saiz 18 ptsaiz 40x30 mm

saiz 21 pt

spine 9
mm

saiz 66 pt

saiz 33x24 mm

saiz 32 pt

saiz 2.5 cm
RUKUN NEGARA
Bahawasanya Negara Kita Malaysia

mendukung cita-cita hendak:

Mencapai perpaduan yang lebih erat dalam
kalangan seluruh masyarakatnya;

Memelihara satu cara hidup demokrasi;

Mencipta satu masyarakat yang adil di mana
kemakmuran negara akan dapat dinikmati bersama

secara adil dan saksama;

Menjamin satu cara liberal terhadap tradisi-tradisi
kebudayaannya yang kaya dan pelbagai corak;

Membina satu masyarakat progresif yang
akan menggunakan sains dan teknologi moden;

MAKA KAMI, rakyat Malaysia, berikrar
akan menumpukan seluruh tenaga dan usaha kami

untuk mencapai cita-cita tersebut berdasarkan
prinsip-prinsip yang berikut:

KEPERCAYAAN KEPADA TUHAN
KESETIAAN KEPADA RAJA DAN NEGARA

KELUHURAN PERLEMBAGAAN
KEDAULATAN UNDANG-UNDANG
KESOPANAN DAN KESUSILAAN

(Sumber: Jabatan Penerangan, Kementerian Komunikasi dan Multimedia Malaysia)
KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH

GEOGRAFI
TINGKATAN 1

PENULIS
Hisham Azman bin Ibrahim

Mohamad Khairun Fitri bin Ahmad

EDITOR
Sarimah binti Darus

‘Amirah Anas binti Anuar

PEREKA BENTUK
Halizah binti Hamzah

Husnidah binti Hussin

Nurfazilah binti Mohd Isa

ILUSTRATOR
Khairuzikri bin M.Shahid

ERA VISI SDN. BHD. (269326-H)

2016
Penerbitan buku teks ini melibatkan kerjasama banyak
pihak. Sekalung penghargaan dan terima kasih
ditujukan kepada semua pihak yang terlibat:

• Jawatankuasa Penambahbaikan Pruf Muka
 Surat, Bahagian Buku Teks,
 Kementerian Pendidikan Malaysia

• Jawatankuasa Penyemakan Pembetulan
 Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
 Kementerian Pendidikan Malaysia

• Jawatankuasa Penyemakan Naskhah
 Sedia Kamera, Bahagian Buku Teks,
 Kementerian Pendidikan Malaysia

• Pegawai-pegawai Bahagian Buku Teks
 dan Bahagian Pembangunan Kurikulum,
 Kementerian Pendidikan Malaysia

• Arkib Negara Malaysia

• Kementerian Pelancongan dan Kebudayaan Malaysia

• Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia

• Jabatan Perangkaan Malaysia

• Jabatan Pengairan dan Saliran Malaysia

• Jabatan Alam Sekitar Malaysia

• Stesen Janaelektrik Sungai Perak

• Unit Komunikasi Korporat, Sarawak Hidro Sdn. Bhd.

• Utusan Melayu (M) Berhad

• Sinar Harian Online

• SMK Kg. Sertik, Karak, Pahang

• SMK Sulaiman, Bentong, Pahang

• Jawatankuasa Kawalan Mutu, Era Visi Sdn. Bhd.

• Semua pihak yang terlibat secara langsung atau
 tidak langsung dalam menjayakan penerbitan
 buku ini

PENGHARGAANNO. SIRI BUKU: 0063

©Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana bahan
dalam buku ini, tidak dibenarkan diterbitkan
semula, disimpan dalam cara yang boleh
dipergunakan lagi, ataupun dipindahkan
dalam sebarang bentuk atau cara, baik
dengan elektronik, mekanik, penggambaran
semula mahupun dengan cara perakaman
tanpa kebenaran terlebih dahulu daripada
Ketua Pengarah Pelajaran Malaysia,
Kementerian Pendidikan Malaysia.
Perundingan tertakluk kepada perkiraan
royalti atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia oleh:
ERA VISI SDN. BHD. (269326-H)

A2-1, Block A, Plaza Dwi Tasik,
Jalan 5/106 Bandar Sri Permaisuri,
56000 Cheras, Kuala Lumpur.
Tel: 03-9174 3693  Fax: 03-9172 3693
Emel: eravisisdnbhd@gmail.com

Reka Letak dan Atur Huruf:
Era Visi Sdn. Bhd.
Muka Taip Teks: macleeks2r
Saiz Muka Taip Teks: 12 poin

Dicetak oleh:
BHS BOOK PRINTING SDN. BHD. (95134-K)

Lot 4, Lorong CJ 1/1B, Kawasan
Perindustrian Cheras Jaya,
43200 Cheras,
Selangor Darul Ehsan,
Malaysia.

KPM 2016 ISBN 978-967-0483-48-1
KANDUNGAN
Penghargaan ii
Kandungan iii
Pendahuluan vi

Kemahiran Geografi

Arah  1-11

1.1 Arah Mata Angin
1.2  Cara Menentukan Arah Mata Angin Menggunakan Matahari
1.3  Cara Menentukan Arah Mata Angin Menggunakan Kompas
1.4  Bearing Sudutan
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Kedudukan 12-23

2.1 Kedudukan Relatif
2.2  Latitud dan Longitud
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Peta Lakar  24-33

3.1    Ciri-ciri Peta Lakar
3.2   Simbol-simbol dalam Peta Lakar
3.3   Pandang Darat Fizikal dan Pandang Darat Budaya
3.4    Langkah-langkah Melukis Peta Lakar
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Lakaran Peta Malaysia 34-41

4.1    Kedudukan Negeri-negeri di Malaysia
4.2    Kedudukan Ibu Negeri, Ibu Negara dan Pusat Pentadbiran
         Kerajaan Persekutuan di Malaysia
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Geografi Fizikal: Bentuk Muka Bumi dan Saliran

Bumi  42-55

5.1 Sistem Fizikal Bumi
5.2 Struktur Bumi
5.3 Benua, Lautan, Laut Utama dan Selat
5.4 Kesan Pergerakan Kerak Bumi
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Arah  1-11

1.1 Arah Mata Angin
1.2  Cara Menentukan Arah Mata Angin Menggunakan Matahari
1.3  Cara Menentukan Arah Mata Angin Menggunakan Kompas

BAB
1

Kedudukan 12-23

2.1 Kedudukan Relatif
2.2  Latitud dan Longitud
 Imbas Kembali

BAB
2

Peta Lakar  24-33

3.1    Ciri-ciri Peta Lakar
3.2   Simbol-simbol dalam Peta Lakar
3.3   Pandang Darat Fizikal dan Pandang Darat Budaya

BAB
3

Lakaran Peta Malaysia 34-41

4.1    Kedudukan Negeri-negeri di Malaysia
4.2    Kedudukan Ibu Negeri, Ibu Negara dan Pusat Pentadbiran
         Kerajaan Persekutuan di Malaysia

BAB
4

Bumi  42-55

5.1 Sistem Fizikal Bumi
5.2 Struktur Bumi

BAB
5

iii
Bentuk Muka Bumi 56-73

6.1 Bentuk Muka Bumi di Malaysia
6.2 Lokasi Pelbagai Bentuk Muka Bumi di Malaysia
6.3 Kepentingan Pelbagai Bentuk Muka Bumi di Malaysia
  Imbas Kembali
  Cabaran Prestasi

Saliran 74-85

7.1 Pandang Darat Fizikal Peringkat Aliran Sungai
7.2 Sungai dan Tasik Utama di Malaysia
7.3 Kepentingan Sungai dan Tasik di Malaysia
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Geografi Manusia: Penduduk dan Petempatan

Penduduk di Malaysia 86-95

8.1  Taburan Penduduk di Malaysia
8.2  Faktor-faktor yang Mempengaruhi Taburan Penduduk Malaysia
  Imbas Kembali
  Cabaran Prestasi

Petempatan di Malaysia 96-107

9.1  Jenis-jenis Petempatan di Malaysia
9.2 Pola Petempatan di Malaysia
9.3 Fungsi Petempatan Bandar dan Luar Bandar
  Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Geografi Kawasan

Bentuk Muka Bumi dan Saliran di Asia Tenggara 108-119

10.1   Negara-negara di Asia Tenggara
10.2  Bentuk Muka Bumi di Asia Tenggara
10.3  Sungai dan Tasik Utama di Asia Tenggara
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Penduduk dan Petempatan di Asia Tenggara 120-131

11.1  Taburan Penduduk di Asia Tenggara
11.2  Fungsi-fungsi Petempatan Bandar Utama di Asia Tenggara
 Imbas Kembali

Cabaran Prestasi

Bentuk Muka Bumi 56-73

6.1 Bentuk Muka Bumi di Malaysia
6.2 Lokasi Pelbagai Bentuk Muka Bumi di Malaysia
6.3 Kepentingan Pelbagai Bentuk Muka Bumi di Malaysia

BAB
6

Saliran 74-85

7.1 Pandang Darat Fizikal Peringkat Aliran Sungai
7.2 Sungai dan Tasik Utama di Malaysia
7.3 Kepentingan Sungai dan Tasik di Malaysia

BAB
7

Penduduk di Malaysia 86-95

8.1  Taburan Penduduk di Malaysia
8.2  Faktor-faktor yang Mempengaruhi Taburan Penduduk Malaysia
  Imbas Kembali

BAB
8

Petempatan di Malaysia 96-107

9.1  Jenis-jenis Petempatan di Malaysia
9.2 Pola Petempatan di Malaysia
9.3 Fungsi Petempatan Bandar dan Luar Bandar

BAB
9

Bentuk Muka Bumi dan Saliran di Asia Tenggara 108-119

10.1   Negara-negara di Asia Tenggara
10.2  Bentuk Muka Bumi di Asia Tenggara
10.3  Sungai dan Tasik Utama di Asia Tenggara

BAB
10

Penduduk dan Petempatan di Asia Tenggara 120-131

11.1  Taburan Penduduk di Asia Tenggara
11.2  Fungsi-fungsi Petempatan Bandar Utama di Asia Tenggara
 Imbas Kembali

BAB
11

iv
Isu dan Pengurusan Alam Sekitar

Sumber Air    132-143

12.1   Jenis-jenis Sumber Air
12.2   Punca Krisis Air di Malaysia
12.3   Kesan Krisis Air di Malaysia
12.4   Langkah Mengurangkan Kesan Krisis Air
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Sisa Domestik 144-155

13.1 Jenis-jenis Sisa Domestik
13.2   Sisa-sisa Domestik di Malaysia
13.3   Kesan-kesan Pembuangan Sisa Domestik di Malaysia
13.4   Langkah-langkah Mengurangkan Kesan Pembuangan Sisa Domestik
 Imbas Kembali
 Cabaran Prestasi

Kerja Lapangan

Panduan Kerja Lapangan 156-164

14.1   Pemilihan Isu atau Tajuk
14.2   Penentuan Objektif
14.3   Penentuan Kaedah Kajian
14.4   Cara Merekod, Mengumpul dan Menganalisis Data atau Maklumat
14.5   Cara Merumus dan Menulis Laporan

Senarai Rujukan 165

Jawapan 166-168

Sumber Air    132-143

12.1   Jenis-jenis Sumber Air
12.2   Punca Krisis Air di Malaysia
12.3   Kesan Krisis Air di Malaysia

BAB
12

Sisa Domestik 144-155

13.1 Jenis-jenis Sisa Domestik
13.2   Sisa-sisa Domestik di Malaysia
13.3   Kesan-kesan Pembuangan Sisa Domestik di Malaysia

BAB
13

Panduan Kerja Lapangan 156-164

14.1   Pemilihan Isu atau Tajuk
14.2   Penentuan Objektif
14.3   Penentuan Kaedah Kajian

BAB
14

v
Buku teks Kurikulum Standard Sekolah
Menengah (KSSM) Geografi  Tingkatan 1 ini
ditulis berdasarkan Dokumen Standard
Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP) Geografi
Tingkatan 1.

Setiap bab di dalam buku ini memfokuskan
kepada keperluan pengetahuan asas tentang
bentuk ciri ruang serta persekitaran dalam
melahirkan murid yang bersikap positif terhadap
kelestarian alam sekitar. Gaya persembahan
dan penampilan buku teks ini diyakini mampu
melahirkan generasi yang berpengetahuan,
berkemahiran dan menguasai nilai yang
dipelajari. Disiplin tentang ilmu geografi  turut
diterapkan seperti Kemahiran Geografi ,
Geografi  Fizikal, Geografi  Manusia, Geografi
Kawasan, Isu dan Pengurusan Alam Sekitar
dan Kerja Lapangan.

Diharapkan melalui buku ini, murid-murid
mendapat pendedahan awal tentang ilmu
geografi  dan menerapkannya dalam kehidupan
seharian.  Bagi memantapkan lagi buku ini,
dimasukkan juga elemen istimewa, iaitu ikon-
ikon tertentu sebagai nilai tambah dalam
menarik minat murid-murid untuk mendekati
ilmu secara tidak langsung.

Minat dan kecenderungan murid-murid dapat
dipupuk secara langsung dalam melahirkan
generasi berketerampilan, mencintai serta
membudayakan ilmu  Geografi . Kami berharap
agar gaya persembahan yang dipaparkan ini
mampu memenuhi keperluan Pembelajaran
Abad ke-21 dalam menyediakan murid-murid
yang mampu menghadapi cabaran pada
masa depan.

• Hisham Azman bin Ibrahim
• Mohamad Khairun Fitri bin Ahmad

Pendahuluan
Memberikan pendedahan awal
secara inkuiri tentang tajuk-tajuk yang
akan dipelajari dalam setiap bab.

Memberikan pendedahan awal

Menyenaraikan standard
pembelajaran yang boleh dicapai
oleh murid dalam setiap bab.

Standard Pembelajaran

Mencungkil kemahiran murid berdasarkan
sesuatu ilmu yang telah dipelajari.
(Murid perlu melaksanakan aktiviti dalam
buku latihan.)

Aktiviti

vi
Mencabar keupayaan
murid dalam meneroka ilmu
pengetahuan melalui capaian
teknologi maklumat secara
menyeluruh.

Menerangkan
maksud yang lebih
jelas dan tepat
berkaitan sesuatu
perkataan.

Glosari

MahirMahir

Menguji dan meningkatkan
pemahaman murid tentang
subtopik tertentu.

Menguji tahap pemahaman murid
dalam memahami setiap bab.
(Murid perlu melaksanakan aktiviti
dalam buku latihan.)

Cabaran Prestasi

IMBAS KEMBALIabc

Meneroka dan mengingati
kembali setiap bab yang telah
dipelajari oleh murid.

Info Info
GEOGRAFI

Memaparkan maklumat berkaitan
dunia geografi  agar murid mempunyai
pengetahuan menyeluruh berkaitan
topik yang dipelajari.

Merangsang keupayaan
daya fi kir murid ke arah Kemahiran
Berfi kir Aras Tinggi (KBAT).

Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan           Merangsang keupayaan

Memberikan maklumat
tambahan kepada murid
melalui pelbagai bahan
yang dimuatkan di dalam
pelayan (server).

QR Code

vii
B

ARAH

Apakah yang dimaksudkan
dengan arah mata angin?

Arah mata angin1.

Bagaimanakah bearing
sudutan diukur dengan
menggunakan jangka
sudut?

Mengukur
bearing
sudutan

4.

90
80 10

0
70 11

0
60 12

0
50 130

40 140

30 150

20
160

170
10

180
0

180
0

170
10160

20150

30140

40

130
50

12
0

60

11
0

70

10
0

80

EKSPLORASI BAB

Manusia sentiasa bergerak dari satu
tempat ke satu tempat yang lain kerana
pelbagai tujuan. Manusia perlu mengetahui
arah untuk sampai ke tempat yang dituju.
Apakah maksud arah? Bagaimanakah
arah dapat ditentukan?

Timur Laut

Tenggara

Barat Laut

Barat Daya

Utara

Selatan

TimurBarat

• Mengenal pasti lapan arah mata
 angin.
• Menggunakan matahari sebagai
 panduan untuk menentukan arah
  mata angin.
• Menggunakan kompas untuk
 menentukan arah mata angin.
• Mengukur bearing sudutan pada peta
 dengan menggunakan jangka sudut.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran

BAB

1
Cara menggunakan

kompas

3.

Mengenal pasti arah
berpandukan matahari

2.

Bagaimanakah matahari
dapat dijadikan panduan untuk
menentukan arah mata angin?

1

Tahukah anda cara
menggunakan dan
mengorientasikan kompas?
B

ARAH MATA ANGIN1.1

2

Arah dapat ditentukan dengan berpandukan
buruj, iaitu kumpulan bintang di langit pada
waktu malam. Buruj biduk dapat digunakan
untuk menentukan arah utara. Ketahui
maklumat lanjut melalui laman web
yang berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms002

• Selain itu, empat arah mata angin
yang lain dikenali sebagai arah mata
angin perantaraan.

• Arah mata angin perantaraan
tersebut ialah:

  Timur Laut (TL)

  Tenggara (Tg)

  Barat Daya (BD)

  Barat Laut (BL)

• Arah ialah hala tuju sesuatu tempat dari
suatu tempat yang lain.

• Terdapat lapan arah mata angin. Empat
daripadanya dikenali sebagai arah mata
angin utama, iaitu:

 Utara (U)

 Selatan (S)

 Timur (T)

 Barat (B)

Utara

Selatan

TimurBarat

Rajah 1.1 Empat arah mata angin utama

Burung merpati menggunakan
pelbagai cara untuk menentukan
arah dengan cepat seperti
penglihatan visual, medan magnet
bumi, deria bau dan deria rasa.

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms003

Info Info
GEOGRAFI

Rajah 1.2 Empat arah mata angin utama dan
empat arah mata angin perantaraan

TenggaraBarat Daya Selatan

TimurBarat

Timur LautBarat Laut Utara
A

CARA MENENTUKAN ARAH MATA ANGIN
MENGGUNAKAN MATAHARI

Bumi berputar pada paksinya dari barat ke timur. Keadaan ini menyebabkan matahari
kelihatan terbit di sebelah timur dan terbenam di sebelah barat. Oleh itu, kita dapat
menggunakan matahari sebagai panduan untuk menentukan arah mata angin.

1.2

3

Aktiviti

Secara berkumpulan, tentukan arah dengan berpandukan matahari. Lakukan aktiviti ini di kawasan
sekolah.

1. Kenal pasti arah matahari terbit di kawasan sekolah anda.
2. Hadap ke arah matahari terbit. Kenal pasti dan tentukan lapan arah mata angin yang telah

anda pelajari.
3. Lakarkan dapatan anda dalam buku nota.

Depakan kedua-dua belah
tangan anda. Tangan kiri
anda menunjukkan arah utara
manakala tangan kanan anda
menunjukkan arah selatan.

Arah di hadapan anda ialah
timur manakala arah
di belakang anda ialah barat.

Berdiri menghadap ke arah
matahari terbit.

BL

BD

Tg

TL

U

B

T

S

Langkah-langkah untuk
menentukan arah mata

angin berpandukan
matahari
B

CARA MENENTUKAN ARAH MATA ANGIN
MENGGUNAKAN KOMPAS1.3

Kompas dicipta untuk
menentukan arah
dengan tepat.

Kompas terdiri daripada:
• perumah
• pemuka
• jarum kompas

Jarum kompas sentiasa
menunjuk ke arah utara
kerana dipengaruhi oleh
tarikan magnet dari
kutub utara bumi.

• Kompas purba Cina ini dicipta
pada Zaman Dinasti Han yang
pada awalnya digunakan

untuk tujuan pelayaran.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/
 tg1/ms005

• Kompas kiblat ialah kompas yang
mempunyai konsep hampir sama
dengan kompas magnetik. Kompas

ini digunakan untuk menentukan
 arah kiblat bagi umat Islam.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/
 ms006

• Kompas jarum dicipta
pada Zaman Tamadun
Islam dan digunakan oleh
pelayar-pelayar Islam

di Lautan Hindi.

Sumber: htt p://eravisi.com/
 geo/tg1/ms004

Kompas jarum dicipta

4

Pemuka

Lapan arah mata angin
ditunjukkan pada
permukaan kompas.

Magnet:  Bahan yang berupaya
mengenakan daya tarikan
ke atas bahan yang
diperbuat daripada besi

Kutub utara bumi: Bahagian bumi yang
terletak di bahagian

paling utara

Glosari

Info Info
GEOGRAFI

Jarum kompas

Perumah
A

Aktiviti

Kenal pasti arah binaan di kawasan sekolah anda seperti makmal komputer, kantin, pusat sumber
sekolah dan binaan lain dari tapak perhimpunan.

5

Panduan Mengorientasikan Kompas Magnetik

1. Berdiri menghadap objek
 yang anda ingin tentukan arah.

4. Anda dapat menentukan arah objek tersebut dengan berpandukan kompas.

2. Letakkan kompas pada permukaan
yang rata. Pastikan anda menjauhi
objek besi seperti tiang besi dan

kerusi besi.

3. Orientasikan kompas dengan
memusingkan kompas perlahan-lahan
sehingga jarum kompas menunjukkan
arah utara.

Orientasi kompas: Kompas dipusing supaya
jarumnya menghadap

ke arah utara

Glosari
B

Arah sesuatu tempat dapat ditentukan dengan menggunakan bearing. Bearing ialah
arah sesuatu objek atau tempat dari satu titik rujukan. Unit yang digunakan ialah
darjah (°).

• Bearing sudutan ialah bearing yang

diukur dari arah utara (0°) mengikut arah
 pusingan jam.

• Rajah 1.5 menunjukkan contoh
ukuran bearing sudutan bagi

titik A (45°).

BEARING SUDUTAN1.4

• Bearing sudutan dapat ditentukan dengan
menggunakan jangka sudut.

Rajah 1.4 Jangka sudut (protraktor)

90
80
100

70110
60120

50130

40140

30150

20
160

170
10

180
0

180
0

170
10 160

20 150

30 140

40

130
50

120
60

110
70

100
80

U

6

Rajah 1.5 Contoh ukuran bearing sudutan

Bearing sudutan juga dikenali sebagai bearing
azimut. Perkataan azimut berasal daripada
bahasa Arab ‘al-sumut’ yang bermaksud arah.

Sumber: Merriam-Webster Dictionary

Info Info
GEOGRAFI

Rajah 1.3 Bearing sudutan

Selatan
(180

o
)

Utara

Barat
(270

o
)

Timur
(90

o
)

(360
o

/ 0
o
)

Selatan

Utara

Barat Timur

0
o

A

45
o
A

2. Tentukan titik rujukan.

Titik rujukan yang dikenal pasti adalah
pada titik X. Lukis arah mata angin.

X

Y

U

Langkah-langkah Mengukur
Bearing Sudutan

1. Tentukan dua titik, iaitu titik X dan
titik Y.

Lukis garisan lurus yang
menyambungkan kedua-dua titik.

Langkah-langkah yang berikut
menunjukkan cara mengukur
bearing sudutan titik Y dari titik X.

7

Titik rujukan: Titik yang menjadi petunjuk
kepada titik yang lain

Glosari

X

Y

3. Letakkan pusat jangka sudut pada
 titik rujukan.

Bearing sudutan diukur dari utara 0°
hingga ke garisan XY, iaitu 120°.

XX

X

Y

U

120
o
B

Cara Mengukur Bearing Sudutan yang lebih daripada 180
o

Langkah yang berikut adalah untuk mengukur bearing sudutan yang lebih

daripada 180
o

.

8

90
80 10

0
70 11

0
60 12

0
50 130

40 140

30 150

20
160

170
10

180
0

180
0

170
10160

20150

30140

40

130
50

12
0

60

11
0

70

10
0

80

P

180
o

Q

4. Bearing sudutan
P dari Q ialah
300

o
 (180

o
 + 120

o
).

1. Lukis garisan lurus
menyambungkan
titik P dan Q.

2. Lukis arah mata
angin pada titik
Q (titik rujukan).

3. Ukur sudut dari
arah selatan ke
titik P. Ukurannya
ialah 120

o
.

U

S

• Anggota tentera
mengaplikasikan kompas
sebagai alat untuk

menentukan arah.
• Terdapat dua jenis kompas
 khas yang digunakan, iaitu

kompas prisma dan
 kompas lensa.

Berdasarkan rajah di atas, ukur bearing
sudutan bagi titik-titik yang berikut:

B dari A C dari B A dari B

Kompas
prisma

A

B

C

Info Info
GEOGRAFI

MahirMahir
A

Cara menentukan arah dengan
menggunakan kompas magnetik:

• Tentukan arah objek yang
ingin dikenal pasti

•  Kompas diletakkan di tempat
yang rata

• Elakkan objek besi
• Orientasikan kompas

Ketahui maklumat lanjut berkaitan arah melalui
laman web yang berikut. Catatkan maklumat
tambahan  yang anda peroleh berkaitan arah
dalam buku nota anda.

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms007

Lapan arah mata angin Cara menentukan arah dengan
menggunakan matahari

Timur Laut

Tenggara

Barat Laut

Barat Daya

Utara

Selatan

TimurBarat

Arah

9

BL

BD

Tg

TL

U

B

T

S

IMBAS KEMBALIabc

Bearing sudutan

•  Menggunakan jangka sudut
dan diukur dari arah utara (0

o

)
mengikut arah pusingan jam

Utara

Barat Timur

0
o

A

45
o

Selatan
B

1.

2.

3.

4.
5.

6.

7.

8.

A. Lengkapkan rajah di bawah dengan menamakan lapan arah mata angin.

B. Tentukan arah lapan mata angin dengan berpandukan matahari.

10

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

1 .

Cabaran Prestasi
A11

D.  Dengan merujuk titik a sebagai titik rujukan, cari bearing sudutan bagi
 titik-titik b, c, d dan e.

E. Bagaimanakah kemajuan teknologi dapat mempengaruhi penentuan arah?

C. Tuliskan kembali langkah-langkah menentukan arah dengan menggunakan
kompas magnetik mengikut urutan yang betul.

11

i. Berdiri di kawasan lapang atau
terbuka dan kenal pasti objek

atau tempat yang ingin
 ditentukan arah.

iv. Letakkan kompas pada
permukaan yang rata.

iii. Orientasikan kompas dengan
memusingkan kompas sehingga
jarum kompas menunjukkan

arah utara.

ii. Berpandukan arah utara yang
telah dikenal pasti, tentukan arah

objek atau tempat yang dipilih.

1.

a

U b
2. U

a

c

4.

a

U

e

3.

a

U
d
12

Jalan Tasik 1

Ja
la

n
Ta

si
k

2

Lo
ro

ng
 T

as
ik

1
A

Lo
ro

ng
 T

as
ik

1
B

Lo
ro

ng
 T

as
ik

1
C

Lo
ro

ng
 T

as
ik

1
D

Kedudukan relatif di dalam kelas

Latitud dan longitud

Bolehkah anda menyatakan
kedudukan relatif di dalam kelas?

1.

3.

KEDUDUKAN

Longitud

Latitud

12

Anda perlu mengetahui kedudukan
sesuatu tempat dengan betul untuk ke
tempat tersebut. Apakah maksud
kedudukan? Bagaimanakah kita dapat
menentukan kedudukan sesuatu tempat
pada peta atau glob?

BAB

2

• Menyatakan kedudukan relatif
sesuatu tempat berdasarkan peta.

• Mengaplikasikan latitud dan longitud
untuk mengenal pasti kedudukan
sesuatu tempat.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
13

EKSPLORASI BAB

Kedudukan relatif di lapangan

Dapatkah anda menyatakan kedudukan relatif sesuatu tempat
berdasarkan peta?

2.

Bagaimanakah cara untuk menentukan kedudukan sesuatu tempat
berdasarkan latitud dan longitud?

115°48'0"E110°42'0"E105°36'0"E100°30'0"E

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

0
o

5
o
U

10
o
U

100
o
T 105

o
T 110

o
T 115

o
T 120

o
T

5
o
U

10
o
U

0
o

13

Laut Sulu

L a u t  C h i n a  S e l a t a n
14

Lihat Rajah 2.1 Siti dijadikan sebagai titik rujukan. Siva duduk di bahagian belakang Siti.
Dina duduk di sebelah kanan Siti. Akmal duduk di sebelah kiri Siti. Chin pula duduk di
hadapan Siti. Sekiranya kita menukar titik rujukan kepada murid lain, maka kedudukan
relatif akan berubah.

KEDUDUKAN RELATIF2.1

Rajah 2.1 Kedudukan murid di dalam kelas Tingkatan 1 Arif

Pa
pa

n
tu

lis
Papan kenyataan

Chin Siew

Akmal DinaSiti Zaim

Mei Ling Akim

Asma SoniaSiva Adam

Rita StacyFong Raju

Akmal duduk
di sebelah
kiri Siti.

• Kedudukan ialah tempat letaknya
sesuatu objek dalam sesuatu kawasan.

• Kedudukan relatif ditentukan dengan
merujuk titik rujukan.

Bahagikan kelas kepada beberapa kumpulan. Tentukan satu titik rujukan. Guru mengarahkan murid
mengenal pasti kedudukan berpandukan titik rujukan yang telah ditentukan. Untuk meneruskan
aktiviti, ulang arahan dengan titik rujukan yang berbeza.

Dina duduk
di sebelah
kanan Siti.

Siva duduk
di belakang
Siti.

Chin duduk
di hadapan
Siti.

Siti dijadikan
titik rujukan.

Belakang

Hadapan

Kiri Kanan

Siti

Aktiviti
15

Titik rujukan digunakan untuk menentukan kedudukan relatif di lapangan. Lihat peta
Pekan Indah di bawah.

Berdasarkan peta Pekan Indah, masjid dijadikan sebagai titik rujukan. Anda akan
mendapati bahawa bank terletak di hadapan masjid. Hospital terletak di belakang
masjid. Sekolah terletak di sebelah kiri masjid manakala pejabat pos terletak di sebelah
kanan masjid.

Rajah 2.2 Peta Pekan Indah

Aktiviti

Jadikan rumah anda sebagai titik rujukan. Kenal pasti kedudukan rumah jiran tetangga atau
bangunan di sekeliling seperti kedai, pejabat pos, pasar dan lain-lain. Lakarkan kedudukan relatif
dalam buku latihan anda. Jelaskan kedudukan relatif yang diperoleh kepada guru dan rakan-
rakan anda.

Cara Menentukan Kedudukan Relatif di Lapangan

Hospital

Masjid
(titik rujukan)

Pejabat pos

Bank

Sekolah
16

2.2 LATITUD DAN LONGITUD

Garisan latitud ialah garisan
yang dilukis secara melintang
atau mendatar pada glob atau
peta atlas.

Setiap latitud diberi nilai 0
o

hingga 90
o
U dan 0

o
 hingga

90
o
S yang diukur dari

pusat bumi.

90
o
 U

Latitud

Hemisfera: Separa
 bahagian bumi
 Kutub:  Hujung paksi bumi

di bahagian utara
dan di bahagian
selatan

90
o
 S

0
o

Rajah 2.3 Garisan latitud utama

Kutub Selatan

Terdapat 5 garisan latitud utama.
Kutub Utara

Latitud 0
o
 atau Garisan

Khatulistiwa membahagikan
bumi kepada Hemisfera Utara
dan Hemisfera Selatan.

1

2

3

4

Nilai latitud Garisan
Khatulistiwa ialah 0°. Panjang
Garisan Khatulistiwa kira-
kira 40 075 km. Negara kita
merupakan antara negara
yang terletak berhampiran
dengan Garisan Khatulistiwa.

Sumber: htt p://eravisi.
com/geo/tg1/ms008

Glosari

0
o

Hemisfera Utara

Hemisfera Selatan

66
o
 S - Garisan Antartik

66
o U - Garisan Artik

23
o
 U - Garisan Sartan

0
o - Garisan Khatulistiwa

23
o S - Garisan Jadi

90
o
 U

90
o
 S

Info Info
GEOGRAFI
17

Garisan Tarikh Antarabangsa (GTA)
terletak pada 180

o
 T/B yang selari

dengan Garisan Meridian Pangkal
(GMP). GTA memisahkan tarikh dan
waktu di bumi. Tarikh dan waktu
di sebelah timur sehari lebih awal
daripada di sebelah barat.

3

Longitud

Garisan longitud ialah garisan yang
dilukis secara menegak dari Kutub
Utara ke Kutub Selatan pada glob
atau atlas.

1

Longitud 0
o
 dinamakan Garisan

Meridian Pangkal (GMP) yang
memisahkan timur dan barat
bumi. Garisan ini juga dikenali
sebagai Garisan Meridian
Greenwich.

Timur

Barat

2

Rajah 2.4 Garisan longitud utama

180
o
 T/B

0
o

180  T/B

0
o

Kutub Utara

Garisan Tarikh Antarabangsa (180
o
 T/B)

Garisan Meridian
Pangkal (0

o
)

4

Titik tengah bagi Semenanjung
Malaysia terletak di Kampung
Paya Siput, Lanchang,
Temerloh, Pahang.

Sumber: htt p://eravisi.
com/geo/tg1/ms010

Untuk mengetahui maklumat berkaitan Garisan
Meridian Pangkal yang terletak berhampiran
Bandar Greenwich, London, layari

laman web yang berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms009

3

Garisan Tarikh Antarabangsa
180

o
 T/B selari dengan

Garisan Meridian Pangkal Garisan Meridian
Pangkal

Barat

Timur

Info Info
GEOGRAFI

Info Info
GEOGRAFI
18

Pe
ta

2
.1

K
ed

ud
uk

an
 G

ar
is

an
 K

ha
tu

lis
tiw

a,
 G

ar
is

an
 M

er
id

ia
n

Pa
ng

ka
l d

an
 G

ar
is

an
 T

ar
ik

h
A

nt
ar

ab
an

gs
a

Su
m

be
r:

Sp
ati

a
lw

or
k

Sd
n.

B
hd

.

90 90

18
0o

18
0o

18
0o

18
0o

0 0

90 90

0
0

90
90

90
90

66

o   U
 -

G
ar

is
an

A
rt

ik

23

o  U
 -

G
ar

is
an

S
ar

ta
n

0o  -
G

ar
is

an
 K

ha
tu

lis
w

a

23

o  S
 -

G
ar

is
an

Ja
di

66

o   S
 -

G
ar

is
an

A
nt

ar
tik

G
ar

is
an

M
er

id
ia

n
Pa

ng
ka

l
G

ar
is

an
 T

ar
ik

h
A

nt
ar

ab
an

gs
a
19

Kutub Selatan

Kutub Utara

Berdasarkan rajah di bawah, lengkapkan
jadual yang berikut:

W

XY

Z

0
o

40
o
S

40
o
U

60
o
U

60
o
S

20
o
T

25
o
B

40
o
B

35
o
T

Titik X Y Z

Kedudukan

W

Kedudukan sesuatu tempat di bumi dinyatakan berdasarkan persilangan latitud dan
longitud. Langkah yang berikut menunjukkan cara untuk menentukan kedudukan A
berdasarkan latitud dan longitud.

Rajah 2.6  Langkah-langkah untuk menentukan
kedudukan titik A

Rajah 2.5  Kedudukan titik A

Kenal pasti titik persilangan
latitud dan longitud A.

Kenal pasti garisan longitud A.

Kenal pasti garisan latitud A.Apakah kedudukan titik A?

30
o
U

30
o
U40

o
T

40
o
T

40
o
 T

A

Cara Menentukan Kedudukan Berdasarkan Latitud dan Longitud

1

2

3

Maka,
kedudukan
titik A adalah
30

o
U 40

o
T.

MahirMahir

30
o
U
2020

115°48'0"E110°42'0"E105°36'0"E100°30'0"E

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

Kita dapat menentukan lokasi sesuatu tempat pada atlas berdasarkan latitud dan
longitud. Mari kita tentukan lokasi beberapa titik pada peta yang berikut:

Untuk menentukan kedudukan titik P berdasarkan latitud dan longitud, anda
perlu melakukan langkah-langkah yang berikut:

1. Bahagikan ruang antara latitud 0
o
 hingga 5

o
U kepada lima bahagian yang

sekata. Anda akan mendapati titik P berada pada latitud 4
o
U.

2. Bahagikan ruang antara longitud 100
o
T hingga 105

o
T kepada lima bahagian

yang sekata. Anda akan mendapati titik P berada pada longitud 102
o
T.

3. Oleh itu, kedudukan titik P adalah pada titik persilangan latitud 4
o
U dan longitud

102
o
T (4

o
U 102

o
T).

Cara Menentukan Kedudukan Latitud dan Longitud pada Atlas

Peta 2.2 Kedudukan titik P, Q, R, S dan T pada atlas

P

Q

S

T

R

MahirMahir

Berdasarkan peta di atas, lengkapkan jadual yang berikut:

Titik Q R S T

Kedudukan

Titik Q R S T

Kedudukan

Laut Sulu

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

10
o
U

5
o
U

0
o

10
o
U

5
o
U

0
o

100
o
T 105

o
T 110

o
T 115

o
T 120

o
T

100
o
T 105

o
T 110

o
T 115

o
T 120

o
T
21

Latitud dan Longitud

Latitud
Garisan lintang yang dilukis secara selari
pada permukaan glob atau atlas

Kedudukan latitud dan
longitud:

1. Pastikan nilai pada
garisan latitud.

2. Kemudian diikuti nilai
pada garisan longitud.

3. Sebut nilai garisan
latitud kemudian diikuti

garisan longitud.
 • Contoh: 40

o
U 20

o
B

Kedudukan

Relatif

Titik rujukan

0
o
 - Garisan Khatulistiwa

Kutub Utara

Kutub Selatan

66
o
 U - Garisan Artik

23
o
 U - Garisan Sartan

23
o
 S - Garisan Jadi

66
o
 S - Garisan Antartik

Longitud
Garisan yang dilukis secara menegak pada
permukaan glob atau atlas

1. Garisan
Meridian
Pangkal (0 )

2. Garisan Tarikh
Antarabangsa
(180 T/180 B)

2. Garisan Tarikh
Antarabangsa

Garisan Tarikh
Antarabangsa
(GTA)

Garisan
Meridian
Pangkal
(GMP)

21

• Kiri
• Kanan
• Hadapan
• Belakang

Anda telah mengetahui apa itu GPS dan kegunaannya
dalam kehidupan seharian, Apakah pula Geographic
Information System (GIS)? Anda dikehendaki mencari
perbezaan antara kedua-dua peranti tersebut. Layari
maklumat di Internet dan hasilkan peta pemikiran yang
menunjukkan perbezaan antara GPS dengan GIS.

Sistem kedudukan global (GPS)
menggunakan satelit untuk berhubung
dengan peranti GPS dan menentukan
lokasi. Penerima dalam peranti
berhubung dengan empat atau lebih
satelit di atmosfera dan menggunakan
jarak dari satelit untuk mencari lokasi
yang tepat. Video pada laman web
yang berikut menunjukkan bagaimana
GPS beroperasi.

Sumber: htt p://eravisi.com/
geo/tg1/ms011

IMBAS KEMBALIabc

90
o

U

90
o

S

Info Info
GEOGRAFI
22

A. Berdasarkan rajah di atas, nyatakan kedudukan relatif bagi kedudukan

murid-murid dengan menjadikan Sonia, Siva dan Dina sebagai titik rujukan.

B.  Lengkapkan silang kata di bawah.

2222

Pa
pa

n
tu

lis
Papan kenyataan

Chin

Akmal Siti

Mei
Ling

Asma SoniaSiva Adam

Rita StacyFong Raju

ZaimDina

SiewAkim

Melintang:
1. Latitud terpanjang
2. Latitud 23

o
S

3. Latitud yang terletak
 di antara Garisan Khatulistiwa

dengan Garisan Artik

Menegak:
4. Garisan Greenwich terletak berhampiran

ibu negara England ...
5. Latitud utama paling selatan
6. Latitud 66

o
U

K
1

A
4

2

6
L

J

N
3

5
A

Cabaran Prestasi
23

C. Nyatakan kedudukan berdasarkan latitud dan longitud bagi titik-titik

yang berikut:

D. Nyatakan kedudukan titik-titik U, V, W, X dan Y pada peta yang berikut:

Titik

J

K

L

M

N

O

Kedudukan

40
o
U 55

o
B

Titik VU W X Y

Kedudukan

23

0
o

50
o
S

40
o
U

60
o
S

65
o
U

30
o
T

25
o
T55

o
B

30
o
B

K

J
L

M

N

O

115°48'0"E110°42'0"E105°36'0"E100°30'0"E

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

0
o

5
o
U

10
o
U

100
o
T 105

o
T 110

o
T 115

o
T 120

o
T

5
o
U

10
o
U

0
o

U

V

W

Y

X

Laut Sulu

L a u t  C h i n a  S e l a t a n
24

Peta lakar

Apakah ciri-ciri peta lakar?

1.

Bagaimanakah peta lakar dilukis?

Melukis peta lakar4.

PETA
LAKAR

EKSPLORASI BAB

2424

Peta lakar menunjukkan pandang darat
yang dilihat dari atas. Apakah ciri-ciri
peta lakar? Bagaimanakah cara untuk
mengenali simbol, pandang darat fizikal
dan pandang darat budaya pada peta
lakar?

Sek.

Sek.

BAB

3

• Menggunakan peta lakar yang tepat
 dengan ciri-ciri peta.
• Menggunakan simbol yang tepat
   dalam peta lakar.
• Membezakan pandang darat fizikal
 dan pandang darat budaya
   berdasarkan simbol dalam peta lakar.
• Menghasilkan peta lakar yang
   lengkap berdasarkan pandang
   darat setempat.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
25

Nyatakan perbezaan ciri-ciri pandang darat fizikal dan
ciri-ciri pandang darat budaya.

Ciri-ciri pandang darat fizikal dan ciri-ciri
pandang darat budaya

3.

Simbol-simbol dalam peta lakar2.

Maksud simbol dalam peta lakar ialah...

HutanHutan Paya bakauPaya bakau

25

U

U

MasjidMasjid Jalan rayaJalan raya

15
Sek.6045

30
CIRI-CIRI PETA LAKAR3.1

Peta lakar ialah gambaran permukaan bumi yang dilukis dari pandangan atas. Peta
lakar mewakili kawasan lingkungan yang berskala besar bagi menggambarkan ciri-
ciri pandang darat fizikal dan ciri-ciri pandang darat budaya di sesuatu kawasan.
Peta lakar dilukis dengan menggunakan simbol atau singkatan perkataan untuk
menggantikan ciri sebenar. Rajah 3.1 menunjukkan ciri-ciri peta lakar.

2626

Rajah 3.1 Ciri-ciri peta lakar

Peta Lakar Kampung Langsat1. Tajuk

Jalan raya

Kelapa

TasikPetempatan

KonturMasjid

Kilang

Sawah padi

Sungai

Petunjuk

Jambatan

SekolahSek.

Sek.

Paya bakau

2. Pemidang

U
15 3. Arah

mata
angin

4. Simbol

5. Petunjuk

6045
30
SIMBOL-SIMBOL DALAM PETA LAKAR
3.2

Simbol merupakan lambang yang mewakili ciri-ciri dalam peta lakar. Terdapat empat
jenis simbol yang biasa digunakan dalam peta lakar, iaitu simbol titik, simbol garisan,
simbol kawasan dan singkatan perkataan. Beberapa contoh bagi simbol dan singkatan
perkataan ditunjukkan di bawah ini.

27

Simbol titik biasanya digunakan untuk mewakili tempat atau tapak tertentu seperti masjid, kilang
dan petempatan. Simbol garisan digunakan untuk mewakili ciri-ciri yang berbentuk garis seperti
jalan raya, sungai dan sempadan. Simbol kawasan pula digunakan untuk mewakili kawasan
tertentu seperti sawah padi, ladang getah dan hutan.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms012

Gereja

Kuil

Tanda tinggi•25

Tanda aras•
65.31

•
65.31

Stesen trigonometri

Tokong

Masjid Sim
bol titik

Si
m

bo
l k

aw
asa

n

Getah
Kelapa

Kelapa sawit

Nipah

Rumput

Paya bakau

Sawah padi

Hutan

Kontur

Sim
bol garisan

Singkata
n

pe
rk

at
aa

n

P.P. Pejabat Pos
B.P. Balai Polis
Ldg. Ladang
Disp. Dispensari
R.R. Rumah Rehat
Hosp. Hospital
Sg. Sungai
Tg. Tanjung
K. Kuala
Sek. Sekolah
Kg. Kampung
T.A. Tali Air

Pt.     Parit
A.      Alur
P.      Pulau
Tk.     Teluk

Jalan raya

Jalan kereta api

Benteng

Lorong jalan kaki

Tali air

Sungai

Sempadan

Jambatan

Pantai

Info Info
GEOGRAFI
PANDANG DARAT FIZIKAL DAN
PANDANG DARAT BUDAYA3.3

Pandang Darat Fizikal Pandang Darat Budaya

Contoh ciri-ciri semula jadi:
• Bentuk muka bumi
• Saliran
• Tumbuh-tumbuhan semula jadi

Contoh ciri-ciri buatan manusia:
• Petempatan
• Pengangkutan
• Kegiatan ekonomi

Simbol pada peta lakar mewakili pandang darat fizikal dan pandang darat budaya.
Pandang darat fizikal ialah ciri-ciri semula jadi manakala pandang darat budaya ialah
ciri-ciri buatan manusia.

SekolahPaya
Tasik

Gunung

Sungai

Paya
bakau

Hutan
Nipah

Rumput

Kontur Kelapa

Sawah
padi

Jalan raya
Kilang

Petempatan

Kelapa
sawit

Getah

Jambatan

C
iri

-c
iri s

emula jad
iPandang

Darat
Fizikal

C
iri

-c
iri

buatan manusiaPandang
Darat

Budaya

2828

Aktiviti

Secara berkumpulan, bina sebuah model peta lakar kawasan persekitaran sekolah anda.
Anda digalakkan menggunakan bahan-bahan kitar semula sebagai bahan utama
tugasan tersebut.

Sek.

Pandang Darat

Simbol
LANGKAH-LANGKAH MELUKIS
PETA LAKAR3.4

Anda dapat menghasilkan peta lakar
sesuatu kawasan dengan menggunakan
simbol pandang darat fizikal dan
pandang darat budaya. Rajah 3.2
menunjukkan langkah-langkah untuk
melukis peta lakar.

Rajah 3.3 Pandang darat Kampung Sejati

Rajah 3.4 Peta lakar Kampung Sejati

Petunjuk

Getah

Kelapa

Sawah padi

Rumput

Petempatan

Jambatan

Sungai

Tasik

Sekolah
Jalan
raya

Sek.

Sek.

Peta Lakar Kampung Sejati

U

Tulis tajuk peta lakar serta
lukis pemidang peta

Pilih simbol dan singkatan
perkataan yang sesuai

Masukkan arah mata angin

Lukis ciri-ciri geografi
dengan menggunakan
simbol dan singkatan
perkataan yang sesuai

Lukis petunjuk

Rajah 3.2 Langkah-langkah melukis
peta lakar

Masjid

29
Peta Lakar

Ciri-ciri peta lakar:

• Tajuk
• Pemidang
• Simbol
• Arah mata angin
• Petunjuk

Langkah-langkah melukis peta lakar:

• Buat tinjauan
• Tulis tajuk dan buat pemidang
• Pilih simbol yang sesuai
• Lukis ciri-ciri fizikal dan
   ciri-ciri budaya
• Lukis arah mata angin
• Buat petunjuk peta

Pandang darat:

• Pandang darat fizikal
 (ciri-ciri semula jadi)
• Pandang darat budaya
 (ciri-ciri buatan manusia)

Simbol-simbol dalam peta lakar:

• Simbol-simbol titik
• Simbol-simbol garisan
• Simbol-simbol kawasan
• Singkatan perkataan

3030

Kemudahan Google Maps telah disediakan
oleh Google untuk memudahkan kita mencari
lokasi. Layari laman web yang berikut untuk
mengakses Google Maps.

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms013

Akses bandar-bandar yang
berhampiran tempat tinggal anda.

IMBAS KEMBALIabc

Kerjaya yang berkaitan dengan
melakar peta memerlukan kreativiti dan
beberapa kemahiran penting seperti:

• mengenal pasti • merekod
• mengkaji  • menganalisis

Pada pandangan anda, mengapakah
kemahiran-kemahiran tersebut penting?
B. Nyatakan maksud simbol-simbol yang berikut:

31

A. Nyatakan ciri-ciri peta lakar di bawah.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Jalan raya

Petempatan

Masjid

Kilang

Jambatan Sungai

Kelapa

Sawah padi

Paya bakau

1.

2.

Sekolah

Tasik

Kontur

Sek.

Sek.

Cabaran Prestasi

U
15

3.

4.

5.

60

604530
C. Berdasarkan peta lakar yang berikut, senaraikan lima simbol pandang darat
fizikal dan lima simbol pandang darat budaya.

Simbol-simbol Pandang Darat Fizikal

1.

2.

3.

4.
5.

Simbol-simbol Pandang Darat Budaya

1.

2.

3.

4.

5.

3232

Jalan raya

Kelapa sawit

Tasik

Petempatan

Jambatan
Paya bakau

Benteng

Masjid

Getah

Kilang

Sawah padi

Sungai

Hutan

Kontur

Petunjuk

SekolahSek.

Sek.

U

15

30

45
33

D. Berdasarkan peta bergambar di bawah:

(i) Nyatakan langkah-langkah yang betul untuk menghasilkan peta lakar.

(ii) Lukis sebuah peta lakar yang lengkap bagi peta bergambar tersebut:

E. Hasilkan peta lakar kawasan kediaman anda.

(i) Berdasarkan tinjauan di kawasan tempat tinggal anda, lukiskan peta lakar dan
senaraikan ciri-ciri pandang darat fizikal serta ciri-ciri pandang darat budaya.

(ii) Pada pandangan anda, adakah ciri-ciri pandangan darat fizikal dan ciri-ciri
pandangan darat budaya peta lakar yang anda lukis akan kekal selepas 10
tahun? Berikan alasan anda.

Masjid

Sekolah

Pejabat pos

Rumah

Balai polis

Hospital

33
B

LAKARAN PETA
MALAYSIA

Negeri-negeri di Malaysia1.

210 km14070

J a v a  S e a

G u l f  o f  T h a i l a n d

Selat Karimata

0 50 100 Miles25

0 50 100 KM25

3. Melakar peta Malaysia

Apakah nama negeri-negeri
di Malaysia?

3434

Malaysia terdiri daripada beberapa
buah negeri dan wilayah persekutuan.
Di manakah kedudukan ibu negeri bagi
setiap negeri dan ibu negara Malaysia?

104° T

4° U

2° U

6° U

BAB

4

• Menentukan kedudukan negeri-negeri
dan wilayah-wilayah persekutuan

di Malaysia berdasarkan peta.
• Menentukan kedudukan ibu negeri,

ibu negara Malaysia dan Pusat
Pentadbiran Kerajaan Persekutuan

di Malaysia berdasarkan peta.
• Melakar peta Malaysia yang lengkap

dengan berpandukan peta sebenar.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
A11

Ibu negeri, ibu negara dan Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan2.

EKSPLORASI BAB

J a v a  S e a

G u l f  o f  T h a i l a n d

Selat Karimata

0 50 100 Miles25

0 50 100 KM25

Apakah nama negeri-negeri
di Malaysia?

Di manakah kedudukan ibu negeri bagi negeri-negeri di Malaysia, ibu negara dan
Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan?

G u l f  o f  T h a i l a n d

0 50 100 Miles25

0 50 100 KM25

35

114° T

114° T104° T

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t  S u l u

Laut Sulu

4° U

2° U

6° U
B

KEDUDUKAN NEGERI-NEGERI DI MALAYSIA4.1

Malaysia ialah sebuah negara yang terletak di Asia Tenggara. Semenanjung Malaysia
bersempadan dengan negara Thailand di utara dan Singapura di selatan. Sabah
dan Sarawak pula terletak di Pulau Borneo yang bersempadan dengan Kalimantan
(Indonesia) dan Brunei Darussalam.

3636

Kenali bendera bagi setiap negeri dan wilayah
persekutuan di Malaysia. Dapatkan maklumat
berkaitan maksud warna bagi bendera tersebut
melalui laman web yang berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms014

MahirMahir

Lakarkan peta kosong Malaysia pada
kertas A4. Tuliskan nama negeri dan wilayah
persekutuan pada tempat yang betul.

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

12
°0

'0
"N

Terengganu
Kelantan

Pahang

JohorMelaka

Negeri
Sembilan

Perak

Pulau
Pinang

Kedah

Wilayah Persekutuan
Putrajaya

104° T

4° U

2° U

6° U

Wilayah Persekutuan
Kuala Lumpur

Selangor

Singapura

Peta 4.1 Negeri dan wilayah persekutuan di Malaysia

Thailand

Perlis

L a u t  C h i n a  S e l a t a n
A1137

Bersempadan: Bersebelahan
dengan sesuatu
kawasan atau
daerah

Glosari
Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia (JUPEM) bertanggungjawab
dalam memacu pembangunan negara dan berfungsi sebagai
penasihat kerajaan dalam bidang ukur dan pemetaan,
di samping menjalankan kerja-kerja pengukuran dan pemetaan
sebagai asas pembangunan sosioekonomi dan
kedaulatan negara.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms015

Info Info
GEOGRAFI

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

12
°0

'0
"N

Wilayah Persekutuan
Labuan

Sarawak

114° T

Indonesia

Brunei
Darussalam

Sabah

Malaysia mempunyai masyarakat
yang berbilang kaum. Bagaimanakah
keunikan budaya bagi setiap kaum
mampu menyatupadukan masyarakat
secara harmoni?

L a u t  S u l u
B

G u l f  o f  T h a i l a n d

0 50 100 Miles25

0 50 100 KM25

Kota Bharu

Johor  Bahru

Thailand

Bandaraya
Melaka

Seremban

Ipoh

Alor
Setar

Kangar

Putrajaya

104° T

Kuala Terengganu

Kuantan

Georgetown

Shah Alam

Singapura

Sempadan Antarabangsa
Pusat Pentadbiran Kerajaan
Persekutuan
Ibu Negara
Ibu Negeri

Petunjuk

Kuala Lumpur

KEDUDUKAN IBU NEGERI, IBU NEGARA
DAN PUSAT PENTADBIRAN KERAJAAN
PERSEKUTUAN DI MALAYSIA

4.2

3838

Pentadbiran: Pemerintahan

Glosari

Kesemua negeri di Malaysia mempunyai ibu negeri masing-masing. Ibu negeri
berperanan sebagai pusat pentadbiran bagi sesebuah negeri. Peta 4.2 menunjukkan
kedudukan ibu negeri, ibu negara dan Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan di
Malaysia.

Peta 4.2 Kedudukan ibu negeri, ibu negara Malaysia dan Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan
Sumber: Spati alworks Sdn. Bhd.

Setiap ibu negeri ditentukan
berdasarkan faktor tertentu. Mengapakah
sesebuah kawasan dipilih sebagai ibu negeri?

L a u t  C h i n a  S e l a t a n4° U

2° U

6° U
A11

G u l f  o f  T h a i l a n d

0 50 100 Miles25

0 50 100 KM25

Kota Kinabalu

114° T

Kuching Indonesia

39

MahirMahir

Lakarkan peta Malaysia pada sehelai kad
manila. Gunakan surat khabar atau majalah
lama dan tampalkan pada peta untuk
menunjukkan negeri yang berbeza. Anda
digalakkan menggunakan teknik kolaj untuk
menghasilkan peta yang lebih menarik.

Pada tahun 1963, Kuala Lumpur telah diiktiraf sebagai ibu negara Malaysia.
Kuala Lumpur berfungsi sebagai pusat pentadbiran negara, pusat perniagaan,
kebudayaan dan kewangan. Walau bagaimanapun, pada tahun 2001, Pusat
Pentadbiran Kerajaan Persekutuan telah dipindahkan ke Wilayah Persekutuan
Putrajaya.

Sumber: Utusan Malaysia, 2 Februari 2001

Info Info
GEOGRAFI

L a u t  S u l u

Nama Putrajaya diambil bersempena dengan
nama Perdana Menteri Malaysia yang pertama,
iaitu Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj.

Sumber: http://eravisi.com/geo/tg1/ms016

Info Info
GEOGRAFI

Labuan

Brunei
Darussalam
B

IMBAS KEMBALIabc

Negeri-negeri Ibu Negeri Negeri-negeri Ibu Negeri

Perlis  Kangar

Kedah  Alor Setar

Pulau Pinang   Georgetown

Perak Ipoh

Selangor Shah Alam

Negeri Sembilan Seremban

Melaka  Bandaraya Melaka

Johor  Johor Bahru

Pahang  Kuantan

Terengganu  Kuala Terengganu

Kelantan Kota Bharu

Sabah  Kota Kinabalu

Sarawak  Kuching

Negeri-negeri dan Ibu Negeri di Malaysia

13 buah
negeri

3 buah
wilayah

persekutuan

Lakaran Peta Malaysia

Ibu negeri

Ibu negara

Pusat Pentadbiran
Kerajaan Persekutuan

Putrajaya

Negeri-negeri
di Malaysia

Setiap negeri mempunyai
ibu negeri

Kuala Lumpur

4040

IMBAS KEMBALIabc
A11

A. Isi tempat kosong dengan jawapan yang betul.

1.  Malaysia terdiri daripada  buah negeri.

2. Terdapat  buah wilayah persekutuan di Malaysia.

3. Negeri   dan  terletak di Pulau Borneo.

4. Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan Malaysia ialah  .

5. Kuala Lumpur ialah  Malaysia.

B. Cari nama ibu negeri bagi negeri-negeri di Malaysia dalam perkataan
tersembunyi di bawah.

C. Berdasarkan negeri tempat tinggal anda:

(i)   Nyatakan nama bandar yang menjadi ibu negeri.
(ii) Terangkan mengapa bandar itu dipilih sebagai ibu negeri dan nyatakan

beberapa keistimewaannya.

41

K E R T E H M J O H O R B A H R U S B K

T U W X H E I Q E I A B A L I N H E B A

A N A M C B R K O T S S B N L O Y N E N

I B A N E K I R E S U B A N P V J A N G

P X C V T A P S I K U C H I N G T W T A

I B A N D A R A Y A M E L A K A A O R R

N Z V Q A O N K U N D A S A N G A N N B

G E F Q L I V A S E R E M B A N I G G B

J C B A A C B F K O T A B H A R U S T G

S H A H A L A M B U T T E R W O R T H O

B F K O T A K I N A B A L U U P F O V S

T D B G E O R G E T O W N F H G V B P A

K U A L A T E R E N G G A N U Q C B N A

Cabaran Prestasi
Bab 5

42

EKSPLORASI BAB

Sistem fizikal bumi

Kesan pergerakan kerak bumi

Apakah komponen-komponen yang
membentuk sistem fizikal bumi?

Apakah kesan-kesan pergerakan
kerak bumi?

1.

4.

BUMI

4242

Bumi ialah planet tempat kita tinggal. Bumi
mempunyai sistem fizikal dan struktur yang
membolehkannya menampung hidupan.
Apakah sistem fizikal dan struktur bumi?
Apakah benua, lautan, laut utama dan selat
yang terdapat di bumi?

Sebelum

Selepas

BAB

5

• Menjelaskan empat sistem fizikal

bumi.

• Menjelaskan struktur bumi.

• Mengenal pasti benua, lautan, laut

utama dan selat.

• Membincangkan kesan-kesan
pergerakan kerak bumi.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
43

Struktur bumi

Benua, lautan, laut utama dan selat

Senaraikan lapisan-lapisan
yang terdapat dalam
struktur bumi.

Di manakah kedudukan benua, lautan, laut utama dan selat
di permukaan bumi?

2.

3.

0
o

23
o
 S

66
o
 S

23
o
 U

66
o
 U

0
o
Bab 5

44

Bumi ialah planet yang berbentuk sfera dan mempunyai anggaran keluasan
permukaan 510 juta km persegi. Air meliputi 71% daripada permukaan bumi manakala
29% ialah daratan. Komponen yang membentuk bumi terdiri daripada atmosfera,
litosfera, hidrosfera dan biosfera.

SISTEM FIZIKAL BUMI5.1

Atmosfera ialah  lapisan udara yang
menyelubungi bumi. Lapisan ini mengandungi
pelbagai jenis gas, debu, habuk, asap serta
wap air.

Komponen: Bahagian yang
saling melengkapi
antara satu

sama lain

Hidrosfera meliputi semua
bahagian air yang wujud
di bumi. Bahagian tersebut
merangkumi air laut, air
tasik, air sungai, air bawah
tanah, air paya dan
litupan ais.

Eksosfera

Termosfera

Mesosfera

Stratosfera

Troposfera

Sistem Fizikal Bumi

Atmosfera Litosfera Hidrosfera Biosfera

Glosari

Atmosfera bumi terdiri
daripada lima lapisan.

Info Info
GEOGRAFI

4444

Atmosfera

Hidrosfera
45

STRUKTUR BUMI5.2

Te

ras

DalamBumi terdiri daripada tiga lapisan, iaitu kerak bumi,
mantel dan teras bumi.

Mantel

Teras Bumi

• Lapisan bumi yang paling keras dan pejal
• Terdiri daripada dua lapisan, iaitu sial (silika dan

aluminium) dan sima (silika dan magnesium)
- Sial terletak di bahagian atas kerak bumi dan

membentuk benua di permukaan bumi.
- Sima terletak di bawah sial dan di dasar lautan.

• Terletak di bawah lapisan kerak bumi
• Merangkumi dua pertiga jisim bumi
• Bersifat pepejal tetapi lapisan luarnya bersifat separa cecair

• Merupakan lapisan yang paling dalam
• Mengalami tekanan yang kuat dan suhu yang sangat tinggi
• Terbahagi kepada dua, iaitu teras luar dan teras dalam

Kerak Bumi

Biosfera ialah kawasan yang didiami
oleh semua benda hidup, iaitu manusia,
haiwan dan tumbuhan. Kawasan tersebut
melibatkan bahagian kerak bumi
dan atmosfera.

Litosfera ialah lapisan luar bumi yang
merangkumi bahagian kerak bumi
dan bahagian atas mantel. Bahagian
tersebut mengandungi pelbagai jenis

batuan dan mineral.

Rajah 5.2 Kedudukan atmosfera, litosfera, hidrosfera dan biosfera

Rajah 5.1
Lapisan struktur bumi

45

1

2

3

Mantel
Teras luar

Teras
dalam

Kerak bumi

Biosfera

Litosfera
Bab 5

4646

BENUA, LAUTAN, LAUT UTAMA DAN SELAT5.3

Benua merupakan daratan yang sangat luas
pada permukaan bumi. Terdapat tujuh benua
yang dikelilingi oleh lima lautan luas. Selain lautan,
terdapat juga laut utama dan selat yang penting.

Benua Eropah
• Benua yang kedua terkecil

di dunia
• Meliputi keluasan kira-kira

10.4 juta kilometer persegi

Benua Australia
• Benua yang paling

mendatar di dunia
• Meliputi keluasan kira-kira

7.6 juta kilometer persegi

Benua Amerika Selatan
• Benua yang keempat

terbesar di dunia
• Meliputi kawasan

seluas kira-kira 17.8 juta
kilometer persegi

Benua Antartika
• Benua yang terletak

paling selatan
• Meliputi kawasan

seluas kira-kira 14 juta
kilometer persegi

Ketahui maklumat lanjut berkaitan benua dan lautan melalui laman web berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms017

Buat catatan pada buku nota anda dan hasilkan peta pemikiran yang bersesuaian.

Peta 5.1 Lokasi benua

Australia

Asia
Eropah

Afrika

Amerika
Utara

Amerika
Selatan

Antartika

0o

0o

66
o
 S

23
o
 U

23
o
 S

66
o
 U

Benua Asia
• Benua terbesar di dunia
• Meliputi keluasan kira-kira 55.8 juta

kilometer persegi

Benua Afrika
• Benua yang kedua terbesar  di dunia
• Meliputi keluasan kira-kira   30 juta

kilometer persegi

Benua Amerika Utara
• Benua yang ketiga terbesar

di dunia
• Meliputi kawasan seluas

kira-kira 24.5 juta
kilometer persegi
47

Lautan Pasifi k
• Lautan terbesar di dunia
• Purata kedalaman 4300 m

Laut China Selatan
• Terletak dalam lingkungan

Lautan Pasifik
• Merangkumi perairan bermula dari

Selat Melaka hingga ke Selat Taiwan

Laut Sulu
• Terletak di bahagian barat daya

Filipina, berhampiran Pulau Borneo

Selat Melaka
• Terletak di perairan antara

Semenanjung Malaysia dengan
Pulau Sumatera (Indonesia)

• Selat terpanjang di dunia

Selat Tebrau
• Merupakan kawasan perairan sempit

yang memisahkan Semenanjung
Malaysia dengan Singapura

Lautan Selatan
• Lautan yang mengelilingi

benua Antartika

Lautan Atlantik
• Lautan kedua terbesar di dunia
• Memanjang dari utara ke selatan

dan membentuk seakan-akan
huruf ‘S’

Lautan Artik
• Lautan terkecil dan tercetek di dunia
• Terletak berdekatan dengan

Kutub Utara

Lautan Hindi
• Lautan ketiga terbesar di dunia
• Bersempadan dengan benua Asia,

Afrika dan Australia
• Purata kedalamannya 3900 m

Peta 5.2 Lautan, laut utama dan selat

Peta 5.1 Lokasi benua

0o

0o

66
o
 S

23
o
 U

23
o
 S

66
o
 U

Lautan Artik

Lautan Atlantik

Selat
Melaka

Laut Sulu

Laut China
Selatan

Selat
Tebrau

Lautan
Hindi

Lautan Pasi� k

Lautan Selatan
KESAN PERGERAKAN KERAK BUMI5.4

Permukaan bumi terdiri daripada lapisan kerak bumi yang dikenali sebagai plat.
Plat tersebut terbahagi kepada dua, iaitu plat daratan dan plat lautan. Lapisan plat
bumi berada di atas lapisan mantel. Pengaruh arus perolakan di lapisan mantel
menyebabkan plat bumi bergerak.

Pergerakan kerak bumi atau plat melibatkan proses pertembungan dan
pencapahan. Proses ini seterusnya menyebabkan pelbagai kesan kepada
pembentukan muka bumi.

Pertembungan:  Perlanggaran antara plat-plat di kerak bumi secara serentak
Pencapahan:  Perpisahan dan pergerakan plat-plat di kerak bumi
Sesaran:  Pergerakan plat-plat bumi secara berselisih di sepanjang garis gelinciran

Hanyutan Benua
• Pencapahan atau pemisahan plat menyebabkan

berlakunya perubahan kedudukan benua. Walaupun
proses pemisahan plat terjadi dengan sangat
perlahan, ahli sains membuktikan kemungkinan
kedudukan benua pada masa sekarang adalah kesan
daripada hanyutan benua.

4848

Glosari

Sekarang135 juta tahun
dahulu

200 juta tahun
dahulu

Rajah 5.3 Proses hanyutan benua
Sumber: First Geography Encyclopedia
Gunung Lipat
• Pergerakan dan pertembungan plat bumi akan menyebabkan berlakunya

pembentukan gunung lipat.
• Pergerakan dan pertembungan itu berlaku apabila terdapatnya daya mampatan

pada kerak bumi.
• Tolakan serta himpitan dua plat dari arah bertentangan akan menyebabkan kerak

bumi termampat, seterusnya membentuk banjaran gunung lipat.

Gunung Bongkah
• Gunung bongkah terbentuk akibat pergerakan kerak bumi yang disebut

gelinciran atau sesaran.
• Proses gelinciran biasanya berlaku di sempadan plat bumi di daratan atau
 di lautan akibat pengaruh daya tegangan atau mampatan.

Rajah 5.6 Proses pembentukan gunung bongkah

Sebelum

Selepas

Daya tegangan Gunung bongkah

Lurah gelinciran

Lurah gelinciran

49

Rajah 5.5 Gunung lipat

Rajah 5.7 Gunung bongkah dan
lurah gelinciran

Kesan daya mampatan

Daya mampatan

Sebelum

Selepas

Rajah 5.4 Proses pembentukan gunung lipat
Bab 5

50

Plat lautanZon gempa bumi

Magma:  Batuan cair yang terdapat di bawah permukaan bumi
Tsunami: Ombak besar yang tercetus akibat gegaran gempa bumi di

dasar laut
Lava:  Cecair panas yang mengalir dari gunung berapi

Rajah 5.8 Kejadian gempa bumi dan pembentukan gunung berapi

5050

Gempa Bumi
• Gempa bumi berlaku apabila

wujudnya daya tekanan akibat
pertembungan dan himpitan
antara plat. Proses tersebut akan
menghasilkan gegaran di kawasan

sempadan plat.
• Kejadian gempa bumi di dasar laut

berpotensi mengakibatkan tsunami.

Glosari

Info Info
GEOGRAFI

Gelombang tsunami boleh mencapai
kelajuan sebuah jet, iaitu melebihi
800 km/j di laut dalam. Gelombang
tsunami dapat menyeberangi Lautan
Pasifik dalam masa kurang daripada
satu hari.

Sumber: Jabatan Meteorologi Malaysia
51

Plat daratan

Lapisan mantel

Magma

Zon benam

51

Gunung Berapi
• Gunung berapi terbentuk apabila berlakunya pertembungan dua plat yang

mewujudkan zon benam.
• Salah satu plat akan terjunam ke bawah seterusnya bertemu dengan lapisan

mantel. Proses tersebut akan membentuk magma dan lava.
• Plat yang terangkat akibat pertembungan akan membentuk gunung dan rekahan.
• Cecair magma akan keluar memenuhi rekahan pada plat bumi seterusnya

membentuk gunung berapi.

Info Info
GEOGRAFI

Bagaimanakah tsunami dan
gunung berapi terjadi? Laman web
berikut menunjukkan video tentang
kejadian tsunami dan gunung
berapi.

htt p://eravisi.com/geo/
tg1/ms018

htt p://eravisi.com/geo/
tg1/ms019

Gunung berapi

Lava
Bab 5

52

Kerak bumi

Pembentukan
gunung lipat

Pembentukan gunung
bongkah

Pembentukan
gunung berapi

Gempa bumi

Hidrosfera
Mantel

Litosfera

Biosfera

7 benua

5 lautan 2 laut

2 selat

Teras bumi

Teras luar

Teras dalam

Atmosfera

5252

Info Info
GEOGRAFI

Terokai maklumat lanjut berkaitan struktur bumi melalui laman web berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms020

Anda juga boleh meneroka maklumat melalui laman web yang lain. Catatkan
dapatan dan bandingkan maklumat yang diperoleh dengan rakan sekelas anda.

IMBAS KEMBALIabc

Benua Asia   Benua Eropah
Benua Afrika   Benua Australia
Benua Amerika Utara   Benua Antartika
Benua Amerika Selatan

Lautan Artik
 Lautan Atlantik
   Lautan Hindi
        Lautan Selatan
            Lautan Pasifik

Laut China Selatan
Laut Sulu

Selat Melaka
Selat Tebrau

Si
st

em
 Bumi

Struktur Bum
i

B
e

n
u

a
, La

utan, Laut U
tam

a dan Selat

K

esa
n Perg

er
ak

an
 K

er
a

k
B

u
m

i
53

B. Namakan keempat-empat lapisan struktur bumi pada rajah di bawah berserta
ciri-cirinya.

53

A. Namakan empat sistem fizikal bumi berdasarkan rajah di bawah. Lengkapkan
jadual berkaitan maklumat keempat-empat sistem tersebut.

1.

2.

3.

4.

1.

2.

3.

4.

Cabaran Prestasi

1.

2.

3.4.
C. Namakan benua, lautan, laut utama dan selat pada peta dunia di bawah.

Benua Lautan

Laut Utama

B1.

B2.

B3.

B4.

B5.

B6.

B7.

L1.

L2.

L3.

L4.

L5.

LU1.

LU2.

Selat

B1

B2

B5

B6

B7

L2

L5

L1

L3

L4

S1.

S2.

B3B4

LU1

LU2

5454

S2

S1

0o

0o

23
o
 S

66
o
 S

23
o
 U

66
o
 U
D. Dengan menggunakan kreativiti, hasilkan satu peta pemikiran yang sesuai
tentang kesan pergerakan bumi.

E. Berdasarkan keratan akhbar di atas, jawab soalan-soalan yang berikut:

(i) Apakah kesan kejadian gempa bumi?
(ii) Jelaskan persediaan yang perlu dilakukan oleh semua pihak dalam

menangani kesan gempa bumi.
(iii) Apakah yang boleh anda lakukan untuk membantu mangsa gempa bumi

yang berlaku di negara kita dan juga di negara-negara lain?

55

Sumber: Utusan Malaysia, 8 Jun 2015
56

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran

BENTUK MUKA BUMI

Apakah bentuk muka bumi yang ada
di Malaysia?

Bentuk muka bumi Malaysia1.

5656

• Menyatakan empat bentuk muka
 bumi di Malaysia.
• Menentukan lokasi bentuk-bentuk
 muka bumi di Malaysia.
• Menghuraikan kepentingan pelbagai
 bentuk muka bumi di Malaysia.

Bentuk muka bumi negara kita terdiri
daripada kawasan tanah tinggi, tanah
pamah, lembangan dan pinggir laut.
Apakah kepentingan pelbagai bentuk
muka bumi itu?

BAB

6

Bentuk
Muka Bumi
Malaysia
57

EKSPLORASI BAB
Lokasi pelbagai bentuk muka bumi di Malaysia2.

Kepentingan bentuk muka bumi di Malaysia3.

Di manakah lokasi pelbagai bentuk muka bumi yang ada

di Malaysia?

Nyatakan kepentingan pelbagai bentuk muka bumi di Malaysia.

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

Laut Sulu

Bentuk
Muka Bumi
Malaysia
58

Tanah Tinggi

BENTUK MUKA BUMI DI MALAYSIA6.1

5858

Malaysia mempunyai pelbagai bentuk muka bumi. Bentuk muka bumi di Malaysia
terdiri daripada tanah tinggi, tanah pamah, pinggir laut dan saliran.

• Tanah tinggi merujuk kepada kawasan
ketinggian melebihi 180 m dari aras
laut merangkumi banjaran gunung dan
dataran tinggi.

• Banjaran gunung di Malaysia terjadi
akibat daripada proses lipatan.

• Banjaran Titiwangsa tinggi di bahagian
utara dan semakin rendah ke selatan
Semenanjung Malaysia.

• Kebanyakan banjaran terbentuk di
bahagian tengah Semenanjung Malaysia,
pedalaman Sarawak dan di barat serta
tengah negeri Sabah.

• Kawasan tanah tinggi mempunyai suhu
yang rendah. Sebagai contoh, purata
suhu di Cameron Highlands ialah

19
o
C, berbanding Kuala Lumpur 27

o
C.

Sumber: Stesen Meteorologi Cameron Highlands, Jun 2016

Cameron Highlands, Pahang

Tanah Pamah

• Tanah pamah ialah kawasan
 yang rendah dan ketinggian tidak

melebihi 180 m dari aras laut.
• Kebanyakan tanah pamah
   di Malaysia terdapat di lembangan

sungai, dataran, delta dan dataran
pantai.

• Sebagai contoh, Dataran Kelantan,
Dataran Kedah–Perlis, Delta Rajang
dan Delta Segama.

Sawah padi di daerah Yan, Kedah
5959

Pinggir Laut

•  Malaysia mempunyai pinggir laut
 yang panjang, iaitu kira-kira 4 800 km.

Malaysia dikelilingi Laut China
 Selatan, Laut Sulu, Laut Sulawesi dan

Selat Melaka.
•  Terdapat pelbagai bentuk muka bumi

pinggir laut seperti pulau, teluk, tanjung
dan lagun. Malaysia dikelilingi laut
cetek yang terletak atas pentas benua
dikenali sebagai Pentas Sunda.

•  Di pinggir pantai terdapat ciri fizikal
seperti pantai, tebing tinggi, tanjung,
teluk, gerbang laut, batu tunggul

dan batu sisa.

Pantai Chenang di Pulau Langkawi, Kedah

Saliran

• Saliran di Malaysia merujuk kepada
sungai dan tasik.

• Kebanyakan sungai berpunca dari
kawasan tadahan hujan di tanah tinggi.

• Selain sungai, terdapat tasik semula jadi
dan tasik buatan manusia di Malaysia.

Pemandangan Tasik Kenyir dari udara

Pentas benua:  Kawasan pinggir laut
  yang cetek berkedalaman
  sehingga 180 m dari
  dasar laut

Glosari

Pantai Chenang di Pulau Langkawi, Kedah

Pentas benua

180 m
60

LOKASI PELBAGAI BENTUK MUKA BUMI
DI MALAYSIA6.2

6060

Tanah Tinggi

Tanah tinggi merujuk kepada kawasan yang melebihi 180 m dari aras laut. Tanah
tinggi di Malaysia terdiri daripada rangkaian banjaran gunung dan dataran tinggi.

Tanah Tinggi di Semenanjung Malaysia

• Tanah tinggi di Semenanjung Malaysia berpunca dari Dataran Tinggi Yunan  di
pedalaman negara China yang merentasi Thailand dan menganjur dari utara ke
selatan Semenanjung Malaysia.

• Banjaran gunung di Semenanjung Malaysia merupakan gunung lipat tua yang stabil.
•  Banjaran Titiwangsa tinggi di utara dan menganjur semakin rendah ke selatan.
• Banjaran Titiwangsa merupakan 'tulang belakang' Semenanjung Malaysia.

Peta 6.1 Tanah tinggi di Malaysia
Sumber: Spati alworks Sdn. Bhd.

Info Info
GEOGRAFI

Gunung lipat muda - terbentuk kira-
kira 30 juta hingga 50 juta tahun lalu.
Gunung lipat tua - terbentuk kira-kira
200 juta tahun lalu.

Sumber: htt p://eravisi.com/
geo/tg1/ms021

G1
G2

B1

B2

B3
L a u t  C h i n a  S e l a t a n

melebihi 501 meter
201-500 meter
0-200 meter

Gunung
Banjaran

Petunjuk

Gunung Korbu

Banjaran Titiwangsa

Gunung Tahan
6161

Tanah Tinggi di Sarawak dan Sabah

• Kawasan tanah tinggi terletak di pedalaman Sarawak dan Sabah.
• Terdapat beberapa banjaran dan gunung di Sarawak dan Sabah.
• Banjaran Crocker, Banjaran Trus Madi dan Banjaran Brassey terletak di Sabah.
• Gunung Kinabalu yang terletak di Banjaran Crocker merupakan gunung yang
 tertinggi di Malaysia.
• Di Sarawak terdapat Banjaran Tama Abu, Banjaran Pergunungan Iran,
 Pergunungan Hose dan Banjaran Kapuas Hulu.

Banjaran di Semenanjung
Malaysia:
B1  Banjaran Titiwangsa
B2  Banjaran Tahan
B3  Banjaran Benom

Gunung:
G1  Gunung Korbu (2 182 m)
G2  Gunung Tahan (2 187 m)

Banjaran di Sabah:
B4 Banjaran Crocker
B5 Banjaran Trus Madi
B6 Banjaran Brassey

Gunung di Sabah:
G3 Gunung Kinabalu (4 095 m)
G4 Gunung Trus Madi (2 642 m)

Banjaran di Sarawak:
B7 Banjaran Tama Abu
B8 Pergunungan Iran
B9 Pergunungan Hose
B10 Banjaran Kapuas Hulu

Gunung di Sarawak:
G5 Gunung Mulu (2 376 m)

Info Info
GEOGRAFI

Taman Negara Gunung Mulu mempunyai rangkaian
gua yang terpanjang di dunia. Di sini terletaknya
'Sarawak Chamber', iaitu ruang bawah tanah
terbesar di dunia yang boleh memuatkan empat
puluh buah kapal terbang Boeing 747. Gua yang
paling panjang di Asia Tenggara, iaitu Gua Rusa
juga terletak di sini. Gua-gua besar ini menjadi
tempat tinggal berjuta-juta kelawar dan burung
layang-layang.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms022

B4

B5
B6

B8B9
B10

B7

G3

G4

G5

Gunung Trus Madi

Sumber: Jabatan Ukur dan Pemetaan
Malaysia (JUPEM)

Gunung Api, Taman
Negara Mulu

Gunung Kinabalu
62

Tanah Pamah
Tanah pamah ialah kawasan datar atau beralun yang berketinggian kurang daripada
180 m dari aras laut. Kawasan tanah pamah Malaysia terdiri daripada delta, dataran
pantai dan lembangan sungai.

Tanah Pamah di Semenanjung Malaysia

Tanah pamah di Semenanjung Malaysia terletak di bahagian pantai barat dan
pantai timur Dataran Kedah–Perlis, Dataran Hulu Sungai Perak, Dataran Kelantan dan
sebagainya. Antara kawasan tanah pamah yang utama di Semenanjung Malaysia ialah:

6262

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

• Dataran Kelantan
– Tanah pamah yang

rendah dan rata
– Diliputi tanih jenis

aluvium
– Kawasan yang

subur untuk
kegiatan pertanian

• Delta Rajang
–  Dataran luas dan subur
–  Delta Rajang membentuk

lembangan yang luas
  di pantai barat Sarawak
–  Kegiatan pertanian

dijadikan kegiatan utama
–  Tanih subur akibat

mendapan daripada
kejadian banjir

• Dataran Hulu Sungai Perak

– Sambungan jaluran tanah pamah dari
     utara ke selatan negeri Perak
 – Kawasan tanah pamahnya luas
 – Kawasan tanah pamah sesuai untuk
   pelbagai kegiatan ekonomi

• Dataran Kedah–Perlis
– Bermula dari utara, iaitu di negeri Perlis seterusnya hingga
 ke selatan negeri Kedah
– Kawasan tanah pamah yang rata terdiri daripada jenis
  tanih aluvium
– Kawasan yang sesuai untuk penanaman padi

4° U

6° U

104° T
63

Tanah Pamah di Sarawak dan Sabah

Kawasan tanah pamah terletak di pantai timur dan pantai barat negeri Sabah. Dataran
di pantai timur Sabah adalah lebih luas berbanding pantai barat. Dataran di sepanjang
pantai barat negeri Sarawak pula merupakan tanah pamah yang luas. Delta Rajang
membentuk lembangan yang luas di pantai barat negeri Sarawak.

63

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

• Dataran Pantai Timur Sabah
 – Dataran di pantai timur Sabah
  adalah lebih luas berbanding
  pantai barat
 –  Kawasan tanah pamah lebih

lebar
 – Terdapat banyak kawasan

berpaya
– Sesuai untuk kegiatan
  pertanian seperti tanaman

kelapa sawit, getah dan koko

Kawasan Tanah Pamah
Petunjuk

Sungai
Sempadan Antarabangsa

• Dataran Pantai Barat
 Sabah

– Tanah pamah yang
agak sempit dan
terputus-putus

– Terbentuk di kaki
Banjaran Crocker

– Sesuai untuk kegiatan
 perindustrian seperti
 di Likas dan Kepayan

• Dataran Pantai Barat Sarawak
– Dataran yang luas dan terdiri daripada tanih

yang subur untuk kegiatan pertanian seperti
lada hitam, padi dan nanas

– Sangat sesuai sebagai pusat petempatan
 dan pentadbiran

Bario terletak di Tanah Tinggi
Kelabit yang berketinggian
1 000 m dari aras laut. Terletak
bersempadanan dengan
Kalimantan. Bario terkenal
dengan keunikan tanaman
padi yang ditanam di
kawasan tanah tinggi.

Sumber: htt p://eravisi.
com/geo/tg1/ms023

Info Info
GEOGRAFI
64

Pinggir Laut di Malaysia

Malaysia mempunyai kawasan pinggir laut yang panjang. Kedalaman laut di pesisiran
Malaysia agak cetek, iaitu lebih kurang 180 m. Semua negeri di Malaysia mempunyai
kawasan pinggir laut kecuali Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur dan Putrajaya. Secara
keseluruhannya, Malaysia mempunyai kawasan pantai sepanjang kira-kira 4 800 km.
Selain itu, kawasan pinggir laut di Malaysia mempunyai pelbagai bentuk muka bumi
seperti pulau, teluk, tanjung dan lain-lain lagi seperti pada Rajah 6.1.

Rajah 6.1 Bentuk muka bumi
pinggir laut

Laut

Teluk

Gua

Tebing tinggi

• Tebing tinggi
terbentuk akibat
hakisan ombak
semasa air pasang

Tebing tinggi di Pulau Denawan, Sabah

• Gua merupakan
kesan lekukan
yang terbentuk
akibat tindakan
ombak terhadap
tebing tinggi

Gua di Pulau Siamil, Sabah

6464

•  Gerbang laut terbentuk
disebabkan hakisan
ombak yang berterusan
dan menembusi dinding
gua laut.

Gerbang laut di Batu Sapi, Sandakan, Sabah

•  Batu tunggul
hasil daripada
runtuhnya
gerbang laut

Batu tunggul di Taman Negara
Bako, Sarawak

Keadaan pesisir pantai negara kita
semakin terhakis akibat hakisan ombak. Berikan
cadangan yang kreatif untuk mengurangkan
fenomena tersebut.
65

•  Teluk terbentuk akibat hakisan ombak terhadap
batuan lembut di pinggir pantai.

•  Sebagai contoh, teluk di Malaysia adalah seperti:

• Tanjung terbentuk akibat hakisan ombak terhadap
batuan lembut.

• Batuan keras yang kekal akan menganjur membentuk
tanjung.

• Sebagai contoh, tanjung di Malaysia adalah seperti:
 Tanjung Datu (Sarawak)
 Tanjung Bungah (Pulau Pinang)
 Tanjung Piai (Johor)

Tanjung

Gerbang laut

Batu tunggul

Batu sisa

Pulau

65

Pulau Sipadan ialah satu-satunya pulau laut (oceanic
island) di Malaysia. Pulau laut ialah pulau yang terbentuk
disebabkan oleh letusan gunung berapi di dasar laut.

Teluk Chempedak, Pahang

Tanjung Piai, Johor

 Teluk Batik (Perak)
 Teluk Kemang
 (Negeri Sembilan)
 Teluk Darvel (Sabah)
 Teluk Chempedak

(Pahang)

Info Info
GEOGRAFI

• Pulau ialah daratan yang dikelilingi oleh laut,
 contohnya:
 Pulau Langkawi (Kedah)
 Pulau Redang (Terengganu)
 Pulau Sipadan (Sabah)
 Pulau Tatagan, Semporna (Sabah)

Pulau Redang, Terengganu
66

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

6666

Saliran di Malaysia

Saliran di Malaysia merujuk kepada sungai dan tasik. Pada umumnya, sungai-
sungai di Malaysia adalah pendek, beraliran deras dan berliku-liku. Selain itu,
terdapat beberapa tasik semula jadi dan tasik buatan manusia.

Peta 6.2 Sungai dan tasik utama di Malaysia
Sumber: Spati alworks Sdn. Bhd.

S1

S2
S3

S4
S5

S6

Sungai
Petunjuk

Tasik

Sempadan Antarabangsa

Aktiviti

Tempat tinggal anda mungkin mempunyai keistimewaan yang boleh dimanfaatkan untuk menjana
pendapatan penduduk. Cari maklumat tentang program inap desa melalui Internet atau sumber-sumber
lain. Buatkan satu poster pada kad manila tentang program inap desa di tempat tinggal anda. Nyatakan
keistimewaan bentuk muka bumi di tempat anda yang boleh menarik perhatian pelancong untuk
berkunjung dan menginap di tempat anda.

4° U

2° U

6° U

104° T

Tasik Kenyir

Tasik Chini

Tasik Bera
67

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

Saliran di Malaysia:

S1  Sungai Muda
S2  Sungai Perak
S3  Sungai Kelantan
S4  Sungai Bernam
S5 Sungai Pahang
S6   Sungai Endau

S7 Sungai Sugut
S8   Sungai Padas
S9 Sungai Kinabatangan
S10 Sungai Baram
S11 Sungai Rajang
S12 Sungai Batang Lupar

Malaysia kaya dengan bentuk
muka bumi yang menarik
seperti keindahan semula jadi
sungai dan tasik. Kami
di Sarawak mempunyai sungai
yang sesuai untuk pelbagai
kegiatan seperti Sungai Rajang
dan Sungai Baram.

67

S7

S8
S9

S12

S11

S10

114° T

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t  S u l uSungai Kinabatangan

Sungai Baram

Sungai Rajang
68

KEPENTINGAN PELBAGAI BENTUK MUKA
BUMI DI MALAYSIA6.3

Kepelbagaian bentuk muka bumi di Malaysia membolehkan pelbagai kegiatan manusia
dijalankan. Kegiatan tersebut berbeza-beza mengikut kesesuaian bentuk muka bumi.

Kepentingan Tanah Tinggi

6868

Jana Kuasa Hidroelektrik

Kawasan tanah tinggi menerima hujan
yang banyak sesuai untuk penjanaan
kuasa hidroelektrik, contohnya:
• Empangan Kenyir (Terengganu)
• Empangan Temenggor (Perak)
• Empangan Chenderoh (Perak)
• Empangan Bakun (Sarawak)
• Empangan Batang Ai (Sarawak)
• Empangan Tenom Pangi (Sabah)

Pertanian

Kawasan tanah tinggi sesuai untuk
tanaman hawa sederhana seperti
sayur-sayuran, bunga-bungaan dan
buah-buahan, contohnya:
• Cameron Highlands (Pahang)
• Tanah Tinggi Kundasang (Sabah)

Tanaman strawberi di Cameron Highlands, Pahang

Empangan Bakun, Sarawak

Bukit Bendera, Pulau Pinang

Pelancongan

Kawasan tanah tinggi mempunyai
pemandangan yang menarik,
suhu yang nyaman, sesuai
untuk pelancongan, contohnya:
• Bukit Bendera (Pulau Pinang)
• Gunung Kinabalu (Sabah)
• Genting Highlands (Pahang)
69

Kepentingan Tanah Pamah

Petempatan

Kawasan tanah pamah yang rata serta struktur
tanah yang stabil sesuai untuk petempatan,
contohnya:
• Kuala Lumpur  • Alor Setar (Kedah)
• Johor Bahru (Johor)  • Sandakan (Sabah)

Kawasan perindustrian di Taiping, Perak

Lapangan Terbang Antarabangsa
Kuala Lumpur (KLIA)

Tanaman nanas di Dataran Johor

Petempatan di Sandakan, Sabah

Perhubungan dan Pengangkutan

Jalan raya, landasan kereta api dan lapangan
terbang dapat dibina di tanah pamah,
contohnya:
• Lebuhraya Utara – Selatan
• Lapangan terbang KLIA
• Landasan kereta api Laluan Pantai Barat

Pertanian

Kawasan tanah pamah sesuai untuk pertanian,
contohnya:
• Padi di Dataran Kedah – Perlis, Dataran
 Kelantan dan Delta Rajang
• Getah, kelapa sawit dan nanas di Dataran Johor

Perindustrian dan Perdagangan

Kawasan tanah pamah dilengkapi kemudahan
infrastruktur asas berpotensi menjadi kawasan
perindustrian dan perdagangan, contohnya:
• Kawasan perindustrian Perai (Pulau Pinang)
• Kawasan perindustrian Shah Alam (Selangor)
• Kawasan perindustrian Kamunting (Perak)

Getah antara tanaman utama di Malaysia. Getah digunakan untuk menghasilkan pelbagai
barangan getah untuk dieksport ke luar negara. Pada tahun 2015, eksport barangan getah
dari Malaysia mencapai kira-kira RM18 bilion.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms024

Info Info
GEOGRAFI
7070

Sempadan

Sungai di Malaysia berfungsi sebagai sempadan
antarabangsa dan sempadan negeri, contohnya:
 •  Sungai Golok - sempadan antarabangsa antara
  negara Malaysia dengan negara Thailand
 • Sungai Bernam - sempadan antara negeri
  Selangor dengan Perak

Perikanan

Sungai dan tasik penting untuk kegiatan penternakan
dan penangkapan ikan air tawar, contohnya:
•  Sungai Endau (Johor)  • Sungai Rajang (Sarawak)
•  Sungai Pahang (Pahang)  • Tasik Kenyir (Terengganu)

Kepentingan Saliran

Bandar Temerloh di negeri
Pahang dikenali sebagai ‘Bandar
Ikan Patin’ kerana penternakan
ikan patin dalam sangkar banyak
dijalankan di Sungai Pahang
sekitar daerah ini. Ikan patin juga
menjadi masakan istimewa yang
disajikan di restoran di bandar
Temerloh.

Info Info
GEOGRAFI

Sumber:
Majlis Daerah
Temerloh

Pengairan dan Penjanaan
Hidroelektrik

Sungai dijadikan empangan
untuk penjanaan kuasa
hidroelektrik, contohnya:
•  Empangan Tenom Pangi
 (Sabah)
•  Empangan Murum (Sarawak)
•  Empangan Kenering
 (Perak)
•  Empangan Pergau
 (Kelantan)

Perhubungan dan Pengangkutan

Sungai juga digunakan untuk
mengangkut kayu balak, contohnya:
• Sungai Kinabatangan (Sabah)
• Sungai Rajang (Sarawak)
• Sungai Baram (Sarawak)

Sungai Golok, Kelantan

Tasik Chini, Pahang

Sungai Rajang, Sarawak

Empangan Kenering, Perak
71

Pelancongan

Kawasan pinggir laut mempunyai pelbagai ciri
fizikal yang mampu menggalakkan kegiatan
pelancongan, contohnya:
• Pulau Pangkor (Perak)
• Pulau Sipadan (Sabah)
• Pulau Tioman (Pahang)

Aktiviti

Hasilkan folio bergambar berdasarkan salah satu bentuk muka bumi di Malaysia. Hasil tugasan
kumpulan hendaklah dijadikan bahan rujukan di sudut bacaan kelas anda.

Kepentingan Pinggir Laut

Perikanan

Antara kawasan perikanan utama
di Malaysia, contohnya:
• Kuala Selangor (Selangor)
• Kuala Muda (Kedah)
• Sandakan (Sabah)

Perlombongan

Kawasan pesisir pantai kaya dengan sumber
mineral seperti petroleum dan gas asli.
Sumber ini terdapat di luar kawasan pesisir
pantai Terengganu, Sarawak dan Sabah.

Sandakan, Sabah

Pulau Sipadan, Sabah

Perikanan di Sabah

Pelantar minyak, Terengganu

Pelabuhan

Kawasan pinggir laut berteluk dan terlindung
daripada tiupan angin kencang sesuai
dijadikan tapak pelabuhan, contohnya:
• Pelabuhan Klang (Selangor)
• Pelabuhan Pasir Gudang (Johor)

Pelabuhan Klang, Selangor
727272

 Ketinggian kurang daripada
 180 m dari aras laut
 Lebih luas di pantai barat

Semenanjung Malaysia

Tanah Pamah

Kepentingan

 Sesuai untuk aktiviti pertanian,
petempatan, perhubungan dan
pengangkutan serta perindustrian
dan perdagangan

 Mempunyai pinggir laut yang
panjang

 Ciri-ciri fizikal yang menarik seperti
pulau, tanjung dan teluk

Pinggir Laut

Kepentingan

 Sesuai untuk aktiviti pelancongan,
perikanan, perlombongan dan
pelabuhan

 Ketinggian melebihi 180 m dari
 aras laut
 Banjaran Titiwangsa

merupakan 'tulang belakang'
Semenanjung Malaysia.

 Gunung tertinggi di Malaysia
ialah Gunung Kinabalu di
Banjaran Crocker.

  Terdapat banyak sungai semula
 jadi dan tasik

  Bermula di kawasan tanah tinggi
 seperti Sungai Pahang dan

Sungai Rajang
  Terdapat dua jenis tasik: tasik semula

jadi dan tasik buatan manusia

Tanah Tinggi

Saliran

Kepentingan

 Kawasan pelancongan
 Kawasan pertanian
 Menjana kuasa hidroelektrik

Kepentingan

 Sesuai untuk aktiviti penternakan
dan penangkapan ikan air tawar,
penjanaan kuasa hidroelektrik,
perhubungan dan pengangkutan
serta sempadan negeri dan
antarabangsa

Bentuk Muka Bumi

IMBAS KEMBALIabc
73

B. Berdasarkan peta yang berikut, lengkapkan jadual dengan menamakan
banjaran utama yang bertanda B1 hingga B6 dan gunung yang bertanda

G1 hingga G5.

A. Suaikan bentuk muka bumi yang berikut dengan kawasan yang betul.

Tanah pamah

Pinggir laut

Tanah tinggi

Saliran

1. Teluk

2. Sungai

3. Delta

4. Dataran tinggi

5. Tanjung

6. Banjaran

7. Tanih aluvium

8. Tasik

C. Dengan menggunakan kreativiti murid, hasilkan peta pemikiran untuk
menyatakan kepentingan tanah tinggi di Malaysia berserta contoh kawasan.

D. Melaka merupakan salah sebuah negeri yang melaksanakan penambakan
pinggir laut. Sejauh manakah usaha ini meningkatkan potensi kawasan
pinggir laut? Huraikan idea anda dengan contoh yang sesuai.

B1  B1    B4   B4

B2 B2  B5  B5

B3 B3  B6  B6

G1  G1    G4   G4

G2 G2  G5  G5

G3 G3

B4

B5

B6

G4

G5

73

Cabaran Prestasi

G1 G2
B1

B2

B3

B4

B6

G3
G4

G5

melebihi 501 meter
201-500 meter
0-200 meter

Gunung
Banjaran

Petunjuk

B5

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

Laut Sulu
3.

Pandang darat fizikal

peringkat aliran sungai

Apakah bentuk

pandang darat fizikal di

sepanjang aliran sungai?

1.

SALIRAN EKSPLORASI BAB

peringkat aliran sungai

Apakah bentuk

pandang darat fizikal di

sepanjang aliran sungai?

7474

Kepentingan sungai

dan tasik

Nyatakan kepentingan tasik dan

sungai di Malaysia.

Sungai dan tasik merupakan saliran
utama di Malaysia. Pernahkah anda
terfikir tentang kepentingan air kepada
manusia? Apakah kegunaan air selain
dijadikan sebagai keperluan domestik?

BAB

7

• Membincangkan pandang darat fizikal
di setiap peringkat aliran sungai.

• Mengenal pasti nama sungai dan
tasik utama di atas peta Malaysia.

• Membandingkan kepentingan sungai
dan tasik utama di Malaysia.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
Sungai dan tasik utama di Malaysia2.

Di manakah lokasi sungai dan tasik utama

di Malaysia?

75
Rajah 7.1 Peringkat aliran sungai

PANDANG DARAT FIZIKAL PERINGKAT
ALIRAN SUNGAI7.1

Peringkat Hulu Sungai

• Lurah sempit berbentuk ‘V’
• Bercerun curam
• Aliran air yang deras
• Banyak jeram dan air terjun
• Terbentuk lubang periuk akibat

hakisan

Peringkat Tengah Sungai

• Lurah berbentuk ‘U’
•  Susuh bukit berpanca
 dan terhakis
• Berlaku
 hakisan sungai
• Likuan sungai

7676

Aliran sungai ‘melompat’

Aliran air

Lubang Periuk

Aliran sungai ‘melompat’

Aliran air

Lubang Periuk

Air terjun

Aliran sungai ‘melompat’

Aliran air

Lubang Periuk

Jeram

Aliran sungai ‘melompat’

Aliran air

Lubang Periuk

Susuh bukit berpanca

Lubang
periuk

Lubang periuk

Aliran sungai ‘melompat’

Bentuk muka bumi menyebabkan
sungai di Malaysia terdiri daripada tiga
peringkat aliran sungai. Jelaskan potensi
di setiap peringkat aliran sungai yang
boleh anda cadangkan.

1

2

Air mengalir melalui lurah dan kawasan tadahan hujan di tanah tinggi ke kawasan
tanah rendah akhirnya ke tasik dan laut. Keadaan ini membentuk pelbagai pandang
darat fizikal di setiap peringkat aliran sungai.
Peringkat Hilir Sungai

• Lurah semakin melebar dan cetek
• Aliran sungai perlahan dan berliku-liku
• Cerunnya lebih landai
• Terbentuk tasik ladam, tetambak dan delta
• Pemendapan sungai berlaku

Rajah 7.2 Proses pembentukan tasik ladam

77

Hakisan

HakisanPemendapan
hakisan

Pemendapan

Pemendapan

Air sungai

Likuan sungai

Pemendapan

Tasik
ladam

Air sungai

Tasik ladam

Pemendapan

Likuan
terpenggal

Air sungai

Likuan terpenggal

Proses Pembentukan Tasik Ladam

Mendapan: Bahan yang telah dimendapkan, mengalami
proses pengumpulan secara semula jadi
seperti lumpur, pasir dan batu mendap

Sedimen:  Bahan seperti lumpur, pasir, kelikir yang
                      dibawa dan ditinggalkan oleh air, angin
                      atau ais di permukaan tanah

Glosari

Rajah 7.3 Proses pembentukan delta

Proses pemendapan sedimen

Proses perluasan delta

Delta membentuk dataran rendah

Proses Pembentukan Delta
Delta ialah kawasan mendapan
di muara sungai. Timbunan
mendapan berlaku akibat aliran
sungai semakin perlahan.

Likuan
terpenggal

Aliran sungai

Laut

Mendapan
1.

Alur delta

Laut

Mendapan

2.

3.

Laut

Dataran rendah

Mendapan

3
115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t  S u l u

SUNGAI DAN TASIK UTAMA DI MALAYSIA7.2

Sungai
Kebanyakan sungai di Malaysia berpunca dari kawasan
tadahan hujan yang terletak di kawasan tanah tinggi.

Sungai Pahang
• Sungai Pahang terletak di negeri Pahang
• Merupakan sungai yang terpanjang di Semenanjung Malaysia,

iaitu kira-kira 457 km

Tasik Kenyir
• Terletak di hulu Sungai Kenyir
• Merupakan tasik buatan

manusia yang terbesar di
 Asia Tenggara

Tasik Bera
• Tasik semula

jadi terbesar di
Malaysia

• Terletak di daerah
Bera (Pahang)

7878

Sungai Bernam
• Sungai Bernam mengalir

dari Gunung Liang Timur
• Merupakan sempadan

semula jadi antara
negeri Perak

dan Selangor

Tasik Chini
• Tasik Chini ialah tasik

semula jadi
• Terletak di daerah

Pekan (Pahang)

104o
T

Sungai Endau
• Sungai yang mengalir dari Banjaran

Tahan di negeri Pahang
• Sungai ini merupakan sempadan

antara negeri Johor dan Pahang
115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t  S u l u

Tasik
Tasik ialah kawasan takungan air. Di Malaysia terdapat tasik semula jadi dan tasik
buatan manusia.

Sungai Baram
• Sungai yang berpunca dari

Banjaran Iran dan mengalir
 ke arah barat

79

Sungai Rajang
• Sungai yang terpanjang
 di Malaysia
• Panjang sungai ini
 kira-kira 563 km
• Mengalir dari Banjaran Iran

ke Laut China Selatan

Sungai Kinabatangan
• Sungai yang mengalir
 dari kawasan pergunungan
 di barat daya Sabah
 ke Laut Sulu

Loagan Bunut
• Tasik semula jadi

terbesar di Sarawak
• Terletak kira-kira 120 km

di tenggara Miri

Kawasan Kawasan simpanan
tadahan air seperti kawasan hutan,
hujan: bukit, gunung dan tasik

Glosari

Peta 7.1 Sungai dan tasik utama di Malaysia

MahirMahir

Berdasarkan peta 7.1, berikan
nama sungai dan negeri
yang betul.

114o
T

6o
U

4o
U

2o
U

Sungai

Petunjuk

Sempadan
Antarabangsa

Tasik
KEPENTINGAN SUNGAI DAN TASIK
DI MALAYSIA7.3

8080

Penjanaan Kuasa Hidroelektrik
• Jana kuasa hidroelektrik ialah pembekal sumber tenaga elektrik

yang utama di Malaysia.
• Jana kuasa hidroelektrik dapat dibina kerana terdapat sungai-sungai

yang beraliran deras.
• Sebagai contoh, Empangan Pelagus (Sarawak) dan Empangan

Kenering (Perak).

Sumber Pengairan
• Air sungai menjadi sumber pengairan

utama bagi kegiatan pertanian
seperti penanaman padi.

• Sungai Muda (Kedah) dijadikan
rancangan pengairan untuk
penanaman padi di Dataran

Kedah−Perlis yang membolehkan
padi ditanam sekurang-kurangnya

dua kali setahun.

Kegunaan Domestik
• Air sungai dijadikan sebagai sumber air untuk kegunaan domestik.
• Antara sungai yang membekalkan sumber air untuk kegunaan

domestik ialah Sungai Pahang, Sungai Rajang dan Sungai Kinabatangan.

Kempen mencintai sungai merupakan salah satu usaha yang boleh dilaksanakan terutama kepada
generasi muda melalui media massa. Kumpulkan maklumat tentang kempen-kempen yang dapat
dilaksanakan dalam pengurusan sungai melalui laman web yang berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms025

Bentangkan hasil dapatan anda.

Tali air

Kepentingan
Sungai
81

Ikan tilapia

Sempadan Semula Jadi
• Terdapat beberapa batang sungai di Malaysia menjadi sempadan negeri

dan sempadan antarabangsa.
• Sebagai contoh, Sungai Bernam ialah sempadan antara negeri Perak

dengan negeri Selangor manakala Sungai Golok ialah sempadan
antarabangsa antara Malaysia dengan Thailand.

Pengangkutan dan Perhubungan
• Beberapa batang sungai di Sarawak dan Sabah dijadikan jalan

perhubungan antara kawasan pedalaman dan bandar.
• Sebagai contoh, Sungai Rajang dapat dimudiki sehingga ke Kapit
 di pedalaman Sarawak.

Rekreasi dan Pelancongan
• Beberapa batang sungai di Malaysia berarus

deras, cetek dan jernih serta sesuai dijadikan
kawasan rekreasi.

• Sebagai contoh, Sungai Melaka terkenal
dengan aktiviti rekreasi River Cruise manakala
Sungai Sedim, Kulim (Kedah) dan Sungai Kiulu,
Tamparuli (Sabah) terkenal dengan aktiviti
meredah jeram (water rafting).

Sumber Protein
• Sungai membekalkan sumber ikan air tawar seperti

ikan lampam, tilapia, patin, jelawat dan kelah.
• Sebagai contoh, Sungai Kinabatangan, Sungai Beruas

dan Sungai Endau.

Aktiviti meredah jeram di Sungai Kiulu

Kebelakangan ini, sungai-sungai di Malaysia semakin tercemar akibat kegiatan manusia.
Sebagai seorang warganegara yang prihatin terhadap pencemaran sungai, huraikan langkah-
langkah untuk mengatasi masalah pencemaran sungai di persekitaran anda.
8282

Kegunaan Domestik
• Tasik membekalkan sumber air

untuk kegunaan harian kepada
penduduk setempat.

• Sebagai contoh, penduduk
setempat di  kawasan Tasik Bera
(Pahang) menyalurkan air dari
tasik ke rumah untuk kegunaan
harian.

Rekreasi dan Pelancongan
• Tasik dijadikan sebagai tempat

rekreasi dan pelancongan.
• Sebagai contoh, Tasik Chini,
 Tasik Bera, Tasik Kenyir,
 Tasik Titiwangsa dan
 Tasik Putrajaya.

Tasik Titiwangsa, Kuala Lumpur

Empangan Temenggor, Perak

Bahagikan kelas anda kepada beberapa kumpulan. Setiap kumpulan dikehendaki menghasilkan
teks pidato yang bertajuk ‘Kepentingan Sungai dalam Kehidupan’. Pilih seorang wakil bagi
setiap kumpulan untuk menyampaikan pidato tersebut. Guru akan menjadi hakim untuk
menentukan pemenang.

Penjanaan Kuasa Hidroelektrik
• Tasik dan sungai juga dijadikan tapak

untuk menjana kuasa hidroelektrik
kerana tasik mempunyai takungan air

yang banyak.
• Sebagai contoh, Empangan Temenggor

(Perak), Empangan Murum (Sarawak)
dan Empangan Kenyir (Terengganu)

Sumber Protein
• Tasik membekalkan sumber

ikan air tawar kepada penduduk
setempat. Keadaan habitat semula
jadi tasik yang masih terpelihara
membolehkan pembiakan pelbagai
jenis ikan air tawar.

• Sebagai contoh, Tasik Bera kaya
dengan pelbagai spesies ikan air
tawar seperti ikan baung, haruan,
lampam dan sebarau.

Kepentingan Tasik

Aktiviti
83

IMBAS KEMBALIabc

Tiga peringkat fizikal
• Hulu sungai
• Tengah sungai
• Hilir sungai

Saliran
di Malaysia

Kepentingan sungai
• Sumber pengairan
• Sumber protein
• Sempadan semula jadi
• Kegunaan domestik
• Pengangkutan dan perhubungan
• Jana kuasa hidroelektrik
• Rekreasi dan pelancongan

Kepentingan tasik
• Sumber protein
• Kegunaan domestik
• Jana kuasa hidroelektrik
• Rekreasi dan pelancongan

Sungai dan Tasik Utama
di Malaysia

Sungai
• Sungai Pahang sungai terpanjang

di Semenanjung Malaysia
• Sungai Kinabatangan sungai

terpanjang di Sabah
• Sungai Rajang sungai terpanjang

di Malaysia

Tasik semula jadi
• Tasik Chini
• Tasik Bera
• Loagan Bunut

Tasik buatan
• Tasik Kenyir
• Tasik Temenggor

Kepentingan Sungai dan Tasik
di Malaysia

Pandang Darat Fizikal Sungai

Kita perlu bersama-sama
memelihara sungai dan tasik

di negara kita. Sungai dan tasik
banyak memberi manfaat

kepada kita.
8484

A. Nyatakan pandang darat fizikal bagi tiga peringkat aliran sungai seperti yang
ditunjukkan pada rajah yang berikut:

(i) Nyatakan tiga persamaan kepentingan sungai dan tasik.

(ii) Berdasarkan salah satu jawapan anda di (i), huraikan cara untuk
mengekalkan keadaan tersebut.

Peringkat Hulu Sungai

•

•

•

Peringkat Tengah Sungai

•

•

•

Peringkat Hilir Sungai

•

•

•

Cabaran Prestasi

B. Lihat peta minda di bawah dan jawab soalan-soalan yang berikut:

Sungai Tasik

•

Kepentingan

• •
C. Jawab soalan yang berikut:

(i) Mengapakah lurah sungai di peringkat hulu berbentuk ‘V’?

(ii) Bagaimanakah tasik ladam terbentuk?

(iii) Mengapakah delta terbentuk di muara sungai?

(iv) Di bahagian manakah hakisan sungai banyak berlaku?

(v) Mengapakah pemendapan berlaku di bahagian hilir sungai?

D. Berdasarkan kepada beberapa gambar yang diberi oleh guru anda, kumpul
maklumat seperti yang berikut:

(i) nama sungai (ii)  kepentingan sungai

(iii)  peringkat sungai tersebut (iv)  lakaran pandang darat
                                                                                fizikal aliran sungai

E. Terangkan tiga kepentingan sungai dan tasik di Malaysia.

(i)

(ii)

(iii)

85
86

Taburan penduduk

Adakah bilangan penduduk Malaysia
di setiap negeri sekata?

1.

PENDUDUK
DI MALAYSIA

8686

Penduduk di Malaysia terdiri daripada
pelbagai kaum dan bangsa. Mereka
tinggal di seluruh pelosok negara.
Namun, terdapat kawasan yang padat
penduduk dan juga kawasan yang
jarang penduduk. Mengapakah keadaan
sedemikian berlaku? Mengapakah
terdapat kawasan di negara kita yang
tidak mempunyai penduduk?

BAB

8

• Menjelaskan dengan contoh taburan
penduduk di Malaysia.

• Membincangkan faktor-faktor yang
mempengaruhi taburan penduduk di
Malaysia.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
87

EKSPLORASI BAB

Faktor yang mempengaruhi taburan penduduk2.

Mengapakah kepadatan penduduk di kawasan luar bandar
tidak padat berbanding penduduk di kawasan bandar seperti
Bandaraya Kuala Lumpur?

87
8888

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

Laut  Sulu

Johor Bahru

Bandaraya Melaka

Seremban
Shah Alam

2o
U

4o
U

6o
U

Kuala Lumpur

Putrajaya

Kuantan

Ipoh

Kuala Terengganu

Kota Bharu

Georgetown

Alor Setar
Kangar

Taburan penduduk merujuk kepada sebaran penduduk di sesuatu kawasan atau
negara. Menurut sumber Jabatan Perangkaan Malaysia, anggaran jumlah penduduk
Malaysia pada tahun 2016 adalah seramai 31.7 juta orang. Taburan penduduk di
Malaysia tidak sekata. Secara umumnya, terdapat kawasan yang berpenduduk
padat, sederhana dan jarang. Peta 8.1 menunjukkan taburan penduduk di Malaysia.

TABURAN PENDUDUK DI MALAYSIA8.1

Kawasan Berpenduduk Padat
• Menjadi tumpuan penduduk kerana kawasannya rata dan subur serta

sesuai untuk pelbagai kegiatan seperti pertanian, perindustrian, perniagaan
dan perlombongan

• Antara bandar utama yang berpenduduk
padat ialah Wilayah Persekutuan Kuala
Lumpur, Shah Alam (Selangor), Kuching
(Sarawak), Kota Kinabalu (Sabah), Ipoh
(Perak), Alor Setar (Kedah) dan Johor
Bahru (Johor)

1

Ketahui Dasar Kependudukan
Negara melalui laman web
yang berikut. Buat catatan dan
pamerkan di sudut maklumat
kelas anda.

Sumber: htt p://eravisi.com/
geo/tg1/ms026

Bandaraya Kuching, Sarawak

104o
T

Jumlah penduduk
Malaysia sehingga bulan Julai
2016 berjumlah kira-kira 31.7
juta orang. Apakah yang akan
berlaku jika jumlah penduduk
Malaysia mencecah 70 juta
orang?

Sumber: Jabatan Perangkaan Malaysia
89

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

Laut  Sulu

Info Info
GEOGRAFI

Kota Kinabalu
Labuan

Kuching

Petunjuk
Padat

Sederhana

Jarang

Ibu Negeri

Peta 8.1 Taburan penduduk di Malaysia

Kawasan Berpenduduk Jarang
• Tertumpu di kawasan yang berhutan tebal dan kawasan

tanah tinggi
• Melibatkan kawasan bergunung-ganang dan
 kawasan pedalaman
• Antara kawasan berpenduduk jarang ialah Tasik Banding

(Perak), Kuala Tahan (Pahang) dan Kapit (Sarawak)

3

Kawasan Berpenduduk Sederhana
• Banyak tertumpu di kawasan pertanian, pesisir pantai dan

bandar kecil
• Antara bandar berpenduduk sederhana ialah Tumpat

(Kelantan), Dungun (Terengganu) dan Felda Tunku (Sabah)

2

Tumpat, Kelantan

Perkampungan Orang Asli

89

Formula kepadatan penduduk.
                                                          Jumlah Penduduk (orang)

Keluasan Kawasan (km2)

Padat: lebih daripada 200 orang bagi sekilometer persegi
Sederhana: 50 – 200 orang bagi sekilometer persegi
Jarang: kurang daripada 50 orang bagi sekilometer persegi

Kepadatan penduduk   :

114o
T

Sempadan
Antarabangsa
9090

Taburan penduduk di Malaysia yang tidak sekata dipengaruhi oleh faktor-faktor
tertentu. Keadaan tersebut secara langsung akan mempengaruhi perkembangan dan
pembangunan bagi sesuatu kawasan. Faktor-faktor yang mempengaruhi taburan
penduduk di Malaysia merangkumi faktor fizikal, ekonomi, sosial dan dasar kerajaan/
governan.

8.2 FAKTOR-FAKTOR YANG MEMPENGARUHI
TABURAN PENDUDUK MALAYSIA

Tanah Pamah

• Kawasan tumpuan penduduk kerana sesuai untuk pelbagai
aktiviti ekonomi dan kawasan petempatan

• Sebagai contoh, kawasan Dataran Kedah–Perlis dan Dataran
Kelantan merupakan kawasan pertanian

• Antara kawasan tanah pamah yang menjadi bandar, ialah
Seremban (Negeri Sembilan), Petaling Jaya (Selangor) dan
Sibu (Sarawak)

Tanah Tinggi

• Kawasan ini kurang menjadi
tumpuan penduduk akibat
darjah ketersampaian
yang rendah

• Kawasan kediaman juga sukar
dibina dan memerlukan kos yang
tinggi kerana bentuk muka bumi
yang tidak rata

• Kawasan berpenduduk jarang
melibatkan kawasan banjaran
di Malaysia, contohnya Ulu
Tembeling (Pahang), kawasan
Banjaran Kapuas Hulu (Sarawak)
dan Banjaran Tahan (Pahang)

Seremban, Negeri Sembilan

Pinggir Laut dan Saliran

• Kawasan yang berpenduduk padat dan
sederhana padat

• Menjadi tumpuan penduduk akibat
pengaruh kegiatan ekonomi perikanan
dan pertanian

• Kawasan pesisir pantai dan sungai
menyediakan kemudahan perhubungan
yang baik seperti di Besut (Terengganu),
sepanjang Sungai Rajang (Sarawak) dan
Sungai Kinabatangan (Sabah)

• Terdapat juga kawasan berpenduduk
jarang terutama di kawasan berpaya,
contohnya sekitar Tasik Chini dan Tasik
Bera (Pahang)

1. Faktor Fizikal1

Darjah   Keadaan atau kuantiti yang menggambarkan cepatnya sesuatu lokasi dapat
Ketersampaian: ditujui dari lokasi lain dan dengan itu memudahkan pertemuan dan interaksi
Infrastruktur:   Kemudahan atau perkhidmatan asas untuk membangunkan sesuatu masyarakat

Glosari
91

Infrastruktur

• Kawasan yang mempunyai
kemudahan seperti bekalan
air, elektrik, kemudahan
telekomunikasi serta
kemudahan pengangkutan
menjadi tumpuan penduduk

• Kawasan pedalaman
berpenduduk jarang kerana
tidak mempunyai kemudahan
sosial yang lengkap

Pendidikan

• Kawasan yang mempunyai
kemudahan pendidikan
seperti pusat pengajian
tinggi menjadi pilihan

• Sebagai contoh, Universiti
Pendidikan Sultan Idris
(UPSI), Tanjung Malim (Perak)
serta Universiti Teknologi
Malaysia (UTM), Skudai
(Johor) dan Universiti Kebangsaan
Malaysia (UKM), Bangi (Selangor)

Perlombongan

• Kegiatan perlombongan
petroleum dan gas asli di
Kerteh (Terengganu) dan Miri
(Sarawak) menyebabkan
kawasan tersebut menjadi
tumpuan penduduk

1. Faktor Sosial3

Pertanian

• Kegiatan pertanian di
Dataran Kedah–Perlis,
Dataran Kelantan dan
Delta Rajang menjadikan
kawasan tersebut
berpenduduk padat

Perikanan
• Kawasan perikanan juga menjadi

kawasan tumpuan penduduk
• Kawasan perikanan berpenduduk

sederhana padat, contohnya
Semporna (Sabah), Tumpat
(Kelantan) dan Kemaman
(Terengganu)

1. Faktor Ekonomi2
Kerteh, Terengganu

Universiti Pendidikan
Sultan Idris (UPSI),
Tanjung Malim, Perak

Perindustrian
• Sektor perindustrian mampu menyediakan

peluang pekerjaan yang menggalakkan
penghijrahan penduduk

• Sebagai contoh, kawasan perindustrian di
Bayan Lepas (Pulau Pinang), Shah Alam
(Selangor), Batu Berendam (Melaka) dan
Nilai (Negeri Sembilan)

Sekiranya anda diberi pilihan untuk tinggal di sesuatu kawasan, kawasan manakah yang
akan anda pilih? Terangkan sebab-sebab anda memilih kawasan tersebut.
9292

MahirMahir

Pembukaan Bandar Baharu

• Pembukaan bandar baharu dapat menarik lebih banyak
penduduk berhijrah

• Perpindahan pusat pentadbiran persekutuan ke Putrajaya
menyebabkan kawasan tersebut berpenduduk padat

Tanah Rancangan

• Pembukaan kawasan pertanian melalui
Rancangan Tanah Persekutuan (FELDA)
menyebabkan kawasan tersebut
berpenduduk sederhana padat

• Sebagai contoh, kawasan Felda
Kampung Sertik (Pahang) dan Felda
Sahabat (Sabah)

Kelestarian: Keadaan (hutan, persekitaran dan lain-lain) yang tidak berubah atau yang
terpelihara seperti asal

Governan: Fungsi yang berkaitan dengan dasar kerajaan dan pentadbiran

Pewartaan Hutan
Simpan dan Taman Negara

• Langkah kerajaan mewartakan
kawasan tertentu sebagai hutan
simpan dan taman negara demi
kelestarian alam menjadikan
kawasan tersebut berpenduduk jarang

• Sebagai contoh, Taman Negara
(Pahang), Taman Negara (Pulau
Pinang) dan Hutan Simpan Royal
Belum (Perak)

Pilih satu kawasan di Malaysia dan kenal
pasti taburan penduduk di kawasan
tersebut. Jelaskan faktor-faktor yang
mempengaruhi taburan penduduknya.

Putrajaya

Hutan Simpan Royal Belum, Perak

Dasar Kerajaan/
Governan

4

Kawasan perkampungan FELDA

Glosari

Kemajuan teknologi memungkinkan
kawasan pedalaman diteroka untuk tujuan
petempatan manusia. Terangkan sejauh
mana kemajuan teknologi dapat mengubah
kawasan berpenduduk jarang kepada kawasan
berpenduduk padat.
93

Ekonomi
• Pertanian
• Perlombongan
• Perikanan
• Perindustrian

Sosial
• Infrastruktur
• Pendidikan

Dasar Kerajaan/
Governan
• Pembukaan bandar

baharu
• Pewartaan taman

negara dan
 hutan simpan
• Tanah rancangan

Taburan Penduduk

Penduduk padat
• Lebih daripada

200 orang bagi
sekilometer persegi

Penduduk jarang
• Kurang daripada

50 orang bagi
sekilometer persegi

Faktor yang
Mempengaruhi Taburan

Penduduk

93

Penduduk
sederhana
• 50 hingga 200

orang  bagi
sekilometer persegi

Penduduk
di Malaysia

IMBAS KEMBALIabc

Fizikal
Bentuk muka bumi:
• Tanah pamah
• Tanah tinggi
• Pinggir laut
 dan saliran

Penduduk Malaysia
yang berbilang kaum
hidup bersatu padu.
Oleh itu, Malaysia dapat
berkembang maju
dalam pelbagai bidang.
94

Cabaran Prestasi

A. Lengkapkan jadual di bawah.

Lebih daripada 200 orang bagi
sekilometer persegi

50 hingga 200 orang bagi
sekilometer persegi

Kurang daripada 50 orang bagi
sekilometer persegi

KepadatanCiri Taburan Penduduk

B.  Cari perkataan tersembunyi berpandukan petunjuk yang diberikan.

1.

2.

3.

9494

Petunjuk

1. Kawasan berpenduduk melebihi 200 orang bagi
 sekilometer persegi.

2. Tertumpu di kawasan pertanian.

3. Nama tempat berpenduduk jarang.

4. Bentuk muka bumi yang menjadi tumpuan penduduk.

5. Faktor taburan penduduk yang berkaitan bentuk muka bumi.

6. Kawasan berpenduduk sederhana padat di pesisir pantai

akibat pengaruh aktiviti ini.

7. Kemudahan bekalan elektrik, air dan telekomunikasi.

8. Berkaitan peranan yang dimainkan oleh pihak berkuasa.

9. Pembukaan kawasan baru untuk kegiatan pertanian.

10. Faktor yang melibatkan pusat pengajian tinggi awam

dan swasta.
9595

A

S

U

U

D

T

H

K

O

V

I

A

R

F

R

Z

L

A

Y

I

I

E

Z

R

D

R

O

Y

T

K

S

F

M

Z

I

U

F

A

M

A

A

L

A

T

E

N

E

A

K

A

N

I

A

H

T

A

O

K

K

O

R

X

G

S

P

I

O

G

G

M

U

T

N

W

A

P

P

I

Z

G

E

E

H

M

A

T

L

R

P

A

K

L

F

I

T

K

D

K

A

Z

T

A

A

N

U

L

K

D

I

A

E

A

S

S

P

D

T

H

D

C

F

S

P

H

F

I

Q

E

N

E

N

K

X

S

F

P

U

L

E

A

H

A

G

I

N

D

K

N

E

S

O

S

N

G

I

R

U

V

A

A

P

A

L

E

L

N

N

T

Z

D

A

C

Z

I

S

P

E

U

R

S

T

B

F

E

O

E

T

A

H

I

N

L

A

A

H

P

R

A

A

M

K

H

R

A

S

G

A

U

O

H

A

K

N

T

A

D

A

E

A

A

T AH CN A NA NR AA N G

L

J

U

H

M

Y

TI TF UN RA RI UR KS S

C.  Bahagikan kelas kepada beberapa kumpulan. Setiap kumpulan diminta

mengumpulkan maklumat tentang salah satu faktor yang mempengaruhi

taburan penduduk di Malaysia. Bentangkan hasil dapatan kumpulan

masing-masing di dalam kelas.

D. Lakukan pemerhatian berkaitan dengan jenis taburan penduduk di kawasan

tempat tinggal anda. Nyatakan faktor-faktor yang mempengaruhi taburan

penduduk tersebut.
Gambar di atas menunjukkan Kuala
Lumpur pada tahun 1900-an. Kegiatan
perlombongan bijih timah telah
menyebabkan Kuala Lumpur semakin
berkembang menjadi sebuah kawasan
petempatan yang dihuni oleh ramai
penduduk. Dapatkah anda menceritakan
jenis dan pola petempatan di Kuala
Lumpur pada tahun 1900-an berbanding
dengan sekarang?
Sumber: Arkib Negara Malaysia

Jenis petempatan di Malaysia1.

Apakah jenis petempatan yang

terdapat di Malaysia?

PETEMPATAN
DI MALAYSIA

BAB

9

• Membincangkan jenis petempatan
 yang terdapat di Malaysia.
• Menjelaskan dengan contoh empat
 pola petempatan di Malaysia.
• Membezakan fungsi petempatan
 bandar dan luar bandar di Malaysia.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran

9696
Fungsi petempatan bandar dan luar bandar

Jenis petempatan di Malaysia

Pola petempatan di Malaysia2.

Bagaimanakah cara hendak mengenali pola petempatan tersebut?

3.

Ekonomi Fungsi

Kerajaan /
Governan

Sosial

Nyatakan fungsi petempatan bandar dan petempatan luar bandar.

EKSPLORASI BAB

BerselerakBerjajar

Berpusat Berkelompok

97
JENIS-JENIS PETEMPATAN DI MALAYSIA9.1

Pertambahan jumlah penduduk pada setiap tahun menyebabkan berlakunya perubahan
dan pertambahan kawasan kediaman atau petempatan. Petempatan di Malaysia
terbahagi kepada dua jenis, iaitu petempatan bandar dan petempatan luar bandar.

Petempatan Bandar

Petempatan bandar merujuk kepada kawasan petempatan yang mempunyai jumlah
penduduk yang padat.

Bandaraya Georgetown, Pulau Pinang

Bandaraya Miri, Sarawak merupakan bandar
raya pertama di Malaysia yang bukan
berstatus ibu negeri. Pada 20 Mei 2005,
bandar raya ini telah diberi gelaran sebagai
“Bandaraya Peranginan”.

Sumber: Majlis Bandaraya Miri

Info Info
GEOGRAFI

Jumlah penduduk melebihi
10 000 orang

1.

Mempunyai kemudahan asas
yang pelbagai

2.

Kawasan kediaman berciri
moden

3.

Kegiatan ekonomi melibatkan
sektor:
• perindustrian
• perniagaan
• pembinaan
• pentadbiran
• perkhidmatan

4.

Ciri Petempatan Bandar di Malaysia

9898
Petempatan Luar Bandar

Petempatan luar bandar merujuk kepada kawasan petempatan yang mempunyai
kepadatan penduduk yang rendah.

Kawasan kampung

Kebun cili

Aktiviti penternakan lembu

Terokai maklumat berkaitan bandar terbesar
di dunia dan kongsi maklumat tentang kegiatan
ekonomi yang menjadi teras kepada pembangunan
bandar tersebut dengan rakan sekelas anda.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms027

Jumlah penduduk kurang daripada
10 000 orang

1.

Kemudahan asas yang minimum2.

Kegiatan ekonomi terhad kepada sektor:
• pertanian • penternakan
• industri desa

4.

Kawasan kediaman sederhana dan
berciri tradisional

3.

Pelan Induk Pembangunan Luar Bandar (PIPLB)
merupakan satu langkah kerajaan bagi membangunkan
kawasan luar bandar. PIPLB menggariskan visi untuk
menjadikan luar bandar sebagai kawasan yang
ekonominya berdaya maju, masyarakatnya sejahtera
dan persekitaran lestari.

Sumber: Kementerian Kemajuan Luar Bandar dan Wilayah

Info Info
GEOGRAFI

Ciri Petempatan Luar Bandar di Malaysia

99
Pola petempatan ialah corak atau reka bentuk susunan kawasan kediaman manusia di
sesuatu tempat atau kawasan. Secara umumnya, terdapat empat pola petempatan
yang wujud di Malaysia, iaitu berpusat, berkelompok, berjajar dan berselerak.

POLA PETEMPATAN DI MALAYSIA9.2

• Susun atur rumah adalah secara
berkelompok dan terancang di sesuatu
kawasan

• Terdapat juga di kawasan petempatan
Rancangan Pembangunan Tanah
Persekutuan seperti Felda Trolak (Perak),
Felda Air Tawar (Johor) dan Felda
Sahabat (Sabah)

Petempatan Berkelompok

• Rumah atau bangunan dibina secara
rapat di sesuatu kawasan yang menjadi
tumpuan penduduk

• Terdapat di kawasan persimpangan jalan
 raya atau taman perumahan, contohnya
 petempatan di Bandar Tun Razak
 (Kuala Lumpur)
• Terdapat kemudahan yang melibatkan

pusat perniagaan, pelabuhan dan rumah
ibadat

Petempatan Berpusat

100100
• Rumah dan bangunan dibina secara
 berselerak dan berjauhan antara satu

sama lain
• Kelihatan bertaburan dan tidak seragam
• Terdapat di kawasan kampung, kebun
 kecil getah dan sayur, contohnya di Bukit

Tinggi (Pahang) dan Kundasang (Sabah)

Petempatan Berselerak

• Rumah atau bangunan dibina di sepanjang
jalan raya dan di tepi pantai

• Kelihatan tersusun secara deretan dan
 hampir seragam
• Terdapat di kawasan pinggir laut dan

sepanjang sungai, contohnya di sepanjang
Sungai Rajang (Sarawak) dan pesisir

pantai Kuala Besut (Terengganu)

Petempatan Berjajar

Aktiviti

Objektif: Membina model pola petempatan
Bahan: Penutup botol, kadbod terpakai dan alat tulis
Kaedah: 1. Pilih satu pola petempatan yang
  bersesuaian dengan tempat tinggal anda.

2. Hasilkan satu model pola petempatan
tersebut.

3. Labelkan ciri-ciri pola petempatan yang
anda hasilkan.

4. Pamerkan hasil kerja anda di sudut pameran
kelas atau di pusat sumber sekolah.

Ketahui maklumat lanjut berkaitan pola
petempatan melalui laman web berikut:

Sumber: htt p://eravisi.com/
geo/tg1/ms028

101
FUNGSI PETEMPATAN BANDAR DAN
LUAR BANDAR9.3

Bandar Perlombongan
• Bandar yang berkembang

akibat penerokaan sumber
mineral

• Menawarkan pelbagai
peluang pekerjaan
kegiatan perlombongan
dan cari gali

• Sebagai contoh, Bintulu
(Sarawak) dan Kerteh
(Terengganu) yang
berfungsi sebagai bandar
perlombongan petroleum

dan gas asli

Bandar Teknologi Maklumat
• Bandar yang berperanan mengembangkan teknologi maklumat dan

telekomunikasi (ICT)
• Terdapat pelbagai peluang pekerjaan yang melibatkan penggunaan ICT

termasuk pemasaran dan pengaturcaraan komputer
• Sebagai contoh, Cyberjaya (Selangor) dan Taman Teknologi Malaysia

(Kuala Lumpur)

Kawasan petempatan bandar dan luar bandar mempunyai fungsi tersendiri. Fungsi
petempatan merujuk kepada peranan bagi sesuatu kawasan petempatan yang
merangkumi ekonomi, sosial dan kerajaan/governan.

Fungsi Petempatan Bandar

1 Ekonomi:

Berkembang seiring
dengan fungsi
pembangunan
sesuatu kawasan
petempatan bandar
dalam menjana
pendapatan
penduduk dan
negara

Bandar Perindustrian
• Bandar yang

mempunyai pelbagai
kegiatan industri

• Kebanyakan
penduduk bekerja
dalam bidang
pengeluaran,
kejuruteraan dan
teknikal

• Sebagai contoh,
Shah Alam (Selangor)
dan Perai (Pulau
Pinang)

Bandar Pelancongan
• Bandar yang terkenal dengan
 pelbagai aktiviti pelancongan
• Menawarkan pelbagai peluang

pekerjaan dalam sektor peniagaan
 dan sektor pelancongan
• Sebagai contoh, Port Dickson

(Negeri Sembilan) dan Bandaraya
Melaka (Melaka)

Bandar Pelabuhan
• Bandar yang melibatkan urusan
 import dan eksport
• Penduduk terlibat dalam sektor
 perkapalan dan penguatkuasaan maritim
• Sebagai contoh, Pasir Gudang (Johor),
 Klang (Selangor), Georgetown (Pulau

Pinang), Bintulu (Sarawak) dan Teluk
Sepanggar (Sabah)

102102
Bandar Pendidikan
• Terdapat institusi
 pendidikan tinggi yang

menawarkan peluang
pendidikan

• Wujud peluang pekerjaan
sebagai pensyarah
atau kakitangan institusi
pendidikan tinggi

• Sebagai contoh, Universiti
Pendidikan Sultan Idris
(UPSI), Tanjung Malim
(Perak)

Bandar Satelit
• Berperanan sebagai

bandar sokongan
kepada bandar utama

• Peluang pekerjaan
dalam pelbagai sektor

• Sebagai contoh,
Petaling Jaya
(Selangor) dan
Senawang (Negeri
Sembilan)

Bandar Diraja
• Bandar yang menjadi tempat terletaknya istana, iaitu kediaman rasmi bagi sultan
 atau raja
• Wujud peluang pekerjaan sampingan kepada penduduk setempat disebabkan

aktiviti pelancongan
• Sebagai contoh, Pekan (Pahang), Kuala Kangsar (Perak) dan Arau (Perlis)

Bandar Pentadbiran
• Berfungsi sebagai ibu negeri, ibu negara atau pusat pentadbiran
• Menawarkan pelbagai bentuk perkhidmatan kepada penduduk
• Sebagai contoh, Putrajaya sebagai Pusat Pentadbiran Kerajaan Persekutuan

manakala Kota Kinabalu (Sabah), Kuantan (Pahang) dan Kangar (Perlis) berperanan
sebagai ibu negeri

Bandar Sempadan
• Berfungsi sebagai pintu

keluar masuk negara
• Kegiatan pelancongan

dan perdagangan
 yang rancak
• Sebagai contoh,
 Rantau Panjang

(Kelantan) dan
 Padang Besar (Perlis)

Bandar Pertahanan
• Menempatkan

pangkalan tentera
yang menjadikan
bandar ini
berkembang sebagai
kawasan petempatan
yang lebih besar

• Sebagai contoh,
Lumut (Perak) dan
Port Dickson (Negeri
Sembilan)

2 Sosial:

Merujuk
kepada fungsi
bandar dalam
menyediakan
kemudahan
perkhidmatan
kepada penduduk

3 Kerajaan/Governan:

Merujuk kepada fungsi
yang berkaitan dengan
dasar kerajaan dan
pentadbiran

103
Fungsi Petempatan Luar Bandar

Petempatan luar bandar mempunyai fungsi yang berbeza daripada petempatan
bandar. Perbezaan ini dapat dilihat dari segi ekonomi, sosial dan kerajaan/governan.

• Petempatan luar bandar turut mempunyai kemudahan
 sosial seperti rumah ibadat, klinik kesihatan, perkhidmatan

pos, bekalan air dan elektrik

Sosial

• Perkhidmatan pengurusan pentadbiran terdapat di luar bandar
• Penduduk dapat menyelesaikan urusan mereka melalui pejabat

penghulu, ketua kampung, tok batin, tuai rumah atau penggawa
yang menjadi wakil kepada kerajaan dan menjalankan peranan
serta tanggungjawabnya terhadap masyarakat setempat

• Balai raya juga berperanan sebagai pusat kegiatan
kemasyarakatan

Kerajaan/Governan

• Terdapat pelbagai kegiatan ekonomi, iaitu pertanian, penternakan,
perlombongan dan industri desa yang menawarkan

peluang pekerjaan
• Pertanian di kawasan luar bandar merangkumi penanaman padi,

getah, kelapa sawit dan sayur-sayuran
• Penternakan lembu, kambing serta penternakan ikan air tawar
• Perlombongan melibatkan penerokaan sumber mineral
• Industri desa membolehkan penduduk menghasilkan produk
 seperti kraftangan dan makanan

Ekonomi

Aktiviti

Bahaskan tajuk ‘Petempatan bandar lebih baik
daripada petempatan luar bandar’. Persembahkan
aktiviti perbahasan kumpulan anda dengan
bantuan guru di hadapan kelas.

Dapatkah anda bayangkan
keadaan negara kita sekiranya terdapat
petempatan luar bandar sahaja? Apakah
yang akan berlaku?

104104
Luar Bandar

Kerajaan/Governan:
• Terdapat kemudahan urusan pentadbiran

seperti pejabat penghulu dan balai raya

Ekonomi:
• Penglibatan penduduk dalam kegiatan

pertanian, penternakan, perlombongan
dan industri desa

Sosial:
• Terdapat kemudahan seperti rumah

ibadat, klinik, pejabat pos, perkhidmatan
telefon, bas dan teksi

Pola Petempatan

Jenis Petempatan

Fungsi Petempatan

Bandar

• Jumlah penduduk melebihi
 10 000 orang
• Kemudahan perkhidmatan dan

sosial yang lebih moden
• Peluang pekerjaan dalam
 pelbagai sektor

Luar Bandar

• Jumlah penduduk kurang
daripada 10 000 orang

• Kemudahan perkhidmatan sosial
yang minimum

• Peluang pekerjaan yang terhad
kepada sektor tertentu sahaja

Bandar

Sosial:
• Bandar pendidikan
• Bandar satelit
• Bandar diraja

Ekonomi:
• Bandar perindustrian
• Bandar pelabuhan
• Bandar perlombongan
• Bandar pelancongan
• Bandar Teknologi Maklumat

Kerajaan/Governan:
• Bandar pentadbiran
• Bandar pertahanan
• Bandar sempadan

P
e

te
m

p
a

ta
n
 d

i
M

a
la

y
si

a
IMBAS KEMBALIabc

BerselerakBerjajarBerpusat Berkelompok

105
A. Berdasarkan jenis petempatan dalam foto X dan Y, buat perbandingan dari
segi jenis petempatan, jumlah penduduk dan kegiatan ekonomi.

X                                                                     Y

Cabaran Prestasi

Perbandingan foto X dan Y

Foto YFoto X

Jenis Petempatan

Kegiatan Ekonomi

Jumlah Penduduk

Ciri-ciri

106106
B. Lakarkan pola petempatan dalam rajah di bawah. Kemudian, tuliskan ciri-ciri
bagi setiap pola tersebut.

C. Huraikan fungsi-fungsi petempatan bagi jenis petempatan di bawah.

Berpusat Berkelompok

2.

4.3.

1.

Berjajar Berselerak

Pola Petempatan

D. Kumpulkan maklumat tentang kawasan tempat tinggal anda berdasarkan fungsi
petempatan. Jelaskan fungsi ekonomi, sosial dan governan dan tulis di atas
kertas mahjung. Tampalkan hasil kerja murid di sudut mata pelajaran kelas
anda.

Ekonomi Sosial
Kerajaan/
Governan

Petempatan
Fungsi Petempatan

1. Petempatan Bandar

2. Petempatan Luar Bandar

107
108

Negara-negara di Asia Tenggara

Sebutkan nama negara-negara
yang terletak di Asia Tenggara.

1.

Terdapat 11 buah negara di Asia Tenggara
termasuk Malaysia. Tahukah anda nama
negara-negara tersebut? Bagaimanakah
keadaan bentuk muka buminya?

108108

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E
27

°1
8'

0"
N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

BENTUK MUKA BUMI
DAN SALIRAN DI
ASIA TENGGARA

104o
T

0o

14o
U

122o
T

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t a n  H i n d i

Laut Sulu

BAB

10

• Menyatakan nama negara-negara di
Asia Tenggara.

• Menjelaskan dengan contoh bentuk
muka bumi di Asia Tenggara.

• Menjelaskan dengan contoh sungai
dan tasik utama di Asia Tenggara.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
109

Sungai dan tasik utama di Asia Tenggara

Nyatakan sungai dan tasik utama di Asia Tenggara.

3.

Bentuk muka bumi di Asia Tenggara2.

Apakah bentuk muka bumi di Asia Tenggara?

EKSPLORASI BAB

109109

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

U

Danau Toba, Indonesia

Sungai Mekong, Vietnam Tonle Sap, Kemboja

Gunung Pinatubo, Filipina

122o
T

Laut Sulu

L a u t a n  P a s i f i k
Asia Tenggara terletak di bahagian tenggara Benua Asia. Kedudukannya antara
latitud 11° S hingga 28° U dan longitud 93° T hingga 135° T. Terdapat 11 buah negara
di Asia Tenggara. Asia Tenggara meliputi kawasan seluas 4 506 600 km persegi.

NEGARA-NEGARA DI ASIA TENGGARA10.1

110110

Laos

Vietnam

Thailand

Kemboja

Malaysia

Peta 10.1 Kedudukan negara-negara di Asia Tenggara 141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

Kuala Lumpur

Bandar Seri BegawanMALAYSIA

MALAYSIA

BRUNEI DARUSSALAM

Jakarta

INDONESIA

Naypyidaw
Hanoi

Vientiane

Bangkok

Phnom Penh

MYANMAR

LAOS

VIETNAM
THAILAND

KEMBOJA

•

104o
T

0o

14o
U

Myanmar

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t a n  H i n d i

SINGAPURA
Asia Tenggara terbahagi kepada Tanah Besar Asia Tenggara dan Kepulauan Asia
Tenggara.
• Negara yang terletak di Tanah Besar Asia Tenggara ialah Malaysia
       (Semenanjung Malaysia), Myanmar, Thailand, Kemboja, Laos dan Vietnam.
• Negara yang terletak di Kepulauan Asia Tenggara ialah Malaysia (Sabah dan
 Sarawak), Singapura, Brunei Darussalam, Indonesia, Timor Leste dan Filipina.

111

Brunei Darussalam

Singapura

Indonesia

Filipina

Timor Leste

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

U

Bandar Seri Begawan

MALAYSIA

Dili
TIMOR LESTE

Manila

FILIPINA

Petunjuk
Ibu Negara

•

Sempadan
Antarabangsa

122o
T

L a u t  C h i n a  S e l a t a n
L a u t  S u l u

L a u t a n  P a s i f i k
Bentuk muka bumi di Asia Tenggara terdiri daripada kawasan tanah tinggi, tanah
pamah dan kawasan pinggir laut. Terdapat juga gunung berapi di beberapa kawasan
di Indonesia dan Filipina.

BENTUK MUKA BUMI DI ASIA TENGGARA10.2

Pinggir Laut

• Semua negara di Asia Tenggara
   mempunyai pinggir laut kecuali Laos.
• Laut yang terdapat di Asia Tenggara
   adalah seperti Laut Andaman, Laut China
   Selatan, Laut Jawa, Laut Sulawesi dan
   Laut Sulu.
• Pinggir laut di Asia Tenggara cetek dan
   dikenali sebagai pentas benua.

Tanah Pamah

• Tanah pamah banyak terdapat di delta
   dan lembah sungai.
• Kawasan yang subur dan sesuai  untuk
   kegiatan pertanian seperti
   penanaman padi.
• Kawasan ini berpenduduk padat kerana
   petempatan dan jaringan perhubungan
   mudah dibina.
• Sebagai contoh, Delta Sungai Mekong
   (Vietnam), Delta Sungai Irrawaddy
   (Myanmar) dan Lembah Menam Chao
   Phraya (Thailand).

112112

Peta 10.2 Bentuk muka bumi di Asia Tenggara

L a u t a n  H i n d i

Myanmar

Laos

Vietnam

Thailand

Kemboja

Malaysia

Brunei Darussalam

Indonesia

Singapura

Malaysia

0o

14o
U

104o
T

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t
A n d a m a n

L a u t  S u l u
Anda telah belajar
tentang bentuk

muka bumi Malaysia
dalam Bab 6 dan
Bab 7. Ingatkah

anda bagaimana
keadaan muka bumi

Malaysia?

Tanah Tinggi

• Tanah tinggi di Asia Tenggara terdiri daripada banjaran gunung lipat muda dan
   banjaran gunung lipat tua.
• Banjaran tinggi berpunca dari Banjaran Himalaya di utara dan menganjur ke Asia

Tenggara bermula di Banjaran Arakan Yoma (Myanmar).
• Banjaran-banjaran lain adalah seperti Banjaran Annam (Vietnam), Banjaran
   Bilauktaung (Thailand) dan Banjaran Crocker (Malaysia).

Gunung berapi

• Kebanyakan gunung berapi terdapat
di Indonesia dan Filipina.

• Beberapa gunung berapi yang masih
aktif di Indonesia ialah Gunung Merapi,
Gunung Kerinci dan Gunung Krakatau.

• Gunung Mayon dan Gunung Pinatubo
pula merupakan gunung berapi yang
masih aktif di Filipina.

113

Peta 10.2 Bentuk muka bumi di Asia Tenggara

L a u t a n  H i n d i

Petunjuk

Pergunungan

Tanah pamah

Gunung berapi

Tanah tinggi

Gunung lipat muda: Gunung yang terbentuk akibat proses mampatan kerak bumi sejak 35 juta tahun
Gunung lipat tua:  Gunung yang terbentuk akibat proses mampatan kerak bumi sejak 200 juta tahun

Sempadan
Antarabangsa

Timor Leste

Filipina

122o
T

L a u t  C h i n a  S e l a t a n L a u t  S u l u

L a u t  S u l a w e s i

L a u t a n  P a s i f i k

Glosari
SUNGAI DAN TASIK UTAMA
DI ASIA TENGGARA10.3

Sungai Mekong

• Sungai yang terpanjang di Asia Tenggara (4 880 km).
• Sungai ini berpunca dari Dataran Tibet di utara, mengalir melalui Yunan (China),
   Myanmar, Thailand, Laos, Kemboja dan berakhir di Vietnam.
• Lebih 90 juta penduduk bergantung hidup pada Sungai Mekong terutama pesawah padi.
• Kawasan lembah sungai subur sesuai untuk kegiatan pertanian.
• Lebih 140 000 km persegi padi sawah ditanam di lembangan Sungai Mekong.

Sungai Irrawaddy

• Sungai yang terpenting dan terpanjang di Myanmar (2 293 km).
• Sungai ini mengalir dari utara hingga ke selatan dan berakhir di Laut Andaman.
• Sungai ini merupakan jalan perhubungan dan pengangkutan serta menjadi tumpuan
   penduduk untuk sumber air dan sumber protein.
• Delta Irrawaddy sesuai dijadikan kawasan pertanian terutama untuk
   penanaman padi.

Menam Chao Phraya

• Sungai yang terpenting dan terpanjang di Thailand (372 km).
• Sungai ini mengalir dari utara Thailand menuju ke Teluk Siam.
• Lembah Chao Phraya kaya dengan tanih aluvium yang subur untuk penanaman padi.
• Sungai ini merupakan jalan pengangkutan utama di Thailand.
• Bandar raya Bangkok terkenal dengan pasar terapung sehingga diberi nama jolokan

‘Venice Timur’.
• Sungai ini juga penting untuk mengangkut kayu balak dan barangan pukal.

114114

Terdapat banyak sungai dan tasik di Asia Tenggara yang mengairi pelbagai bentuk
muka buminya. Sungai dan tasik mempunyai peranan dan kepentingannya kepada
penduduk di Asia Tenggara.

Menam Chao Phraya ialah nama sungai yang terpanjang di Thailand. ‘Menam’ dalam bahasa
Thai bermaksud sungai. Perkataan ‘danau’ dalam bahasa Indonesia dan ‘tonle’ dalam bahasa
Kemboja masing-masing membawa maksud tasik. Oleh itu, Tasik Toba di Indonesia dikenali
sebagai Danau Toba manakala tasik yang terbesar di Kemboja dikenali sebagai Tonle Sap.

Info Info
GEOGRAFI
Tonle Sap

• Tonle Sap terletak di bahagian barat Kemboja merupakan
tasik air tawar semula jadi terbesar di Asia Tenggara

(2 569 km persegi).
• Tasik ini membekalkan sumber air untuk keperluan

domestik penduduk Kemboja.
• Sistem pengairan berpunca dari tasik ini membentuk

terusan yang digunakan untuk penanaman padi secara
meluas.

• Perikanan air tawar merupakan kegiatan ekonomi
terpenting dan dijalankan sepanjang tahun.

• Pada musim kemarau, tasik ini akan menjadi cetek dan
kegiatan perikanan giat dijalankan.

• Tasik ini juga merupakan kawasan pelancongan dan
   kapal dapat mudik  ke kawasan tasik melalui Sungai

Mekong untuk membawa pelancong.

Danau Toba

• Danau Toba terletak di Sumatera Utara, Indonesia
yang  terkenal sebagai kawasan pelancongan.

• Tasik ini terbentuk di kawasan pergunungan.
• Tasik ini merupakan tasik vulkanik yang terbentuk

akibat ledakan gunung berapi antara 73 000 hingga
75 000 tahun yang lalu.

• Saiz Danau Toba ialah 100 km panjang dan 30 km lebar
serta dianggarkan sedalam 500 m menjadikannya
tasik vulkanik paling dalam di dunia.

• Terdapat sebuah pulau yang besar di tengah-tengah
tasik ini, iaitu Pulau Samosir yang terbentuk akibat
pergerakan magma di bawah tasik.

• Tasik ini membekalkan sumber air untuk keperluan
   domestik dan aktiviti pertanian.

Terusan:  Sungai buatan
Vulkanik:  Proses pembentukan atau fenomena gunung berapi
Lembangan: Tanah pamah yang rendah atau lembah
Barangan pukal: Barangan dalam kuantiti yang besar dan banyak

Danau Toba, Indonesia

Tonle Sap, Kemboja

115

Glosari
L a u t  C h i n a  S e l a t a n

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

L a u t a n  H i n d i

L a u t a n  P a s i f i k

L a u t  S u l u

Peta 10.3 Kedudukan sungai dan tasik utama di Asia Tenggara

Sungai Irrawaddy, Myanmar

Menam Chao Phraya, Thailand

Danau Toba, Indonesia

116116

Hasilkan satu persembahan multimedia berkaitan bentuk muka bumi dan saliran bagi salah
satu negara Asia Tenggara kecuali Malaysia. Persembahkan hasil multimedia kepada guru
dan rakan sekelas anda.

104o
T

0o

14o
U

Aktiviti
L a u t  C h i n a  S e l a t a n

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

L a u t a n  H i n d i

L a u t a n  P a s i f i k

L a u t  S u l u

Tonle Sap, Kemboja

Sungai Mekong, Vietnam

117

Ketika musim monsun, jumlah hujan yang
banyak menyebabkan air dari Sungai
Mekong mengalir masuk ke Tonle Sap.
Pada ketika itu, Tonle Sap akan dilimpahi
air menjadikan keluasan tasik mencapai
10 000 kilometer persegi.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/
tg1/ms029

Info Info
GEOGRAFI

Sungai

Tasik

Petunjuk

Sempadan
Antarabangsa

122o
T

Malaysia ialah negara yang berada di luar kawasan Lingkaran Api Pasifik. Walau
bagaimanapun, beberapa siri gempa bumi telah berlaku di Sabah. Pada pendapat anda,
mengapakah hal itu berlaku?
118

Anda dikehendaki melayari beberapa laman web untuk mengumpulkan maklumat
berkaitan Tasik Kenyir dan Danau Toba. Antara maklumat tersebut adalah seperti:
• Negara                                    • Kepentingan
• Lokasi                                      • Proses pembentukan
• Gambar

Jelaskan perbezaan kedua-dua buah tasik tersebut. Bentangkan dapatan anda
dalam bentuk multimedia.

118118

Asia
Tenggara

Sungai dan Tasik Utama
di Asia Tenggara

• Sungai Mekong (Vietnam)
           • Sungai Irrawaddy (Myanmar)
           • Menam Chao Phraya (Thailand)
           • Tonle Sap (Kemboja)
           • Danau Toba (Indonesia)
        • Tasik Kenyir (Malaysia)

Bentuk Muka Bumi
Asia Tenggara

•  Tanah pamah
•  Tanah tinggi
•  Gunung berapi
•  Pinggir laut

IMBAS KEMBALIabc

Negara-negara Asia Tenggara

• Malaysia • Filipina  • Brunei Darussalam
• Kemboja • Laos  • Indonesia
• Myanmar • Singapura  • Thailand
• Timor Leste •  Vietnam
119

A.  Namakan negara-negara di Asia Tenggara berdasarkan peta di bawah.

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

B.  Jelaskan bentuk muka bumi tanah tinggi Asia Tenggara dan berikan contoh-
     contoh yang sesuai.

C.  Nyatakan kepentingan sistem saliran di bawah.

D. Beberapa buah negara di Asia Tenggara sering menghadapi bencana
alam seperti letusan gunung berapi, banjir dan ribut taufan. Dengan semangat
kejiranan antara negara Asia Tenggara, apakah yang dapat kita lakukan
untuk membantu meringankan beban mangsa yang terlibat? Persembahkan
idea anda dalam bentuk peta pemikiran.

Sistem saliran

1.  Menam Chao Phraya (Thailand)

2. Sungai Mekong (Vietnam)

3. Tonle Sap (Kemboja)

Kepentingan

119

N4

N6

U

N1

N2

N3

N5

Cabaran Prestasi

0o

14o
U

104o
T 122o

T

L a u t  C h i n a  S e l a t a n

L a u t a n  H i n d i

Laut Sulu

L a u t a n  P a s i f i k
120

PENDUDUK DAN
PETEMPATAN
DI ASIA TENGGARA

Taburan penduduk di Asia Tenggara1.

Fungsi petempatan
bandar utama

2.

Apakah hubung kait antara taburan
penduduk dengan fungsi petempatan
bandar utama di Asia Tenggara?

120120

Asia Tenggara meliputi kawasan seluas
4 506 600 km2 dan terletak di benua terbesar
di dunia, iaitu Benua Asia. Berapakah
bilangan penduduk di Asia Tenggara?
Di manakah kawasan yang menjadi
petempatan utama penduduknya?

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

Laut  China Selatan

Lautan Hindi

14°U

104°T

0°

BAB

11

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran

• Menjelaskan dengan contoh taburan
penduduk di Asia Tenggara.

• Mengetahui fungsi petempatan
bandar utama di Asia Tenggara.

Di manakah kawasan yang menjadi
tumpuan penduduk di Asia Tenggara?
121

EKSPLORASI BAB

Taburan penduduk di Asia Tenggara

121

Jakarta, Indonesia

Bangkok, Thailand

Manila, Filipina

Kuala Lumpur, Malaysia

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

Laut  China Selatan

Lautan Pasi f ik

Laut Sulu

122°T

Singapura
122

TABURAN PENDUDUK ASIA TENGGARA11.1

Taburan penduduk merujuk kepada sebaran
penduduk di sesuatu kawasan di muka bumi. Taburan
penduduk di Asia Tenggara adalah berbeza-beza
mengikut kawasan. Peta 11.1 menunjukkan taburan
penduduk di Asia Tenggara.

122122

Populasi: Jumlah orang yang
mendiami sesuatu
tempat (negara,

negeri, daerah)

Glosari

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

Hanoi

Bangkok

Phnom Penh

Kuala Lumpur

Singapura

Bandar Seri
Begawan

Jakarta

Naypyidaw

Peta 11.1 Taburan penduduk di Asia Tenggara
Sumber: Spati alworks Sdn. Bhd.

Dili

Manila

Petunjuk

Padat

Sederhana

Jarang

Ibu Negara

Sempadan
Antarabangsa

Vientiane

104
o
T 122oT

Laut  China Selatan

Lautan Hindi

Lautan Pasi f ik

Laut  Sulu

0o

14oU
123

Penduduk di Asia Tenggara dianggarkan melebihi 640 juta orang (sehingga Jun
2016). Angka tersebut bersamaan 8.62% daripada keseluruhan populasi penduduk
dunia. Rajah 11.1 menunjukkan anggaran jumlah penduduk negara-negara di Asia
Tenggara sehingga Jun 2016.

Taburan penduduk di Asia Tenggara terbahagi kepada tiga, iaitu padat, sederhana
dan jarang.

Rajah 11.1 Anggaran jumlah penduduk mengikut negara di Asia Tenggara sehingga Jun 2016
Sumber: htt p://www.worldometers.info/world-populati on/populati on-by-country/

Penduduk
Asia Tenggara

Brunei Darussalam
428 408

Myanmar
54 407 086

Kemboja
15 850 684

Malaysia
30 791 098

Filipina
102 395 857

Indonesia
260 834 826

Thailand
68 164 086

Vietnam
94 528 565

Singapura
5 705 230

Laos
6 929 312

Timor Leste
1 213 743

123

Padat
• Ibu negara dan
   bandar utama
• Sungai sebagai jalan

perhubungan
• Delta dan lembah
   sungai yang subur
• Dataran pantai untuk

perikanan
• Sebagai contoh, pantai

barat Semenanjung
Malaysia, Pulau Jawa
(Indonesia) dan

Bangkok (Thailand)

Sederhana
• Kawasan pinggir bandar
• Kawasan bandar

baharu
• Kawasan pertanian
• Sebagai contoh, pantai

timur Semenanjung
Malaysia, pantai barat
Sumatera (Indonesia),
pantai Arakan Yoma
(Myanmar) dan pinggir

Sungai Mekong
(Vietnam)

Jarang
• Kawasan pedalaman yang
   mempunyai perhubungan
   yang terhad
• Kawasan pergunungan dan

banjaran
• Kawasan berpaya dan

berhutan tebal
• Sebagai contoh, kawasan

pedalaman Sarawak dan
Sabah (Malaysia), kawasan
paya Sumatera Timur
(Indonesia) dan kawasan
Banjaran Annam (Vietnam)

Taburan Penduduk Asia Tenggara
124

FUNGSI-FUNGSI PETEMPATAN BANDAR
UTAMA DI ASIA TENGGARA11.2

Bandar-bandar utama di Asia Tenggara seperti Kuala Lumpur, Jakarta, Manila, Bangkok
dan Singapura mempunyai fungsi-fungsi tertentu seperti yang berikut:

Ibu Negara dan Pusat Pentadbiran

• Kebanyakan bandar utama di Asia Tenggara
merupakan ibu negara dan berfungsi sebagai

pusat pentadbiran.
• Sebagai contoh, Jakarta (Indonesia),
 Bangkok (Thailand) dan Manila (Filipina).

Bangunan Parlimen, Manila

Pusat Perdagangan

• Terdapat pusat perniagaan, gedung beli-belah
dan aktiviti import dan eksport di bandar utama.

• Sebagai contoh, Bandung dan Surabaya
(Indonesia), Johor Bahru (Johor) dan

Orchard Road (Singapura).

Pusat beli-belah di Bandung, Indonesia

124124

Objektif:  Mengenal pasti fungsi petempatan bandar di Asia Tenggara dalam bentuk multimedia
Bahan:   ICT, grafik (visual, audio, video, keratan akhbar, majalah dan media massa).
Kaedah:  1.  Buat rujukan Internet.
  2. Kumpul gambar dan maklumat berkaitan.
  3. Hasilkan buku skrap.
  4. Pamerkan hasil tugasan di sudut mata pelajaran kelas anda.

Aktiviti
125

Pusat Pelancongan

• Bandar utama di Asia Tenggara
menjadi daya tarikan pelancong.

• Pelancong datang setiap tahun untuk
melawat dan menikmati panorama
bandar setiap negara di Asia Tenggara.

• Sebagai contoh, Kuala Lumpur
(Malaysia), Jakarta (Indonesia) dan
Bangkok (Thailand)

Pasar terapung di Bangkok, Thailand

Pusat Perindustrian

• Perindustrian merupakan sektor sekunder yang
penting dalam pembangunan ekonomi negara

di Asia Tenggara.
• Bandar utama merupakan pusat perindustrian
 bagi setiap negara di Asia Tenggara.
• Sebagai contoh, Manila (Filipina) terkenal dengan

industri pemasangan kenderaan bermotor dan
 besi keluli, Bangkok (Thailand) terkenal dengan
 industri elektrik dan elektronik serta industri makanan.

Kilang pemasangan kereta di Manila,
Filipina

Pusat Perhubungan dan Pengangkutan

• Pusat perhubungan dan pengangkutan terletak
 di bandar utama di Asia Tenggara.
• Sebagai contoh, pusat pengangkutan yang

terdapat di bandar utama ialah Lapangan Terbang
Antarabangsa Soekarno-Hatta di Jakarta (Indonesia)
dan Lapangan Terbang Antarabangsa Kuala

Lumpur (Malaysia).
• Bandar utama di Asia Tenggara juga mempunyai

rangkaian Internet dan telekomunikasi yang lengkap.

Lapangan Terbang Antarabangsa
Kuala Lumpur (KLIA)

125
126

Bangkok (Thailand)

• Jumlah penduduk 9.44 juta orang (2016)
• Terletak di sebelah timur tebing Menam

Chao Phraya
• Ibu negara Thailand
• Pusat kegiatan ekonomi Thailand
• Berfungsi sebagai sebuah pelabuhan
• Terkenal dengan jolokan ‘Venice Timur’

Kuala Lumpur (Malaysia)

• Jumlah penduduk 1.76 juta orang (2016)
• Terletak di pertemuan Sungai Klang dengan

Sungai Gombak
• Ibu negara Malaysia
• Pusat perindustrian dan perdagangan,
 pusat pendidikan
• Bandar metropolitan terbesar di Malaysia

Jakarta (Indonesia)

• Jumlah penduduk 10.4 juta orang (2016)
• Terletak di muara Sungai Tjiliwung
 di Pulau Jawa
• Pusat kegiatan ekonomi, pusat
 pendidikan dan pusat perdagangan
• Bandar metropolitan terbesar
 di Indonesia

126126

Lima Bandar Utama di Asia Tenggara

Peta 11.2 menunjukkan lima petempatan
bandar utama di Asia Tenggara serta jumlah
penduduk dan fungsinya. Petempatan
bandar utama ini mempunyai penduduk
yang padat.

Peta 11.2 Petempatan lima bandar utama di Asia Tenggara
Sumber: Spati alworks Sdn. Bhd.

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

Kuala Lumpur

Singapura

Jakarta

Bangkok

•

0
o

14
o
U

104
o
T

Laut  China Selatan

Lautan Hindi
127

Manila (Filipina)

• Jumlah penduduk 13.1 juta orang (2016)
• Ibu negara Filipina
• Terletak di timur Teluk Manila di Pulau

Luzon
• Pusat kegiatan ekonomi utama Filipina
• Merupakan bandar raya kosmopolitan

127

Metropolitan: Terdiri daripada bandar raya
 dan kawasan pinggir bandar
Kosmopolitan: Terdiri daripada orang atau
 unsur-unsur dari seluruh
 dunia, bersifat sejagat

Glosari

Singapura

• Jumlah penduduk 5.70 juta orang (2016)
• Terletak di selatan Semenanjung

Malaysia dipisahkan oleh Selat Tebrau
• Pusat kewangan dan perdagangan

antarabangsa
• Antara pelabuhan terpenting didunia
• Bandar raya metropolitan

Peta 11.2 Petempatan lima bandar utama di Asia Tenggara
Sumber: Spati alworks Sdn. Bhd.

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

Manila

Petunjuk

Bandar Utama•
Sempadan
Antarabangsa

122
o
T

Laut  China Selatan

Lautan Pasi f ik

Laut  Sulu
128128128

Melalui laman web, kumpulkan maklumat
tentang lima bandar yang lain di Asia
Tenggara selain daripada Kuala Lumpur,
Bangkok, Jakarta, Manila dan Singapura.
Dapatkan jumlah penduduk dan fungsi
bandar tersebut. Bentangkan hasil dapatan
anda kepada rakan sekelas.

padat

jarang

sederhana

Penduduk Asia Tenggara

Taburan Penduduk di Asia
Tenggara

Fungsi
Bandar Utama

• Ibu negara dan
pentadbiran

• Pusat perdagangan
 dan perniagaan

• Pusat perindustrian

• Pusat pelancongan

• Pusat perhubungan
 dan pengangkutan

Jumlah Penduduk
di Asia Tenggara

640 863 401 orang
(Anggaran sehingga

Jun 2016)

IMBAS KEMBALIabc

Kira-kira 60 peratus penduduk
Indonesia tinggal di Pulau Jawa.
Untuk mengurangkan kepadatan
penduduk di Pulau Jawa, kerajaan
Indonesia terpaksa menjalankan
program ‘transmigrasi’ bagi
memindahkan penduduk ke
pulau-pulau lain.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/
ms030

Info Info
GEOGRAFI

Jumlah penduduk:

Kuala Lumpur: 1.76 juta orang (2016)
Sumber: Jabatan Perangkaan Malaysia

Jakarta: 10.4 juta orang (2016)
Sumber: World Populati on Review

Taburan penduduk di Asia Tenggara padat di
kawasan-kawasan bandar utama. Kepadatan
taburan penduduk akan terus berlaku tahun
demi tahun dan boleh mendatangkan kesan
negatif. Nyatakan kesan akibat taburan
penduduk yang terlalu padat serta berikan
cadangan untuk mengatasinya.
129

Cabaran Prestasi

A. Isi tempat kosong dengan jawapan yang betul.

(i). Negara yang paling ramai penduduk di Asia Tenggara ialah
 .

(ii). Negara yang paling kurang penduduk di Asia Tenggara ialah
 .

(iii). Pulau  merupakan kawasan yang paling padat

penduduknya di Indonesia.

(iv). Kawasan yang mempunyai penduduk sederhana di Malaysia

termasuklah .

(v). Kawasan Pergunungan Annam di Vietnam adalah berpenduduk

.

B.  Beberapa bandar raya di Asia Tenggara berpenduduk padat. Masalah utama
bandar raya tersebut adalah berkaitan dengan kekurangan tanah, kesesakan
kawasan petempatan dan setinggan. Mengapakah keadaan ini berlaku?

C.  Malaysia menjadi tumpuan pekerja asing dari pelbagai negara. Pada pendapat
anda, apakah faktor-faktor penarik yang menyebabkan perkara tersebut
berlaku?

129129

Jumlah penduduk:

Kuala Lumpur: 1.76 juta orang (2016)
Sumber: Jabatan Perangkaan Malaysia

Jakarta: 10.4 juta orang (2016)
Sumber: World Populati on Review
130

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

130130

D. Nyatakan nama ibu negara bagi setiap negara di Asia Tenggara berdasarkan
peta di bawah.

B2

B3

B4

B5

B6

B7

B8

B9

B10

B11

B1

B3

B4

B5

B1

B6

B7

B8

B2

Laut  China Selatan

Lautan Hindi

0o

14o
U

104o
T
131

141°18'0"E

141°18'0"E

136°12'0"E

136°12'0"E

131°6'0"E

131°6'0"E

126°0'0"E

126°0'0"E

120°54'0"E

120°54'0"E

115°48'0"E

115°48'0"E

110°42'0"E

110°42'0"E

105°36'0"E

105°36'0"E

100°30'0"E

100°30'0"E

95°24'0"E

95°24'0"E

90°18'0"E

90°18'0"E

27
°1

8'
0"

N

27
°1

8'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

22
°1

2'
0"

N

17
°6

'0
"N

17
°6

'0
"N

12
°0

'0
"N

12
°0

'0
"N

6°
54

'0
"N

6°
54

'0
"N

1°
48

'0
"N

1°
48

'0
"N

3°
18

'0
"S

3°
18

'0
"S

8°
24

'0
"S

8°
24

'0
"S

131

B9

B10

B11

Petunjuk

Ibu Negara

Laut  China Selatan

Lautan Pasi f ik

Laut  Sulu

122o
T
132

Negara kita kaya dengan pelbagai
sumber air. Walau bagaimanapun,
negara kita juga terdedah kepada
krisis air. Mengapakah hal ini berlaku?
Bagaimanakah krisis air di negara kita
dapat dikurangkan?

SUMBER AIR

Bagaimanakah kesan krisis air
dapat dikurangkan?

Langkah mengurangkan
kesan krisis air

4.

Jenis sumber air
di Malaysia

Nyatakan jenis sumber air di
Malaysia.

1.

132132

BAB

12

• Mengenal pasti jenis sumber air
 di Malaysia.
• Menjelaskan dengan contoh punca
   krisis air di Malaysia.
• Membincangkan  kesan krisis air
 di Malaysia.
• Menerangkan langkah-langkah
 untuk mengurangkan kesan krisis air.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
133

Kesan krisis air

Apakah kesan krisis air di Malaysia?

3.

Punca krisis air2.

Mengapakah krisis air berlaku di Malaysia?

EKSPLORASI BAB

133
JENIS-JENIS SUMBER AIR12.1

Malaysia menerima jumlah hujan yang tinggi sepanjang tahun, iaitu kira-kira
2 500 mm hingga 3 000 mm setahun. Malaysia kaya dengan dua sumber air, iaitu air
permukaan dan air bawah tanah. Sumber air permukaan adalah sumber air utama
dan sebahagian kecil sahaja sumber air bawah tanah digunakan. Secara umumnya,
97% sumber air negara adalah daripada air permukaan (Sumber: Jabatan Pengairan
dan Saliran Malaysia).

Air Permukaan

• Air permukaan ialah air yang didapati di permukaan daratan.
• Apabila hujan turun, air hujan akan mengalami beberapa proses hidrologi seperti
 intersepsi dan infiltrasi.
• Air hujan akan mengalir di permukaan bumi sebagai air permukaan yang akan
   sampai ke sistem saliran seperti sungai, empangan dan tasik.
• Sungai merupakan sumber air utama untuk kegunaan harian, industri dan sumber
 pengairan bagi pertanian.
• Terdapat lebih kurang 150 lembangan sungai utama di Malaysia yang membekalkan
   sumber air mentah negara.

Intersepsi: Proses air hujan yang jatuh di permukaan daratan tetapi tidak menyerap
 ke dalam tanah
Infiltrasi:  Proses air di permukaan daratan yang menyerap ke dalam tanah

134134

Rajah 12.1 Sumber air permukaan di Malaysia

• Sungai Kelantan (Kelantan)
• Sungai Rajang (Sarawak)
• Sungai  Pahang (Pahang)
• Sungai Muda (Kedah)
• Sungai Kinabatangan (Sabah)

• Tasik Banding (Perak)
• Tasik Kenyir (Terengganu)
• Tasik Bera (Pahang)
• Tasik Chenderoh (Perak)

Antara sungai dan
tasik yang

membekalkan
sumber air utama

di Malaysia

Sungai

Tasik

Glosari
Rajah 12.2 Proses kitaran air

Air Bawah Tanah

• Air bawah tanah bermaksud air yang tersimpan dalam lapisan tanah atau batuan
   yang terletak di bawah permukaan bumi.
• Malaysia mempunyai kira-kira 5 000 bilion meter padu simpanan air
   bawah tanah yang belum diterokai (Sumber: Institut Pengurusan Alam Sekitar dan

Sumber Asli Universiti Teknologi Malaysia).
• Hanya tiga peratus air bawah tanah yang digunakan di Malaysia.

Air bawah tanah

Hujan

Awan

Sejat peluhan

Wap air

Air larian permukaan

135

Pusat Kajian Geohidrologi, Institut Penyelidikan Hidraulik Kebangsaan Malaysia (NAHRIM) telah
melakukan kajian untuk meneroka air bawah tanah bagi memastikan bekalan sumber air alternatif
bagi negeri Selangor. Untuk info lanjut sila layari:

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms031

Info Info
GEOGRAFI
PUNCA KRISIS AIR DI MALAYSIA12.2

Malaysia tidak terlepas daripada krisis air walaupun kaya dengan sumber air. Krisis
air merujuk kepada situasi kekurangan sumber air yang dapat digunakan. Krisis air
pernah berlaku di Malaysia seperti di Selangor, Putrajaya dan Kuala Lumpur pada
tahun 2014. Krisis air di Malaysia berlaku disebabkan beberapa punca seperti yang
ditunjukkan pada Rajah 12.3.

Penebangan Hutan di Kawasan Tadahan Air

• Hutan merupakan ekosistem yang penting untuk sumber
 bekalan air bersih.
• Penerokaan hutan secara meluas dalam kegiatan
 pembalakan dan pertanian menjadi punca hakisan tanah.
• Pemendapan dan hakisan cerun menjejaskan bekalan
 serta kualiti sumber air.

136136

Rajah 12.3 Punca krisis air di Malaysia

Punca
Krisis Air

di Malaysia

Penebangan
hutan di kawasan
tadahan air

1

Fenomena cuaca

2

Pembuangan
sampah

3

Permintaan
tinggi dalam
sektor perindustrian

4

Pencemaran
baja kimia dan
racun serangga

5

Peningkatan
populasi
penduduk

6

Penerokaan hutan menyebabkan
hakisan tanah

Kejadian fenomena El
Nino pada tahun 2016
menyebabkan paras
air di Empangan Bukit
Merah (Perak) dan
Empangan Timah Tasoh
(Perlis) merosot dengan
mendadak. Pembenihan
awan terpaksa dilakukan
untuk mengelakkan krisis
air berlaku di sesetengah
kawasan.

Sumber : Berita Harian Online,
9 April 2016

Info Info
GEOGRAFI
Peningkatan Populasi Penduduk Malaysia

• Pada tahun 2020, penduduk Malaysia dianggarkan berjumlah 35 juta orang.
• Pertambahan penduduk menyebabkan peningkatan permintaan terhadap air.

Fenomena Cuaca

• Fenomena cuaca seperti kemarau dan El Nino merupakan salah satu punca
   berlakunya krisis air di Malaysia.
• Pada tahun 2016, berlaku fenomena El Nino yang menyebabkan kemarau
   panjang di seluruh Semenanjung Malaysia.
• Antara kesannya adalah penyusutan aras air di Empangan Timah Tasoh
   (Perlis) dan Empangan Tasik Merah (Perak) sehingga mencapai tahap kritikal.

Permintaan yang Tinggi Sektor Perindustrian

• Menjelang tahun 2020, permintaan air dalam sektor perindustrian akan
  terus meningkat.
• Antara industri yang melibatkan banyak penggunaan air ialah industri
   pemprosesan makanan, industri pembuatan dan penyaduran serta

industri kimia.

137

Penggunaan Baja Kimia dan Racun Serangga dalam
Pertanian

• Penggunaan baja kimia dan racun serangga yang
 berlebihan atau tidak mengikut piawaian dalam pertanian
 menyebabkan pencemaran sungai yang serius.

Pencemaran baja kimia
dan racun serangga

Pembuangan Sampah Sarap ke dalam Sungai

• Kebanyakan sungai di Malaysia tercemar dengan
 sampah dan sisa industri.

• Berdasarkan pemantauan Jabatan Alam Sekitar pada
tahun 2016, sebanyak 229 daripada 473 sungai di seluruh
negara didapati tercemar. Pembuangan sampah sarap

ke dalam sungai
KESAN KRISIS AIR DI MALAYSIA12.3

Air merupakan keperluan asas bagi semua hidupan dan krisis air yang berlarutan
akan mendatangkan kesan buruk.

Dicatu: Dihadkan atau ditetapkan
penggunaannya

1. Kekurangan Bekalan Air Bersih

• Bekalan air bersih terpaksa dicatu apabila
   berlaku krisis air.
• Kekurangan bekalan air juga akan
   menyukarkan kegiatan harian penduduk
   dan mengganggu sektor perindustrian.

2. Kesan ke Atas Tanih

• Krisis air akan menyebabkan tanah menjadi
   kering-kontang dan mengubah tekstur tanah.
• Masalah ini memberi kesan terhadap
 kegiatan pertanian seperti penanaman padi

seterusnya menjejaskan bekalan makanan
dan hasil pengeluaran negara.

138138

Catuan air akibat kekurangan air bersih

Tanah kering-kontang akibat
fenomena cuaca

Glosari

Menurut Laporan Kualiti Alam Sekitar terbitan
Jabatan Alam Sekitar (JAS), pada tahun 2016, 5.3
peratus sumber air daripada 473 sungai  di Malaysia
dilaporkan telah tercemar  manakala 36.6 peratus
telah mula menunjukkan tanda pencemaran. Sebagai
generasi muda yang prihatin, apakah usaha-usaha
yang boleh anda lakukan untuk mengurangkan
masalah ini?
3. Kepupusan Flora dan Fauna
• Pencemaran air menyebabkan flora
   dan fauna mati dan pupus.
• Kepupusan flora dan fauna akan menyebabkan

ketidakseimbangan ekosistem yang dapat
mengancam kehidupan manusia.

• Pencemaran air pula memberi kesan buruk
   terhadap hidupan akuatik.

139

4. Kemudaratan kepada Manusia
• Penyakit bawaan air boleh menular kepada
   manusia setelah bekalan air bersih tercemar.
• Sebagai contoh, penyakit bawaan air ialah
   taun, demam kepialu dan leptospirosis.

Ikan mati disebabkan pencemaran air

Bakteria Leptospira sp membiak di air kotor

Ikan mati akibat sungai tercemar

JASIN - Penduduk Kampung Rim, di sini melahirkan kekecewaan apabila air sungai Rim bertukar warna

hitam dipercayai tercemar sejak petang semalam.

Pengerusi JKKK Rim, Samsudin Mat Cha berkata, kejadian itu disedari penduduk lebih kurang jam 2.40

petang setelah menghidu bau yang kurang menyenangkan dari sungai terbabit ketika mereka berada

di warung berhampiran sungai.

Menurutnya, pencemaran sungai itu turut menyebabkan berpuluh-puluh ikan pelbagai spesies seperti

tilapia putih, puyu dan lain-lain mati.

(Sumber: Sinar Harian Online, 3 Jun 2016)

Berita tentang kesan pencemaran sungai

Leptospirosis ialah sejenis penyakit zoonosis (penyakit yang berjangkit daripada haiwan kepada
manusia). Penyakit ini disebabkan oleh bakteria daripada genus Leptospira sp. Manusia boleh dijangkiti
apabila terdedah kepada air, makanan atau tanah yang dicemari air kencing haiwan yang terjangkit
seperti tikus, kucing, anjing, lembu, kambing, babi, kuda dan haiwan liar yang lain.

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms032

Info Info
GEOGRAFI
Beberapa langkah dapat diambil untuk mengurangkan kesan krisis air seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 12.4.

LANGKAH MENGURANGKAN KESAN
KRISIS AIR12.4

1. Pemeliharaan dan Pemuliharaan Kawasan Tadahan Hujan

• Hutan di kawasan tanah tinggi berperanan sebagai kawasan tadahan hujan.
• Penjagaan dan pengekalan kawasan tadahan hujan penting untuk memastikan
   sumber air yang selamat dan bersih.
• Sebagai contoh, kawasan hutan seluas 160 000 hektar di Padang Terap, Kedah
 merupakan kawasan tadahan hujan bagi Empangan Pedu.

2. Penguatkuasaan Undang-undang

• Penguatkuasaan undang-undang perlu dilaksanakan untuk mengurangkan
   kesan krisis air.
• Pihak berkuasa sentiasa memantau pengusaha industri yang sering melakukan
   pembuangan sisa toksik dan bahan buangan kimia ke longkang dan seterusnya

ke sungai.
• Pemantauan terhadap penggunaan baja kimia dan racun serangga

dilaksanakan agar pengusaha pertanian mengikut piawaian yang ditetapkan.
• Sebagai contoh, penguatkuasaan undang-undang yang melibatkan krisis air

adalah Akta Suruhanjaya Perkhidmatan Air dan Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974.

140140

Rajah 12.4  Langkah-langkah untuk mengurangkan kesan krisis air di Malaysia

Rawatan air kumbahan

Pemeliharaan dan pemuliharaan kawasan tadahan hujan

Meneroka air bawah tanah

Penguatkuasaan undang-undang

Kempen kesedaran terhadap alam sekitar

Langkah-langkah
Mengurangkan
Kesan Krisis Air

1

2

3

4

5
5. Kempen Kesedaran Terhadap Alam Sekitar

• Kempen kesedaran dan pendidikan penting untuk menyedarkan masyarakat
   tentang penjagaan alam sekitar.
• Kempen tentang pentingnya penjagaan alam sekitar perlu diberikan sejak
   peringkat awal lagi dengan melibatkan murid-murid dalam  pelbagai aktiviti
   yang berkaitan dengan alam sekitar.
• Pelbagai pihak seperti kerajaan, badan bukan kerajaan dan media massa
   memainkan peranan penting dalam melaksanakan kempen ini  bagi
   menyedarkan orang awam.
• Sebagai contoh, kempen Sambutan Hari Sungai Sedunia yang dianjurkan oleh
   WWF pada 27 September 2015.

141

3. Rawatan Air Kumbahan

• Rawatan air kumbahan ialah proses bahan pepejal yang
diasingkan, kemudian dirawat, ditapis dan dilepaskan

ke sungai.
• Tujuannya adalah untuk menjadikan air selamat digunakan.
• Sebagai contoh, Kerajaan Malaysia menubuhkan Indah Water

Consortium (IWK) pada tahun 1994 untuk membangunkan dan
menyelenggara sistem rawatan air kumbahan.

4. Meneroka Air Bawah Tanah

• Dianggarkan hanya 3% air bawah tanah yang telah
 diteroka di Malaysia.
• Air bawah tanah di Malaysia mampu diekstrak sebanyak
 enam bilion meter padu setahun.
• Sebagai contoh, perlaksanaan penerokaan air bawah tanah

telah dijalankan di negeri Kelantan dan Selangor.
Telaga tiub di Kelantan

Loji air kumbahan

Info Info
GEOGRAFI

Telaga tiub merupakan antara kemudahan yang sama seperti telaga biasa tetapi telaga ini
menggunakan paip khas untuk menyedut air bawah tanah (akuifer). Untuk mengetahui
lebih lanjut mengenai air bawah tanah ini, sila layari laman web yang berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms033
142142

Melalui laman web di bawah, dapatkan gambar dan buat catatan berkaitan lima sungai terbersih
di dunia. Anda juga dikehendaki menyenaraikan langkah-langkah untuk menjadikan sungai
di Malaysia seperti sungai tersebut.

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms034

1. Jenis sumber air:

•  Air permukaan
•  Air bawah tanah

Sumber Air

2. Punca krisis di Malaysia:

•  Penebangan hutan di kawasan

tadahan hujan
•  Fenomena cuaca
•  Pembuangan sampah
•  Permintaan yang tinggi dalam

sektor perindustrian
•  Penggunaan baja kimia dan
    racun serangga
•  Peningkatan populasi penduduk

3. Kesan krisis air di Malaysia:

•  Kekurangan bekalan air bersih
•  Kesan ke atas tanih
•  Kepupusan flora dan fauna
•  Kemudaratan kepada manusia

4. Langkah mengurangkan
    kesan krisis air di Malaysia:

•  Pemeliharaan dan pemuliharaan
kawasan tadahan hujan

•  Penguatkuasaan undang-undang
•  Rawatan air kumbahan
•  Meneroka air bawah tanah
•  Kempen

IMBAS KEMBALIabc
A. Nyatakan jenis sumber air yang terdapat di Malaysia berserta contoh.

B. Lengkapkan jadual di bawah dengan menyatakan punca krisis air di Malaysia
dengan contoh yang sesuai.

C. Nyatakan kesan krisis air di Malaysia dalam bentuk peta minda dengan
contoh yang sesuai.

D. Cari gambar dan kumpulkan maklumat tentang krisis air yang pernah
melanda negara Malaysia dengan menggunakan pelbagai media.
Terangkan beberapa langkah yang perlu diambil untuk mengelakkan atau
mengurangkan masalah krisis air tersebut.

Punca Krisis Air

143143

Cabaran Prestasi

Contoh
144

Jenis-jenis sisa domestik

Bolehkah anda jelaskan tentang
sisa domestik?

1.

Jelaskan antara kaedah untuk
mengurangkan kesan pembuangan
sisa domestik?

Langkah-langkah
mengurangkan kesan
pembuangan sisa domestik

4.

SISA DOMESTIK

144144

Mengikut perangkaan daripada Jabatan
Pengurusan Sisa Pepejal Negara,
Kementerian Kesejahteraan Bandar,
Perumahan dan Kerajaan Tempatan,
jumlah sisa domestik  yang terhasil di
negara kita mencecah 33 000 tan matrik
sehari (Sumber: Sinar Harian, 19 Januari
2016). Bayangkan apakah yang akan
berlaku sekiranya bilangan ini semakin
meningkat berbanding tapak pelupusan
yang terhad?

BAB

13

• Mengenal pasti jenis sisa domestik.
• Menjelaskan dengan contoh sisa

domestik di Malaysia.
• Membincangkan kesan pembuangan

sisa domestik di Malaysia.
• Menerangkan langkah-langkah

mengurangkan kesan pembuangan
sisa domestik.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
145

EKSPLORASI BAB

Kesan-kesan pembuangan sisa domestik

Bagaimanakah sisa domestik dapat memberi kesan buruk
kepada kehidupan?

3.

Sisa-sisa domestik di Malaysia2.

Di manakah anda dapat melihat sisa domestik?

145
146146

Sisa domestik terdiri daripada pepejal dan cecair yang boleh dikategorikan sebagai
bahan organik dan bahan bukan organik.

JENIS-JENIS SISA DOMESTIK13.1

Bahan organik:
• Boleh diuraikan dan dilupuskan

• Dihasilkan dari sumber haiwan dan tumbuhan

Bahan bukan organik:
• Sukar diuraikan dan dilupuskan

• Dihasilkan dari sumber mineral

Mineral: Bahan yang wujud
secara semula jadi,
contohnya logam
dan petroleum

Glosari

Sisa makanan Sisa kebun Kertas

Besi burukPlastik

Tin

Kaca

Kuasa beli ialah daya atau kemampuan membeli sesuatu barang. Sejauh manakah
peningkatan kuasa beli mampu meningkatkan buangan sisa domestik?
147

Plastik

Sisa domestik di Malaysia dikenali sebagai sisa yang terhasil dari kawasan perumahan.
Sisa domestik ini terdiri daripada sisa pepejal dan sisa cecair.

SISA-SISA DOMESTIK DI MALAYSIA13.2

Kumbahan

Kertas

Logam

*Sumber: Kementerian Kesejahteraan
Bandar, Perumahan dan
Kerajaan Tempatan

SISA
DOMESTIK

Sisa makanan

Perabot

Sisa
pepejal

Sisa
cecair

Kumbahan

Minyak masak

Kenal pasti sisa domestik yang terdapat di rumah anda. Buat pemerhatian selama seminggu.
Senaraikan dan anggarkan jumlahnya. Buat catatan dan bentangkan hasil pemerhatian anda
di dalam kelas.

Aktiviti

Lampin pakai
buang
148148

Info Info
GEOGRAFI

Pembuangan sisa domestik tanpa kawalan dan pengurusan yang lemah akan
membawa kesan buruk kepada alam sekitar. Alam sekitar akan mengalami
kemusnahan secara berperingkat dan seterusnya memberi kesan secara langsung
kepada hidupan lain. Kesan-kesan ini termasuklah berlakunya pencemaran, penularan
wabak penyakit, kejadian banjir kilat dan kesan kepada sosioekonomi.

KESAN-KESAN PEMBUANGAN SISA
DOMESTIK DI MALAYSIA

13.3

Pencemaran
• Pembuangan sampah sarap secara langsung akan

menyebabkan pencemaran, seperti:
(a) Pencemaran air
 Sumber air terutamanya sungai akan tercemar

apabila sampah sarap dibuang ke kawasan
sumber air

(b) Pencemaran udara
 Udara tercemar disebabkan pembakaran sisa

domestik di tapak pelupusan sampah
(c) Pencemaran bau
 Timbunan sisa domestik yang tidak diurus

dengan baik menyebabkan bau

Wabak Penyakit
• Sisa pembuangan sampah secara langsung dapat

menjadi tempat penularan wabak penyakit yang
disebarkan oleh haiwan seperti tikus, lipas dan lalat

• Sebagai contoh, penyakit taun, demam denggi,
malaria, zika dan rotavirus.

Penularan: Berjangkit atau merebak

1

2

Minyak masak terpakai boleh diproses menjadi
biodiesel yang digunakan sebagai bahan pembawa
(active ingredients carrier) mesra alam bagi alat fogging
pembasmi nyamuk. Bahan pembawa daripada sumber
bio ini dapat mengurangkan kesan toksik kepada
manusia jika dibandingkan dengan bahan pembawa
daripada diesel.

Sumber: Insti tut Penyelidikan Perhutanan Malaysia, Kementerian
Sumber Asli dan Alam Sekitar

Haiwan yang menyebabkan
penyebaran wabak penyakit

Pencemaran air

Glosari
149149

Info Info
GEOGRAFI

Foto 13.3 Pungutan sisa domestik
di kawasan perumahanPeningkatan Kos Penyelenggaraan

• Peningkatan jumlah sisa domestik akan
meningkatkan kos penyelenggaraan yang
diuruskan oleh pihak kerajaan khususnya

pihak berkuasa tempatan (PBT).
• Kos penyelenggaraan yang perlu dibiayai oleh

PBT melibatkan kos penyelenggaraan tapak
pelupusan, baik pulih kemusnahan, perawatan
air tercemar dan gaji pekerja pembersihan.

Banjir Kilat
• Sikap tidak bertanggungjawab penduduk yang

membuang sisa domestik ke dalam longkang,
parit dan sungai akan menyebabkan aliran
air tersekat.

• Apabila hujan lebat, jumlah air meningkat
secara mendadak sehingga menyebabkan
banjir kilat berlaku.

3

4

Lori mengangkut sisa domestik

Banjir kilat

Kamikatsu di wilayah Tokushima, Jepun merupakan sebuah bandar yang unik apabila
penduduknya mengamalkan kitar semula sampah. Bandar tersebut tidak mempunyai lori
pengangkut sampah menyebabkan penduduknya perlu mengasingkan dan menukarkan sisa
makanan menjadi baja kompos. Layari laman web berikut:

Sumber: htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms035

Pertambahan jumlah penduduk dan kawasan kediaman akan meningkatkan jumlah sisa
domestik. Jelaskan kemungkinan kesan-kesan lain yang akan berlaku sekiranya pengurusan sisa
domestik tersebut tidak diselenggara dengan baik.
150150

Terdapat beberapa langkah untuk mengurangkan kesan pembuangan sisa domestik.
Antaranya ialah:

LANGKAH-LANGKAH MENGURANGKAN
KESAN PEMBUANGAN SISA DOMESTIK13.4

Amalan 3R
• Penerapan amalan 3R, iaitu kurangkan (Reduce), guna semula (Reuse)

dan kitar semula (Recycle) dapat mengurangkan kesan pembuangan
sisa domestik. Masyarakat seharusnya dididik untuk memahami konsep
amalan berkenaan.

Kurangkan: Mengurangkan apa-apa yang boleh
menyebabkan sampah seperti penggunaan
beg plastik dan bekas polistirena.

Guna semula: Menggunakan semula bekas minuman, surat
khabar, majalah atau mendermakan buku-
buku dan pakaian.

Kitar semula: Menghasilkan barangan baharu daripada
barangan terbuang seperti penghasilan kraf
tangan dan baja kompos

1

Penggunaan Teknologi Terkini
• Loji Waste to Energy (WtE)

- Merupakan teknologi terkini yang mampu
mengurangkan sisa yang perlu dihantar
ke tapak pelupusan sehingga 85%.

- Teknologi WtE juga mampu
mengurangkan pencemaran bau
berbanding tapak pelupusan sedia ada.

• Penciptaan pinggan daripada ubi kayu
dapat menggantikan pinggan polistirena
dan mengurangkan kesan pembuangan
sisa domestik.

2

Loji WtE di Pulau Langkawi, Kedah

Amalan
3R

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms039
151

Amalan 5R juga boleh diterapkan
dalam amalan gaya hidup
lestari. Amalan 5R merujuk
kepada Rethink (fikir semula),
Reduce (kurangkan), Repair
(perbaiki), Reuse (guna semula)
dan Recycle (kitar semula).

Sumber : Utusan Online, 17 Jun 1998

Penguatkuasaan Undang-undang
• Pihak berkuasa tempatan (PBT) telah menguatkuasakan undang-undang

berkaitan sisa domestik dengan mengenakan denda dan hukuman yang
lebih berat bertujuan untuk memberikan kesedaran kepada masyarakat.

• Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007 (Akta 672) dan
Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam (Akta 673) dibuat
untuk menguruskan sisa domestik dengan baik dan sistematik.

Kempen
• Pelbagai kempen telah dijalankan oleh agensi kerajaan, badan bukan

kerajaan (NGO), pihak berkuasa tempatan (PBT) dan orang perseorangan.
• Kempen-kempen dijalankan secara menyeluruh melalui pelbagai

media sosial.
• Jabatan Alam Sekitar telah menjalankan pelbagai kempen seperti Kempen

Kesedaran Alam Sekitar, Kempen 3R dan Kempen Cintai Sungai Kita.

Pendidikan
• Program pendidikan tentang penjagaan alam

sekitar telah diterapkan kepada generasi
muda  terutama dari peringkat awal.

• Mata pelajaran geografi dan sains dapat
memupuk kesedaran dalam kalangan murid.

• Pelbagai aktiviti seperti kitar semula boleh
dilaksanakan sebagai aktiviti tambahan
di sekolah.

3

5

4
Info Info
GEOGRAFI

Projek Kitar Semula
Bahan: Tin, kertas, kotak, botol
Kaedah:
1.  Hasilkan satu produk kitar semula yang mempunyai nilai tambah dalam kehidupan seharian anda.
2. Anda boleh memilih mana-mana bahan sama ada tin, kertas, kotak dan botol atau

menggabungkan bahan-bahan tersebut.
3. Bentangkan hasil produk anda dengan menyatakan bahan yang digunakan dan manfaatnya.
4. Hasilkan produk yang dapat dipasarkan melalui koperasi atau Persatuan Ibu Bapa dan Guru (PIBG).

Aktiviti
152

Info Info
GEOGRAFI

• Pencemaran
• Sosioekonomi
• Wabak penyakit
• Banjir kilat

• Amalan 3R
• Penggunaan teknologi terkini
• Penguatkuasaan undang-undang
• Pendidikan
• Kempen

Kesan-kesan
pembuangan

Langkah-
langkah

Sisa
Domestik

Jabatan Alam Sekitar telah menubuhkan Rakan
Alam Sekitar yang bertujuan untuk menyemai
gaya hidup lestari dan terbuka kepada semua
warganegara Malaysia.

Jom sertai.
htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms037

Pihak kerajaan telah menetapkan supaya
sampah atau sisa pepejal perlu diasingkan
mengikut kategori mulai 1 September 2015.
Ketahui maklumat lanjut melalui laman web
berikut:

htt p://eravisi.com/geo/tg1/ms036

Jelaskan peranan anda untuk menyebarkan
maklumat yang diketahui kepada ahli
keluarga dan jiran tetangga anda.

• Sisa makanan
• Barangan kertas
• Barangan perabot

• Barangan plastik
• Barangan besi
• Barangan kaca

152152

Jenis sisa
domestik

(pepejal dan
cecair)

Bahan bukan
organik

Bahan organik

IMBAS KEMBALIabc
153

A. Lengkapkan carta di bawah.

C. Amalan 3R mampu mengurangkan pembuangan sisa domestik. Sejauh
manakah anda bersetuju dengan penyataan tersebut?

D. Penggunaan pinggan polistirena akan menyebabkan peningkatan jumlah
pembuangan sisa domestik. Bagaimanakah anda mampu memainkan
peranan untuk mengubah amalan tersebut?

B. Jelaskan kesan-kesan yang mungkin berlaku akibat pembuangan sisa
domestik seperti penyataan di bawah.

Minyak masak yang telah digunakan dibuang ke dalam longkang.

Bekas plastik seperti botol minuman dan beg plastik dibuang ke
dalam sungai.

Perabot lama yang tidak digunakan dibuang di kawasan terbuka.

Jenis Sisa Domestik

1.

2.

3.

4.

(i)

(ii)

(iii)

1.

2.

3.

153

Cabaran Prestasi
Menegak :

2. Memerlukan masa yang lama
untuk dilupuskan

4. Akta Kualiti Alam Sekitar
6. Program memberi kesedaran

kepada orang ramai
7. Penggunaan sistem canggih

dalam proses pelupusan
sampah

9. Bertanggungjawab memantau
alam sekitar di Malaysia

Melintang :

1. Jenis sisa bahan organik
3. Menghasilkan barangan baharu

daripada barang terbuang
5. Boleh dikitar semula
8. Menggunakan semula barangan

terpakai
10. Penyakit bawaan makhluk perosak

daripada tapak pelupusan

154154

E. Lengkapkan silang kata di bawah berpandukan penyataan yang diberi.

M

K

A

I

T

K G

U

S

N
1

5

78

9

6

2
U

43

10
F. Lakukan satu kaedah tinjau siasat di kawasan tempat tinggal anda. Proses
tersebut adalah untuk mengenal pasti kesan pembuangan sisa domestik dan
langkah-langkah mengurangkan kesan yang berlaku.

Lengkapkan hasil tinjau siasat anda berdasarkan format seperti di bawah.

Tajuk:    ________________________________________________
 Nama tempat:  ________________________________________________

Jenis sisa domestik:

 1. _____________________________________________________________
 2. _____________________________________________________________
 3. _____________________________________________________________

Kesan pembuangan sisa domestik:

1. _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
2. _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
3. _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________
 _____________________________________________________________

Cadangan langkah-langkah mengurangkan kesan pembuangan sisa
 domestik.

1. _______________________________________________________
 ______________________________________________________
 ____________________________________________________
 ___________________________________________________
2. _________________________________________________
 ___________________________________________________
 ____________________________________________________
 _____________________________________________________

155
Memilih isu atau tajuk

Merumus dan membuat laporan

1.

5.

Kerja lapangan ialah satu kajian
melibatkan hubungan secara langsung
dengan objek atau bahan yang dikaji
secara semula jadi. Kajian lapangan juga
merangkumi kajian luar yang dijalankan
oleh murid di kawasan persekitaran
mereka. Apakah langkah-langkah untuk
melakukan kerja lapangan?

PANDUAN KERJA
LAPANGAN

156156

BAB

14

• Memilih isu atau tajuk.
• Menentukan objektif.
• Menentukan kaedah kajian.
• Merekod, mengumpul dan
 menganalisis data atau maklumat.
• Merumus dan membuat laporan.

Pada akhir pengajaran dan pembelajaran
murid dapat:

Standard Pembelajaran
EKSPLORASI BAB

4.

2.

Mengenal pasti dan menentukan objektif

Menentukan
kaedah kajian

3.

157

Mengumpul data
PENENTUAN OBJEKTIF

PEMILIHAN ISU ATAU TAJUK14.1

14.2

Pemilihan isu atau tajuk kajian lapangan merangkumi topik-topik yang telah anda
pelajari dalam mata pelajaran Geografi Tingkatan 1. Anda boleh memilih tajuk yang
bersesuaian mengikut kemampuan dengan bimbingan guru. Isu semasa berkaitan
topik yang telah anda pelajari amat sesuai dijadikan tajuk kajian lapangan. Rajah 14.1
menerangkan perkara yang perlu difikirkan dalam memilih isu atau tajuk yang sesuai.

Objektif kajian adalah untuk menerangkan tujuan anda melakukan kajian. Kajian
lapangan yang dilaksanakan perlu ditentukan objektifnya bagi memastikan anda
mampu menghasilkan kajian yang relevan. Objektif sesuatu kajian lapangan perlu
didahului oleh kata kerja. Rajah 14.2 menunjukkan kata kerja yang sesuai digunakan
dalam menyatakan objektif kajian lapangan.

Rajah 14.2 Pemilihan kata kerja

Rajah 14.1 Kaedah dalam memilih tajuk

158158

Apakah masalah
yang wujud?

1
Sesuaikan dengan
topik yang dipelajari.

2

4
Impak dan kesan
daripada kajian.

3
Tentukan lokasi dan
ruang yang terlibat.

Mengenal pasti...
1 2

Mengkaji... Mencadangkan...
3

Objektif Kajian
PENENTUAN KAEDAH KAJIAN
14.3

Penentuan kaedah kajian yang sesuai amat penting dalam menghasilkan kajian yang
lengkap dan tepat. Melalui kaedah kajian, sesuatu maklumat berkaitan tajuk kajian
diperoleh dengan mudah dan lengkap. Rajah 14.3 menunjukkan kaedah kajian yang
dapat anda gunakan.

TEMU BUAL

Merupakan kaedah mengumpul maklumat dengan cara
berjumpa dan bersoal jawab dengan seseorang secara lisan
dengan menggunakan borang temu bual yang telah disediakan.
Biasanya kaedah ini digunakan bagi mendapatkan pendapat
atau maklumat berkaitan tajuk kajian.

SOAL SELIDIK

Kaedah ini merupakan kaedah mengumpul maklumat dengan
mengedarkan borang soal selidik kepada orang ramai. Borang
yang mengandungi maklumat yang ingin ditentukan disediakan
terlebih dahulu.

PEMERHATIAN

Merupakan kaedah pengumpulan maklumat paling mudah dan
cepat. Kaedah ini memerlukan anda membuat pemerhatian
tentang perkara atau isu yang hendak dikaji.

RUJUKAN

Merupakan kaedah yang memerlukan anda membuat rujukan
di pusat sumber sekolah, laman web, buku, majalah, keratan
akhbar atau bahan bercetak dan bahan multimedia yang lain.
Kaedah rujukan ialah kaedah yang paling sesuai bagi orang
yang baru menjalankan kajian lapangan.

Rajah 14.3 Kaedah kajian

159

KAEDAH
KAJIAN
Pembuangan sisa domestik

Setelah memperoleh maklumat melalui pelbagai kaedah, anda perlu membuat analisis
data dan maklumat tersebut. Analisis perlu dilakukan bagi memastikan data yang
anda peroleh dapat disusun mengikut kriteria yang anda inginkan.

Biasanya setelah data dan maklumat direkodkan, semua data tersebut akan
disusun dalam bentuk jadual. Jadual 14.1 menunjukkan bentuk jadual yang selalu
digunakan dalam kajian lapangan.

CARA MEREKOD, MENGUMPUL DAN
MENGANALISIS DATA ATAU MAKLUMAT

Jadual 14.1 Contoh jadual dalam kajian lapangan

Bil

1

2

3

4

Punca Pencemaran

Kawasan kilang

Pembuangan sampah

Aktiviti perniagaan

Kegiatan pertanian

Bilangan Responden

10

8

6

4

Punca Pencemaran Mengikut Bilangan Responden

Murid juga boleh melampirkan bukti bergambar hasil pemerhatian dan borang soal
selidik yang dijalankan. Gambar-gambar yang disertakan dapat menyokong kajian murid
seterusnya menjadikan kajian lapangan tersebut berkualiti.

14.4

160160
Carta 14.1 Carta alir proses penilaian kajian lapangan

CARA MERUMUS DAN
MENULIS LAPORAN14.5

Setelah semua data dan maklumat dianalisis, satu rumusan dan laporan hendaklah
ditulis pada kertas bersaiz A4 berdasarkan format seperti Jadual 14.2. Laporan yang
dihasilkan hendaklah lengkap dan perlu ditaksir oleh guru mata pelajaran.

Penilaian kerja lapangan dibuat oleh guru mata pelajaran merangkumi perkara-
perkara yang berikut:

Bil

1

2

3

4

5

6

7

8

Kandungan

Penghargaan

Pendahuluan

Objektif kajian

Kawasan kajian

Kaedah kajian

Hasil kajian

Rumusan

Rujukan

Format Laporan Kajian Lapangan

Jadual 14.2 Format laporan kajian lapangan

161

Proses awal
• Mengenal pasti

kawasan kajian
• Menentukan

objektif kajian
• Menentukan

kaedah kajian

Laporan akhir
• Menyediakan

laporan akhir
berdasarkan maklumat
yang diperoleh

• Menghantar laporan
mengikut tarikh yang
ditetapkan oleh guru
mata pelajaran

Perancangan kerja
• Membuat jadual

perancangan kerja
bermula dari tarikh
mendapat tugasan
sehingga ke tarikh
penghantaran laporan

PENILAIAN KAJIAN LAPANGAN
Contoh Surat Makluman kepada Ibu Bapa/Penjaga

Nama sekolah:

Alamat sekolah:

Rujukan Kami:

Tarikh:

Kepada,

Ibu/Bapa/Penjaga.

Tuan,

KERJA LAPANGAN MATA PELAJARAN GEOGRAFI

Dengan hormatnya perkara di atas dirujuk.

2.  Semua murid Tingkatan .................... sekolah ini akan terlibat dalam kerja lapangan

mata pelajaran Geografi bagi memenuhi syarat yang ditetapkan oleh Kementerian Pendidikan

Malaysia.

3. Hasil kerja lapangan ini merupakan sebahagian daripada pentaksiran sekolah. Bagi

tujuan ini, semua murid akan menjalankan kerja lapangan di luar waktu persekolahan untuk

mendapatkan maklumat yang diperlukan.

4.  Dimaklumkan juga bahawa kerja lapangan akan dijalankan pada * ...........................

Sekian, terima kasih.

“BERKHIDMAT UNTUK NEGARA”

Saya yang menurut perintah,

..................................................

(Nama Pengetua dan Cap Sekolah )

*Tarikh dan masa mengikut ketetapan sekolah.

................................................................................................................................................

( Keratan Jawapan )

Saya..........................................................  No. Kad Pengenalan............................................

Ibu/bapa/penjaga kepada murid bernama................................................................................

Tingkatan ................................... membenarkan/tidak membenarkan anak di bawah jagaan

saya menjalankan kerja lapangan pada tarikh tersebut.

Tandatangan:...............................................           Nombor Telefon:...........................................

162162
Contoh Surat Akuan Diri Murid

Nama sekolah:

Alamat sekolah:

Rujukan Kami:

Tarikh:

Kepada sesiapa yang berkenaan.

Tuan,

KERJA LAPANGAN MATA PELAJARAN GEOGRAFI

Pembawa surat ini .............................................................................................................................

No. Kad Pengenalan ............................................. ialah seorang murid Tingkatan.........................

di Sekolah Menengah Kebangsaan.................................................................................. Murid

ini sedang melaksanakan kerja lapangan Kurikulum Standard Sekolah Menengah Geografi

Tingkatan 1.

2.  Sehubungan dengan itu, pihak kami berbesar hati jika pihak tuan/puan dapat

memberikan kerjasama kepada murid ini untuk mendapatkan maklumat yang diperlukan.

3.  Kerjasama dan bantuan tuan didahului dengan ucapan  terima kasih.

Sekian, terima kasih.

“BERKHIDMAT UNTUK NEGARA”

Saya yang menurut perintah,

..................................................

(Nama Pengetua dan Cap Sekolah)

163
Contoh Perakuan Murid tentang Keaslian Kajian

Saya memperakui bahawa kajian bertajuk .....................................................................................

.............................................................................................................................................................

ini ialah hasil kerja saya sendiri melainkan petikan, grafik, gambar dan rajah yang dinyatakan

sumber rujukannya.

Saya dengan ini mengaku bahawa kajian ini adalah asli. Saya ialah satu-satunya

penulis kajian ini.

Yang benar,

.........................................................................................

(                                                                                )

Disahkan oleh,

.........................................................................................

(                                                                                )

Tarikh:

164164
165

Cindy Lim Soh Bee. (2007). Atlas & Resos Geogra�  Tingkatan 1. Selangor: Pearson Malaysia Sdn. Bhd.

Choong Mei Chun. (2012, Bil. 2). Majalah Era Hijau. Kuala Lumpur: Jabatan Alam Sekitar Malaysia.

Choong Mei Chun. (2012, Bil. 3). Majalah Era Hijau. Kuala Lumpur: Jabatan Alam Sekitar Malaysia.

Doris Yuk Lan & Lim Yong Siew. (1983). Mengkaji Peta, Malaysia: FEP International Sdn. Bhd.

Federica Colombo. (1983). Atlas of the Living World. London: Toronto, New York:  Bruke Publishing Company Limited.

Goh Cheng Leong. (1993). Atlas Sumber Baru Geogra� . Kuala Lumpur: Fajar Bakti Sdn. Bhd.

Goh Cheng Leong. (2010). Atlas Sumber dalam Geogra�  Fizikal. Kuala Lumpur: Institut Terjemahan Negara
 Malaysia Bhd.

Ismail Ahmad & Prof. Madya Sulong Mohamad. (2002). Geogra�  KBSM Tingkatan 4. Cheras: Pustaka  Sistem Pelajaran.

Ismail Ahmad, Prof. Madya Sulong Mohamad & Chan Mee Lee. (2003). Geogra�  KBSM Tingkatan 5.  Cheras: Pustaka
Sistem Pelajaran.

Jasiman Ahmad. (2006). Pertumbuhan Penduduk. Melaka: Associated Educational Distributors (M) Sdn. Bhd.

John Clark, David Flint, Tony Hare, Keith Hare & Clint Twist. (1995). Encyclopedia of Our Earth. New York: Shooting
 Star Press

Johnny Ong. (1998). Cintai Negara Kita, Sungai Punca Kehidupan. Selangor: Percetakan dan Perniagaan
 Berlian Sdn. Bhd.

Kamus Dwibahasa. (1994). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Kamus Dewan Edisi Keempat. (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Latifah Omar & Shamsiah Ahmad. (2003). Geogra�  KBSM Tingkatan 2. Kuala Lumpur: Edaran Kemajuan (M)  Sdn. Bhd.

Martyn Bramwell. (2002). Keajaiban Alam Semula Jadi. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Norzuhaidah Mohd. Sulaiman. (2008). Pencemaran. Puchong: Pustaka Juara Minda.

Patrick Tan Hock Chuan. (2007, Bil. 3). Majalah Era Hijau. Kuala Lumpur: Jabatan Alam Sekitar Malaysia.

Patrick Tan Hock Chuan. (2007, Bil 4). Majalah Era Hijau. Kuala Lumpur: Jabatan Alam Sekitar Malaysia.

Suhaida Azmi. (2007). Isu Alam Sekitar di Malaysia. Kuala Lumpur: Cipta Publishing.

Susan Mayer. (1997). Dictionary of Geography,  Second Edition. Great Britain: Oxford University Press.

Wan Maizura Wan  Mahmud. (2007). Kitar Semula dan Tenaga Alternatif. Kuala Lumpur: Cipta Publishing.

Wendy Horobin & Caroline Stamps. (2013). First Geography Encylopedia. London: Dorling Kindersley Limited.

Zabri Zakaria. (2007). Fenomena Alam Semula Jadi. Kuala Lumpur: Cipta Publishing.

* Ada beberapa foto yang digunakan di dalam buku ini yang pemiliknya gagal kami hubungi. Sehubungan dengan itu, kami
   bersedia untuk berunding tentang hak cipta dengan pemilik foto berkenaan sekiranya dapat dihubungi.

Senarai Rujukan
166

Jawapan
  Aktiviti Pengukuhan

Tulis tajuk peta Pilih simbol dan
ringkasan yang sesuai

Lukis
ciri-ciri geogra�

Lukis arah
mata angin

Lukis petunjuk

Pandang Darat Fizikal Pandang Darat Budaya

1. tasik 1. jalan raya

2. sungai 2. jambatan

3. paya 3. masjid

4. hutan 4. petempatan

5. getah 5. kilang

Gunung LipatGunung Bongkah

BAB 1
A.
1. Utara        2. Timur laut     3. Timur        4. Tenggara
5. Selatan 6. Barat daya      7. Barat         8. Barat laut

B.
1. Barat ,           2. Barat laut ,       3. Utara,     4. Timur laut
5. Timur, 6. Tenggara,        7. Selatan  8. Barat daya.

C.
i, iv, ii, iii

D.

1.  45°  2.  130° 3.  300°  4.  245°

E.
• Terdapat alat moden yang dicipta seperti aplikasi telefon

pintar yang dinamakan “navigator” yang membolehkan arah
sesuatu tempat ditentukan dengan tepat.

• Alat lain : 1. Aplikasi kompas pada telefon pintar
                         2. Alat “Global Positioning System” ( GPS )

BAB 2
A.
Sonia - Adam duduk di sebelah kiri, Raju duduk di hadapan, Siva
               duduk di sebelah kanan, Dina duduk di belakang.
Siva - Sonia duduk di sebelah kiri, Rita duduk di hadapan,  Asma
             duduk di sebelah kanan, Siti duduk di belakang.
Dina - Siti duduk di sebelah kiri, Akim duduk di hadapan, Zaim
             duduk di sebelah kanan, Sonia duduk di belakang.

B.
1. Khatulistiwa          2. Jadi            3.  Sartan           4. London
5. Antartik                 6. Artik

C.
K. 65°U 30°B           L. 40°U 25°T      M. 50°S 30°T
N. 60°S 30°T           O. 50°S 30°B

D.
• U   5° U 103° T          •   V   2° U 104° T             •  W  3° U 113° T
• X   4° U 115° T          •   Y  6° U 118° T

BAB 3
A.
1.  Tajuk          2.  Pemidang Peta    3.  Arah Mata Angin
4.  Simbol       5. Petunjuk Peta

B.
1. jambatan         2. sungai             3. kilang   4. kelapa sawit
5. hutan                6. gunung

C.

D.
i)

ii)

E.
ii)  Berdasarkan peta lakar tempat tinggal  pelajar
iii) Ciri � zikal sesuatu kawasan tidak kekal setelah 10 tahun
      kerana banyak pembangunan dilaksanakan.  Kemungkinan
      akan lebih banyak petempatan. Kawasan kajian juga
      kemungkinan akan terdapat banyak deretan kedai dan
      pusat membeli- belah, kilang dan lain-lain.

BAB 4
A.
1.   13    2. 3       3.   Sarawak, Sabah     4. Putrajaya     5. ibu negara

B.
• Johor Bahru     • Kuantan     • Kangar      • Kuching       •Ipoh
• Bandaraya Melaka     • Alor Setar     • Shah Alam
• Seremban      • Kota Bharu      •Kota Kinabalu    • Georgetown
• Kuala Terengganu

C.  Berdasarkan jawapan murid

BAB 5
A.
1. Atmosfera         2. Biosfera            3. Litosfera          4. Hidrosfera
 (maklumat berkaitan di muka surat 44)

B.
1. Kerak Bumi         2. Mantel       3. Teras Luar        4. Teras Dalam

C.
Benua - Amerika Utara, Amerika Selatan, Asia, Eropah, Afrika,
                 Australia, Antartika
Lautan - Lautan Artik, Lautan Pasi� k, Lautan Atlantik, Lautan
                  Hindi, Lautan Selatan
Laut Utama - Laut China Selatan, Laut Sulu
Selat - Selat Melaka, Selat Tebrau

D.

E.
i)  Kerosakan bangunan dan kecederaan
ii) Mempelajari cara-cara untuk melindungi diri ketika gempa
     bumi.
iii) Memberikan sumbangan seperti wang, makanan, pakaian
      dan lain-lain.

Kesan Pergerakan Kerak Bumi

Hanyutan Benua

166166

Jambatan Balai Polis

Hospital

Pejabat Pos

B.P.

Hosp.

P.P.

Getah

Sungai

Petunjuk

Masjid Sekolah

Kelapa

Sek.

Petempatan

Jalan raya
167

BAB 6
A.
1. Teluk   pinggir laut
2. Sungai  saliran
3. Delta   tanah pamah
4. Dataran tinggi   tanah tinggi
5. Tanjung  pinggir laut
6. Banjaran  tanah tinggi
7. Dataran aluvium   tanah pamah
8. Tasik  saliran

B.
B1 Banjaran Titiwangsa                    B2 Banjaran  Tahan
B3 Banjaran  Crocker                         B4 Banjaran  Trus Madi
B5 Banjaran Kapuas Hulu                B6  Banjaran  Tama Abu

G1 Gunung Korbu     G2 Gunung  Tahan     G3 Gunung Kinabalu
G4 Gunung Trus Madi    G5 Gunung Mulu

C.

D. Penambakkan pinggir laut mewujudkan tanah darat yang
      baru. Tanah ini dapat digunakan untuk pelbagai tujuan
      seperti pembinaan hotel, kediaman, pusat rekreasi
      dan infrastruktur.

BAB 7
A.

B.
• Pelancongan dan rekreasi            •Perikanan
• Sumber bekalan air

i)  Pelancongan dan rekreasi, sumber bekalan air, perikanan
ii) Pelancongan dan rekreasi

- jaga kawasan sungai dan tasik
- elakkan penebangan hutan di  kawasan sungai dan tasik
- sentiasa memantau persekitaran  sungai dan tasik
- pembangunan yang dikawal di kawasan sungai dan tasik

C.
i) Kerana aliran sungai dalam keadaan  laju dan di kawasan
      berbukit-bukau.
ii) Apabila aliran air semakin perlahan dan terdapat banyak
      mendapan yang  dibawa arus sungai.
iii) Mendapan yang dibawa oleh arus sungai terkumpul
      di bahagian hilir sungai.
iv) Di bahagian peringkat tengah sungai.
v) Kerana aliran sungai yang semakin perlahan tidak mampu
  menolak mendapan akhirnya mendapan terkumpul.

D.
* Mengikut kesesuaian jawapan murid dan penilaian guru.

E.
1. Sebagai sumber bekalan air bersih
2. Sebagai salah satu destinasi pelancongan
3. Sebagai kawasan penternakan ikan

BAB 8
A.
1. Padat              2. Sederhana padat               3. Jarang

B.
1. Padat        2. Sederhana        3. Kapit        4. Tanah pamah
5. Fizikal       6. Perikanan       7. Infrastruktur      8. Governan
9. Tanah rancangan      10. Sosial

C.
1. Faktor � zikal
     • Tanah pamah, pinggir sungai - padat
     • Tanah tinggi - jarang
2. Faktor ekonomi
    • Kawasan pertanian, perindustrian -padat
    • Kawasan perikanan, perlombongan - sederhana padat
3. Faktor sosial
    • Kawasan yang mempunyai infrastruktur lengkap - padat
    • Kawasan pedalaman - jarang

D.
Contoh : Kawasan sederhana padat - kegiatan pertanian

BAB 9
A.

B. *Berdasarkan muka surat 100 & 101

C. *Mengikut kesesuaian jawapan murid  dan penilaian guru

D. *Mengikut kesesuaian jawapan murid  dan penilaian guru

BAB 10
A.
N1-Myanmar        N2-Thailand     N3-Kemboja       N4-Malaysia
N5-Timor Leste           N6-Filipina

B.
1. Kawasan tanah rata dan kawasan datar serta lembah sungai.

Contoh Delta Mekong (Vietnam), Delta Irrawaddy (Myanmar)
2. Kawasan tinggi yang terdiri dari gunung muda dan gunung

lipat tua. Kawasan pergunungan dan banjaran. Contoh,
Banjaran Annam (Vietnam) Banjaran Crocker (Malaysia)

3. Kawasan yang agak rata terletak di kawasan tinggi atau
pergunungan berketinggian 700 m dari aras laut. Contoh,
Dataran Tinggi Korat (Thailand), Dataran Tinggi Shan (Myanmar).

C.
1. sebagai pengangkutan, perniagaan
2. sebagai sumber protein, ikan air tawar
3. sebagai kawasan pelancongan, perikanan

D.

Pertanian
Cameron Highlands

(Pahang)
Kepentingan Tanah Tinggi

Pelancongan
- Gunung Kinabalu (Sabah)

Penjanaan
Hidroelektrik

- Empangan Bakun
(Sarawak)

Y) Bandar 1. Jenis Petempatan X) Luar Bandar

Melebihi 10 000 orang 2. Jumlah  penduduk Kurang daripada
10 000 orang

Perindustrian, perniagaan,
pembinaan, pentadbiran,
perkhidmatan.

3. Kegiatan ekonomi Pertanian,
penternakan,
perlombongan,
industri desa.

bantuan
makanan

bantuan
kewangan

bantuan
pakaian

Cara membantu negara
ASEAN yang menghadapi
bencana alambantuan dari segi

sokongan moral

bantuan
dari segi tenaga

penyelamat
bantuan

perubatan

167

Peringkat Hulu Sungai
• Lurah sempit berbentuk ‘V’
• Bercerun curam
• Aliran air yang deras
• Banyak jeram dan air terjun
• Terbentuk lubang periuk

Peringkat Tengah Sungai
• Lurah berbentuk ‘U’
• Susuh bukit berpanca dan terhakis
• Banyak berlaku hakisan sungai
• Likuan sungai

Peringkat Hilir Sungai
•  Lurah semakin melebar dan cetek                       • Cerunnya lebih landai
•  Terbentuk tasik ladam, tetambak  dan delta     •  Pemendapan sungai
• Aliran sungai perlahan dan  berliku-liku                 berlaku
168

BAB 11
A.
i-Indonesia           ii-Brunei Darussalam              iii-Jawa
iv-pantai timur Semenanjung Malaysia            v-jarang

B.
• Membina petempatan yang terancang
• Membina petempatan mampu milik
• Menyediakan kemudahan asas di kawasan petempatan
• Kerajaan memberi bantuan perumahan kepada penduduk

setinggan
• Membina bandar baru untuk mengelakkan kawasan yang sesak

C.
• Sektor ekonomi yang pelbagai, banyak peluang pekerjaan
• Kedudukan mata wang yang lebih tinggi
• Keamanan dan kedaulatan negara

D.
1. B1 Hanoi     2. B2  Naypyidaw   3. B3 Vientiane     4. B4 Bangkok
5. B5 Phnom Penh                                  6. B6 Kuala Lumpur
7. B7   Bandar Raya Singapura            8. B8  Jakarta
9. B9  Dili           10. B10 Bandar Seri Begawan   11. B11  Manila

BAB 12
A.
• Air permukaan – adalah air yang terdapat di permukaan

bumi. Contoh air sungai, empangan, tasik
• Air bawah tanah – ialah air yang terdapat dalam lapisan

tanah atau batuan yang terletak di bawah tanah. Contoh air
mata air, perigi dan telaga.

B.
1. Membuang sampah sarap ke dalam sungai – sisa domestik/

sisa toksik.
2. Penebangan hutan di kawasan tadahan – pembukaan

ladang untuk pertanian.
3. Peningkatan populasi penduduk – kawasan bandar utama

padat penduduk.
4. Fenomena cuaca – Kemarau dan El Nino.
5. Pencemaran – penggunaan racun serangga, baja kimia dan

sisa toksik

C.

D.
1. Sistem rawatan air kumbahan – merawat semula air

kumbahan dan boleh digunakan semula.
2. Kempen – beri kesedaran kepada rakyat Malaysia bermula dari awal.
3. Menjaga dan mengekalkan kawasan tadahan hujan – tidak

dibenarkan melakukan pembangunan di kawasan tadahan.
4. Meneroka air bawah tanah – perlu meneroka air bawah

tanah yang banyak di Malaysia, melakukan kajian dan cari gali.

BAB 13
A.

B.
1. Longkang tersumbat : mendatangkan kesan bau busuk

dan menjadi kawasan tumpuan haiwan pembawa penyakit
seperti lalat dan tikus.

2. Menyebabkan aliran sungai terganggu dan tersumbat.
Mengakibatkan banjir kilat

3. Mendatangkan pemandangan buruk dan menjadi tempat
pembiakan haiwan perosak seperti tikus

(*Mana-mana jawapan boleh diterima atas penilaian guru)

C. Amalan 3R  (Kurangkan, Guna Semula, Kitar Semula )
• Meminimumkan pembuangan sisa domestik terutama sisa

bahan bukan organik yang sukar dilupuskan
• Sisa tersebut boleh diguna semula melalui penciptaan

barangan untuk kegunaan lain.
• Sisa domestik bahan bukan organik juga boleh dijual kepada

pihak berkenaan.

D.
• Pendidikan kepada masyarakat – mengedarkan risalah

berkaitan kesan pembuangan sisa domestik, mengembalikan
budaya gotong- royong dengan menggalakkan amalan tradisi
menggunakan pinggan dan dulang. (mana-mana jawapan
yang di� kirkan sesuai oleh guru)

E.
1. Makanan           2. Plastik         3. Reuse     4. Undang-undang
5. Kertas            6. Kempen           7. Teknologi        8. Kitar semula
9. JAS           10. Taun

F.
Tajuk : Kesan Pembuangan Sisa Domestik dan Langkah
               Mengurangkan Kesannya.
Tempat : *tempat tinggal murid

Jenis sisa domestik :
1. Sisa makanan     2. Barangan plastik        3. Kertas, kaca, tin

Kesan Pembuangan :
1. Pencemaran – melibatkan pencemaran udara, air dan bau
2. Banjir kilat – kejadian banjir kilat akibat longkang tersumbat
3. Wabak penyakit – penularan wabak denggi  (*huraian dan contoh)

Langkah :
1. Kempen – mengadakan kempen menjaga kebersihan dan

membuang sisa secara betul
2. Amalan 3R – mengamalkan konsep 3R bagi memastikan

pembuangan yang minimum
3. Penguatkuasaan undang-undang – melalui pihak berkuasa

tempatan (*huraian dan contoh)

Kekurangan
bekalan air bersih

Kepupusan � ora
dan fauna

Tiada bekalan air
dan dicatu

Ketidakseimbangan
ekosistem

Kesan ke atas
sumber tanah

Kemudaratan
kepada manusia

Menyebabkan
penyakit dan kematian

Kesan krisis air di Malaysia

Menyebabkan kurang
bekalan makanan

i. Bahan Organik ii. Bahan Bukan Organik

1. Sisa makanan 1. Plastik

2. Kertas 2. Kaca

3. Sisa kebun 3. Tin

- 4. Besi

168168
Tahun Tingkatan Tarikh
Terima

Nama Penerima

BUKU INI TIDAK BOLEH DIJUAL

Dengan ini SAYA BERJANJI akan menjaga buku ini
dengan baik dan bertanggungjawab atas kehilangannya

serta mengembalikannya kepada pihak sekolah pada
tarikh yang ditetapkan

Skim Pinjaman Buku Teks

Sekolah

Nombor Perolehan:

Tarikh Penerimaan:
Geo-Book_Cover

Rukun Negara new

buku geo i-168

AKAD