.
4.	 Murid	membuat	pemasangan	pendawaian	elektrik	dalam	kumpulan	masing-masing.
5.	 Semua	ukuran	adalah	dalam	sentimeter.

Projek Amali Elektrik 1 – Pendawaian 1 Suis 1 Lampu 6A

Projek Amali Elektrik

Membuat	 pendawaian	 dan	 pemasangan	 elektrik	 satu	 fasa	 bagi	 1	 poin	 lampu	 CFL	 (Compact
Fluorescent Lamp)	230V,	18W	yang	dikawal	oleh	1	suis	1	hala.

125

B
A

B
 3
E

6A C 1W

N

E

L

N

L1

S1

Papan agihan

60 30

30

60

•	 Kotak	agihan	-	bekalan	kuasa.

•	 L1	adalah	poin	ros	siling	dan
pemegang	lampu	pendan.

•	 S1	adalah	suis	1	hala	yang
mengawal	kendalian	L1.

•	 Semua	pengukuran	diukur
dalam	sentimeter	(cm).

Rajah 3.37 Gambar	rajah	skema	pendawaian	1	suis	1	lampu

Rajah 3.38 Gambar	rajah	pendawaian	1	mata	lampu	dikawal	oleh	suis	1	hala

Gambar rajah skema pendawaian 1 suis 1 lampu

Gambar rajah pendawaian 1 suis 1 lampu

Lakaran litar skematik 1 suis 1 lampu

L

SE

N

L

Rajah 3.36 Lakaran	litar	skematik	1	suis	1	lampu

126

B
A

B
 3
Bil Keterangan Kuantiti

1 Meter	Jangka	kWj	Fasa	Tunggal	240V	–	jika	perlu 1	unit

2 Fius	Perkhidmatan	(Cut Off Fuse)	-	63A	atau	60A	–	jika	perlu 1	unit

3 Neutral	link 1	unit

4 Kotak	Agihan	(Distibution Board)	 1	unit

5 Fius	Suis	(Switch Fuse)	-	63A	atau	60A	 1	unit

6 ELCB	/	RCCB	(Residual Current Circuit Breaker)	-		60A	atau		63A 1	unit

7 MCB	(Miniature Circuit Breaker)	-6A 1	unit

8 Suis	Sehala	(1 gang 1 way) 1	unit

9 Ros	Siling	(Ross Ceiling with Batten/pandent)	 1	unit

10 Lampu	Filamen	atau	Tungsten	Bulb	atau	Lampu	CFL	(Compact Fluorescent
Lamp) 1	unit

11 Meter	pelbagai 1	unit

12 Paku	Pendawaian	(Wiring Nails) secukupnya

13 Pembuluh	PVC	dan	Aksesori	(PVC Conduit and Accessories) secukupnya

14 	Kabel	1.5	mm2	PVC	(merah,	hitam	dan	hijau) secukupnya

15 Klip	Timah	(Lead Plumbum)	 secukupnya

16 Sesalur	Mini	PVC	(PVC Mini Casing)	 secukupnya

Senarai bahan dan aksesori

127

B
A

B
 3
•	 Peti	agihan	-	bekalan	kuasa.

•	 SAK	-	poin	soket	alir	keluar	13A
yang	disambung	secara	jejari.

•	 Semua	pengukuran	diukur	dalam
sentimeter	(cm).

Papan agihan

60

30

60

SAK

E

16A

N

E

L

N

E

N

L

Rajah 3.39 Lakaran		litar	skematik	soket	alir	keluar	3	pin	13A

Rajah 3.40 Gambar	rajah	skema	pendawaian	soket	alir	keluar	3	pin	13A

Rajah 3.41 Gambar	rajah	pendawaian	soket	alir	keluar	3	pin	13A

Projek Amali Elektrik 1 – Pendawaian soket alir keluar 3 pin 13A

Membuat	 pendawaian	 dan	 pemasangan	 elektrik	 satu	 fasa	 bagi	 1	 poin	 lampu	 CFL	 (Compact
Fluorescent Lamp)	230V,	18W	yang	dikawal	oleh	1	suis	1	hala.

Lakaran litar skematik soket alir keluar 3 pin 13 A

Gambar rajah skema pendawaian soket alir keluar 3 pin 13 A

Gambar rajah pendawaian soket alir keluar 3 pin 13 A

128

B
A

B
 3
Litar  Jejari
•	 Peraturan  IEE  telah  menetapkan  bahawa  satu  litar  jejari  untuk  Soket

Alir  Keluar  tidak melebihi  dua  poin.
•	 Litar  ini  mestilah  dikawal  oleh  alat  perlindungan  sama  ada  fius

berkadar 15A atau  MCB  berkadar 16A atau 20A.
•	 Kabel  yang  digunakan  ialah  kabel  jenis  kuprum mempunyai PVK (Polivinil

Klorida)  dan  saiz  kabel  mestilah  tidak  kurang daripada  2.5 mm2.

Info

Bil Keterangan Kuantiti

1 Meter	Jangka	kWj	Fasa	Tunggal	240V	–	jika	perlu 1	unit

2 Fius	Perkhidmatan	(Cut Off Fuse)	-	63A	atau	60A	–	jika	perlu 1	unit

3 Neutral link 1	unit

4 Kotak	Agihan	(Distribution Board)	 1	unit

5 Suis	utama	(main switch)	-	63A	atau	60A	 1	unit

6 ELCB	/	RCCB	(Residual Current Circuit Breaker)	-		60A	atau		63A 1	unit

7 MCB	(Miniature Circuit Breaker)	-16A	atau	20A 1	unit

8 Soket	Alir	Keluar	3	pin	13A 1	unit

9 Meter	pelbagai 1	unit

10 Pembuluh	PVC	dan	Aksesori	(PVC Conduit and Accessories) secukupnya

11 Kabel	2.5	mm2	PVC	(merah,	hitam	dan	hijau) secukupnya

12 Sesalur	Mini	PVC	(PVC Mini Casing)	 secukupnya

Senarai bahan dan aksesori

Video pemasangan
Soket Alir Keluar

129

B
A

B
 3
Ciri-ciri aksesori elektrik yang lestari

Penggunaan aksesori elektrik yang lestari bagi
pengguna domestik

3.2.7

•	Penggunaan	aksesori	elektrik	ialah	satu	keperluan	bagi	kita	untuk	menjalankan
kehidupan	harian.

•	Aksesori	 elektrik	 penting	 dalam	 membantu	 menjalankan	 kerja	 harian	 kita
dengan	lebih	cekap	dan	selesa.

•	Hal	 ini	 termasuklah	 semua	 kelengkapan	 tambahan	 dalam	 pendawaian	 yang
berkaitan	dengan	pendawaian	elektrik	seperti	lampu,	kipas,	pemanas	air,	fius,
motor	elektrik,	pemasak	elektrik,	loceng	elektrik,	suis,	soket	alir	kuasa	3	pin,	ros
siling,	penyambung	dan	lain-lain	soket.

•	Manakala,	lestari	boleh	ditafsirkan	dengan	penggunaan	tenaga	yang	cekap	dan
menjimatkan	dalam	tempoh	jangka	hayat	yang	lebih	panjang.

Semua	aksesori	elektrik	yang	digunakan	hendaklah	yang	diluluskan	oleh	Suruhanjaya	Tenaga	dan
dilabelkan	dengan	 label	 yang	dikeluarkan	oleh	SIRIM.	Hal	 ini	 kerana	SIRIM	bertanggungjawab
melaksanakan	 penyelidikan	 dan	 pembangunan	 (R&D)	 dalam	 pelbagai	 disiplin	 terutamanya
teknologi	 di	 Malaysia.	 Pengesahan	 ini	 penting	 untuk	 menjamin	 keselamatan	 penggunaan	 dan
mengikut	standard	yang	ditetapkan	di	samping	memastikan	kelestarian	produk.

1.  Label pengesahan SIRIM Berhad (Standard and Industrial Research Institute of Malaysia)
atau Institut Piawaian dan Penyelidikan Perindustrian Malaysia

Standard bagi perkakasan
elektrik yang perlu perakuan

kelulusan SIRIM

Terdapat	dua	ciri	penting	dalam	membuat	pilihan	penggunaan	aksesori	elektrik	yang	lestari	bagi
pengguna	domestik.

Info

SIRIM QAS International Sdn. Bhd. dan Suruhanjaya Multimedia dan
Komunikasi Malaysia ( SKMM) telah bekerjasama mengeluarkan satu
label khas yang mempunyai ciri-ciri keselamatan yang lebih canggih
dengan pengaplikasian teknologi nano. Label ini telah dikuatkuasakan
pada16 Ogos 2010. Untuk mengetahui keaslian sesuatu peralatan
elektronik dan komunikasi, pengguna boleh melihat kepada label SIRIM
dan SKMM dan sms nombor siri pada label tersebut ke 32300.

130

B
A

B
 3
Penggunaan	 label	 tenaga	 bertujuan	 memberikan	 informasi	 kepada	 pengguna	 mengenai	 kadar
prestasi	penggunaan	tenaga	elektrik	bagi	sesuatu	peralatan	elektrik.	Di	Malaysia,	 label	tenaga	ini
telah	digunakan	untuk	peralatan	elektrik	seperti	peti	sejuk	sejak	tahun	2005	lagi.	Skim	perlabelan
ini	dilaksanakan	di	bawah	seliaan	Suruhanjaya	Tenaga	(ST)	dengan	kerjasama	SIRIM.	Label	tenaga
ini	dapat	membantu	pengguna	membuat	pilihan	ketika	membeli	peralatan	elektrik	dengan	memilih
penggunaan	tenaga	elektrik	yang	lebih	cekap.	Rajah	3.42	menunjukkan	contoh	label	tenaga.

PENGGUNAAN TENAGA
ENERGY CONSUMPTION

Penyaman Udara Manufacturer YORK
No. Model:YWM3F15AAS-W/
  YSL3F15AAS

Air Conditioner

www.st.gov.my

Lebih Banyak Bintang
Lebih Jimat Tenaga

More Stars
More Energy Saving

Penggunaan Tenaga Purata Setahun
Average Energy Consumption Per Year

3270

3

kwj
kwh

Produk ini menggunakan 11% kurang tenaga
daripada produk bertaraf 2-Bintang terendah

Diuji mengikut / Tested according to MS ISO 51512004
This product consumes 11% less energy than the loweat 2-Star rated product

Kadar cekap tenaga

Penggunaan tenaga
(dalam kW/tahun)

Kadar cekap tenaga peralatan
(bersamaan dengan jumlah bintang)

Peratus penjimatan tenaga
berbanding dengan model 3 bintang
(dalam peratus)

Maklumat model

Rajah 3.42 Contoh	label	tenaga	penyaman	udara

1.  Lampu

Terdapat	pelbagai	lampu	yang	boleh	digunakan	untuk	bangunan.	Sebagai	contoh,	terdapat	lampu
jenis	pijar	 (filamen),	TL	(fluorescent),	Halogen	dan	LED.	Pemilihan	 lampu	yang	sesuai	mungkin
dapat	melestarikan	dan	memaksimumkan	penggunaan.	 Jadual	3.12	menunjukkan	perbandingan
penjimatan	kos	penggunaan	lampu	jimat	tenaga	jenis	18W	CFL	(compact fluorescent lamp)	dengan
lampu	mentol	filament	60W.

2.  Label Tenaga

Aksesori elektrik yang lestari

131

B
A

B
 3
Jadual 3.12 Perbandingan	penjimatan	kos	penggunaan	lampu	jimat	tenaga

Bil Jenis lampu Hayat
jam

Keluaran
cahaya
lumen

Harga
RM

Kos
tenaga

RM
Jumlah
kos RM

Penjimatan
RM

1.
Lampu	jenis	18W
CFL	(compact

fluorescent lamp)–
Jimat	tenaga

6000 65 15.00 31.80 46.80 68.84

2. Mentol	filamen	60W 1000 18 12.00 103.64 115.64 -

Foto 3.2  Contoh	jenis-jenis	mentol	lampu

Mentol	CFLMentol	filamen Mentol	LED

(a) Penggunaan lampu
Kita	perlu	mengetahui	tujuan,	keperluan	dan	kesesuaian	lampu	sebelum	pemasangan	dilakukan.
Untuk	 menerangi	 ruang	 seperti	 ruang	 tamu	 lampu	 yang	 mempunyai	 kecerahan	 yang	 luas
seperti	 lampu	 jenis	pijar	 (filamen),	CFL	 (compact fluorescent lamp)	dan	LED	diperlukan.	Untuk
mendapatkan	penggunaan	pada	tahap	maksimum	dan	kos	tenaga	yang	lebih	rendah,	lampu	jenis
TL	(fluorescent)	dan	LED	adalah	pilihan	yang	tepat.	Untuk	menerangi	kawasan	terhad	seperti	lampu
meja	atau	bingkai	lukisan,	pemilihan	lampu	jenis	Halogen	sebagai	lampu	sorot	adalah	lebih	tepat.

(b) Kesesuaian pemasangan
Kesesuaian	pemasangan	juga	adalah	penting	untuk	menentukan	kelestarian	aksesori	elektrik	seperti
lampu.	Contohnya,	pemasangan	lampu	di	luar	kediaman,	penggunaan	lampu	kalis	cuaca	dan	kalis
air	 sangat	 diperlukan.	Mengikut	 peraturan	 yang	ditetapkan	oleh	 Suruhanjaya	Tenaga	 (ST)	 pula,
voltan	bagi	semua	pemasangan	lampu	dalam	air	(seperti	kolam	renang,	air	pancut	dan	lain-lain)
mestilah	menggunakan	jenis	lampu	kalis	air	dengan	kadaran	voltan	tidak	boleh	melebihi	12	Volt.

(c) Warna cahaya
Warna	cahaya	juga	amat	penting	dalam	pemilihan	lampu.	Dalam	aspek	kesan	pencahayaan,	lampu
yang	 bercahaya	 putih	 adalah	 lebih	 terang	 dan	 jelas	 dilihat	 berbanding	 lampu	 yang	 bercahaya
kuning.	Walau	bagaimanapun,	ada	ketika	lampu	bercahaya	kuning	lebih	memberikan	kesan	yang
efektif	 terutama	 lampu	di	bilik	 tidur	dan	ruang	pameran	 lukisan	yang	boleh	memberikan	kesan
romantis	dan	tenang.

(Sumber: Buku panduan penggunaan tenaga dengan cekap di rumah. Terbitan Suruhanjaya Tenaga).

132

B
A

B
 3
Bagi	penggunaan	peti	sejuk	terdapat	beberapa	panduan	penjimatan	tenaga	yang	boleh	diamalkan
di	rumah	kediaman.	Antara	panduan	penjimatan	tenaga	adalah	seperti	berikut:

•	 Kedudukan	peti	sejuk	tidak	harus	diletakkan	di	kawasan	yang	terlalu	panas,	contohnya	tempat
yang	terdedah	pada	sinaran	matahari	atau	berhampiran	dengan	dapur	memasak.	Ruang	untuk
peti	sejuk	mestilah	mencukupi	di	sekeliling	peti	sejuk	untuk	pengaliran	udara.

•	 Suhu	peti	sejuk	mestilah	diselaras	mengikut	muatan	peti	sejuk.	Kebiasaanya,	suhu	yang	sesuai
ialah	18°C	dan	suhu	yang	sesuai	untuk	bahagian	beku	pula	ialah	5°C.	Walau	bagaimanapun,
laraskan	termostat	mengikut	keperluan.

•	 Perekat	pintu	yang	berfungsi	dengan	baik	dapat	mengurangkan
kehilangan	suhu	sejuk	dan	mengurangkan	penggunaan	tenaga
elektrik.	 Cara	 paling	 mudah	 menguji	 perekat	 pintu	 adalah
dengan	meletakkan	sekeping	kertas	di	antara	perekat	dan	pintu
peti	sejuk.

•	 Pilih	 peti	 sejuk	 yang	 bebas	 daripada	 fros	 kerana	 penghasilan
fros	boleh	meningkatkan	penggunaan	 tenaga	 elektrik.	 Jangan
biarkan	ketebalan	fros	melebihi	6mm.

•	 Susun	atur	makanan	supaya	terdapat	pengaliran	udara	di	dalam
peti	sejuk.	Keadaan	ini	dapat	mengurangkan	beban	pada	peti
sejuk	dan	membolehkan	proses	penyejukan	lebih	efisien.

•	 Memastikan	 gegelung	 kondenser	 dalam	 keadaan	 bersih	 bagi
mengekalkan	kecekapan	peti	sejuk.

•	 Pilih	 saiz	 peti	 sejuk	 yang	 menepati	 keperluan	 keluarga.
Elakkan	daripada	membeli	peti	sejuk	yang	terlalu	besar	kerana
penggunaan	tenaga	elektrik	juga	besar.

Penggunaan peti sejuk jenis inverter (penyongsang)
dapat menjimatkan penggunaan tenaga elektrik.

Peti sejuk moden pertama yang digunakan secara
meluas dikeluarkan pada tahun 1927 oleh
syarikat General Electric yang dikenali sebagai
Monitor Top Referigerator.

Info

Info

2.  Peti sejuk

Laporan dan perancangan
kecekapan tenaga di Malaysia.

Foto 3.3  Peti	sejuk

133

B
A

B
 3
Penyaman	udara	adalah	salah	satu	keperluan	yang	perlu	diberi	perhatian.	Penggunaan	tenaga	bagi
penyaman	udara	juga	agak	tinggi	kerana	cuaca	di	negara	kita	agak	panas.	Musim	panas	di	negara
kita	boleh	mencapai	suhu	sehingga	40°C.	Oleh	yang	demikian,	terdapat	beberapa	cadangan	idea
untuk	mengurangkan	penggunaan	tenaga	elektrik:

•	 Kos	 elektrik	 yang	 rendah	 bagi	 penyaman	 udara	 baharu	 yang	 cekap	 (EER)	 mampu
menampung	kos	penggantian	penyaman	udara	lama	yang	kurang	cekap	walaupun	masih
dalam	keadaan	elok.

•	 Suhu	 operasi	 bagi	 penyaman	 udara	 yang	 cekap	 tenaga	 biasanya	 antara	 24°C - 26°C.
Elakkan	pemasangan	penyaman	udara	di	kawasan	pancaran	matahari	dan	terbuka.

•	 Menyelenggara	penyaman	udara	sekurang-kurangnya	2-3	kali	setahun	untuk	mengelakkan
penyaman	udara	tersumbat	dan	boleh	meningkatkan	penggunaan	tenaga	elektrik.

•	 Pilih	penyaman	udara	yang	mempunyai	kadar	kecekapan	tenaga	atau	"Energy Efficiency
Ratio"	 (EER)	yang	 tinggi.		Penyaman	udara	dengan	 jenis	EER	yang	 tinggi	adalah	 lebih
cekap	dan	kurang	menggunakan	tenaga	elektrik.

Terdapat	banyak	lagi	peralatan	elektrik	yang	digunakan	setiap	hari.	Pelbagai	cara	dan	kaedah	boleh
digunakan	sebagai	idea	untuk	penggunaan	yang	lestari	terutama	yang	dapat	menjimatkan	tenaga
elektrik.	Kesimpulannya,	antara	perkara	yang	boleh	diamalkan	adalah	seperti	berikut:

(a)	 Sebelum	membeli	 sebarang	 peralatan	 elektrik,	 buatlah	 perbandingan	 dari	 segi	 penggunaan
tenaga	elektrik,	kapasiti	dan	fungsi	antara	beberapa	model	dan	 jenama.		Pilihlah	model	dan
jenama	yang	paling	kurang	menggunakan	tenaga	elektrik	tetapi	memberikan	kesan	kemudahan
atau	perkhidmatan	yang	sama.

(b)	 Pastikan	peralatan	elektrik	yang	digunakan	berfungsi	dengan	baik,	dan	buatlah	semakan	bil
elektrik	 pada	 setiap	 bulan.	 Biasanya,	 jumlah	 penggunaan	 elektrik	 kita	 setiap	 bulan	 adalah
hampir	sama.	Sekiranya	terdapat	pertambahan	jumlah	penggunaan	elektrik	yang	mendadak,
periksalah	peralatan	elektrik.	Kemungkinan	peningkatan	jumlah	penggunaan	elektrik	adalah
disebabkan	oleh	peralatan	elektrik	yang	tidak	berfungsi	dengan	baik.

3.  Penyaman udara

Panduan pemilihan aksesori elektrik yang lestari

Foto 3.4  Penyaman	udara

134

B
A

B
 3
Rumusan

Boleh diperbaharui

Sumber asli yang sedia ada dan tidak
berkurangan setelah digunakan

Contoh:
Angin, geoterma, air, suria, dan ombak

Tidak boleh diperbaharui

Sukar untuk diganti setelah digunakan
kerana mengambil masa yang lama
untuk dihasilkan semula

Contoh:
Petroleum, gas asli, arang batu, nuklear

Sumber tenaga

Penjana arus terus (AT)
• Penukar tertib

Penjana arus ulang-alik (AU)
• Gelang gelincir

Sistem
1 fasa

Sistem
3 fasa

Peringkat penjanaan
tenaga elektrik Peringkat penghantaran Peringkat pengagihan

Pemilihan fasa
bergantung kepada

permintaan
beban maksimum

Pembekalan tenaga elektrik

Mempunyai label
pengesahan SIRIM

Mempunyai
label tenaga

Ciri-ciri utama aksesori
elektrik lestari

Penjana
Berfungsi untuk menjana elektrik

135

B
A

B
 3
Aktiviti cadangan projek.

Tajuk: Pemasangan lampu solar ringkas.

Projek	mudah	ini	menggunakan	panel	solar	PV	yang	bertindak	melalui	tindak	balas	kimia	apabila
cahaya	dipantul	kepadanya.	Pada	waktu	malam	LDR	akan	bertindak	sebagai	suis	dan	mengalirkan
arus	pada	LED	membolehkannya	menyala.

Arahan:

Aktiviti

Rajah 3.18  Lakaran	lukisan	skematik	pendawaian	pemasangan	lampu	taman	solar.

Cadangan litar

D

R1

Q

R2
V

LDR

4.5 V
Panel solar

1.	 Sediakan	aksesori	pendawaian
2.	 Murid	dikehendaki	membuat:

(a)		Lakaran	litar	skematik.
(b)		Gambar	rajah	skema	pendawaian.
(c)		Gambar	rajah		pendawaian.

3.	 Pelajar	membentuk	beberapa	kumpulan	kecil.
4.	 Pelajar	membuat	pemasangan	pendawaian	elektrik	dalam	kumpulan	masing-masing.
5.	 Semua	ukuran	adalah	dalam	sentimeter.

136

B
A

B
 3
Bil Keterangan Kuantiti

1 Panel solar 4.5 V 1 unit

2 Diod IN 914 1 unit

3 Transistor PNP (2N3906), Q 1 unit

4 Perintang tetap 5 k Ohm, R1 1 unit

5 Perintang tetap 50 Ohm, R2 1 unit

6 Diod pemancar cahaya (kuning) 1 unit

7 Bateri cas semula AA NiMH (1300 mAh) 1 unit

8 Perumah bateri (sesiri) 1 unit

9 Papan jalur 1 unit

10 Papan reka 1 unit

11 Meter pelbagai untuk pengujian 1 unit

12 Perintang pengesan cahaya (LDR) 1 unit

13 Kotak perumah kawalan 1 unit

14 Wayar secukupnya

15 Peralatan untuk kerja pematerian secukupnya

Senarai bahan dan aksesori

137

B
A

B
 3
Latihan

1.	 Lengkapkan	Jadual	A	di	bawah	berkaitan	dengan	kesan	penggunaan	sumber	tenaga	yang	boleh
diperbaharui	terhadap	alam	sekitar,	ekonomi	dan	sosial.

2.	 Rajah	A	di	bawah	menunjukkan	carta	alir	bagi	suatu	sistem	penghasilan	tenaga	elektrik	melalui
kaedah	penjanaan.

Air Turbin Penjana
A B

(a)	 Namakan	sistem	penjanaan	tersebut.
	 _________________________________________

(b)			Nyatakan	perubahan	tenaga	yang	terhasil	pada	bahagian:

A 		___________________________________
	 B 		___________________________________

Bidang Kesan

Alam sekitar

i)  ______________________________________________
    ______________________________________________

ii) ______________________________________________
    ______________________________________________

Ekonomi

i)  ______________________________________________
    ______________________________________________

ii) ______________________________________________
    ______________________________________________

Sosial

i)  ______________________________________________
    ______________________________________________

ii) ______________________________________________
    ______________________________________________

Jadual	A

Rajah	A

138

B
A

B
 3
3.	 Rajah	B	menunjukkan	penjana	A.U.

4.				Nyatakan	tiga	kelebihan	penjana	AU	berbanding	penjana	AT

Penjana AU Penjana AT

(i)   _________________________

(ii)  _________________________

(iii) _________________________

(i)   _________________________

(ii)  _________________________

(iii) _________________________

(a)	Namakan	bahagian:

A:	_______________________

B:	_______________________

(b)	Nyatakan	tiga	kaedah	untuk	menambahkan	voltan	keluaran	pada	penjana	itu.

(i)		________________________________

(ii)		________________________________

(iii)	________________________________

B
A

Rajah	B

139

B
A

B
 3
PENGANGKUTAN4
BAB

Pada akhir pembelajaran murid berupaya:
  Menerangkan perkembangan sistem pengangkutan.
 Menggambarkan tiga peringkat perkembangan sistem pengangkutan.
 Mengelaskan kenderaan berdasarkan tiga jenis pengangkutan .
 Membezakan kendalian asas enjin pembakaran dalam.
 Merumuskan fungsi sistem sokongan enjin.
 Membahaskan perkembangan kenderaan cekap tenaga di Malaysia.
 Mengkategorikan kenderaan cekap tenaga (EEV).
 Merumuskan kesan penggunaan kenderaaan cekap tenaga terhadap ekonomi, sosial

dan alam sekitar berdasarkan aspek kelestarian.
 Menerangkan konsep daya, tekanan, kerja dan kuasa dalam litar kawalan hidraulik.
 Mengelaskan bahagian dan komponen utama litar kawalan hidraulik.
 Melakar litar kawalan hidraulik.
 Menghuraikan kendalian litar kawalan hidraulik.
 Mereka bentuk litar kawalan hidraulik berdasarkan situasi tertentu.
 Menerangkan konsep sistem pneumatik.
 Mengelaskan bahagian dan komponen utama litar kawalan pneumatik.
 Melakar litar kawalan pneumatik.
 Menghuraikan kendalian litar kawalan pneumatik.
 Mereka bentuk litar kawalan pneumatik berdasarkan situasi tertentu.
 Menerangkan konsep asas dan komponen litar kawalan elektrik.
 Mencerakinkan litar kawalan elektrik.
 Membezakan empat jenis litar kawalan elektrik.
 Menghuraikan kendalian empat jenis litar kawalan elektrik.
 Mereka bentuk litar kawalan elektrik berdasarkan situasi yang diberi.

Standard Pembelajaran
Memahami sistem penggerak
utama kenderaan

Memahami sistem kenderaan
cekap tenaga (EEV)

Memahami fungsi
sistem kawalan elektrik

Memahami fungsi sistem
kawalan hidraulik

Memahami fungsi sistem
kawalan pneumatik
142

Pendahuluan

Amalan berkongsi kereta ke
tempat kerja dapat menjimatkan
kos dan mengurangkan
kesesakan jalan raya.

Bijak Kewangan

Tajuk-tajuk perbincangan dalam bab ini merupakan pengetahuan asas terhadap beberapa teknologi
seperti sistem penggerak utama kenderaan, kenderaan cekap tenaga, kawalan hidraulik, kawalan
pneumatik dan kawalan elektrik. Kesemua tajuk perbincangan dalam bab ini merupakan aplikasi
konsep kelestarian dalam pengetahuan kejuruteraan untuk membantu pembangunan yang memenuhi
keperluan masa kini, tanpa menjejaskan keperluan dan kemampuan generasi pada masa hadapan.

Bab ini akan membincangkan secara terperinci mengenai perkembangan sistem pengangkutan
di negara kita. Murid akan didedahkan mengenai konsep, jenis, fungsi, kendalian dan sistem enjin
pembakaran dalam. Selain itu, murid juga didedahkan dengan kemahiran membuat cadangan
tindakan penyelenggaraan yang boleh digunakan dalam membuat inferens terhadap enjin yang
mengalami kerosakan.

Murid juga dapat mempelajari beberapa kategori kenderaan cekap tenaga (EEV) di samping
dapat merumuskan kesan penggunaan kenderaan cekap tenaga terhadap ekonomi, sosial dan alam
sekitar. Murid juga digalakkan melakukan aktiviti mereka bentuk pelbagai media persembahan
secara kreatif dan inovatif mengenai kenderaan masa hadapan bagi tujuan mempromosikan
penggunaan kenderaan cekap tenaga.

Murid juga akan didedahkan dengan sistem kawalan asas yang berkaitan dengan kawalan
hidraulik dan kawalan pneumatik. Secara umumnya, kedua-dua sistem ini mempunyai persamaan
dari segi simbol, fungsi dan kendalian. Cuma terdapat sedikit perbezaan pada komponen yang
digunakan. Perbezaan ketara adalah pada penggerak tenaga iaitu sistem hidraulik menggunakan
bendalir hidraulik manakala sistem pneumatik menggunakan udara bertekanan tinggi. Murid juga
didedahkan dengan konsep lakaran, huraian dan mereka bentuk litar kawalan.

Kawalan Elektrik merupakan subtopik yang akhir dalam bab pengangkutan dan kuasa ini.
Dalam subtopik ini, murid akan didedahkan dengan konsep asas dan komponen kawalan elektrik.
Murid juga akan mempelajari empat jenis litar kawalan elektrik yang berbeza dan konsep lakaran
berserta huraian kendalian, serta mereka bentuk litar kawalan.

Bincangkan kesan-kesan sistem
pengangkutan dan perhubungan
yang lemah.

142

B
A

B
 4
143

Peringkat
permulaan

Peringkat
mesin mudah

Peringkat
enjin dan motor

Pembangunan yang pesat berlaku dalam sistem pengangkutan dan perhubungan di Malaysia
selaras dengan keperluan dan pertambahan penduduk. Perkembangan ini meliputi pengangkutan
darat, air dan udara. Perancangan dan pelaksanaan yang berterusan dan cekap mengikut keperluan
semasa adalah penting bagi menjamin kelestarian supaya dapat mengurangkan risiko seperti
kesesakan lalu lintas dan kekurangan perkhidmatan pengangkutan. Antara kesan utama daripada
kelemahan sistem pengangkutan dan perhubungan ialah membantutkan perkembangan ekonomi
setempat secara tidak langsung. Oleh yang demikian, pelbagai sistem pengangkutan telah dicipta
bagi memenuhi keperluan penduduk. Sistem pengangkutan menggunakan beberapa jenis tenaga
penggerak seperti tenaga manusia, enjin dan elektrik.

Sistem Penggerak Utama Kenderaan4.1

4.1.1

4.1.2

Perkembangan sistem pengangkutan

Peringkat perkembangan sistem pengangkutan

Evolusi pengangkutan boleh dibahagikan kepada tiga peringkat iaitu:

Rajah 4.1 Peringkat evolusi pengangkutan

Kesemua peringkat pengangkutan ini pada asasnya dikategorikan berdasarkan tenaga penggerak
yang tersendiri. Rajah 4.1 menunjukkan setiap peringkat perkembangan pengangkutan.

143

B
A

B
 4
144

Peringkat permulaan

Peringkat mesin mudah

Enjin dan Motor

Tenaga penggerak

•	 Manusia
•	 Haiwan
•	 Sumber alam seperti air,

angin dan sebagainya.

Tenaga penggerak

•	 Manusia atau haiwan
digunakan bersama
mesin mudah.

Tenaga penggerak
•	 Enjin wap
•	 Enjin petrol
•	 Enjin diesel
•	 Enjin gas
•	 Motor elektrik

Contoh

•	 Aktiviti pergerakan seperti berjalan, berlari dan sebagainya.
•	 Aktiviti pengangkutan yang melibatkan haiwan seperti kuda, keldai dan unta.
•	 Penggunaan sumber alam untuk pengangkutan seperti kapal layar, sampan dan rakit.

Contoh

•	 Pengangkutan yang menggunakan kendalian manusia atau haiwan yang digunakan bersama
mesin mudah seperti beca, pedati, basikal dan sebagainya.

Contoh

•	 Pengangkutan yang menggunakan enjin dan motor elektrik seperti motosikal, kereta, kapal
terbang, kapal laut, kereta api dan sebagainya.

144

B
A

B
 4
145

4.1.3 Pengkelasan sistem pengangkutan

Sistem pengangkutan melibatkan pelbagai jenis kenderaan. Sistem pengangkutan ini boleh
dikelaskan kepada tiga jenis pengangkutan iaitu pengangkutan darat, air dan udara.

Pengangkutan darat

Sistem pengangkutan darat boleh dibahagikan kepada dua kategori iaitu pengangkutan darat
bermotor dan pengangkutan darat tidak bermotor. Rajah 4.2 menunjukkan perbezaan di antara
dua kategori tersebut:

Lain-lain
Eskalator atau tangga bergerak,
lif, laluan penjalan kaki bergerak
(travelator).

Landasan
Perkhidmatan rel bersepadu
yang terdiri daripada komuter
dan transit aliran ringan seperti
LRT(Light Rail Transit), Monorel,
ETS (Electrical Trail System),
MRT (Mass Rapid Transit) dan
ERL (Express Rail Line).

Tenaga Insani
Beca, pedati, basikal,lanca,
troli dan gerabak kereta api.

Jalan raya
Kereta, lori, bas, van, treler
dan motosikal.

Bermotor Tidak Bermotor

Sistem pengangkutan darat

Rajah 4.2 Perbezaan antara pengangkutan bermotor dan tidak bermotor

Travelator Beca

Monorel

Konveyor

Konveyor - Sistem mekanik yang berfungsi memindahkan barang dari
satu tempat ke tempat yang lain.

Automatic Guided Vehicle (AGV) - Sebuah kenderaan robotik yang mengikuti
petunjuk atau garis yang diberikan untuk bergerak ke arah tertentu.

Info

145

B
A

B
 4
146

Pengangkutan air

Pengangkutan air juga dikenali sebagai pengangkutan maritim. Terdapat pelbagai jenis contoh
pengangkutan air seperti kapal, feri, bot dan lain-lain yang menggunakan laut, sungai, tasik dan
terusan sebagai laluan utama. Antara tujuan pengangkutan air di Malaysia ialah:

Aktiviti Rekreasi Logistik

Tujuan pengangkutan air di Malaysia

Sukan

Jet ski, luncur air, kayak dan
skuter air.

Kapal layar, bot laju, kayak,
perahu naga dan kanu.

Kapal kargo, feri, baj dan
tongkang.

Rajah 4.3 Tujuan pengangkutan air di Malaysia

Foto 4.1 Contoh pengangkutan air

Jet ski Kapal layarKapal kargo

Ski airBot ekspressKayak

Rekreasi air boleh didefinisikan sebagai satu aktiviti rekreasi dengan menggunakan peralatan tertentu atau
tidak menggunakan peralatan yang dilakukan pada mana-mana sumber yang berasaskan air. Antara contoh
sumber-sumber rekreasi air adalah seperti laut, sungai, tasik, kolam renang dan taman tema.

Info

146

B
A

B
 4
147

Pengangkutan udara

Pengangkutan udara digunakan untuk menghubungkan bandar-bandar utama dalam negara,
kawasan pedalaman di Sabah dan Sarawak dan menghubungkan Malaysia ke seluruh dunia.
 Contoh pengangkutan udara ialah helikopter, kapal terbang, belon panas, kapal angkasa dan
roket. Helikopter digunakan di kawasan terhad yang tidak mempunyai lapangan terbang. Manakala
belon panas digunakan untuk tujuan rekreasi atau sukan. Bagi kapal angkasa dan roket pula
digunakan untuk penerokaan di ruang angkasa lepas.

Kapal terbang

Kapal angkasa

Helikopter

Roket

Belon udara panas

Foto 4.2 Contoh pengangkutan udara

Perbezaan kendalian asas enjin pembakaran dalam4.1.4

Enjin pembakaran dalam bermaksud pembakaran bahan api yang berlaku dalam silinder enjin itu
sendiri. Hasil daripada pembakaran inilah enjin mendapat kuasa. Enjin boleh didefinisikan sebagai
perkaitan antara bahagian yang dipasang mengikut sesuatu peraturan yang ditetapkan untuk
menukar tenaga haba dengan kaedah pembakaran kepada tenaga mekanikal untuk melakukan
pergerakan atau kerja. Enjin merupakan bahagian terpenting dalam sesuatu jentera kerana menjadi
sumber kuasa penggerak untuk melakukan pelbagai tugasan yang berkaitan.

Pembakaran yang berlaku di dalam silinder enjin
dinamakan enjin pembakaran dalam dan pembakaran
yang berlaku di luar enjin dikenali sebagai enjin stim
dan dinamakan enjin pembakaran luar.

Istilah “Tork” digunakan untuk
mengukur daya objek yang
menghasilkan gerakan putaran. Ia
juga bermaksud daya kilas.

Info Info

147

B
A

B
 4
148

Foto  4.3 Contoh enjin petrol

Kebanyakan enjin petrol digunakan dalam kenderaan bermotor
seperti motosikal, kereta, motobot, kapal terbang ringan dan
jentera kecil seperti mesin rumput, gergaji rantai dan penjana
elektrik. Dua jenis enjin petrol yang lazim digunakan ialah:

1. Enjin dua lejang

2. Enjin empat lejang

Enjin petrol

Kedua-dua jenis enjin ini berbeza dari segi struktur enjin
dan cara penghasilan kuasa. Jadual 4.1 menunjukkan perbezaan
antara kedua-dua enjin.

Maksud enjin
pembakaran dalam

Foto 4.4 Contoh kenderaan yang menggunakan enjin dua lejang dan empat lejang

Kenderaan enjin dua lejang Kenderaan enjin empat lejang

Enjin pembakaran dalam

Enjin petrol Enjin diesel

Rajah 4.3 Jenis enjin pembakaran dalam

Enjin pembakaran dalam dibahagikan kepada  dua jenis mengikut bahan api yang digunakan.

148

B
A

B
 4
149

Jadual 4.1 Perbezaan antara enjin dua lejang dan enjin empat lejang

Butiran
Jenis enjin

Enjin dua lejang Enjin empat lejang

Ciri-ciri

•	 Dua lejang satu kitaran
•	 Menggunakan minyak pelincir

yang berasingan
•	 Mempunyai satu silinder

atau lebih
•	 Mempunyai liang
•	 Mempunyai injap daun

•	 Empat lejang satu kitaran
•	 Kuasanya boleh ditambah dengan

menambah bilangan silinder
•	 Mempunyai injap

Lejang

Dua lejang akan berlaku secara
serentak iaitu:
•	 Lejang masukan dan lejang

mempatan
•	 Lejang kuasa dan lejang ekzos

Setiap lejang berlaku secara
berasingan
•	 Masukan
•	 Mampatan
•	 Kuasa
•	 Ekzos

Kitaran lengkap
pusingan aci engkol

•	 Sekali •	 Dua kali

Kebaikan

•	 Daya kilas tinggi
•	 Kos penyelenggaraannya

lebih rendah

•	 Reka bentuk enjin lebih ringkas

•	 Kuasa keluarannya tinggi
•	 Sesuai untuk kenderaan

berkuasa besar
•	 Pembakaran yang lebih sempurna

Keburukan

•	 Kuasa keluarannya rendah
•	 Pembakaran bahan api

tidak sempurna
•	 Enjin cepat mengalami

panas lampau

•	 Kos penyelenggaraan tinggi
•	 Reka bentuk adalah rumit
•	 Keluaran daya kilas agak rendah

berbanding enjin dua lejang bagi
kuasa kuda yang sama

Kegunaan

•	 Motosikal
•	 Mesin rumput
•	 Mesin gergaji

•	 Kereta
•	 Van
•	 Lori

149

B
A

B
 4
150

Bagi enjin dua lejang, minyak pelincir 2T
digunakan untuk tujuan pelinciran.

2T - Minyak enjin dua lejang
TTA - Titik Tetap Atas
TTB - Titik Tetap Bawah

Info Info

(a) Enjin dua lejang

Enjin dua lejang dihidupkan apabila berlakunya pembakaran campuran udara dan bahan api.
Pembakaran ini menghasilkan tenaga yang menggerakkan omboh dalam silinder. Gerakan omboh
dari atas ke bawah atau sebaliknya dinamakan lejang. Enjin dua lejang melengkapkan keempat-
empat proses (masukan, mampatan, kuasa dan ekzos) dalam setiap dua lejang ataupun setiap satu
putaran enjin sahaja. Rajah 4.4 menunjukkan kitaran lejang dan komponen utama enjin dua lejang.

Palam pencucuh

Rajah 4.4  Struktur binaan lengkap enjin dua lejang

Bongkah silinder

Aci engkol

Liang ekzos

TTA

TTB

Omboh

Liang masukan

Kotak engkol

Liang pindah

Injap daun

150

B
A

B
 4
151

Rajah 4.5 Lejang masukan dan mampatan

TTA

TTB

Kendalian asas enjin dua lejang

LEJANG MASUKAN DAN MAMPATAN

Aci engkol terputar
apabila pemijak aci
engkol ditendang atau
tali sawat ditarik.

Campuran udara dan
bahan api disedut ke
dalam kotak aci engkol
melalui liang masukan.

Aci engkol berputar separuh
pusingan iaitu 180°.Tekanan tinggi terhasil

Campuran udara
dan bahan api
dimampatkan semasa
omboh menghampiri
kepada TTA.

Omboh bergerak dari TTB
ke TTA, pada ketika ini
liang masukan terbuka
manakala liang ekzos dan
liang pindah tertutup.

Liang masukan terbuka

Injap daun

Liang ekzos tertutup

Liang pindah tertutup

Kotak engkol

1 2 3

456

151

B
A

B
 4
152

LEJANG KUASA DAN EKZOS

Apabila omboh
menghampiri  TTA,
palam pencucuh
mengeluarkan bunga api.

Kuasa tolakan terhasil dan
omboh ditolak ke TTB.
Pada masa yang sama,
liang ekzos terbuka, liang
masuk tertutup dan liang
pindah terbuka.

Hasil pembakaran keluar
melalui liang ekzos. Pada
masa yang sama campuran
udara dan bahan api
masuk ke dalam silinder
melalui liang pindah.

Aci engkol berputar satu
pusingan iaitu 360°.

Omboh bergerak
dari  TTB ke TTA dan
kitaran berulang.

Percikan bunga api
menyebabkan campuran
udara yang termampat
dan bahan api terbakar.

Liang ekzos terbuka

Liang masuk tertutup

Injap daun

Hasil pembakaran

Liang pindah

Rajah 4.6 Lejang kuasa dan ekzos

TTA

TTB

1 2

3

4
56

152

B
A

B
 4
153

(b) Enjin empat lejang

Enjin empat lejang dihidupkan apabila berlakunya pembakaran campuran udara dan bahan api.
Pembakaran ini menghasilkan tenaga yang menggerakkan omboh dalam silinder. Gerakan omboh
dari atas ke bawah atau sebaliknya dinamakan lejang. Kitaran empat lejang bermaksud ada empat
lejang omboh bagi setiap dua kitaran lengkap aci engkol. Rajah 4.7 menunjukkan kitaran lejang dan
komponen utama enjin empat lejang.

Rajah 4.7 Kitaran empat lejang enjin petrol

Omboh

Aci engkol

Injap masukan
TTA

TTB

Video kendalian
enjin 4 lejang

Palam pencucuh

Lejang masukan Lejang mampatan Lejang kuasa Lejang ekzos

Injap ekzos

153

B
A

B
 4
154

Injap masukan
tertutup

Injap ekzos
tertutup

omboh
bergerak
ke atas

•	 Injap masukan dan ekzos tertutup.
•	 Omboh bergerak dari titik tetap bawah (TTB)

ke titik tetap atas (TTA).
•	 Campuran udara dan bahan api dimampatkan.

Lejang mampatan

Injap masukan
terbuka

Aci engkol

Injap ekzos
tertutup

omboh
bergerak
ke bawah

•	 Aci engkol diputarkan.
•	 Omboh bergerak dari titik tetap atas

(TTA) ke titik tetap bawah (TTB) dan
menghasilkan vakum di bahagian atas
omboh di dalam silinder.

•	 Tekanan atmosfera menolak campuran
udara dan bahan api ke dalam silinder
melalui injap masukan yang terbuka.

•	 Injap ekzos tertutup.

Lejang masukan

TTA

TTA

TTB

TTB

Rajah 4.8 (a)  Lejang masukan enjin petrol

Rajah 4.8 (b)  Lejang mampatan enjin petrol

154

B
A

B
 4
155

Injap masukan
tertutup

omboh
bergerak
ke atas

•	 Akibat daripada momentum,  omboh
bergerak dari titik tetap bawah (TTB)
ke titik tetap atas (TTA) menolak hasil
pembakaran dan dilepaskan melalui
liang ekzos.

•	 Injap masukan tertutup injap dan
ekzos terbuka.

•	 Omboh bergerak dari TTA ke TTB dan
kitaran berulang.

Lejang ekzos

Injap masukan
tertutup

omboh
bergerak
ke bawah

Lejang kuasa

•	 Injap masukan dan ekzos tertutup.
•	 Palam pencucuh menghasilkan percikan

bunga api.
•	 Campuran udara dan bahan api terbakar.
•	 Letupan menghasilkan kuasa yang tinggi

(daya tujah).
•	 Omboh ditolak dari titik tetap atas (TTA)

ke titik tetap bawah (TTB).

Rajah 4.8 (c ) Lejang kuasa enjin petrol

Rajah 4.8 (d) Lejang ekzos enjin petrol

TTA

TTA

TTB

TTB

Injap ekzos
tertutup

Injap ekzos
tertutup

liang ekzos

155

B
A

B
 4
156

Ciri utama enjin diesel ialah pembakaran bahan api yang berlaku tanpa memerlukan sistem
penyalaan berasingan. Udara disedut masuk ke dalam silinder yang kemudiannya dimampatkan dan
menjadi panas. Bahan api disuntik ke kebuk pembakaran menyebabkan letupan bagi menghasilkan
kuasa tujahan.
 Lazimnya nisbah mampatan silinder pada enjin diesel adalah antara 15:1 hingga 22:1 dan
boleh meningkatkan suhu udara sehingga melebihi 500 °C. Enjin diesel biasanya digunakan secara
meluas untuk kenderaan dan jentera yang berkapasiti besar seperti lori, bas dan jentera berat. Walau
bagaimanapun, terdapat juga penggunaan enjin diesel pada kereta persendirian.

Enjin diesel

Info

Info

Foto 4.5 Contoh kenderaan yang menggunakan enjin diesel

Enjin diesel telah dicipta oleh Doktor Rudolf Diesel pada tahun
1890 melalui nisbah mampatan silinder yang tinggi.

EURO 5 – Merujuk kepada spesifikasi petrol dan diesel yang melibatkan
penambahbaikan dari segi pengurangan kandungan sulfur berbanding
produk sedia ada. Penggunaan produk berspesifikasi EURO 5 dapat
membantu mengurangkan penghasilan dan pelepasan asap yang
berbahaya daripada kenderaan iaitu mono-nitrogen oksida (NOx) yang
merupakan bahan utama penghasilan hujan asid dan jerebu. Penggunaan
spesifikasi bahan api pada masa akan datang seperti EURO 5 akan dapat
membantu mengurangkan pencemaran alam sekitar. Spesifikasi bahan
api pada masa kini adalah EURO 2M dan EURO 4M.

Video maklumat tambahan
tentang minyak diesel.

156

B
A

B
 4
157

Rajah 4.9  Struktur binaan lengkap enjin diesel

Lejang masukan Lejang mampatan Lejang kuasa Lejang ekzos

Liang masukan

Omboh

Liang ekzos

Aci engkol

Takungan minyak pelincir

Injap ekzos
Injap masuk

Rajah 4.10 Kitaran  enjin diesel

Penyuntik (injector)

Dari pam penyuntik

157

B
A

B
 4
158

•	 Aci engkol diputar.
•	 Omboh bergerak dari TTA ke TTB.
•	 Injap masukan dan injap ekzos tertutup.
•	 Udara disedut masuk ke ruang silinder.

•	 Omboh bergerak dari TTA ke TTB.
•	 Injap masukan dan injap ekzos tertutup.
•	 Udara di dalam ruang silinder

dimampatkan dan suhu udara
meningkat tinggi.

Lejang masukan

Lejang mampatan

Kendalian:

Kendalian:

Injap
masukan

Liang
masukan

Injap
masukan

Injap ekzos

Penyuntik

Injap ekzos

Penyuntik

Aci engkol

Aci engkol

Rod penghubung

Rod penghubung

Omboh

Omboh

Udara
dimampat

TTA

TTA

TTB

TTB

Rajah 4.11 (a) Lejang masukan enjin diesel

Rajah 4.11 (b) Lejang mampatan enjin diesel

158

B
A

B
 4
159

•	 Penyuntik memancit bahan api
menyebabkan letupan berlaku dalam
kebuk pembakaran.

•	 Injap masukan dan injap ekzos tertutup.
•	 Daya tujahan menolak omboh dari TTA

ke TTB.
•	 Aci engkol diputar.

•	 Omboh bergerak dari TTB ke TTA
disebabkan oleh momentum.

•	 Injap masukan tertutup dan injap
ekzos terbuka.

•	 Hasil pembakaran ditolak keluar
melalui injap ekzos.

•	 Kitaran lejang berulang.

Lejang kuasa

Lejang ekzos

Kendalian:

Kendalian:

Injap
masukan

Injap
masukan

Injap ekzos

Injap ekzos

Penyuntik

Penyuntik

Aci engkol

Aci engkol

Rod penghubung

Omboh

Omboh

Rajah 4.11 (c) Lejang masukan enjin diesel

Rajah 4.11 (d) Lejang masukan enjin diesel

TTA

TTA

TTB

TTB

159

B
A

B
 4
160

Jadual 4.2 menunjukkan perbezaan antara enjin petrol empat lejang dan enjin diesel empat lejang.

Enjin petrol Enjin diesel

•	Menggunakan palam pencucuh •	Tidak menggunakan palam pencucuh

•	Campuran bahan api dan udara masuk
dalam silinder semasa lejang masukan

•	Udara sahaja yang masuk ke dalam silinder
semasa lejang masukan

•	Kuasa keluaran tinggi •	Kuasa keluaran yang lebih tinggi

•	Bunyi enjin lebih senyap •	Bunyi enjin bising atau kuat

•	 Sesuai untuk kenderaan ringan seperti
kereta dan motosikal

•	 Sesuai untuk kenderaan berat seperti lori
dan bas

•	Binaan enjin ringkas •	Binaan kompleks

•	Bahan binaan enjin dapat menahan
tekanan tinggi

Enjin tidak akan sempurna jika tiada sistem sokongan enjin yang lain seperti sistem bahan api,
sistem nyalaan, sistem penyejukan dan sistem pelinciran. Sekiranya salah satu daripada sistem ini
tidak dapat berfungsi dengan baik atau mengalami kerosakan, enjin mungkin akan mengalami
masalah untuk berfungsi dan tidak lancar.

4.1.5 Fungsi sistem sokongan enjin

Jadual 4.2 Perbezaan antara enjin petrol empat lejang dan enjin diesel empat lejang

•	 Sistem bahan api berfungsi untuk membekalkan campuran udara dan bahan api yang berterusan
kepada enjin pada nisbah yang bersesuaian di permulaan lejang masukan.

•	 Antara faktor yang dipengaruhi oleh nisbah kesesuaian bekalan campuran udara dan bahan api
kepada enjin adalah seperti kelajuan enjin, beban, suhu dan reka bentuk enjin.

•	 Komponen-komponen yang digunakan untuk menyalurkan bahan api ke enjin terdiri daripada
tangki bahan api,  pam bahan api, penapis bahan api, saluran bahan api, injap tekanan bahan
api, dan penyuntik bahan api.

Jadual 4.3 menunjukkan fungsi setiap bahagian dalam sistem bahan api. Manakala, Rajah 4.12
dan 4.13 menunjukkan bahagian utama sistem bahan api karburetor dan sistem penyuntik bahan api.

Sistem bahan api

Info

Sistem Kawalan Elektronik
Terdiri daripada beberapa pengesan (sensor), seperti MAP (Manifold Absolute Pressure), TP (Throttle Position),
IAT (Intake Air Temperature), EOT (Engine Oil Temperature) dan lain-lain. Unit Kawalan Elektronik (ECU), yang telah
diprogramkan untuk mengawal semua pengesan (sensor) yang terdapat didalam  sistem kawalan elektronik bagi
penggunaan bahan api yang lebih baik tanpa menjejaskan mana-mana fungsi enjin yang lain.

160

B
A

B
 4
161

Jadual 4.3 Fungsi setiap bahagian di dalam sistem bahan api

Bahagian utama Fungsi

Penyuntik Bahan Api •	 Menyuntik bahan api ke saluran masuk.
•	 Jumlah suntikan bahan api disesuaikan dengan masa pembukaan

muncung penyuntik.
•	 Masa dan jumlah suntikan bahan api ditentukan oleh ECM

(Electronic/Engine Control Module) atau unit kawalan elektronik.

Penapis Udara •	 Penapis udara merupakan komponen yang berfungsi untuk menapis
segala kekotoran yang datang dari saluran udara daripada masuk ke
dalam ruang pembakaran.

•	 Jika kotoran memasuki enjin ini akan menyebabkan enjin kotor
dan mudah terdedah kepada kerosakan dan jangka hayat enjin akan
berkurangan.

Penapis Bahan Api •	 Menapis kotoran dalam bahan api agar tidak tersedut oleh pam
bahan api

Tangki Bahan Api •	 Tangki bahan api dibuat bertujuan untuk menakung bahan api.

Saluran Bahan Api •	 Memindahkan bahan api dari tangki karburetor atau penyuntik.

Pam Tekanan Bahan Api •	 Mengepam dan mengalirkan bahan api dari tangki bahan api ke
penyuntik.

Injap Tekanan Bahan Api •	 Mengatur tekanan bahan api di dalam sistem aliran bahan api untuk
memastikan kadar tekanan yang tetap atau malar.

Injap Kawalan Udara
(Throttle body)

•	 Sistem ini berfungsi untuk menyalurkan sejumlah udara yang
diperlukan untuk pembakaran.

Pengatur Tekanan •	 Menentukan tekanan pada pengaliran suntikan bahan api

Info

ECU = Electronic Control Unit
ECM = Electronic/Engine Control Module

Karburetor berfungsi mengewapkan atau menukarkan sifat petrol dari cecair kepada bentuk pendebuan
bahan api untuk mencampurkan bahan api dan udara mengikut nisbah tertentu bagi tujuan pembakaran
yang sempurna di dalam silinder enjin. Karburetor dipasangkan pada injap masukan atau lejang masukan.

161

B
A

B
 4
162

Tangki bahan api Injak pemecut

Karburetor

Penapis bahan api

Perangkai pendikit

Rajah 4.13  Bahagian utama sistem penyuntik bahan api

Rajah 4.12  Bahagian utama sistem bahan api karburetor

Injap masuk

Pam bahan api

Paip wap bahan api

Paip bahan api

Pam bahan api

Penapis bahan api
Penyuntik bahan api

Penapis udara

Injap tekanan bahan api

162

B
A

B
 4
163

Sistem penyalaan
Sistem penyalaan di dalam sesebuah enjin memainkan peranan yang sangat penting. Sistem ini
berfungsi untuk:

Jadual 4.4 menunjukkan fungsi setiap bahagian dalam sistem penyalaan dan Rajah 4.14 menunjukkan
bahagian utama sistem penyalaan.

Jadual 4.4 Fungsi setiap bahagian dalam sistem penyalaan

Bahagian utama Fungsi

Palam Pencucuh Berfungsi mengeluarkan percikan bunga api.

Alternator Mengecas semula bateri serta memberikan bekalan tenaga untuk sistem
elektrikal kenderaan apabila enjin dihidupkan.

Gegelung Penyalaan Berfungsi meninggikan voltan yang dihasilkan oleh bateri dan dialirkan ke
palam pencucuh.

Pengagih
Mencegah titik penyentuh daripada terbakar, mempercepatkan proses
merendahkan dan meninggikan kuasa medan magnet serta menyimpan
arus elektrik buat sementara waktu.

Kabel Voltan Tinggi Mengalirkan arus voltan tinggi ke palam pencucuh.

Bateri
Membekalkan arus pada sistem elektrik kenderaan, menyimpan
dan menerima arus yang dibekalkan daripada sistem pengecas serta
menstabilkan voltan bagi keseluruhan sistem elektrik kenderaan.

Suis Penyalaan Menyambung dan memutus arus pada sistem elektrik kenderaan.

Video tentang
sistem penyalaan

•	 Menghasilkan percikan bunga api untuk membakar campuran udara dan bahan api yang
telah termampat di dalam ruangz.

•	 Mengimbangkan masa pembakaran supaya tepat mengikut keadaan perjalanan enjin.

163

B
A

B
 4
164

Rajah 4.14  Bahagian utama sistem penyalaan

Bateri

Suis penyalaan

Kabel palam pencucuh

Palam pencucuh

Gegelung penyalaan

Pengagih

164

B
A

B
 4
165

Jadual 4.5 Fungsi setiap bahagian dalam sistem penyejukan

Bahagian utama Fungsi

Radiator •	 Tempat pertukaran haba cecair pendingin yang panas melalui bahagian
enjin akan disejukkan semula.

Pam air •	 Berfungsi mengalirkan cecair pendingin ke seluruh sistem penyejukan.

Termostat •	 Berfungsi mengawal kuantiti pengaliran cecair pendingin berdasarkan
operasi dan suhu enjin.

Jaket Air
•	 Ruang terbuka di antara bahagian luar dinding silinder dan bahagian

dalam blok serta kepala silinder.
•	 Ruang kosong ini dipenuhi oleh cecair pendingin.

Kipas enjin •	 Menyalurkan udara sejuk melalui radiator untuk mempercepatkan proses
penyejukan cecair pendingin di dalam radiator.

Tangki takungan •	 Merupakan tangki yang digunakan untuk menyimpan bahan cecair
pendingin yang dialir keluar daripada radiator.

Sirip pendingin •	 Memberikan permukaan yang lebih luas untuk pelepasan haba.

Hos atas •	 Menyambung aliran cecair penyejuk dari termostat masuk ke radiator.

Hos bawah •	 Menyambung laluan cecair penyejuk dari radiator ke pam air.

Sistem penyejukan
Sistem penyejukan enjin merupakan sistem sokongan yang mengawal suhu kendalian enjin supaya
sesuai pada sebarang kendalian dan pacuan. Berikut adalah tujuan sistem penyejukan enjin iaitu:

•	 Mengawal suhu pada enjin untuk kendalian terbaik.
•	 Memindahkan haba yang tidak diperlukan ke luar enjin.
•	 Mengekalkan suhu enjin.
•	 Memastikan suhu bahagian yang bergerak pada enjin tidak meningkat kepada suhu

yang boleh menjejaskan keberkesanan minyak pelincir.

Video tentang
sistem penyejukan

165

B
A

B
 4
166

Bahagian utama sistem penyejukan

Rajah 4.15  Bahagian utama sistem penyejukan

166

B
A

B
 4
167

Radiator

Tangki atas

Hos atas Radiator

Termostat

Kipas enjin

Tangki takungan

Jaket air

Hos bawah Radiator

Tangki bawah

Pam air

167

B
A

B
 4
168

Penapis minyak pelincir

Pam minyak pelincir

Pengaut

Palam ukur celup

Takung minyak pelincir

Palam buang minyak

Rajah 4.16 Bahagian utama sistem pelinciran

Sistem pelinciran
Sistem pelinciran merupakan salah satu sistem sokongan enjin untuk memastikan enjin berfungsi
dengan baik. Fungsi utama sistem ini adalah untuk:

1. Membekalkan minyak pelincir ke semua bahagian enjin yang bergerak bagi mengurangkan
kehausan dan geseran.

2. Berfungsi memindahkan haba yang berlebihan dan menyerap gegaran.

Rajah 4.16 di bawah menunjukkan bahagian utama sistem pelinciran.

168

B
A

B
 4
169

Jadual 4.6 Fungsi setiap bahagian dalam sistem pelinciran

Bahagian utama Fungsi

Takung minyak pelincir •	 Tempat menakung minyak pelincir.

Pengaut •	 Mengaut serta menyimbah minyak pelincir ke bahagian enjin yang
bergerak di dalam bongkah silinder enjin.

Palam ukur celup •	 Mengukur aras minyak pelincir di dalam takung minyak pelincir.

Palam buang minyak •	 Lubang saluran keluar untuk membuang minyak pelincir yang kotor.

Palam pengisi minyak •	 Lubang saluran masuk untuk mengisi minyak pelincir yang bersih.

Pam minyak pelincir •	 Berfungsi mengepam dan menyedut minyak dari takung minyak untuk
dihantar ke seluruh bahagian enjin yang bergerak.

Penapis minyak pelincir

•	 Berfungsi untuk menapis minyak pelincir daripada segala kotoran
yang datang dari bawah enjin seperti debu, cebisan-cebisan logam dan
endapan-endapan karbon.

•	 Semua kotoran ini jika tidak ditapis akan merosakkan minyak pelincir
dan seterusnya mempercepatkan berlakunya kehausan pada enjin.

Minyak galian/Mineral
Minyak separa sintetik/

Semi sintetik
Minyak sintetik penuh

•	 Dicampurkan dengan bahan
tambahan bagi memenuhi
spesifikasi prestasi yang
diperlukan mengikut keperluan
API, ACEA dan JASO.

•	 Dihasilkan melalui gabungan
antara minyak sintetik penuh
dan minyak galian atau mineral
mengikut peratusan tertentu.
•	 Biasanya peratusan minyak

sintetik penuh yang dicampur
adalah antara 15 - 20%.

•	 Dihasilkan melalui beberapa
proses kimia yang rumit bagi
memastikan penyusunan
atom-atom yang baik.
•	 Minyak sintetik penuh

mempunyai sifat antioksida
yang baik, indeks kelikatan
yang tinggi dan ketahanan
pada suhu tinggi.

Jadual 4.6 menunjukkan fungsi setiap bahagian dalam sistem pelinciran sebuah enjin.

Info

169

B
A

B
 4
170

Sebab-sebab kerosakkan Inferens kerosakan Cadangan tindakan penyelenggaraan

Sukar untuk
hidupkan enjin Palam pencucuh rosak, basah

atau berkarbon

Memeriksa, membersihkan kepala
palam pencucuh atau menggantikan
palam pencucuh

Kerosakkan pada bahagian
pam minyak

Menggantikan atau menyelenggara
pam minyak

Penapis minyak yang tersumbat
atau kotor

Menggantikan penapis minyak
yang tersumbat

Ikatan kabel pada terminal
bateri longgar

Memeriksa bateri dan ikatan kabel
bateri pada terminal bateri

Penghidup rosak Memeriksa sistem penyalaan atau
suis penalaan

Enjin berbunyi bising
atau kuat

Gegelang omboh telah haus
atau longgar

Menyelenggara enjin
secara keseluruhan

Injap tidak dilaras dengan betul Menyelenggara bahagian injap
Memeriksa unit kawalan elektronik ECU

Aci engkol terlalu ketat untuk
terus berpusing

Memeriksa kandungan minyak pelincir
dalam sistem pelinciran

Kuasa enjin kurang,
peningkatan penggunaan
bahan api dan
mengeluarkan asap ekzos
bewarna hitam

Nisbah campuran udara dan
bahan api tidak seimbang

•	Memeriksa dan menyelenggara
penyuntik bahan api

•	Memeriksa unit kawalan
elektronik ECU

Nisbah penggunaan bahan api
lebih banyak

•	Memeriksa dan menukar minyak
pelincir jika perlu

•	Memeriksa, membersihkan kepala
palam pencucuh atau menggantikan
palam pencucuh

Kuasa enjin berkurangan,
minyak pelincir
berkurangan dan
mengeluarkan asap ekzos
bewarna kelabu kebiruan

Kebocoran minyak enjin ke
dalam kebuk pembakaran
yang menyebabkan minyak
enjin terbakar sekali bersama
campuran petrol dan udara

•	Memeriksa dan menyelenggara
enjin secara keseluruhan

•	Menggantikan minyak pelincir

Kepala silinder yang bocor atau
mungkin disebabkan kebocoran
pada gegelang omboh.

•	Memeriksa dan menyelenggara
enjin secara keseluruhan

•	Menggantikan gegelang omboh

Cadangan penyelenggaraan sistem sokongan enjin

Jadual 4.7 Fungsi setiap bahagian dalam sistem pelinciran

170

B
A

B
 4
171

Kenderaan Cekap Tenaga4.2

4.2.1 Perkembangan kenderaan cekap tenaga di Malaysia

Kemampuan industri automotif tempatan dalam pengeluaran kenderaan telah terbukti. Setelah tiga
dekad Malaysia menceburi bidang industri automotif, banyak perubahan telah dilalui.  Pelbagai
usaha dilakukan untuk memperkukuhkan industri ini ke arah peningkatan daya saing, pengetahuan
dan keupayaan dari sudut sains, teknologi, kejuruteraan serta kemahiran dalam menghasilkan
produk automotif yang hampir setara di peringkat global. Namun begitu, teknologi automotif
terus meningkat dengan pesat dalam kalangan pengeluar kenderaan global yang dibangunkan
bagi memenuhi tuntutan alam sekitar dalam aspek pencemaran dan penjimatan penggunakan
bahan petroleum. Dasar Automotif Negara 2014 (DAN 2014) diwujudkan oleh kerajaan dalam
usaha melibatkan Malaysia ke tahap negara berteknologi tinggi dan sebagai salah satu negara yang
membangun dalam industri automotif terutama di bidang kenderaan cekap tenaga (EEV).

Maksud kenderaan cekap tenaga
Kenderaan cekap tenaga juga dikenali sebagai Energy Efficient
Vehicle (EEV). Terdapat beberapa takrifan mengenai kenderaan
cekap tenaga atau EEV ini. Institut Automotif Malaysia (MAI)
menjelaskan bahawa kenderaan cekap tenaga (EEV) boleh
ditakrifkan sebagai kenderaan yang memenuhi satu set spesifikasi
dari segi tahap pelepasan karbon dan penggunaan bahan api. Ini
termasuklah sebagai kenderaan cekap penggunaan bahan api iaitu
dikenali sebagai kenderaan hibrid, kenderaan elektrik (EV) dan
kenderaan bahan bakar alternatif (alternative fuelled vehicles).

Info

Pada tahun 2016, Perodua sekali lagi mencatat
sejarah dengan mengeluarkan kenderaan cekap
tenaga (EEV) sedan pertama Malaysia.

Foto 4.6 Kereta elektrik

171

B
A

B
 4
172

4.2.2 Kategori kenderaan cekap tenaga (EEV)

Terdapat tiga jenis kategori kenderaan yang dirangkumkan dalam kenderaan cekap tenaga (EEV).
Antaranya  ialah kenderaan hibrid, kenderaan elektrik dan kenderaan yang menggunakan bahan
bakar alternatif pada sistem enjin pembakaran dalam.

Kenderaan elektrik
Kenderaan elektrik ialah kenderaan yang menggunakan kuasa elektrik untuk menggerakkannya.
Tenaga elektrik mampu menggerakkan kenderaan sebagaimana kenderaan biasa yang menggunakan
sumber bahan api minyak petrol ataupun diesel.

1. Kenderaan elektrik tidak memerlukan bahan bakar seperti minyak petrol atau diesel.
2. Kenderaan elektrik tidak perlu membuat penyelenggaraan seperti menukar minyak

enjin dan sebagainya.
3. Kenderaan elektrik senyap dan tidak mengeluarkan sebarang asap yang

mencemarkan udara.
4. Gegaran enjin pada tahap minimum.

Kelebihan kenderaan elektrik

1. Jarak perjalanan bagi sesebuah kenderaan elektrik adalah terhad.
2. Kenderaan elektrik mengambil masa yang agak lama untuk mengecas bateri sehingga

penuh (lebih kurang lapan jam) atau sekurang-kurangnya tiga jam untuk pengecasan
segera tetapi hanya terhad kepada 70% bekalan bateri.

Kekurangan kenderaan elektrik

Foto 4.7 Kereta elektrik di Putrajaya

172

B
A

B
 4
173

Kenderaan hibrid
Kenderaan hibrid ialah sejenis kenderaan yang menggunakan kombinasi kuasa elektrik dan bahan
api sebagai sumber tenaga. Motor elektrik dalam kenderaan hibrid berfungsi secara koperatif dan
sangat efektif dalam penjimatan penggunaan bahan api. Kenderaan hibrid menggunakan lebih
daripada satu sumber tenaga untuk digerakkan. Kenderaan ini mempunyai enjin petrol  atau diesel
konvensional, motor elektrik dan bateri. Terdapat tiga jenis sistem hibrid iaitu sistem siri, selari dan
siri selari. Kereta hibrid dianggap sebagai kereta masa depan kerana berkesan dalam penjimatan
bahan api, dan pada masa yang sama menghasilkan asap toksik pada tahap yang sangat rendah. Brek
kereta hibrid juga dikonfigurasikan untuk menangkap tenaga yang dibebaskan untuk mengecas bateri.

Kelebihan kenderaan hibrid

Kekurangan kenderaan hibrid

1. Dari segi jangka masa panjang, kos penggunaan kenderaan hibrid adalah lebih
murah daripada kenderaan konvensional.

2. Kenderaan hibrid dapat membantu dalam mengurangkan kos penggunaan bahan api.
3. Asap toksik yang dibebaskan oleh kenderaan hibrid berada pada kadar rendah.
4. Kenderaan hibrid dibina dengan bahan-bahan ringan dan binaan luar yang

aerodinamik dalam usaha untuk memaksimumkan kecekapan kenderaan hibrid.

1. Harga kenderaan hibrid yang mahal berbanding kereta konvensional.
2. Lebih berat disebabkan berat bateri dan enjin yang dipasang di dalam kenderaan.

Info

Walaupun kereta
elektrik dan hibrid
lebih mahal, kerajaan
Malaysia telah memberi
rebat cukai  untuk
kenderaan elektrik dan
hibrid menjadikan harga
kenderaan ini hampir
sama atau lebih rendah
berbanding kenderaan
petrol dan diesel.

Bateri
Pengecas

Bahan ringan

Enjin

Kuasa elektronik

Motor elektrik

Radiator

Rajah 4.17 Sistem kenderaan hibrid

173

B
A

B
 4
174

Kelebihan kenderaan solar

Kekurangan kenderaan solar

Kenderaan solar
Kenderaan solar ialah satu teknologi yang masih dalam peringkat kajian. Terdapat banyak implikasi
penggunaan kenderaan solar. Secara teorinya, penggunaan kenderaan solar adalah jauh lebih baik
daripada kenderaan elektrik. Ini kerana walaupun kenderaan elektrik tidak menggunakan bahan
api fosil sebagai sumber tenaga, tenaga elektrik yang digunakan untuk mengecas kenderaan elektrik
masih lagi dihasilkan menggunakan bahan api fosil. Manakala, kenderaan solar pula mendapat
sumber tenaganya daripada tenaga solar yang dihasilkan dan diperbaharui.
 Penggunaan kenderaan solar akan menjadi terhad kepada sesuatu kawasan yang mempunyai
tenaga matahari yang cukup untuk menjana kuasa.

1. Sumber tenaga untuk kenderaan solar ialah cahaya matahari.
2. Tiada kos bahan api diperlukan untuk beroperasi.
3. Tidak mengeluarkan asap yang mencemarkan udara.
4. Bunyi lebih senyap berbanding kereta biasa.

1. Kos penghasilan kenderaan solar serta komponennya boleh menjadi terlalu tinggi
akibat daripada pengeluaran yang terhad.

2. Jarak perjalanan adalah terhad bergantung kepada cahaya matahari.
3. Tidak mempunyai kelajuan atau kuasa seperti kenderaan petrol dan diesel.

Kajian yang dijalankan terhadap kenderaan solar telah lama tetapi tahap pencapaiannya masih
di peringkat awal. Pertandingan kenderaan solar banyak diadakan di seluruh dunia. Pelbagai reka
bentuk dan konsep kenderaan solar dihasilkan tetapi masih belum ada pengeluar yang menghasilkan
kenderaan solar untuk dipasarkan.

Foto 4.8 Contoh kereta solar

174

B
A

B
 4
175

Kenderaan gas asli
Kenderaan gas asli juga dikenali sebagai Natural Gas Vehicle (NGV). Kenderaan ini menggunakan
gas asli termampat (compressed natural gas atau CNG) atau gas asli cair (liquefied natural gas atau
LNG) sebagai sumber bahan api. Kenderaan jenis ini sangat popular di beberapa buah negara seperti
Argentina, Brazil, Iran, Pakistan, Itali, Jerman dan Malaysia. Ini kerana sebarang kenderaan yang
menggunakan minyak petrol sebagai bahan api boleh diubah suai untuk menggunakan bahan api
jenis CNG atau LNG. Di Malaysia, kebanyakan teksi menggunakan gas asli cecair untuk membantu
menjimatkan kos operasi. Kini, kebanyakan teksi di Malaysia telah diubah suai menjadi kenderaan
gas asli.

1. Sistem gas asli boleh digunakan pada sebarang kenderaan konvensional yang
menggunakan minyak petrol sebagai bahan api.

2. Penggunaan gas asli adalah sangat menjimatkan berbanding petrol dan diesel.
3. Pengeluaran asap pada tahap yang rendah.

Kelebihan kenderaan gas asli

Kekurangan kenderaan gas asli

1. Daya kilas enjin menjadi kurang berbanding penggunaan petrol.
2. Stesen NGV masih kurang di Malaysia.

Rajah 4.18 Sistem kenderaan gas asli

Tangki petrol

Tangki gas

Tangki gas

ECM (Modul kawalan enjin)

Penyuntik gas
Pengatur tekanan

Penyalur gas

175

B
A

B
 4
4.2.3 Kesan penggunaan kenderaan cekap tenaga terhadap ekonomi
sosial dan alam sekitar berdasarkan aspek kelestarian

Biodiversiti bermaksud kepelbagian
benda hidup dalam persekitaran

Info

Ekonomi

•	 Kesan positif terhadap penggunaan kenderaan cekap tenaga ini
dilihat mampu meningkatkan pembangunan ekonomi negara melalui
penggunaan teknologi.

•	 Ketidakbergantungan terhadap sumber tenaga yang tidak boleh
diperbaharui seperti petroleum sebagai bahan api untuk kenderaan
bermotor dapat mengurangkan perbelanjaan negara dari segi subsidi
bahan api.

•	 Permintaan kenderaan cekap tenaga yang tinggi dapat membuka peluang
pasaran baharu dalam sektor automotif negara.

Sosial

•	 Dari sudut sosial, kesan positif penggunaan kenderaan cekap tenaga ini
akan meningkatkan kualiti hidup untuk semua kehidupan manusia.

•	 Aktiviti sosial dapat dijalankan dengan lebih sihat dan terancang
disebabkan alam sekitar yang bersih dan tidak tercemar.

•	 Impak terhadap penurunan masalah sosial berkait rapat dengan
peningkatan ekonomi negara.

Alam Sekitar

•	 Penggunaan kenderaan cekap tenaga memberikan kesan yang positif
terhadap alam sekitar seperti kualiti udara, terma dan bunyi.

•	 Kesan penggunaan teknologi ini juga dilihat sebagai usaha dalam
mengurangkan kesan pencemaran udara yang disebabkan pengeluaran
gas daripada ekzos kenderaan.

•	 Memulihara dan meminimumkan kesan terhadap alam sekitar serta
menjamin kelestarian biodiversiti umumnya.

Jadual 4.8 Kesan penggunaan kenderaan cekap tenaga terhadap ekonomi, sosial dan alam sekitar

Usaha mengurangkan pelepasan asap terutama di kawasan bandar telah banyak dijalankan
oleh pihak berkuasa. Pertambahan populasi bandar dan pertambahan kenderaan seolah-olah
menggagalkan usaha ini. Situasi ini menggalakkan pengeluar kenderaan mengeluarkan kenderaan
yang kurang atau tidak mengeluarkan asap. Pengeluaran kenderaan cekap tenaga seperti kenderaan
elektrik dan kenderaan hibrid dilihat dapat memberikan kesan terhadap ekonomi, sosial dan alam
sekitar. Jadual 4.8 menunjukkan kesan penggunaan kenderaan cekap tenaga.

176 176
B
A

B
 4

4.3.1 Konsep sistem kawalan hidraulik

Kawalan hidraulik merupakan satu litar paip tertutup (enclosed piping circuit) yang menggunakan
bendalir bertekanan (termampat) untuk membolehkan berlakunya kawalan terhadap daya dan
gerakan serta pemindahan bentuk tenaga untuk melakukan sesuatu kerja. Sistem hidraulik banyak
digunakan dalam industri dan kerja-kerja berat. Sebagai contohnya:

•	 Sistem kawalan mesin seperti kren dan jentera berat
•	 Stereng kuasa dan sistem brek pada kenderaan
•	 Mekanisme kawalan sayap kapal terbang
•	 Mekanisme pemanduan kapal-kapal besar

Jadual 4.9 Kebaikan dan kekurangan sistem hidraulik

Sistem kawalan hidraulik

Kebaikan Kekurangan

•	 Penghasilan daya kilas yang besar walaupun
penggerak hidraulik bersaiz kecil.

•	 Penggerak menghasilkan tindak balas yang
cepat dan lancar.

•	 Penggerak hidraulik boleh dikendalikan
dalam keadaan berterusan, terputus-putus,
membalik dan pegun tanpa rosak.

•	 Peratus kehilangan tekanan akibat beban yang
dikenakan adalah sangat kecil kerana sistem
ini menggunakan bendalir khusus.

•	 Sistem hidraulik mempunyai reka bentuk dan
kendalian yang kompleks.

•	 Sistem hidraulik memerlukan kos
penyelenggaraan yang tinggi.

•	 Kebocoran bendalir hidraulik menyebabkan
risiko kebakaran dan letupan.

•	 Pencemaran bendalir hidraulik menyebabkan
sistem tidak berfungsi dengan baik.

•	 Sangat kompleks dari segi penyelenggaraan.

Kawalan Hidraulik4.3

Empat prinsip asas dalam sistem hidraulik:

•	Bendalir tidak mempunyai bentuk.
•	Tidak boleh dimampatkan.
•	Memindahkan tekanan ke semua arah.
•	Mampu melakukan kerja-kerja berat.

Info

177 177
B
A

B
 4

Foto 4.10  Contoh aplikasi yang menggunakan sistem hidraulik

Jek hidraulik

Lori pengangkut

Jengkaut

Konsep daya, tekanan, kerja dan kuasa dalam sistem kawalan hidraulik

Pengetahuan mengenai konsep daya, tekanan, kerja dan kuasa amat penting bagi menentukan
kecekapan kendalian sistem hidraulik. Di samping itu, kadaran dan pengiraan dalam menentukan
parameter perlu dilakukan untuk memastikan kebolehupayaan sistem berfungsi dengan baik.

178 178
B
A

B
 4

di mana,

F = Daya yang bertindak ke atas, dalam unit Newton (N)
p = Tekanan dalam unit newton/meter persegi (N/m2)

A = Luas kerataan permukaan omboh, dalam unit meter persegi (m2)

Daya (F)
Daya merupakan satu tindakan yang menyebabkan berlakunya perubahan halatuju atau pecutan
pada sesuatu objek. Secara ringkasnya, daya digunakan untuk menggerakkan sebarang objek.
Dalam menentukan keupayaan hidraulik, daya dan tekanan adalah saling berhubung kait.

F  = pGA
F (newton)  = p (Pascal) G A(meter persegi)
[N]  = [Pa] G [m2]
  = N/m2 G m2

= N

Tekanan (p) =
  F (N)

A (m2)

Tekanan (p)

Tekanan (p) ditakrifkan sebagai daya berserenjang atau
normal per unit luas (A) yang bertindak ke atas suatu
permukaan. Tekanan diukur dalam unit pascal (Pa) atau
Newton per meter persegi (N/m2) iaitu dalam unit SI;

di mana;

F  = Daya yang bertindak ke atas, dalam unit Newton (N)
A = Luas kerataan permukaan omboh, dalam unit meter
 persegi (m2)

Daya yang
bertindak (F)

Luas keratan
permukaan omboh A

Rajah 4.19 Sistem hidraulik mudah

Video hukum paskal dan
sistem brek hidraulik.

Menurut Hukum Newton (N) daya (F) ditentukan oleh
jisim (m) dan pecutan (a) dan diungkapkan dengan:

1N = 1kg x 1 ms-2

= 1kg ms2

F = m x a  dan diukur dalam unit Newton (N)
   = m (kilogram) x a (meter/saat2)
   = kg ms-2

Jisim seberat 1kg diatas bumi mempunyai pecutan
sebanyak 1 ms-2 menghasilkan daya sebanyak 1 Newton.

Info

179 179
B
A

B
 4

F1

A1 A2
Omboh YOmboh X

F2

Pemindahan tekanan dalam cecair

Menurut Hukum Pascal tekanan didalam
satu bekas yang tertutup adalah sama.

P1 = P2

F1 = F2

A1      F2

F1A1 = F2A2

Rajah 4.21 Pemindahan tekanan dalam cecair

Info

Prinsip Pascal menyatakan tekanan yang
dikenakan ke atas bendalir dalam ruang
tertutup boleh dipindahkan secara seragam
ke seluruh bendalir itu.

Faktor-faktor yang mempengaruhi pengurangan tekanan

Prinsip kendalian utama hidraulik adalah berdasarkan hukum pascal. Hukum ini menyatakan
apabila suatu daya dikenakan ke atas bendalir di dalam bekas tertutup, tekanan yang dihasilkan
adalah sama ke semua arah.

1. Paip yang terlalu kecil
2. Paip yang terlalu panjang
3. Terlalu banyak penyambungan
4. Terlalu banyak pembengkokan
5. Kelikatan bendalir yang terlalu tinggi

Tekanan
paling tinggi

Air

Tekanan
paling
rendah

A B C

Rajah 4.20 Tekanan dan faktor pengurangannya

Petunjuk: PA > PB > PC

Tekanan
paling rendah

Tekanan
paling tinggi

P2P1

180 180
B
A

B
 4

Rajah 4.22 Pemindahan tekanan dalam cecair pada kerusi boleh laras

Contoh  1
Sebuah klinik pergigian menggunakan jek hidraulik untuk menaikkan dan menurunkan kerusi
pesakit. Apabila seorang doktor gigi mengenakan daya F1 pada omboh kecil dengan luas keratan
rentas A1, kerusi itu dinaikkan ke satu jarak.

Penyelesaian:
Proses ini boleh dilihat seperti berikut:

1. Apabila daya F1 bertindak pada omboh kecil dengan luas keratan rentas A1, tekanan
dipindahkan dengan magnitud yang sama ke semua arah dalam bendalir bagi sistem itu.

2. Tekanan yang dikenakan pada omboh yang besar dengan luas keratan rentas A2 akan
menghasilkan satu daya F2 untuk menaikkan kerusi itu.

3. Magnitud daya F2 bergantung kepada luas keratan rentas A2. Daya F2 bertambah apabila
luas keratan rentas A2 bertambah.

4. Ia bertindak sebagai pengganda daya. Maka, daya F2 lebih besar daripada daya F1.

Luas keratan rentas A1

Omboh X
Omboh Y

Luas keratan rentas A2

Daya F1

Daya F2

181 181
B
A

B
 4

Kerja (W)
Kerja (W) ialah tenaga yang bertindak melalui daya menyebabkan sesuatu objek bergerak selari
dengan arah daya yang dikenakan pada jarak tertentu. Daya dan jarak menentukan ukuran bagi
sesuatu kerja yang dilakukan. Unit bagi kerja (W) ialah Joule atau Newton meter (Nm). Rumus
berikut ialah hubung kait antara daya, kerja dan jarak;

Kerja (W)  = Daya (F) G Jarak (d)
W(Nm)   = F(N) G d (m)
   = Newton G meter
   = Nm atau Joule

Kuasa (P)
Kuasa (P) ialah kadar melakukan kerja atau kadar pemindahan tenaga dalam tempoh tertentu. Unit
SI bagi kuasa ialah Newton meter per saat atau watt (W). 1 W ialah kerja 1 J yang dilakukan atau
tenaga 1 J yang dipindahkan dalam masa 1 s. Rumus berikut digunakan untuk mengira kuasa.

Kuasa (P)  =
  kerja yang dilakukan (W)

masa yang diambil (t)

Kuasa (P)  =
  Newton meter (Nm)

saat (s)

Kuasa (P)  =  Nms-1 atau watt

Aplikasi rumus dan contoh pengiraan dalam litar kawalan hidraulik
Untuk mengira daya, tekanan atau luas permukaan, rumus berikut boleh digunakan;

Daya F

Tekanan p Luas A

Daya   = F  = Newton (N)
Tekanan  = p = pa
Luas permukaan = A  = m2

F = p x A p= F/A A = F/p

Info

182 182
B
A

B
 4

Contoh 2

Sebuah sistem hidraulik asas yang terdiri daripada omboh A dan omboh B mempunyai  luas keratan
rentas 2m2 dan 50m2. Apabila suatu daya 20N dikenakan ke atas omboh A, omboh itu bergerak ke
bawah sebanyak 20cm.

kerja yang dilakukan oleh omboh A ialah:

W = FA(N) G d (m)

= 20N G 0.2m

= 4 Nm atau 4 Joule

Rajah 4.23 Sistem hidraulik asas

Omboh FB

Omboh FA

Omboh A
AA = 2m2

Omboh A
AB = 50m2

Hitungkan:

(a) Tekanan yang dipindahkan dalam bendalir hidraulik

(b) Daya yang terhasil ke atas omboh B

(c) Kerja yang dilakukan oleh omboh A

Penyelesaian:

(a) Tekanan yang dipindahkan,

= 20 N / 2 m2

= 10 Nm-2

(b) Daya pada omboh B,        FB   = p  x AB

= 10 Nm-2 G 50 m2

= 500 N

(c) Oleh sebab isipadu cecair yang dipindahkan adalah tetap,

p = FA
      AA

183 183
B
A

B
 4

Contoh 3

Seorang pemandu kereta telah menekan brek untuk menghentikan kereta. Kereta berkenaan
mempunyai sistem brek hidraulik yang mempunyai luas permukaan omboh A sebanyak 10cm
manakala luas permukaan omboh B dan C ialah 5cm. Semasa menekan brek, tekanan sebanyak
20N/m2 dikenakan pada omboh silinder A bergerak sebanyak 3cm. Hitungkan:

(a) Jumlah daya yang dihasilkan pada omboh A.
(b) Daya yang terhasil pada omboh B dan C.
(c) Kerja yang dilakukan untuk menghentikan kenderaan itu jika omboh A bergerak

sebanyak 3cm.
(d) Kuasa yang terhasil jika kenderaan tersebut mengambil masa sebanyak 10 saat untuk berhenti.

Silinder utama A

Silinder B

Omboh A

FA
AA = 0.10m2

FB
AB = 0.05m2 FC

Ac = 0.05m2

Omboh B
Omboh C

Cakera brek
Pedal

Penyelesaian:

(a) Jumlah daya yang dihasilkan,

Rajah 4.24 Sistem brek hiraulik

(b) Daya yang terhasil,

(c) Kerja yang dilakukan,

(d) Kuasa yang terhasil,

FA = PA G AA WA = FA G d

PA = WA

t
 = 0.06 J
      10s

FB = PB G AB

PA = PB = PC

FB = FC

= 20N/m2  G 0.1m2 = 2N G 0.03m2

= 20N/m2  G 0.05m2

= 2N = 0.06 Joule

= 0.01 Watt= 1N

184 184
B
A

B
 4

4.3.2 Litar kawalan hidraulik

Bahagian utama kendalian litar kawalan hidraulik
Terdapat empat bahagian utama kendalian sistem hidraulik;

(a)  Bahagian perkhidmatan pembekalan
(b)  Bahagian pengawalan bendalir
(c)  Bahagian penggerak atau penukar
(d)  Bahagian pemindahan tenaga atau penghantar tenaga

Bahagian
perkhidmatan
pembekalan

Bahagian
pengawalan

bendalir

Bahagian
penggerak atau

penukar

Bahagian penghantar/pemindah tenaga

Rajah 4.25 Blok sistem hidraulik

Rajah 4.26 Contoh sistem hidraulik

Bahagian
perkhidmatan
pembekalan

Bahagian pengawalan bendalir

Bahagian
penggerak atau

penukar
Beban

Bahagian
penghantar/
pemindah
tenaga

185 185
B
A

B
 4

Komponen, fungsi dan simbol litar kawalan hidraulik

(a) Bahagian perkhidmatan bekalan
Bahagian ini berfungsi untuk membekal tenaga hidraulik melalui bendalir yang disimpan di
dalam tangki. Bahagian ini akan mengubah tenaga mekanikal kepada tenaga hidraulik. Pam ini
akan menaikkan tekanan bendalir hidraulik sehingga tahap yang diperlukan oleh sistem kawalan.
Lazimnya, tenaga mekanikal boleh dihasilkan melalui motor elektrik. Terdapat juga penghasilan
tenaga mekanikal melalui enjin dan tenaga manusia.

Jadual 4.10 Komponen yang terdapat di dalam bahagian perkhidmatan pembekalan

Komponen Fungsi Simbol Foto

Tangki Fungsi tangki hidraulik
adalah untuk menyimpan
bendalir hidraulik.

Motor
elektrik

Menukar tenaga elektrik ke
tenaga mekanikal  supaya
pam berkendali.

Pam Fungsi pam adalah untuk
memindahkan cecair hidraulik
dari tangki ke seluruh sistem
hidraulik.

Tolok
tekanan

Fungsi tolok tekanan adalah
untuk menunjukkan kadar
tekanan dan lazimnya alat ini
dipasang selepas injap pelega
tekanan untuk memudahkan
penyelarasan tekanan.

186 186
B
A

B
 4

Injap
pelega

tekanan

Berfungsi untuk mengawal
kadar tekanan aliran bendalir
dalam sistem dan melindungi
komponen lain daripada
menerima lebihan tekanan.

Penyaring
dan

penapis

Penyaring dipasang di dalam
tangki bagi menyaring bendalir
yang keluar dari tangki ke pam.
Penapis dipasang pada bahagian
keluaran injap.

(b) Bahagian pengawalan bendalir
Bahagian ini berfungsi mengatur dan mengawal tekanan, kadar aliran dan arah bendalir dengan
menggunakan injap tertentu. Jadual 4.11 menunjukkan pelbagai komponen injap.

Jadual 4.11 Komponen, fungsi dan simbol berkaitan kawalan bendalir

Komponen Fungsi Simbol Foto

Injap kawalan
aliran:

•	 Penghad
tetap

Menghad jumlah aliran
bendalir yang mengalir
di dalam sesuatu paip. Penghad tetap Penghad tetap

•	 Penghad
boleh laras

Menghad jumlah bendalir
di sesuatu tempat.

Penghad boleh laras Penghad boleh laras

•	 Injap
penyekat
sehala

Menghad aliran bendalir dari
arah yang bertentangan. Injap penyekat

sehala Injap penyekat sehala

Injap kawalan
arah:

Mengawal arah aliran bendalir hidraulik dengan menggunakan kendalian insani, pegas,
solonoid, sesondol, pacuan hidraulik.

Injap 2 liang
2 kedudukan
(2/2)

Mempunyai dua arah kawalan
keluar dalam dua kedudukan

Lazim tertutup

187 187
B
A

B
 4

Injap 3 liang
2 kedudukan
(3/2)

Mempunyai dua arah kawalan
keluar. Injap 3/2 terdiri
daripada dua jenis iaitu injap
3/2 lazim terbuka dan injap 3/2
lazim tertutup. Lazim tertutup

Lazim terbuka

Injap 4 liang
3 kedudukan
(4/3)

Mempunyai empat arah
kawalan keluar dalam tiga
kedudukan. Kedudukan lazim
berada di tengah manakala
kedudukan kedua berada sama
ada sebelah kiri atau kanan.
Injap 4/3 mempunyai dua jenis
iaitu injap 4/3 lazim terbuka
dan injap 4/3 lazim tertutup.

Lazim tertutup

Lazim terbuka

Injap 4 liang
2 kedudukan
(4/2)

Mempunyai empat arah
kawalan keluar dalam
dua kedudukan.

Tertutup

Info

Injap kawalan aliran ialah gabungan injap penyekat
sehala dan penghad boleh laras.

Info

Setiap kotak mewakili
satu kedudukan

Video kendalian injap 4
liang 3 kedudukan (4/3)

Setiap garisan
mewakili satu liang

Liang

188 188
B
A

B
 4

(c) Bahagian penggerak atau penukar
Bahagian ini berfungsi untuk menukarkan tenaga hidraulik kepada tenaga mekanikal. Beban
dipasang pada penggerak untuk melakukan kerja-kerja yang telah ditetapkan dalam sistem seperti
mengangkat atau menolak. Jadual 4.12 menunjukkan contoh penggerak lelurus.

Jadual 4.12 Contoh penggerak lelurus

Komponen Fungsi Simbol Foto

Penggerak
lelurus:

Silinder
tindakan
tunggal

•	 Silinder tindakan tunggal
tanpa pegas mempunyai
satu rod, satu liang dan
memerlukan daya luar untuk
mengembalikan omboh ke
kedudukan asalnya setelah
digunakan.

•	 Silinder tindakan tunggal
dengan pegas mempunyai satu
rod, satu liang dan pegas bagi
mengembalikan omboh ke
kedudukan asalnya.

Silinder tindakan tunggal
tanpa pegas atau pelocok

Silinder tindakan tunggal
dengan pegas

Silinder tindakan tunggal

Silinder dwi
tindakan
atau silinder
tindakan
kembar

•	 Silinder yang menggerakkan
beban pada dua arah yang
lelurus. Silinder mempunyai satu
rod dan dua liang tanpa pegas. Silinder dwitindakan

Silinder dwitindakan

Silinder
tindakan
kembar dengan
2 rod

•	 Silinder tindakan kembar
dengan dua rod boleh
menggerakkan dua beban
pada empat arah lelurus.
Silinder ini mempunyai dua
rod dan dua liang. Antara
kelebihan silinder ini ialah ia
boleh melakukan kerja pada
dua arah yang bertentangan.
Kedudukan lazim omboh di
tengah-tengah mempunyai
satu rod.

Silinder dua rod
Silinder dua rod

Silinder hujung
berkusyen

•	 Silinder ini mempunyai dua
rod dan dua liang tidak pegas.
Kelebihan silinder ini adalah
untuk mengembalikan omboh
pada kedudukan asal dengan
gerakan lembut.

BA

Silinder hujung berkusyen

189 189
B
A

B
 4

(d) Bahagian pemindahan tenaga atau penghantar tenaga
Bahagian ini berperanan memindahkan tenaga hidraulik yang terdapat di bahagian perkhidmatan
bekalan dan tekanan untuk diagihkan ke dalam litar melalui sistem perpaipan. Paip ini diperbuat
daripada bahan logam khas mengikut kesesuaian kegunaan sistem hidraulik. Semakin kecil paip
bererti semakin kecil tenaga dihasilkan dan sesuai untuk tekanan sederhana dan rendah. Untuk
tekanan yang tinggi saiz paip yang lebih besar diperlukan. Jadual 4.13 menunjukkan simbol
komponen dan fungsi pada bahagian pemindahan tenaga. Manakala, jadual 4.14 menunjukkan
simbol komponen dan fungsi pada kedudukan injap dan jadual 4.15 menunjukkan simbol
komponen dan fungsi penggerak menukarkan tenaga hidraulik kepada tenaga mekanik.

Simbol Fungsi

Pam Menyedut bendalir dari
tangki dan menukarkan
tenaga mekanikal kepada
tenaga hidraulik.

Paip utama/
penyambung

Menyalurkan bendalir
keseluruhan sistem
hidraulik.

Simbol Fungsi

Motor elektrik

M
Menukarkan tenaga
elektrik kepada tenaga
mekanik.

Paip buangan

---------------

Membuang bendalir
untuk mengawal tekanan
atau membersihkan
tangki daripada
bendasing.

Jadual 4.13 Simbol komponen dan fungsi pada bahagian pemindahan tenaga

Jadual 4.14 Simbol komponen bagi kendalian injap

Simbol Fungsi

Sesondol/cam
Berupa roda yang
mudah berputar.

Pacuan hidraulik
Hidraulik akan dipicu
membuka injap.

Elektrik solenoid Gelung akan menjadi
magnet dan seterusnya
mengawal injap.

Pacuan pneumatik
Pneumatik dipicu untuk
membuka injap.

Simbol Fungsi

Tuil/tali Tuil digunakan bagi
memudahkan kerja
kendalian injap.

Kaki Kaki digunakan jika
tangan tidak boleh
digunakan.

Pegas Pegas akan
mengembalikan injap ke
kedudukan asal.

Punat tekan Kawalan paling mudah
dengan menekan punat
tekan.

Tombol Tombol diputar semula
untuk membolehkan
injap berkendali.

190 190
B
A

B
 4

Simbol Fungsi

Silinder tindakan
tunggal dengan pegas

A
Kawalan hidraulik satu
arah atau lelurus dan
dikembalikan oleh
pengalir gerakan lelurus.

Silinder tindakan
tunggal tanpa pegas

A

Kawalan hidraulik pada
satu arah A, gerakan
lelurus sahaja. Daya
luar diperlukan untuk
mengembalikan silinder
ke kedudukan asal.

Silinder rod kembar

BA
Kawalan hidraulik pada
dua arah A atau B,
gerakan lelurus sahaja.

Simbol Fungsi

Silinder dwitindakan
BA Kawalan hidraulik

pada dua arah A atau B
gerakan lelurus sahaja.

Silinder hujung
berkusyen

BA
Kawalan hidraulik pada
dua arah A atau B,
gerakan kembali lembut.

Jadual 4.15 Simbol komponen dan fungsi penggerak untuk menukarkan tenaga hidraulik kepada tenaga mekanik

Litar kawalan hidraulik4.3.3

Litar  kawalan hidraulik mudah boleh ditunjukkan dengan dua cara iaitu:

•	Gambar rajah perpaipan
•	Gambar rajah litar skema

Gambar rajah perpaipan sukar dilukis kerana komponen dilukis dalam keadaan keratan. Oleh
itu, ia jarang digunakan untuk melukis litar hidraulik, terutamanya yang melibatkan komponen
yang banyak dan kompleks.
 Gambar rajah litar skema adalah lebih ringkas dan mudah dilukis kerana semua komponen
yang terlibat diwakilkan dengan simbol dan penyambungan dilukis dengan satu garisan sahaja.
Rajah 4.27 menunjukkan contoh gambar rajah litar perpaipan dan litar skema sistem kawalan
hidraulik mudah.

191 191
B
A

B
 4

Rajah 4.27  Contoh litar  perpaipan (A) dan litar skema sistem kawalan hidraulik (B)

A

B

C

E

GF

H

D

Senarai komponen litar kawalan hidraulik:

(A) (B)

A Tangki

B Injap pelega tekanan

C Pam bermotor

D Penapis dan penyaring

B

C

D

E

G

F

A

H

M

E Injap kawalan arah 4/3

F Penghad boleh laras

G Injap penyekat sehala

H Silinder dwitindakan

192 192
B
A

B
 4

Kedua-dua gambar rajah litar ini diperlukan untuk memudahkan kerja penyambungan litar. Melalui
bantuan kedua-dua gambar rajah litar ini, kita dapat mengenal pasti keadaan litar hidraulik semasa
membuat penyelenggaraan, pembaikan litar dan pengubahsuaian litar. Di samping itu, melalui
gambar rajah litar ini juga boleh menerangkan kendalian dan operasi sistem kawalan hidraulik.

Prinsip asas kawalan hidraulik

Litar asas kawalan hidraulik boleh dibahagikan kepada dua jenis iaitu:
•	 Sistem	pusat	terbuka
•	 Sistem	pusat	tertutup

Info

Faktor pemilihan sifat bendalir hidraulik:

•	 pelinciran yang baik
•	 kelikatan yang unggul
•	 kestabilan kimia dan persekitaran
•	 tahan api ( tidak mudah terbakar )

•	 ketumpatan yang rendah
•	 tidak mudah berbuih
•	 murah dan mudah didapati
•	 cegah karat

Sistem pusat terbuka Sistem pusat tertutup

Kebaikan:
•	 Mengurangkan getaran dan hausan dalam

sistem disebabkan tekanan lebih rendah
semasa operasi.

•	 Ia mempunyai litar yang ringkas dan mudah
untuk dibina.

•	 Mengurangkan penyenggaraan.

Kebaikan:
•	 Menjimatkan penggunaan kuasa enjin

kerana pam hanya beroperasi apabila sistem
memerlukan minyak.

•	 Menjimatkan masa kendalian (operating time)
kerana tekanan tinggi sedia dalam sistem.

Keburukan:
•	 Kuasa enjin atau motor elektrik akan sentiasa

beroperasi walaupun tidak berlaku pergerakan
silinder atau motor hidraulik.

•	 Masa kendalian untuk mengangkat beban
adalah lambat.

Keburukan:
•	 Tekanan tinggi dalam sistem akan menyebabkan

getaran dan hausan.
•	 Sistem rumit dan susah dibina.
•	 Kerja penyenggaraan rumit kerana tekanan

dalam sistem.

Jadual 4.16 Perbandingan antara sistem pusat terbuka dan sistem pusat tertutup

Video kendalian injap
kawalan arah 4/3

193 193
B
A

B
 4

KEDUDUKAN  1
1. Apabila pam dihidupkan

bendalir akan disedut oleh
pam melalui penapis, terus ke
injap kawalan arah 4/3.

2. Dari injap 4/3 bendalir
bertekanan akan mengalir
melalui injap kawalan aliran
dan terus ke dalam silinder
bahagian kiri.

3. Bendalir itu akan menolak
omboh ke kanan.

4. Bendalir pada ruang silinder
sebelah kanan akan keluar
disebabkan tekanan omboh.

5. Bendalir tersebut akan keluar
melalui injap kawalan aliran
dan ke injap 4/3 dan terus ke
tangki simpanan.

KEDUDUKAN  2
1. Apabila pam dihidupkan

bendalir akan disedut oleh
pam melalui penapis, terus ke
injap kawalan arah 4/3.

2. Dari injap 4/3 bendalir
bertekanan akan mengalir
melalui injap kawalan aliran
dan terus ke dalam silinder
bahagian kanan.

3. Bendalir itu akan menolak
omboh ke kiri.

4. Bendalir pada ruang silinder
sebelah kiri akan keluar
disebabkan tekanan omboh.

5. Bendalir tersebut akan keluar
melalui injap kawalan aliran
dan ke injap 4/3 dan terus ke
tangki simpanan.

M

A

P T

B

M

A

P T

B

M

A

P T

B

Contoh litar skema dan kendalian sistem kawalan hidraulik
Litar kawalan hidraulik ini menggunakan injap kawalan arah 4/3 yang membolehkan silinder
dwitindakan berfungsi dalam tiga kedudukan.

KEDUDUKAN NEUTRAL
1. Apabila pam dihidupkan

bendalir akan disedut oleh
pam melalui penapis, terus ke
injap kawalan arah 4/3.

2. Dari injap 4/3 bendalir
bertekanan akan
berhenti mengalir.

3. Pada masa ini, omboh pada
kedudukan statik dan tiada
pergerakan berlaku.

4. Omboh di dalam silinder
boleh berada pada mana-
mana kedudukan di dalam
silinder pada tahap omboh
tersebut  dihentikan.

Rajah 4.28 Contoh litar skema dan kendalian kawalan hidraulik mudah

194 194
B
A

B
 4

Contoh aplikasi sistem kawalan hidraulik

Rajah 4.29 menunjukkan satu mesin yang digunakan untuk menebuk lubang pada sekeping plat
logam. Operasi mesin ini dikawal oleh sistem kawalan hidraulik.
Operasi litar adalah seperti yang berikut:
•	 Apabila punat tekan ditekan, penebuk ditolak ke bawah dan menebuk plat logam dengan cepat.

Pergerakan rod silinder perlulah cepat dan stabil.

Soalan :

Lakarkan litar skematik kawalan hidraulik bagi kendalian mesin penebuk lubang itu.

Penyelesaian :

Penebuk
Plat logam nipis

Rajah 4.29 Aplikasi hidraulik mesin penebuk lubang

M

Info

Terdapat dua bentuk orientasi lukisan skema hidraulik
iaitu orientasi menegak dan orientasi mendatar.

M

M

195 195
Kawalan Pneumatik4.4

4.4.1 Konsep sistem kawalan pneumatik

Pneumatik berasal daripada bahasa Yunani  iaitu ‘pneuma’ yang bererti udara atau angin. Semua
sistem yang menggunakan tenaga yang disimpan dalam bentuk udara yang dimampatkan untuk
menghasilkan suatu kerja disebut dengan sistem Pneumatik. Aplikasi sistem pneumatik lazimnya
banyak digunakan untuk melakukan kerja-kerja ringan dan sederhana berat seperti pendingin
udara, motor udara, mesin gerudi, penukul hentak pneumatik dan pintu automatik. Sistem
pneumatik lebih selamat, ringkas, mudah dan murah berbanding sistem hidraulik.
 Secara umum sistem pneumatik dan hidraulik adalah sama, fungsi komponen juga hampir
sama. Terdapat sedikit perbezaan pada komponen yang digunakan. Perbezaan yang ketara adalah
pada medium pemindahan tenaga iaitu sistem pneumatik menggunakan udara termampat,
manakala sistem hidraulik menggunakan bendalir bertekanan sebagai penggerak tenaga.

Info

Pengukuran tekanan:
Bar digunakan bersama unit psi
(pound force per square inch)

1 Pa     = 1N/m2,
1 Bar   = 100 000 Pa
             = 14.5 psi

Penukul hentak pneumatik Tukul serpih pneumatik   Mesin paku tembak

Foto 4.10 Contoh mesin yang menggunakan konsep kawalan pneumatik

Atau sama dengan;

=  750 mmHg
     =  1,0197 kgf cm-2
     =   0.9872 atmosphere (atm)

196 196

B
A

B
 4
Info

Terdapat beberapa maklumat tentang kebaikan dan kekurangan sistem pneumatik seperti yang
dinyatakan dalam Jadual 4.17.

Jadual 4.17 Kelebihan dan kekurangan sistem pneumatik

Sistem kawalan pneumatik

Kelebihan Kekurangan

•	 Menggunakan udara mampat sebagai
sumber bekalan untuk melakukan kerja dan
kebolehdapatannya yang tidak terhad.

•	 Mudah disalurkan untuk jarak yang jauh dan
mudah disimpan.

•	 Sistem pemasangannya mudah dan
menyediakan kebolehlenturan dalam sistem
kawalan pneumatik.

•	 Reka bentuk sistemnya ringkas.

•	 Udara tidak dipengaruhi oleh suhu dan tidak
mudah terbakar.

•	 Memberikan respon atau tindak balas
yang pantas bagi memulakan dan
memberhentikan kenderaan.

•	 Udara adalah bersih, kebocorannya tidak akan
mencemarkan persekitaran.

•	 Komponen sistem kawalan pneumatik mudah
dibina jika dibandingkan dengan sistem
kawalan lain.

•	 Udara berupaya menyerap kelembapan yang
akan mempengaruhi sistem kawalan pneumatik.

•	 Memerlukan pemasangan peralatan
pemampatan udara (air compressor).

•	 Tekanan udara terhad bergantung kepada
kapasiti pemampat.

•	 Sistem kawalan pneumatik mudah terdedah
pada kebocoran yang akan menyebabkan
kecekapan berkurangan.

•	 Potensi terhadap pencemaran bunyi
disebabkan udara ekzos yang berbunyi bising.

Sistem kawalan pneumatik mempunyai kawalan bekalan udara sedia
bertekanan tinggi, ini merupakan aspek utama dalam reka bentuk sistem
kawalan pneumatik. Oleh yang demikian, sistem kawalan pneumatik
mempunyai respon atau tindak balas yang tinggi berbanding sistem
kawalan hidraulik.

197 197

B
A

B
 4
4.4.2 Bahagian sistem kawalan pneumatik

Sistem kawalan pneumatik boleh dikategori kepada empat bahagian utama iaitu:
•	 Bahagian perkhidmatan pembekalan
•	 Bahagian pengawalan pneumatik
•	 Bahagian penggerak dan penukar
•	 Bahagian pemindahan atau penghantar tenaga

Bahagian-bahagian ini akan memudahkan penerangan berkenaan komponen, simbol dan
fungsi sistem kawalan pneumatik. Rajah 4.30  menunjukkan gambar rajah blok sistem kawalan
pneumatik. Manakala, Rajah 4.31 menunjukkan gambar rajah perpaipan sistem pneumatik.

Bahagian
perkhidmatan
pembekalan

Bahagian
pengawalan
pneumatik

Bahagian
penggerak atau

penukar

Bahagian penghantar/pemindah tenaga

Rajah 4.30 Blok sistem pneumatik

Rajah 4.31 Mesin pemampat bagi pembekalan udara

Bahagian
perkhidmatan
pembekalan Tolok tekanan

Alat atur

Pengering

Penyejuk

Penapis air
dan minyak

Motor
elektrik

Bahagian
penghantaran

tenaga

Bahagian
penggerak

Bahagian pengawalan
pneumatik

198 198

B
A

B
 4
(a) Bahagian perkhidmatan bekalan
Bahagian ini berfungsi menyediakan udara mampat daripada sumber udara di sekeliling. Udara
ini kemudiannya dimampatkan oleh mesin pemampat untuk menghasilkan udara termampat
bertekanan tinggi. Pemampat penting dalam menentukan tekanan udara mampat yang dikehendaki
dan bersesuaian untuk melakukan sesuatu kerja. Udara yang termampat ini disimpan di dalam
tangki penerima udara. Keseluruhan komponen sistem litar kawalan pneumatik ini mestilah
mampu menampung isipadu dan tekanan udara. Pemilihan komponen yang besesuaian dengan
jumlah tekanan udara adalah penting untuk mengelakkan kerosakan komponen dan memastikan
keselamatan pengguna peralatan pneumatik. Foto 4.11 menunjukkan mesin pemampat bagi
pembekalan udara. Jadual 4.18 menunjukkan komponen, fungsi dan simbol dalam bahagian
perkhidmatan bekalan.

Foto 4.11 Mesin pemampat bagi pembekalan udara

Jadual 4.18 Komponen, fungsi dan simbol di bahagian perkhidmatan bekalan

Komponen Fungsi Simbol Foto

Motor elektrik Berfungsi sebagai pemicu pam.
Motor elektrik akan berkendali
bagi menghasilkan tekanan udara
yang dikehendaki.

Terdapat pelbagai jenis penggerak
pam selain daripada motor elektrik.
Antaranya ialah enjin petrol dan diesel.

M

Pemampat
udara

Berfungsi sebagai penyedut udara, gas
atau wap untuk meningkatkan tekanan
lebih daripada tekanan asal.

199 199

B
A

B
 4
Penapis minyak
dan air

Berfungsi sebagai penapis udara daripada
kehadiran air dan minyak  sebelum
disimpan di dalam tangki.

Tangki
(penerima
udara)

Berfungsi sebagai tempat penyimpanan
udara yang telah dimampat dan
dipasangkan berhampiran dengan
pemampat. Juga mengasingkan air yang
terjadi sewaktu pemeluwapan udara yang
termampat dan menyejukkan udara yang
termampat. Injap pembuangan udara,
injap pemberhenti aliran udara dan
perangkap airnya dipasang pada tangki.

Pengering Mengeringkan udara daripada sebarang
lembapan. Komponen ini penting bagi
mengelakkan berlakunya kerosakan
komponen lain akibat lembapan seperti
karat.

Tolok tekanan Fungsi tolok tekanan adalah untuk
menunjukkan kadar tekanan dan
lazimnya alat ini dipasang selepas injap
pelega tekanan bagi memudahkan
tekanan dieselaraskan.

Pelicin Pelicin diperlukan bagi menambah
kelancaran pengaliran udara dalam
sistem. Di samping berfungsi sebagai
pelicin, komponen ini memastikan
geseran di dalam sistem dapat
dikurangkan dan dapat mengurangkan
masalah kehausan pada komponen.
Biasanya pelicin dipasang selepas tolok
tekanan.

Penapis udara Berfungsi sebagai penapis udara
untuk mengelakkan kotoran dan
bendasing memasuki sistem yang boleh
menyebabkan kerosakan seperti sistem
tersumbat.

Injap
kawalan
tekanan

Injap ini berfungsi untuk mengawal
kadar aliran tekanan udara dalam sistem
dan melindungi komponen lain daripada
menerima tekanan berlebihan.

200 200

B
A

B
 4
(b) Bahagian pengawalan pneumatik
Bahagian ini berfungsi mengawal tekanan, kadar aliran dan arah udara termampat. Kawalan ini
dilakukan oleh injap tertentu. Jadual 4.19 menunjukkan komponen, fungsi dan simbol di dalam
sistem kawalan pneumatik.

Jadual 4.19 Komponen, fungsi, simbol dan gambar rajah kawalan pneumatik

Komponen Fungsi Simbol Foto

Injap kawalan
aliran:

•	Penghad
tetap

Injap ini berfungsi untuk mengatur
tekanan agar penggerak pneumatik
boleh bekerja secara berturut-turut. Penghad tetap

•	Penghad
boleh laras

Untuk mengurangkan tekanan yang
mengalir dalam saluran tertentu
daripada menjadi kecil. Penghad boleh laras

•	Injap
penyekat
sehala

Boleh melaras jumlah udara
termampat mengalir ke suatu tempat.
Ia juga boleh menyekat aliran udara
pada arah yang bertentangan.

Injap penyekat
sehala

Injap
kawalan arah

Injap ini mengawal  arah aliran udara bertekanan dengan menggunakan kaedah insani,
tenaga solenoid, pelocok dan tenaga pneumatik. Injap ini terdapat dalam pelbagai jenis,
yang ditentukan mengikut bilangan liang aliran, bilangan kedudukan serta cara kendalian.

Injap 2 liang
2 kedudukan
(2/2)

Mempunyai dua arah kawalan keluar
dalam dua kedudukan
Berfungsi sebagai penggerak motor
udara dan peralatan pneumatik.

Info

•	 Injap kawalan sehala adalah gabungan injap
penyekat sehala dan penghad boleh laras.

•	 Terdapat injap tutup atau buka sebagai
injap masukan utama pneumatik. Injap tutup atau buka

201 201

B
A

B
 4
Injap 3 liang
2 kedudukan
(3/2)

Mempunyai dua arah kawalan keluar.
Injap 3/2 terdiri daripada 2 jenis iaitu
injap 3/2 lazim terbuka dan injap 3/2
lazim tertutup.

Lazim tertutup

Lazim terbuka

Injap 4 liang
2 kedudukan
(4/2)

Mempunyai dua arah kawalan keluar.
Injap 4/2.

Injap 4 liang
3 kedudukan
(4/3)

Mempunyai empat arah kawalan
keluar dalam tiga kedudukan.
Kedudukan lazim berada di tengah
manakala kedudukan kedua berada
sebelah kiri atau kanan. Injap 4/3
mempunyai dua jenis iaitu injap 4/3
lazim terbuka dan injap 4/3 lazim
tertutup.

Lazim terbuka

Lazim tertutup

Info

Liang / Sambungan ISO 5599 Sistem Huruf ISO 1219

Liang masuk 1 P

Liang keluaran 1,2 B, A

Pembuangan 3 (injap 3/2) R (3/2)

Pembuangan 5, 3 (injap 5/2) R, S (injap 5/2)

Kawalan 12,14 42

Jadual menunjukkan peranan nombor dan huruf pada injap kawalan arah menurut
DIN ISO 5599 dan Sistem Huruf ISO 1219 dalam sistem kawalan pneumatik.

Info

Setiap kotak mewakili
satu kedudukan

Setiap garisan
mewakili satu liang

Liang

202 202

B
A

B
 4
(c) Bahagian penggerak atau penukar
Bahagian ini berfungsi untuk menukarkan tenaga pneumatik kepada tenaga mekanikal. Beban
dipasang pada penggerak untuk melakukan kerja-kerja yang telah ditetapkan dalam sistem seperti
mengangkat, menolak atau memutar sepeti motor. Penggerak dibahagikan kepada dua jenis iaitu
penggerak lelurus (silinder) dan penggerak berputar (motor). Jadual 4.20 menunjukkan contoh
penggerak lelurus dan berputar.

Jadual 4.20 Contoh penggerak lelurus

Komponen Fungsi Simbol Foto

•	Silinder
tindakan
tunggal

•	 Mempunyai satu rod, satu liang
dan memerlukan daya luar
untuk mengembalikan omboh
ke kedudukan asal.

•	 Silinder tindakan tunggal
dengan pegas mempunyai
satu rod, satu liang dan pegas
bagi mengembalikan omboh
ke kedudukan asalnya setelah
digunakan.

Silinder tindakan
tunggal tanpa pegas

Silinder tindakan
tunggal dengan pegas

Silinder tindakan tunggal

•	Silinder
dwitindakan

•	 Silinder yang menggerakkan
beban pada dua arah yang
lelurus. Silinder mempunyai
satu rod dan dua liang tanpa
pegas. Silinder dwi tindakan

•	Silinder dua
rod

•	 Silinder dua rod boleh
menggerakkan dua beban pada
empat arah lelurus. Silinder
ini mempunyai dua rod dan
dua liang tidak pegas. Antara
kelebihan silinder ini ialah ia
boleh melakukan kerja pada
dua arah yang bertentangan.
Kedudukan lazim omboh di
tengah-tengah mempunyai
satu rod.

Silinder dua rod

Silinder dua rod

Terdapat pelbagai jenis penggerak lurus yang boleh digunakan untuk operasi sesuatu sistem
kawalan hidraulik. Antaranya ialah silinder tindakan tunggal, silinder dwitindakan, silinder dua
rod dan lain-lain.

203 203

B
A

B
 4
(d) Bahagian pemindahan tenaga
Bahagian ini berperanan memindahkan tenaga pneumatik yang terdapat di bahagian perkhidmatan
bekalan dan tekanan untuk diagihkan ke dalam litar melalui sistem perpaipan. Paip ini diperbuat
daripada bahan logam khas mengikut kesesuaian kegunaan sistem pneumatik. Semakin kecil
paip bererti semakin kecil tenaga yang dihasilkan dan ia sesuai untuk tekanan sederhana dan
rendah. Untuk tekanan yang tinggi, maka saiz paip yang lebih besar diperlukan. Jadual 4.21
menunjukkan simbol komponen dan fungsi pada bahagian pemindahan tenaga. Manakala Jadual
4.22 menunjukkan jenis mod kendalian injap kawalan arah.

Simbol Fungsi

Pemampat Memampatkan udara
yang diambil dari
atmosfera menjadikan
udara bertekanan.

Paip utama/
penyambung

Membawa bendalir
di dalam paip pada
keseluruhan sistem.

Silinder tindakan
tunggal dengan pegas

A

Kawalan pneumatik satu
arah atau lelurus dan
dikembalikan oleh pegas.

Silinder tindakan
tunggal tanpa pegas

A

Kawalan pneumatik pada
satu arah A, gerakan
lelurus sahaja. Daya
luar diperlukan untuk
mengembalikan silinder
ke kedudukan asal.

Simbol Fungsi

Motor pneumatik

M

Menukarkan tenaga
elektrik kepada tenaga
mekanikal.

Injap olak alik (dua hala) Injap yang boleh
mengawal daripada dua
masukan.

Silinder rod kembar

BA

Kawalan pneumatik
pada dua arah A atau B,
gerakan lelurus sahaja.

Silinder hujung
berkusyen

BA

Kawalan pneumatik
pada dua arah A atau B,
gerakan kembali lembut.

Jadual 4.21 Simbol komponen dan fungsi pada pemindahan tenaga

Lazimnya setelah litar pneumatik berkendali, udara mampat tidak disimpan
semula tetapi dibebaskan ke atmosfera. Oleh yang demikian, bahagian
perkhidmatan pembekalan pneumatik perlu dibekalkan secara berterusan.

Info

204 204

B
A

B
 4
Jadual 4.22 Jenis mod kendalian injap kawalan arah

Simbol Fungsi

Tuil/tali Tuil digunakan bagi
memudahkan kendalian
injap.

Kaki Kaki digunakan jika
tangan tidak boleh
digunakan.

Punat tekan
Kawalan paling mudah
dengan menekan punat
tekan.

Tombol Tombol diputar semula
untuk membolehkan
injap kendali.

Isyarat pandu Dipicu oleh pneumatik
bagi mengawal injap.

Simbol Fungsi

Solenoid Gelung yang akan
menjadi magnet dan
seterusnya mengawal
injap.

Sesondol/cam Berupa roda yang
mudah berputar.

Pegas Pegas akan
mengembalikan injap ke
kedudukan asal.

4.4.3 Litar kawalan pneumatik

Litar  kawalan pneumatik mudah boleh ditunjukkan dengan dua cara iaitu:

(a)  Gambar rajah perpaipan
(b)  Gambar rajah litar skematik

Gambar rajah perpaipan sukar dilukis kerana komponen dilukis dalam keadaan keratan. Oleh itu,
gambar rajah ini jarang digunakan untuk melukis litar pneumatik, terutamanya yang melibatkan
komponen yang banyak dan kompleks.
 Gambar rajah litar skema pula lebih ringkas dan mudah dilukis kerana semua komponen yang
terlibat diwakilkan dengan simbol dan penyambungan dilukis dengan satu garisan sahaja. Melalui
gambar rajah litar ini kendalian dan operasi litar kawalan pneumatik dapat difahami.

205 205

B
A

B
 4
Prinsip pengendalian litar asas pneumatik
Rajah 4.32 menunjukkan litar kawalan pneumatik dalam keadaan sebelum dan selepas dikendalikan.

Rajah 4.32 Litar skema ketika dalam keadaan sebelum dan selepas dikendalikan

Rod Pegas Omboh

Sebelum
ditekan

Punca
sambungan
ke bekalan

Injap 3/2
Injap 3/2

A

Q

P R

Silinder
tindakan
tunggal

Rod keluar

Pegas
menyimpan tenaga

Pegas
menyimpan
tenaga

Selepas
ditekan

A
Q

P R

Keadaan awal injap sebelum ditekan

Kedudukan 1
1. Apabila sistem dihidupkan udara termampat

akan masuk ke liang P pada injap kawalan
arah 3/2 dan terhenti dalam injap.

2. Omboh dalam silinder berada dalam
keadaan belum berkendali.

Keadaan awal injap selepas ditekan

Kedudukan 2
1. Apabila punat tekan injap ditekan, udara

termampat akan masuk dari P ke Q terus ke A
pada silinder tindakan tunggal dengan pegas.

2. Aliran udara termampat akan bergerak
masuk ke ruang silinder dan menolak omboh.

3. Omboh akan bergerak ke kiri pada masa yang
sama pegas dimampatkan dan seterusnya
menolak rod keluar

4. Apabila punat dilepaskan, aliran udara akan
terhenti dan ruang silinder akan kehilangan
tekanan. Pegas yang berkeadaan mampat
menolak omboh ke kedudukan asal.

(a) Litar skematik

(b) Gambar rajah perpaipan (b) Gambar rajah perpaipan

(a) Litar skematik

Tekanan
dari pemampat

Liang udara keluar

Info

Udara
termampat
dibebaskan

Udara
termampat
disekat

Daripada pemampat

206 206

B
A

B
 4
Rajah 4.33 Penggunaan sistem pneumatik dalam operasi kawalan pergerakan pintu

Contoh aplikasi sistem kawalan pneumatik

Kendalian litar kawalan pneumatik untuk mengawal pintu

Sistem kawalan pneumatik boleh digunakan untuk mengendalikan pintu. Rajah 4.33 menunjukkan
penggunaan sistem kawalan pneumatik dalam operasi pergerakkan pintu. Operasi kawalan
pergerakkan pintu adalah seperti berikut:
i. Apabila butang suis ‘ON’ ditekan, pintu akan terbuka.

ii. Apabila butang suis ‘OFF’ ditekan, pintu akan tertutup.

pintu dibuka

pintu ditutup

Kendalian litar kawalan pneumatik

Rajah 4.34 (a) dan Rajah 4.34 (b) menunjukkan kendalian injap kawalan litar kawalan pneumatik.
Litar kawalan pneumatik ini terdiri daripada satu injap kawalan arah 4/2 dan dua injap kawalan arah
3/2 yang membolehkan silinder dwi tindakan berfungsi. Kelebihan menggunakan gabungan injap
kawalan ini adalah mengekalkan kedudukan injap sehingga terdapat perubahan pada kedudukan
isyarat masukan.

Rajah 4.34 (a) Litar skematik kendalian pneumatik untuk mengawal pergerakan pintu

Kawalan pintu
ditutup (off)

Kawalan pintu
dibuka (on)

1

2

Injap kawalan
3/2 (a)

Injap kawalan
3/2 (b)

207 207

B
A

B
 4
Kawalan pintu ditutup (OFF)

1. Untuk menutup semula pintu, punat ditekan dan injap kawalan 3/2(a) berkendali dengan
bekalan aliran udara sedia ada.

2. Aliran bekalan udara dibekalkan kepada injap kawalan 3/2 (a) melalui arah aliran 3 dan
menyebabkan injap kawalan 4/2 berkendali.

3. Injap kawalan 4/2 berkendali dengan membenarkan pengaliran aliran bekalan udara melalui
arah aliran 4. Isyarat keluaran injap kawalan 4/2 akan menukarkan keadaan injap kawalan
kepada keadaan ‘OFF’ iaitu menggerakkan omboh ke arah kanan bagi menutup semula pintu.
Isyarat pada injap kawalan akan kekal sebegitu.

4. Apabila punat dilepaskan pada injap kawalan 3/2(a), aliran udara akan terhenti dan menyebabkan
ruang silinder hilang tekanan. Pegas yang berkeadaan mampat pada injap kawalan 3/2(a) akan
kembali ke kedudukan asal.

Rajah 4.34 (b) Kendalian injap kawalan

Kawalan pintu
ditutup (off)

Kawalan pintu
dibuka (on)

3

4

Kawalan pintu dibuka (ON)
1. Bekalan udara sedia ada dibekalkan kepada kedua-dua injap kawalan 3/2(a) dan 3/2(b). Apabila

punat ditekan, injap kawalan 3/2(b) dikendalikan.
2. Aliran bekalan udara dibekalkan kepada injap kawalan 3/2 (b) melalui arah aliran 1 dan

menyebabkan injap kawalan 4/2 berkendali.
3. Injap kawalan 4/2 berkendali dengan membenarkan pengaliran aliran bekalan udara melalui

arah aliran 2. Isyarat keluaran injap kawalan 4/2 akan menukarkan keadaan injap kawalan
kepada keadaan ‘ON’ iaitu menggerakkan omboh ke arah kiri bagi membuka pintu kenderaan.
Isyarat pada injap kawalan akan kekal sebegitu.

4. Apabila punat dilepaskan pada injap kawalan 3/2(b), aliran udara akan terhenti dan menyebabkan
ruang silinder hilang tekanan. Pegas yang berkeadaan mampat pada injap kawalan 3/2(b) akan
kembali ke kedudukan asal.

Injap kawalan
3/2 (a)

Injap kawalan
3/2 (b)

208 208

B
A

B
 4
Perbezaan antara sistem kawalan pneumatik dan sistem kawalan hidraulik

Sistem Pneumatik Sistem Hidraulik

Menggunakan medium udara termampat Menggunakan medium bendalir hidraulik
bertekanan.

Kos penghasilan udara termampat
adalah murah. Kos bendalir hidraulik adalah mahal.

Kendalian peralatan dan komponen
lebih bersih.

Kendalian peralatan dan komponen hidraulik
kurang bersih (berminyak)

Digunakan untuk kerja ringan Digunakan untuk kerja berat.

Udara termampat  memberikan rintangan
aliran yang rendah.

Bendalir hidraulik menghasilkan
rintangan  tinggi.

Membuat kerja lebih pantas tetapi
kadangkala tersekat-sekat. Membuat kerja perlahan tetapi lancar.

Tidak sesuai untuk kerja yang berhenti
separuh jalan.

Sesuai untuk kerja yang memerlukan sistem
terhenti separuh jalan.

Boleh berfungsi pada suhu yang tinggi.
Merbahaya jika digunakan pada suhu yang
tinggi kerana bendalir hidraulik sangat
mudah terbakar.

Jadual 4.23 Perbezaan antara sistem kawalan pneumatik dan kawalan hidraulik

Foto 4.12 Contoh mesin hidraulik Foto 4.13 Contoh mesin pneumatik

209 209

B
A

B
 4
Komponen Fungsi

Alat Kawalan Utama
Komponen-komponen yang menyambungkan talian
kepada beban.

Alat Pandu
Komponen-komponen yang digunakan untuk mengawal
atau mengatur alat kawalan utama.

Jadual 4.24 Komponen di dalam litar elektrik dan fungsinya

Kawalan Elektrik4.5

4.5.1 Konsep sistem kawalan elektrik

Konsep sistem kawalan
Kawalan elektrik merupakan set komponen yang melaras atau mengawal kerja alatan elektrik yang
lain berdasarkan aturan kerja yang telah ditentukan terlebih dahulu. Salah satu alatan elektrik yang
lazimnya memerlukan kawalan khusus ialah motor elektrik. Sebagai contoh apabila sebuah motor
arus ulang-alik dihidupkan daripada satu bekalan voltan penuh, motor tersebut akan menyebabkan
penggunaan arus yang tinggi antara dua hingga enam kali ganda secara mengejut. Ini boleh
menyebabkan kerosakan terhadap alat atau mesin kawalan motor selain mengganggu talian bekalan
elektrik. Situasi ini juga boleh menjejaskan fungsi motor-motor lain yang menggunakan talian
bekalan elektrik yang sama. Dalam bahagian ini, kawalan elektrik yang dimaksudkan ialah kawalan
elektromagnet yang menggunakan komponen elektromekanikal.

Komponen litar kawalan elektrik
Semua komponen di dalam litar kawalan elektrik terbahagi kepada dua iaitu:

Berikut ialah komponen-komponen penting yang digunakan dalam kawalan elektrik:

•	Pemutus litar miniatur (Miniature circuit breaker, MCB) •	 Pemasa (Timer delay relay, TDR)

•	Geganti beban lampau (Overload relay) •	 Suis

•	Geganti kawalan (Control relay) •	 Suis punat tekan
•	Sesentuh (Contactor) •	 Lampu penunjuk (Indicator light)
•	Sesentuh tambahan (Auxiliary contactor)

210 210

B
A

B
 4
1. Pemutus litar miniatur

Pemutus litar miniatur (PLM) adalah sejenis alat pelindung yang sama fungsi dengan fius yang
digunakan dalam litar kawalan motor. Ia berfungsi untuk memutuskan bekalan secara automatik
apabila berlaku lebihan arus. PLM selalunya adalah untuk kegunaan satu fasa dan tiga fasa dan ia
mempunyai kadar arus yang berbeza-beza contohnya 6A, 16A, 20A, 32A dan sebagainya. PLM
menggunakan prinsip medan magnet, di mana terdapat gelung bersiri dengan litar utama yang
menarik bahagian pelantik untuk memutuskan litar apabila arus melebihi tahap tertentu yang
telah dihadkan untuk sesebuah PLM. Foto 4.14 menunjukkan gambar sebenar PLM dan Foto 4.15
menunjukkan binaan dalaman PLM.

2. Geganti beban lampau

Komponen ini merupakan komponen keselamatan yang
berfungsi secara automatik untuk melindungi beban (motor)
daripada rosak apabila arus berlebihan mengalir melaluinya.
Biasanya, geganti beban lampau akan disambungkan secara siri
dengan motor dan arus beban akan mengalir melalui geganti
beban lampau dan terus ke motor. Di dalam komponen ini,
terdapat dua logam yang mempunyai pengembangan panas
yang berbeza. Apabila arus yang berlebihan melaluinya, ia akan
menyebabkan logam mengembang dan menolak bar, seterusnya
menolak angker. Dengan itu, sentuhan biasa tertutup akan
terbuka dan motor akan berhenti beroperasi.

Foto 4.14  Pemutus litar miniatur Foto 4.15  Binaan dalaman PLM

Foto 4.16  Geganti beban lampau

Rajah 4.35 Kendalian geganti beban lampau apabila berlaku arus berlebihan.

Sentuhan biasa
tertutup

Sebelum Selepas

Plat
dwilogam

Elemen
pemanas

Motor
terminal

Sentuhan biasa
tertutup

Plat
dwilogam

Motor
terminal

Elemen
pemanas

211 211

B
A

B
 4
4. Penyentuh
Penyentuh adalah merupakan bahagian pembawa arus yang terdekat kepada kelengkapan litar
kawalan motor apabila penyentuh tertutup. Ia merupakan sejenis suis yang dikendalikan secara
automatik dengan bantuan kuasa elektromagnet. Penyentuh ini berfungsi sebagai pengasing
atau perantaraan di antara litar kawalan dengan beban (motor) di mana ia membenarkan atau
menghentikan bekalan kuasa ke motor. Penyentuh membenarkan arus mengalir apabila bekalan
kuasa dibekalkan ke gegelung penyentuh dan menyebabkan elektromagnetik terhasil dan
menghentikan pengaliran arus apabila bekalan kuasa ke gegelung terputus. Penyentuh terbahagi
kepada dua iaitu:

a. Sesentuh Lazim terbuka (normally open, NO)
Sesentuh ini akan terbuka semasa penyentuh belum bertenaga. Pada kedudukan ini, arus
tidak akan mengalir di dalam litar.

b. Sesentuh Lazim tertutup (normally close, NC)
Sesentuh ini akan tertutup semasa penyentuh belum bertenaga. Arus akan mengalir dan
akan berhenti apabila penyentuh sudah bertenaga.

Foto 4.18 Penyentuh

3. Geganti kawalan

Geganti kawalan ialah sesentuh atau suis yang dikendali
oleh elektromagnet. Ia hanya digunakan atau dipasang
pada litar kawalan sahaja. Foto menunjukkan contoh
geganti kawalan.

Foto 4.17  Geganti kawalan

Rajah 4.36 Perbezaan bahagian struktur dalaman sesentuh ketika tiada
bekalan arus (A) dan ketika bekalan arus melaluinya (B).

(A) (B)

Sentuhan
sedia buka

Penyentuh
sedia tutup

Gegelung

212 212

B
A

B
 4
5. Pemasa
Pemasa merupakan satu komponen elektronik di dalam litar
kawalan di mana ia membenarkan dan menghentikan pengaliran
arus elektrik pada satu masa tertentu. Masa tersebut boleh
ditentukan dengan melaraskan pelarasnya. Apabila gegelung
menerima tenaga elektrik, sesentuh tidak akan beroperasi
sehinggalah satu tempoh yang telah ditetapkan pada pelaras
pemasa. Selepas masa yang telah ditetapkan, sesentuh akan
beroperasi dan arus akan mengalir melalui litar kawalan. Apabila
bekalan kuasa pada gegelung terputus, maka sesentuh akan
terlepas dan arus tidak akan dapat melaluinya lagi. Pemasa ini
terdiri daripada pemasa saat, minit dan jam. Ia boleh dijadikan
sebagai pemasa sesentuh lazim terbuka (normally open, NO) atau
sesentuh lazim tertutup (normally close, NC).

6. Suis
Suis ialah alat yang digunakan untuk memutuskan litar elektrik, menghentikan aliran aliran arus
elektrik atau boleh mengalihkan aliran arus dari satu pengalir ke pengalir yang lain. Dua perkara
perlu diambil kira sebelum menggunakan suis ialah kesesuaian suis dari segi voltan kendalian dan
arus maksimum suis.

7. Lampu penunjuk
Lampu penunjuk atau lebih dikenali sebagai indicator light
adalah bertujuan untuk memberi maklumat kepada pengguna
litar kawalan tentang kedudukan atau keadaan litar. Sama ada
litar kawalan dalam keadaan berkendali atau tidak berkendali.
Lampu penunjuk penting sebagai salah satu daripada langkah
keselamatan terhadap pengguna. Lebih-lebih lagi litar kawalan
yang menggunakan voltan tinggi. Foto 4.22 menunjukkan contoh
pelbagai bentuk lampu penunjuk.

Lampu penunjuk juga dikenali
sebagai lampu pandu.

Info

Foto 4.19 Pemasa

Foto 4.20 Suis pemilih

Foto 4.22 Lampu penunjuk

Foto 4.21 Suis punat tekan

213 213

B
A

B
 4
Simbol Fungsi

Pemutus litar miniatur
(Miniature circuit

breaker, MCB) Ia berfungsi untuk
memutuskan bekalan
secara automatik apabila
berlaku lebihan arus.

Geganti beban lampau

Geganti beban lampau

Merupakan komponen
keselamatan yang
berfungsi secara
automatik untuk
melindungi beban
(motor) daripada rosak
apabila arus berlebihan
mengalir melaluinya.

Penyentuh
1. Utama
2. Tambahan

Penyentuh lazim terbuka (NO)

Gegelung penyentuh

P

Penyentuh lazim tertutup (NC)

Penyentuh berfungsi
sebagai pengasing atau
perantaraan antara litar
kawalan dengan beban
(motor) yang berfungsi
untuk membenarkan
atau menghentikan
bekalan kuasa ke motor.

Penyentuh tambahan
merupakan tambahan
kepada penyentuh utama
yang tidak dibentuk
untuk membawa arus
motor tetapi hanya
sebagai arus kawalan.

Geganti kawalan

Gegelung geganti kawalan

GK

Geganti kawalan ialah
penyentuh atau suis
yang dikendali oleh
elektromagnet untuk
mengawal litar kawalan.

Suis punat tekan

Punat tekan mula

PM

Punat tekan henti

PH

Melengkapkan dan
memutuskan operasi
sesuatu litar kawalan.

Simbol Fungsi

Jenis
suis

Simbol

Lazim
Terbuka

Lazim
Tertutup

Suis had

Suis
apungan

Suis
tekanan

Suis kaki

Suis
aliran

Suis ialah alat yang
digunakan untuk
memutuskan litar
elektrik, menghentikan
aliran arus elektrik atau
boleh mengalihkan
aliran arus dari satu
pengalir ke pengalir
lain.

Simbol pemasa

pemasa lazim terbuka

pemasa lazim terbuka

TDR

Pemasa (TDR)

Berfungsi untuk
membenarkan
dan menghentikan
pengaliran arus elektrik
pada satu masa tertentu.

Lampu pandu

H

K

M

lampu pandu hijau

lampu pandu merah

lampu pandu kuning

Memberikan maklumat
kepada pengguna
litar kawalan tentang
kedudukan atau
keadaan litar. Sama ada
litar kawalan dalam
keadaan beroperasi atau
tidak beroperasi.

Jadual 4.25 Simbol komponen dan fungsi kawalan elektrik

214 214

B
A

B
 4
Litar kawalan elektrik4.5.2

Litar kawalan elektrik berfungsi untuk memulakan dan menghentikan litar kawalan elektrik, ia
juga berfungsi sebagai alat pelindung kepada alat atau mesin kawalan motor daripada berlakunya
lebihan arus dan litar pintas. Litar kawalan elektrik juga berfungsi untuk mengawal kelajuan motor
dan menukar arah putaran motor.

1. Litar pemula terus pada talian
2. Litar kawalan jujukan
3. Litar kawalan palam
4. Litar kawalan jogging

1.   Litar pemula terus pada alian (TPT)
Pemula terus pada talian (TPT) berperanan untuk memulakan dan menghentikan gerakan
putaran motor. Litar ini dilengkapi dengan beberapa bahagian dan komponen kawalan litar
seperti:

(i) Punat tekan mula dan punat tekan henti
(ii) Geganti beban lampau
(iii) Penyentuh
(iv) Pemencil (suis dan pemutus litar miniatur atau MCB)
Rajah 4.37 menunjukkan gambar rajah pendawaian untuk litar TPT. Manakala, Rajah 4.38
menunjukkan litar skema untuk litar TPT.

Simbol Keterangan

L Talian Hidup (L)

N Talian Neutral (N)

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PLM Pemutus Litar Miniatur (MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban Lampau

M Motor

Rajah 4.37 Gambar rajah pendawaian litar TPT

Litar Pemula Terus Pada Talian (TPT)

Info

Gambar rajah pendawaian ialah gambar
rajah yang menunjukkan semua komponen
dalam sistem dan menunjukkan hubungan
fizikal antara komponen tersebut.

M

P

GBL GBL

PP
P

PM

PH

NL

PLM

GBL

Terdapat empat jenis litar
kawalan elektrik yang

akan dibincangkan dalam
bahagian ini iaitu:

215 215

B
A

B
 4
Simbol Keterangan

L Talian Hidup (L)

N Talian Neutral (N)

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PLM Pemutus Litar Miniatur (MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban Lampau

M Motor

Rajah 4.38 Gambar rajah skema untuk litar TPT

Litar pemula terus pada talian (TPT)

Bil Keterangan Proses

1. Apabila suis punat tekan mula (PM) ditekan, ia akan melengkapkan litar kawalan.

Menghidupkan
motor

2. Gegelung penyentuh (P) akan menjadi elektromagnet.

3. Ini menyebabkan semua penyentuh lazim terbuka akan tertutup.

4. Litar utama menjadi lengkap dan motor berkendali.

5. Apabila punat tekan mula (PM) dilepaskan, litar kawalan masih lengkap (motor
masih berkendali). Keadaan ini berlaku disebabkan oleh wujud litar pegang yang
digunakan untuk menggantikan fungsi punat tekan mula (PM) bila suis tersebut
dilepaskan. Ini menjadikan litar kawalan kekal berfungsi.

6. Untuk menghentikan kendalian motor, punat tekan henti (PH) ditekan. Tindakan
ini menyebabkan litar kawalan menjadi tidak lengkap.

Mematikan
motor

7. Gegelung penyentuh (P) hilang keelektromagnetannya. Sesentuh lazim terbuka
akan menjadi terbuka kembali.

8. Litar utama menjadi tidak lengkap dan menyebabkan motor berhenti berkendali.

9. Selain daripada punat tekan henti (PH) terdapat beberapa kaedah untuk
menghentikan motor. Antaranya adalah apabila berlakunya lebihan arus pada
litar utama dan litar kawalan, sama ada pemutus litar miniatur (PLM) berfungsi
memutuskan litar utama atau geganti beban lampau (GBL) berfungsi memutuskan
litar kawalan. Kedua-dua keadaan ini menyebabkan gegelung penyentuh (P) hilang
keelektromagnetannya dan semua penyentuh kembali kepada kedudukan asal.

Jadual 4.26 Kendalian litar pemula terus pada talian

(a) Litar utama (b) Litar kawalan

M

GBL GBL

GBL

P

P

PH
PM

P

N

N

L L

PLM PLM

P

Info

Gambar rajah skema terdiri daripada dua litar iaitu, litar utama dan litar kawalan. Litar utama – litar yang
menunjukkan penyambungan bekalan kepada motor. Litar kawalan pula ialah litar yang menunjukkan
penyambungan bekalan kepada komponen-komponen kawalan.

216 216

B
A

B
 4
Bil Keterangan Proses

1. Apabila punat tekan mula (PM) ditekan, ia akan melengkapkan litar kawalan.
Gegelung penyentuh (P) akan menjadi elektromagnet untuk menarik kombinasi
antara teras besi dan pelocok. Ini menyebabkan semua penyentuh lazim terbuka
akan tertutup.

Menghidupkan
motor

2. Litar utama menjadi lengkap dan motor berkendali.

3. Pemasa (TDR) terpicu.

4. Apabila punat tekan mula (PM) dilepaskan, motor terus berkendali disebabkan
oleh keadaan litar pegang yang digunakan untuk menggantikan fungsi punat
tekan mula (PM) apabila suis tersebut dilepaskan.

5. Apabila tempoh masa yang ditetapkan pada pemasa (TDR) tiba, penyentuh lazim
tertutup pemasa (TDR) terbuka dan memutuskan talian litar kawalan.

Mematikan
motor

6. Ini menyebabkan gegelung penyentuh (P) hilang keelektromagnetannya.

7. Sambungan bekalan ke litar utama terputus.

8. Motor berhenti berkendali.

Komponen seperti pemasa (timer delay relay, TDR) boleh digunakan sebagai komponen
tambahan di dalam litar TPT. Ini membolehkan litar berfungsi secara separa automatik iaitu
dengan mengawal tempoh masa untuk motor berhenti. Tempoh masa untuk motor berhenti
secara automatik boleh ditetapkan pada komponen pemasa (timer delay relay, TDR). Rajah 4.39
menunjukkan litar TPT yang mempunyai pemasa manakala Jadual 4.27 menunjukkan kendalian
litar yang mempunyai komponen pemasa.

Rajah 4.39 Litar TPT yang mempunyai pemasa (TDR)

Jadual 4.27 Kendalian litar yang mempunyai komponen pemasa

(a) Litar utama (b) Litar kawalan

M

GBL GBL

GBL
P

P

PH
PM

TR

P

N

N

L L

PLM PLM

P

TDR

Litar pemula terus pada talian (TPT)

Simbol Keterangan

L Talian Hidup (L)

N Talian Neutral (N)

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PLM Pemutus Litar Miniatur (MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban Lampau

M Motor

TDR Pemasa

Info

Litar pegang ialah nama yang diberi kepada penyambungan satu penyentuh
tambahan secara selari dengan suis punat tekan mula dalam litar kawalan elektrik.
Litar ini memastikan litar terus hidup walaupun suis punat tekan mula dilepaskan.

217 217

B
A

B
 4
2.   Litar kawalan jujukan
Litar kawalan jujukan melibatkan kendalian menghidupkan beberapa motor secara berturutan
setelah motor yang telah dikenal pasti dihidupkan terlebih dahulu. Rajah 4.40 menunjukkan litar
pendawaian kawalan jujukan yang mengawal dua motor. Manakala, Rajah 4.41 menunjukkan litar
skema kawalan jujukan yang mengawal dua motor. Kendalian yang ditetapkan untuk litar ini ialah
motor M2 tidak boleh dihidupkan selagi motor M1 belum dihidupkan.

Rajah 4.40 Gambar rajah pendawaian litar jujukan yang mengawal dua motor

Rajah 4.41 Litar skema kawalan jujukan yang mengawal dua motor

Litar kawalan jujukan

Litar kawalan jujukan

Simbol Keterangan

L Talian Hidup (L)

N Talian Neutral (N)

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PLM Pemutus Litar Miniatur
(MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban
Lampau

M Motor

M1 M2

GBL2
GBL2

GBL1GBL1

P1 PM2PM1

PH

P2P1

P1P1

P2

P2

N NL L

PLM PLM

P1 P2

Penyentuh P2Penyentuh P1

Geganti beban
lampau, GBL1

Geganti Beban
Lampau, GBL2

M1 M2

GBL1 GBL2

GBL1
PM1

PM2

P1

P1
P2

PH GBL2

Litar 1

Litar 2

P1 P2

N N NL L L

PLM1
PLM1

PLM2

P1

P2

(a) Litar utama (b) Litar kawalan

218 218

B
A

B
 4
Bil Keterangan Proses

1. Apabila punat tekan mula (PM1) ditekan, ia akan melengkapkan
litar kawalan.

Menghidupkan
motor M1

2. Gegelung penyentuh (P1) akan menjadi elektromagnet. Semua penyentuh
lazim terbuka pada P1 akan tertutup.

3. Litar 1 menjadi lengkap dan motor M1 berkendali.

4. Motor M1 terus berkendali walaupun punat tekan mula (PM1)
dilepaskan kerana tindakan litar pegang.

5. Untuk menghidupkan motor M2, apabila punat tekan mula 2 (PM2)
ditekan, ia akan melengkapkan litar 2.

Menghidupkan
motor M26. Gegelung penyentuh (P2) akan menjadi elektromagnet. Semua penyentuh

lazim terbuka pada P2 akan tertutup. Motor M2 akan berkendali.

7. Seperti motor M1, motor M2 juga terus berkendali walaupun punat tekan
mula 2 (PM2) dilepaskan.

8.
Untuk menghentikan kendalian motor M1 dan motor M2, punat tekan
henti (PH) ditekan. Tindakan ini menyebabkan gegelung penyentuh (P1)
hilang keelektromagnetannya. Ini menyebabkan kedua-dua litar terbuka.

Mematikan
motor M1 dan M2

9. Motor M1 dan motor M2 berhenti berkendali.

Jadual 4.28 Kendalian litar kawalan jujukan

Jadual 4.29 Contoh bagaimana untuk menyongsang atau menukar arah putaran motor arus terus

3.  Litar kawalan palam
Litar kawalan palam berfungsi untuk mengawal motor berhenti dengan cara menyongsangkan arah
putaran motor. Putaran motor dapat dihentikan dengan serta-merta dengan menukar arah putaran
motor. Jadual 4.29 menunjukkan contoh kaedah untuk menyongsang atau menukar arah putaran
motor arus terus.

Sambungan asal Cara menyonsang arah

Motor siri

+
c

a b

d
-

+

c

a b

d-

+

c

a b

d-

Motor pirau

+
a

b-

c

d

+
a

b
-

c

d

+
a

b-

c

d

Motor majmuk

+
e

a

f

b

-

c

d

+
e

a

f

b

-

c

d

+ a

e

b

f-

c

d

219 219

B
A

B
 4
Penyentuh tambahan lazim tertutup disambung dalam litar 2 pada rajah  (atas) untuk memastikan litar 2
hanya boleh dikendali apabila litar 1 telah diputuskan. Penyambungan ini dinamakan litar saling kunci elektrik.

Rajah 4.42 menunjukkan gambar rajah pendawaian dan gambar rajah skema litar kawalan palam
yang berfungsi untuk menghentikan motor arus terus jenis pirau dengan serta-merta. Jadual 4.30
pula menerangkan kendalian litar kawalan palam.

Rajah 4.42 Gambar rajah pendawaian dan gambar rajah skema litar kawalan palam

Info

M

PLM

PM1

PM2

PH

P1

P1
P2

GBL

Motor

P2

P1

(a) Litar utama (b) Litar kawalan

M

GBL
PM1

PM2

P1

P1

PH

Litar 1

Litar 2

PL

P1

P2

PLM

P2P2P1
P1

GBL

Motor

Simbol Keterangan

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PLM Pemutus Litar Miniatur (MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban Lampau

M Motor

Litar kawalan palam

220 220

B
A

B
 4
Bil Keterangan Proses

1 Apabila punat tekan mula 1 (PM1) ditekan, ia akan melengkapkan litar
kawalan. Gegelung penyentuh 1 (P1) akan menjadi elektromagnet. Ini
menyebabkan semua penyentuh lazim terbuka pada P1 akan tertutup.

Menghidupkan motor
M jenis pirau

2 Litar 1 menjadi lengkap dan motor M1 berkendali.

3 Untuk menghentikan kendalian motor M1, punat tekan henti (PH)
ditekan. Tindakan ini menyebabkan bekalan kuasa kepada motor
terputus dan menyebabkan putaran motor berhenti secara perlahan
disebabkan inersia.

Mematikan motor M
jenis pirau

4 Bagi membolehkan putaran motor berhenti dengan serta-merta. Punat
tekan mula 2 (PM2) ditekan. Ini menyebabkan penyentuh P2 berfungsi
dan melengkapkan litar 2.

5 Apabila litar 2 lengkap, motor berputar pada arah yang bertentangan
dengan arah putaran asal. Tindakan ini menyebabkan inersia putaran
motor ditentang dan putaran motor berhenti.

6 Jika suis punat tekan mula 2 (PM2) ditekan secara berterusan motor juga
akan berputar dalam arah yang bertentangan.

4.  Litar kawalan jogging
Litar kawalan jogging ialah litar yang mengawal gerakan motor hidup secara berulang-ulang
daripada keadaan berhenti dalam masa yang singkat. Kawalan ini membolehkan gerakan motor
dikawal secara sedikit demi sedikit bagi tujuan tertentu terutama untuk gerakan kecil dan tidak
tetap. Contoh aplikasi litar kawalan jogging adalah dalam penggunaan kren elektrik dan pelaras
cakera satelit. Rajah 4.43 menunjukkan litar pendawaian dan Rajah 4.44 menunjukkan litar skema
kawalan jogging. Jadual 4.31 pula menerangkan kendalian litar tersebut.

Jadual 4.30 Kendalian litar kawalan palam

Rajah 4.43 Litar pendawaian kawalan jogging

M

PLM

NL

PM

JOG

PH

GBL

GK

GK

GK
P

Motor

P

GK

Simbol Keterangan

L Talian Hidup (L)

N Talian Neutral (N)

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PLM Pemutus Litar Miniatur (MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban Lampau

M Motor

JOG Punat tekan JOG

GK Geganti kawalan

221 221

B
A

B
 4
Bil Keterangan Proses

1 Apabila punat tekan mula (PM) ditekan, gegelung geganti kawalan
(GK) menjadi elektromagnet untuk melengkapkan litar 1. Semua
penyentuh lazim terbuka geganti kawalan (termasuk geganti kawalan
yang berada dalam litar 2) akan tertutup.

Menghidupkan
motor M

2 Ini menyebabkan gegelung penyentuh (P) menjadi elektromagnet
untuk menghidupkan motor.

3 Walaupun punat tekan mula  (PM) dilepaskan, motor M masih
tetap berkendali kerana kewujudan litar pegang yang mengekalkan
elektromagnet pada geganti kawalan. Ini memastikan penyentuh (GK)
yang berada pada litar 2 berkeadaan tertutup untuk membolehkan
motor kekal berkendali.

4 Sebelum memulakan kendalian jogging, punat tekan henti (PH)
perlu ditekan terlebih dahulu supaya geganti kawalan (GK) hilang
keelektromagnetan. Sesentuh lazim terbuka GK menjadi terbuka
kembali dan menghentikan motor.

Melakukan operasi
jogging pada motor M5 Kendalian jogging dilakukan dengan menekan punat tekan JOG sedikit

demi sedikit sehingga putaran motor untuk sesuatu kawalan yang
dikehendaki tercapai. Motor tidak berputar terus kerana litar pegang
pada litar 2 tidak berkendali setelah suis punat tekan henti (PH)
ditekan semasa tindakan menghentikan motor dilakukan.

Rajah 4.44 Litar skema kawalan jogging

Jadual 4.31 Kendalian litar kawalan jogging

Simbol Keterangan

L Talian Hidup (L)

N Talian Neutral (N)

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PL Pemutus Litar Miniatur (MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban Lampau

M Motor

JOG Punat tekan JOG

GK Geganti kawalan

(a) Litar utama (b) Litar kawalan

M

GBL
PM

JOG

GK

GK

PH
Litar 1

Litar 2

NL

PLM

GK

P

PLM

NL

P

GBL

Motor

222 222

B
A

B
 4
Litar kawalan jogging juga boleh dibina dengan menggunakan suis  pemilih seperti yang ditunjukkan
dalam rajah 4.45. Jadual 4.32 menerangkan kendalian litar tersebut.

Rajah 4.45 Litar kawalan jogging menggunakan suis pemilih

Jadual 4.32 Kendalian litar kawalan jogging menggunakan suis pemilih

Bil Keterangan Proses

1 Suis pemilih ditetapkan pada kedudukan A1. Suis PM/JOG ditekan
untuk melengkapkan litar kawalan.

Menghidupkan
motor M 2 Gegelung sesentuh(P) menjadi elektromagnet, sesentuh lazim terbuka

P akan tertutup. Motor akan terus berkendali walaupun suis JOG
dilepaskan kerana adanya litar pegang.

3 Sebelum operasi jogging dimulakan, motor perlu dihentikan terlebih
dahulu dengan menekan suis punat tekan henti (PH). Suis pemilih
diset semula pada kedudukan A2. Tindakan ini menjadikan litar
pegang tidak lengkap. Melakukan operasi

jogging pada motor M
4 Operasi jogging dilakukan dengan menekan semula suis PM/JOG

pada masa yang singkat dan dilepaskan. Motor akan hidup sedikit
berdasarkan kendalian suis JOG tersebut.

(a) Litar utama (b) Litar kawalan

M

GBL
PM/JOG

PH

A1

A2

P

NL

PLM

P

PLM

NL

P

GBL

Motor

Simbol Keterangan

L Talian Hidup (L)

N Talian Neutral (N)

PM Punat Tekan Mula

PH Punat Tekan Henti

PL Pemutus Litar Miniatur (MCB)

P Penyentuh

GBL Geganti Beban Lampau

M Motor

JOG Punat tekan JOG

223 223

B
A

B
 4
Contoh aplikasi litar kawalan elektrik
Contoh 1 :
Rajah 4.46 menunjukkan operasi mesin di sebuah kilang. Produk diletakkan dan disusun di dalam
kotak.  Dua buah motor digunakan dalam operasi tersebut bagi menggerakkan produk. Kendalian
motor bagi operasi mesin tersebut adalah seperti berikut:
•	Motor M2 tidak boleh dihidupkan sebelum M1.
•	 Jika M1 motor berhenti, M2 motor turut berhenti.
•	 Jika berlaku beban lampau pada mana-mana motor, kedua-dua motor akan berhenti.

Soalan A
(i)  Tentukan jenis litar kawalan elektrik yang sesuai dengan operasi mesin tersebut.
       Beri alasan untuk jawapan anda.

Penyelesaian :
Litar kawalan elektrik yang sesuai ialah litar kawalan jujukan. Ini kerana kendalian operasi mesin
hampir menyamai dengan kendalian litar jujukan yang boleh menghidupkan beberapa motor secara
berturutan setelah motor yang telah dikenal pasti dihidupkan terlebih dahulu.

M1

M2

Rajah 4.46 Operasi mesin

Produk diturunkan
Produk bergerak
diatas landasan 1

Kotak bergerak di
atas landasan 2

Produk jatuh ke
dalam kotak

224 224

B
A

B
 4
•	Apabila PM1 ditekan, gegelung
penyentuh P1 menjadi
elektromagnet.

•	Litar menjadi lengkap dan
menghidupkan M1

•	Apabila menghidupkan M2,
punat tekan PM2 ditekan

•	M2 terus berkendali kerana
penyentuh tambahan P1 berada
dalam keadaan tertutup.

•	Motor M1 dan M2 terus
berkendali kerana tindakan
litar pegang.

•	Motor M1 dan M2 akan
berhenti apabila PH1 ditekan.

Soalan B
Lakukan pengubahsuaian pada litar di A (ii)
dengan menambah ciri-ciri berikut:

(i) Lampu pandu (kuning) menyala untuk
menunjukkan ada bekalan elektrik dan akan
padam bila M1 hidup.

(ii) Lampu pandu (hijau) akan menyala apabila
M1 dan M2 dihidupkan.

(iii) Lampu pandu (merah) akan menyala untuk
menunjukkan M1 dan M2 berhenti.

Penyelesaian:

Rajah 4.47 Litar kendalian mesin

Rajah 4.48 Litar kendalian mesin

Penyelesaian:

(ii) Lakar pendawaian litar dan terangkan kendalian litar yang telah anda pilih dan terima di A (i).

P1

P2

GBL1
PM1

PM2
P1

P1

P2

PH1
PLM

L N

GBL2

Motor 1

Motor 2

P1

P2

GBL1

Kuning

Hijau

Merah

PM1

PM2

P1

P1

P1

P1

P2

P2

P2

PH1

PH2

PLM

L N

GBL2

225 225

B
A

B
 4
Rumusan

Enjin dua lejang Enjin empat lejang Enjin diesel

Sistem penggerak utama kenderaan

Kawalan hidraulik Kawalan pneumatik

Kawalan elektrik

Daya ( F = p × A )
Empat bahagian utama:

• Bahagian perkhidmatan pembekalan
• Bahagian pengawal pneumatik
• Bhaagian penggerak dan penukar
• Bahagian pemindah tenaga

Kerja ( W = F × D )

t )Kuasa ( P = W

A )Tekanan ( p = F

Jenis litar Kendalian

Litar pemula terus pada talian Menghidup dan mematikan kendalian motor.

Litar kawalan jujukan Menghidupkan beberapa motor setelah motor yang
dikenal pasti dihidupkan terlebih dahulu.

Litar kawalan palam Motor dihentikan dengan cara menyongsangkan
arah putaran.

Litar kawalan jogging Motor boleh dihidupkan secara berulang-ulang
daripada keadaan berhenti dalam masa singkat.

226 226

B
A

B
 4
Arahan:
Pelajar diminta untuk mereka bentuk pelbagai media persembahan secara kreatif dan inovatif
berkaitan kenderaan masa hadapan bagi mempromosi penggunaan kenderaan cekap tenaga
berdasarkan elemen kelestarian.

Langkah-langkah aktiviti:

1. Pelajar dibahagikan di dalam kumpulan kecil.
2. Pelajar diminta menyenaraikan kebaikan penggunaan kenderaan cekap tenaga beserta contoh.
3. Pelajar diminta membincangkan kaedah untuk promosi penggunaan kenderaan cekap tenaga

berdasarkan elemen kelestarian.
4. Melaksanakan tugasan menggunakan media elektronik dan mempersembahkan tugasan secara

kreatif dan inovatif. Contohnya menghasilkan laman sesawang, blog, pamflet atau brosur dan
sebagainya.

Aktiviti

Kebaikan kenderaan cekap tenaga Contoh

227 227

B
A

B
 4
Latihan

(a) Namakan lejang tersebut.
 _____________________________________________________________

(b) Huraikan keadaan dalam silinder bagi lejang itu.
 _____________________________________________________________

Rajah A

Palam pencucuh

Liang ekzos

Liang masukkan

Kotak engkol

Liang pindah

1. Rajah A menunjukkan salah satu daripada lejang dalam sebuah enjin petrol.

2. Rajah B menunjukkan sebuah forklift yang menggunakan sistem hidraulik untuk mengangkat
dan menurunkan produk (beban).

Kendalian bagi forklift itu seperti berikut:
•	 Mengangkat beban dengan laju dan menurunkan dengan perlahan.
•	 Boleh berhenti pada mana-mana kedudukan.
•	 Dapat mengelakkan beban daripada jatuh ke bawah apabila beban berlebihan.

(a)  Berdasarkan kendalian berikut, lakarkan litar kawalan hidraulik itu.
(b)  Huraikan kendalian itu.
(c)  Senaraikan tiga kelebihan sistem hidraulik bagi kegunaan forklift itu.

Rajah B

Beban

Pelantar

Silinder

228 228

B
A

B
 4
4. Rajah D menunjukkan sebuah tangki air yang digunakan untuk bekalan air bersih bagi
sebuah sekolah. Tangki air itu beroperasi menggunakan sebuah motor untuk mengumpul air
dari kolam takungan.

3. Rajah C menunjukkan sebuah mesin penutup botol. Mesin ini menggunakan sistem kawalan
pneumatik untuk berkendali.

Kendalian bagi motor elektrik itu seperti berikut:
•	 Motor berkendali menyedut air apabila punat tekan mula ditekan.
•	 Motor berhenti berkendali apabila tangki penuh.
•	 Lampu penunjuk hijau menunjukkan motor berkendali.
•	 Lampu pandu merah menunjukkan motor tidak berkendali.

Kendalian mesin penutup botol itu adalah seperti berikut:
•	 Kelajuan penekan penutup botol boleh dikawal.
•	 Penekan hanya berkendali (menekan) hanya apabila

punat ditekan.
•	 Penekan kembali kepada kedudukan asal apabila

punat tekan dilepaskan.
•	 Tekanan udara termampat di dalam sistem

dapat dikawal.

(a)  Berdasarkan kendalian berikut, lakarkan litar kawalan elektrik itu.
(b)  Huraikan kendalian litar itu.
(c)  Senaraikan dua komponen yang berfungsi separa automatik.

(a)  Berdasarkan kendalian berikut, lakarkan litar
 kawalan pneumatik itu.
(b)  Huraikan kendalian litar pneumatik itu.
(c)  Senaraikan dua komponen di bahagian
       perkhidmatan pembekalan.

Penekan
penutup botol

Botol

Tangki air

Rumah kawalan

Kolam takungan

Rajah C

Rajah D

229 229

B
A

B
 4
230 230

Glosari

Agenda Tempatan 21(LA 21) - Satu pelan tindakan pembangunan lestari global.
Alternator - Mengecas semula bateri serta memberikan bekalan tenaga untuk sistem elektrik kenderaan
apabila enjin dihidupkan.
Arus terus (AT)- Arus yang mengalir satu hala sahaja.
Arus ulang-alik (AU) - Arus yang mengalir dalam dua hala yang bertentangan.
Atom nuklear- Tenaga yang terhasil daripada tindak balas atom atau nukleusnya.
Bahan api fosil - Bahan api daripada sumber semula jadi (seperti arang batu, petroleum, dan gas asli) yang
terhasil daripada penguraian sisa-sisa haiwan dan tumbuhan berjuta-juta tahun dahulu.
Bahan jenis-N - Bahan semikonduktor (separa pengalir) yang diserap dengan unsur yang mempunyai lima
elektron valensi/pentavalens.
Bahan jenis-P - Bahan semikonduktor (separa pengalir) yang diserap dengan unsur yang mempunyai tiga
elektron valensi/trivalens.
Brif - Suatu penjelasan bagi keinginan dan keperluan.
Closing the loop - Konsep penekanan proses yang menghasilkan sisa sifar.
Efficient design - Konsep yang memfokuskan kepada penghasilan sesuatu reka bentuk yang baik.
Ekosistem - Sistem lingkungan hidup semula jadi yang terbentuk sebagai hasil daripada tindakan yang
menyaling antara benda-benda hidup dengan persekitarannya.
Elektron - Zarah yang lebih kecil daripada atom dan mempunyai cas negatif. Bergerak bebas di bawah
pengaruh medan elektrik atau magnet dan tidak terikat pada atom atau molekul.
Empis air - Injap atau pintu air suis untuk mengatur aliran air.
Enjin diesel - Enjin pembakaran dalam yang menggunakan tenaga haba dari udara yang dimampatkan untuk
membakar bahan api dalam silinder.
Enjin petrol - Enjin pembakaran dalam yang menggunakan minyak petrol sebagai bahan api.
Enjin dua lejang - Kitaran enjin pembakaran dalam yang memerlukan dua lejang omboh untuk
melengkapkan satu kitaran penuh bagi satu putaran aci.
Enjin empat lejang -  Kitaran enjin pembakaran dalam yang memerlukan empat lejang omboh untuk
melengkapkan satu kitaran penuh bagi satu putaran aci.
Eskalator - Tangga bergerak untuk membawa orang naik atau turun antara tingkat bangunan.
Estetika - Membincangkan tentang seni dan kecantikan sesuatu produk.
Evolusi - Proses perubahan secara beransur-ansur di mana sesuatu boleh berubah menjadi bentuk lain.
Faktor kepelbagaian - Suatu kiraan anggaran yang membenarkan pengurangan arus bagi alat, saiz pengalir
kabel, pengasing dan alat perlindungan.
Flora - Keseluruhan tumbuh-tumbuhan yang terdapat di sesuatu habitat.
Foton - Zarah yang tidak mempunyai jisim, yang merupakan kuantum cahaya.
Galvanometer - Alat untuk mengesan atau mengukur arus elektrik.
Gambar rajah litar skema - Gambar rajah susunan dan penyambungan komponen bagi sesebuah litar dengan
menggunakan simbol tertentu.
Gambar rajah pendawaian - Gambar rajah yang menunjukkan semua komponen dalam sistem dan
menunjukkan hubungan fizikal antara komponen tersebut.
Gambar rajah perpaipan - Gambar rajah susunan dan penyambungan komponen yang dilukis dalam bentuk
keratan rentas komponen bagi sesebuah litar.

G
LO

SA
R

I
231 231

Grid Nasional - Talian penghantaran tenaga elektrik di Malaysia yang menghubungkan semua stesen jana
kuasa elektrik utama.
Injap pelega tekanan - Adalah sejenis alat yang digunakan untuk mengawal kadar aliran tekanan bendalir
dalam sistem dan melindungi komponen lain daripada menerima tekanan berlebihan.
Karburetor - Mengewapkan atau menukarkan sifat petrol dari cecair kepada bentuk pendebuan bahan api
untuk mencampurkan bahan api dan udara mengikut nisbah tertentu bagi tujuan pembakaran yang sempurna
didalam silinder enjin.
Kearuhan - Keupayaan sesuatu pengalir untuk menghasilkan voltan teraruh apabila arus berubah.
Kelestarian - Kebolehan atau keupayaan sesuatu untuk dikekalkan atau pengekalan sendiri.
Kejuruteraan - Bidang kerjaya yang mengamalkan ilmu sains dalam menyelesaikan sesuatu masalah secara
fizikal dan bersistem.
Kereta elektrik - Kereta yang bergerak dengan menggunakan tenaga elektrik.
Kereta hibrid - Kereta yang bergerak menggunakan kombinasi kuasa elektrik dan bahan api.
Kereta solar - Kereta yang bergerak menggunakan tenaga solar atau matahari.
Komutator - Perkakas untuk mengubah arah arus elektrik (terutama untuk menukar arus ulang-alik menjadi arus terus).
Lejang - Pergerakan piston atau omboh dari titik tetap atas ke titik tetap bawah atau sebaliknya.
Light Rail Transit (LRT) - Transit Aliran Ringan, iaitu sejenis rangkaian kereta api penumpang yang
menggunakan kuasa elektrik yangg beroperasi di bandar raya Kuala Lumpur dan juga di kawasan sekitarnya.
Litar kawalan Jogging - Merupakan litar yang mengawal gerakan motor hidup secara berulang-ulang
daripada keadaan berhenti dalam masa yang singkat.
Litar kawalan jujukan - Merupakan kendalian yang melibatkan tatacara menghidupkan beberapa motor
secara bergilir setelah motor yang telah dikenalpasti dihidupkan terlebih dahulu.
Litar kawalan palam - Berfungsi untuk mengawal motor berhenti dengan cara menyongsangkan arah.
putaran motor. Putaran motor dapat dihentikan dengan serta-merta dengan menukar arah putaran motor.
Lukisan isometri - Satu cara bagi menghasilkan pandangan objek dalam bentuk 3D (tiga dimensi).
Lukisan oblik - Lukisan ini bertujuan untuk mempamerkan objek dalam bentuk 3D (tiga dimensi).
Mass Rapid Transit (MRT) - Sistem transit atau pengangkutan awam yang beroperasi menggunakan rel,
berkeupayaan membawa lebih 40 000 orang/jam sehala dan mempunyai kekerapan perkhidmatan yang tinggi.
Medan magnet - Kawasan di sekeliling magnet yang ada daya magnetnya atau ada tarikan magnetnya.
Model berskala - Sebagai perbandingan antara jarak pada peta (gambar) dengan jarak yang sebenarnya.
Model komputer - Program komputer, atau jaringan komputer, yang mensimulasikan sesebuah reka bentuk tertentu.
Model prototaip - Satu jenis, bentuk, atau contoh dari beberapa bentuk asli yang berfungsi sebagai contoh,
asas, lambang, atau standard untuk kategori yang sama.
More from less - Konsep kelestarian untuk mengecapi lebih dengan penggunaan yang sedikit.
Motor elektrik - Menukar tenaga elektrik kepada tenaga mekanikal.
Palam ukur celup - Mengukur aras minyak pelincir dalam takung minyak pelincir.
Palam buang minyak - Lubang saluran keluar bagi membuang minyak pelincir yang kotor.
Palam Pencucuh - Berfungsi mengeluarkan percikan bunga api untuk menyalakan campuran udara dan
bahan api yang termampat di ruang pembakaran.
Palam pengisi minyak - Lubang saluran masuk bagi mengisi minyak pelincir yang bersih.
Pam minyak pelincir - Berfungsi mengepam dan menyedut minyak dari takung minyak untuk dihantar ke
seluruh bahagian enjin yang bergerak.
Papan agihan - Papan berbentuk kotak tempat beberapa fius MCB dalam sistem agihan voltan.
Penjana - Alat untuk menjanakan tenaga elektrik.

G
LO

SA
R

I
232 232

Pengaut - Mengaut serta menyimbah minyak pelincir ke bahagian enjin yang bergerak di dalam bongkah
silinder enjin.
Pemampat - Menyedut udara dan menjadikan udara termampat bertekanan tinggi.
Pemula Terus Pada Talian (TPT) - Berperanan sebagai pemula atau penghidup dan menghentikan gerakan
putaran motor.
Penapis minyak pelincir - Penapis berfungsi untuk menapis minyak pelincir yang membawa segala kotoran
yang datang dari bawah enjin.
Penapis Udara - Penapis udara merupakan komponen yang berfungsi untuk menapis segala kekotoran yang
datang dari saluran udara daripada masuk ke dalam karburetor seterusnya di dalam enjin.
Pembangunan - Proses perubahan yang mencakupi seluruh sistem sosial, seperti politik, ekonomi,
infrastruktur, pertahanan, pendidikan dan teknologi, kelembagaan, dan budaya.
Pembinaan - Suatu usaha, tindakan dan kegiatan yang dilakukan secara berdaya maju bagi memperolehi
hasil yang lebih baik.
Pengangkutan - Merujuk kepada kenderaan yang membawa seseorang atau sesuatu dari  satu tempat ke satu
tempat yang lain.
Penyaring - Adalah sejenis alat yang digunakan untuk menyaring bendalir keluar dari tangki ke pam.
Perindustrian - Kegiatan ekonomi yang memproses atau mengolah barangan dengan menggunakan
infrastruktur dan peralatan seperti mesin dan sebagainya.
Pneumatik - Perkara yang berkaitan dengan udara yang dikendalikan oleh udara mampat.
Prototaip - Model pertama yang dibina bagi menghasilkan sesuatu.
Radiator - Tempat pertukaran haba dimana cecair pendingin yang panas melalui bahagian enjin akan
disejukkan semula.
Rambatan air - Gerakan gelombang tenaga yang berlaku pada gelombang air mengikut arah yang normal
dengan muka gelombang yang biasanya berbentuk sfera, sebahagian sfera atau satah.
Reaktor - Alat yang digunakan dalam penghasilan tenaga nuklear.
Reka bentuk - Sebagai seni terapan, seni bina, dan berbagai pencapaian kreatif lainnya
Rod- Batang daripada logam yang lurus.
Sirip pendingin - Memberikan permukaan yang lebih luas untuk pelepasan haba.
Sisa bahan pepejal - Bahan buangan yang terhasil daripada tumbuhan atau sektor perladangan yang biasanya
dalam bentuk pepejal.
Sosial - Segala hal yang bersangkutan dengan hal-hal kemasyarakatan.
Stim - Wap yang terjadi apabila air dipanaskan ke takat didih.
Sumber asli - Bahan-bahan yang boleh didapati dalam alam semula jadi, dan sering kadang-merujuk kepada
sumber-sumber utama seperti sumber air, udara, tumbuh-tumbuhan, haiwan, dan lain-lain.
Takung minyak pelincir - Tempat menakung minyak pelincir
Teknologi - Aktiviti yang melibatkan sains dan seni makanik bagi menghasilkan sesuatu produk.
Teknologi Hijau - Pembangunan mengurangkan kesan negatif daripada aktiviti manusia.
Tenaga - Tenaga ialah kebolehan atau kuasa untuk membuat sesuatu kerja. Sebagai contoh, untuk
menjalankan proses kehidupan seperti bergerak, bernafas dan bertumbesaran.
Tolok tekanan - Adalah sejenis alat yang digunakan untuk menunjukkan kadar tekanan.
Travelator - Laluan pejalan kaki yang bergerak secara mendatar, biasanya terdapat di terminal lapangan
terbang dan sebagainya.
Unjuran ortografik - Satu kaedah yang digunakan dalam penghasilan produk bidang kejuruteraan bagi
menerangkan  bentuk dan dimensi bagi pelbagai rupa hasil  dari bidang kejuruteraan.

G
LO

SA
R

I
233 233

Indeks

A
Agenda Tempatan 21(LA 21)  13, 14, 15, 16, 17
Alternator   162

Arus terus (AT)  90, 98, 99, 100, 101, 106, 218,
219
Arus ulang-alik (AU)  88, 89, 90, 98, 99, 100,
103, 106, 112, 209

B
Boya  91, 92
Brif  47, 67

C
Closing the loop  9, 68

D
Dokumentasi  64

E
Efficient design  12, 68
Elektron  95
Elemen kelestarian  6, 8, 9, 21
Empis air  85
Enjin diesel  147, 152, 159
Enjin Petrol  147, 152, 159
Enjin dua lejang  148, 149
Enjin empat lejang  148, 152
Estetika  39
Evolusi  4, 5, 6, 33, 35

F
Faktor kepelbagaian  114, 115
Foton  95

G
Gambar rajah litar skema  190, 204

Gambar rajah pendawaian  125, 127, 214, 217
Gambar rajah perpaipan  190, 197, 205
Grid Nasional  107, 109

H
Hidraulik

I
Idea Awalan  49
Idea penyelesaian  54
Injap pelega tekanan  186, 191, 199

K
Karburetor  159
Kereta elektrik  4, 19, 171
Kereta hibrid  172, 175
Kereta solar  173
Komutator  103, 106

L
Litar kawalan Jogging  220
Litar kawalan jujukan  217
Litar kawalan palam  218
Lukisan isometri  55
Lukisan oblik  55

M
Medan magnet  98
Model berskala  58
Model komputer  59
Model prototaip  60
More from less  11, 68
Motor elektrik  185, 198

IN
D

EK
S
234 234

N
Nuklear  79, 81, 83, 84

P
Palam ukur celup  167, 168
Palam buang minyak  167, 168
Palam Pencucuh  149, 151, 152, 159
Pam minyak pelincir  167, 168
Papan agihan  119
Penjana  98, 99, 100, 101, 102, 106
Pengaut  167, 168
Pemampat  197, 198, 203
Pemula Terus Pada Talian (TPT)  214
Pemasa (Timer Delay Relay, TDR)  209, 212, 213
Penapis minyak pelincir   168
Penapis Udara  160, 161, 199
Pemeliharaan  3, 5
Pemuliharaan  3, 5
Pengangkutan  22, 142, 144
Penyaring  186
Perindustrian  25
Pneumatik  195, 92

R
Radiator  164, 166, 172
Rambatan  91
Rawatan air  23
Reaktor  82, 83
Reka bentuk  33

S
Sirip pendingin  164
Sisa bahan pepejal  94

T
Takung minyak pelincir  167, 168
Teknologi Hijau  5, 18, 21
Tolok tekanan  185, 199
Travelator  145

U
Unjuran ortografik  54

IN
D

EK
S
235 235

Rujukan

Abd Samad Hanif., Azmi Basir., Mohd Saaya Mohd Adris., & Maimunah Husien. (2011). Teknologi
Kejuruteraan Tingkatan 4. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka

Abdull Hamid Othman., Chia Song Choy., K. Viswanathan., & Zulkarnain Md. Amin. (1993). Pengajian
Kejuruteraan Elektrik dan Elektronik Tingkatan 4. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Al-Hassani, Salim T. S. (2007). 1001 Inventions: Muslim Heritage in Our World (2nd Edition). Manchester:
Foundation for Science, Technology and Civilization.

Ausubel, J. H., Sladovich, H. E. (Ed). (1989). Technology and Environment. New York: National Academy
Press.

Approval of Electrical Equipment (Electricity Regulations 1994) Information Booklet. (2014). Putrajaya:
Suruhanjaya Tenaga.

Ching, Francis D. K. (1996). Architecture: Form, Space and Order (2nd Edition). New York: John Wiley &
Sons.

Cunningham, W. P., Cunningham, M. A. (2004). Principles of Environmental Science: Inquiry and Application
(2nd Edition). New York: McGraw-Hill.

Industrial Designer Society of America. (2003). Design Secrets: Products. Massachusetts: Rockport Publishers.

Ismail Daud., Dina Maizana., & Rosnazri Ali. (2005). Power System Fundamentals. Arau: Kolej Universiti
Kejuruteraan Utara Malaysia.

Jabatan Keselamatan Elektrik. (2008). Garis Panduan Pendawaian Elektrik di Bangunan Kediaman. (2008).
Putrajaya: Suruhanjaya Tenaga.

John, V. (1992). Introduction to Engineering Materials (3rd Edition). New York: Industrial Press.

Kaharrudin Ismail., Azmi Mohd Yassir., & Ramli Asun. (2005). Mechanical Engineering Studies Form 4. Kuala
Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka

Luque, A., & Hegedus. S. (2003). Handbook of Photovoltaic Science and Engineering. New York: John Wiley &
Sons.

Machowski, J., Bialek, J. W., & Bumby, J. R. (2008). Power System Dynamics: Stability and Control (2nd
Edition). NewYork: John Wiley & Sons

Maimunah Husien., Mohd Saaya Mohd Adris., Mohd Razin Ong Abdullah., & Abdul Samad Hanif. (2003).
Teknologi Kejuruteraan Tingkatan 5. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Maklumat Prestasi dan Statistik Industri Pembekalan Elektrik di Malaysia. (2013). Putrajaya: Suruhanjaya
Tenaga.

Malaysia Energy Statistic Handbook 2015. (2015). Putrajaya: Suruhanjaya Tenaga.

Md. Nasir Abd. Manan. (2010). Pendawaian Elektrik Di Bangunan Kediaman: Panduan Berpandukan MS IEC
60364. Kuala Lumpur: IBS Buku Sdn Bhd

Merkle, D., Schrader, B., & Thomes. M. (2003). Hydraulics Basic Level Textbook. Denkendorf: Festo Didatic
Gmbh & Co.

Mohd Isa bin Idris., Sabariah binti Haji Bohanudin., Norjah binti Janudin., Norani binti Hamzah., & Salwani
binti Mohd Daud. (2002). Pengajian Kejuruteraan Elektrik dan Elektronik Tingkatan 4. Kuala Lumpur:
Dewan Bahasa dan Pustaka.

Nasir Nayan. (2011). Isu-isu dan Pengurusan Alam Sekitar Fizikal. Tanjung Malim: Univeristi Pendidikan
Sultan Idris.

R
U

JU
K

A
N
236 236

Nik Safiah Karim., Farid M. Onn., Hashim Haji Musa., & Abdul Hamid Mahmood. (2011). Tatabahasa
Dewan (Edisi Ketiga). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Perubahan Alam Sekitar Bumi: Compton’s by Britannica (Edisi Terjemahan Bahasa Malaysia). (2012). Kuala
Lumpur: Insititut Terjemahan & Buku Malaysia.

Pollack, H. W. (1988).  Material Science and Metallurgy. New Jersey: Prentice Hall.

Renwick, P. (2002). Design and Technology 2. Singapore: Pearson Longman.

Saadat, H. (2004). Power System Analysis (3rd Edition). NewYork: McGraw-Hill

Stensel, P., Tung, A., & Soh, B. S. (2001). Design and Technology 1. Singapore: Pearson Longman.

Yahya Emat. (2008). Teknologi Pemasangan Elektrik. Kuala Lumpur: IBS Buku Sdn Bhd

Zaini Ujang. (2009). Minda Lestari: Pembangunan Negara dan Pemulihan Alam Sekitar. Skudai: Universiti
Teknologi Malaysia.

R
U

JU
K

A
N
Dengan ini SAYA BERJANJI akan menjaga buku ini
dengan baik dan bertanggungjawab atas kehilangannya

serta mengembalikannya kepada pihak sekolah pada
tarikh yang ditetapkan.

Skim Pinjaman Buku Teks

Sekolah

Nombor Perolehan:

Tarikh Penerimaan:

BUKU INI TIDAK BOLEH DIJUAL

Tahun Tingkatan Nama Penerima Tarikh
Terima
1 cover

2 RUKUN NEGARA 28.9.16

3 ASAS KELESTARIAN (NE)

AKAD SPBT