Geografi

KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH

BUKU TEKS

PENULIS
AHMAD RIDZUAN BIN ABD RAHMAN

RAJINI GAURI MUTHUSAMY
PAU ANAK UTEK

EDITOR
NATASHA BINTI MAIDIN

NURUL AININ SOFIYA BINTI TERMIZI

PEREKA BENTUK
EZUL FARHAN BIN ELIAS

FAUZI BIN HASSIM

ILUSTRATOR
ANIZASANI BINTI AHMAD

IMS BOOKS TRADING SDN. BHD.
2018

Tingkatan 3
Penerbitan buku teks ini melibatkan kerjasama banyak
pihak. Sekalung penghargaan dan terima kasih ditujukan
kepada semua pihak yang terlibat:

• Jawatankuasa Penambahbaikan Pruf Muka Surat,
Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia

• Jawatankuasa Penyemakan
Pembetulan Pruf Muka Surat,
Bahagian Buku Teks,

Kementerian Pendidikan Malaysia

•  Jawatankuasa Penyemakan Naskhah Sedia Kamera,
Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia

• Pegawai-pegawai Bahagian Buku Teks dan Bahagian
Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia

• Jawatankuasa Peningkatan Mutu,
IMS Books Trading Sdn. Bhd.

• Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia (FRIM)

• Jabatan Alam Sekitar

• Jabatan Mineral dan Geosains Malaysia

• Jabatan Perhutanan Malaysia

• Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman
Negara (PERHILITAN)

• Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia (JUPEM)

• Kementerian Tenaga, Teknologi Hijau dan Air
(KeTTHA)

• Tourism Malaysia

• Semua pihak yang terlibat secara
langsung atau tidak langsung dalam menjayakan
penerbitan buku ini

KPM2017 ISBN 978-967-0463-50-6

Cetakan Pertama 2018

© Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak Cipta Terpel ihara. Mana-mana
bahan dalam buku ini tidak dibenarkan
diterbitkan semula, disimpan dalam cara
yang boleh dipergunakan lagi, ataupun
dipindahkan dalam sebarang bentuk
atau cara, baik dengan cara elektronik,
m e ka n i k ,  p e n g g a m b a ra n  s e m u l a
mahupun dengan cara perakaman tanpa
kebenaran terlebih dahulu daripada
Ketua Pengarah Pelajaran Malaysia,
Kementer ian Pendid ikan Malaysia.
Perundingan tertakluk kepada perkiraan
royalti atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia oleh:
IMS BOOKS TRADING SDN. BHD.
No. 4 & 4-01 Jalan Padi Emas,
Bandar Baru Uda,
81200 Johor Bahru,
Johor Darul Takzim.
Tel: 07-244 6644
Faks: 07-244 6433
E-mel: ims_trading@yahoo.com

Reka Letak dan Atur Huruf:
IMS BOOKS TRADING SDN. BHD.
Muka Taip Teks: Myriad Pro
Saiz Muka Taip Teks: 11 poin

Dicetak oleh:
MY BOOKPAL SDN. BHD.
No. 22 - 25, Jalan Taming Jaya 10,
Taman Taming Jaya, 43300 Balakong,
Selangor Darul Ehsan.

No. Siri Buku: 0072 enghargaanP

KEMENTERIAN
PENDIDIKAN
MALAYSIA
andunganK
 Penghargaan
 Kandungan
 Pendahuluan

KEMAHIRAN GEOGRAFI

Jadual dan Graf        2 – 19
 1 .1 Ciri-ciri dan Kegunaan Jadual
 1 .2 Ciri-ciri dan Kegunaan Graf
 1 .3 Langkah-langkah Membina Jadual
 1 .4 Langkah-langkah Membina Graf Bar Mudah, Graf Garisan Mudah

dan Graf Gabungan
 1 .5 Mentafsir Jadual, Graf Bar Mudah, Graf Garisan Mudah dan Graf Gabungan
   Imbas Kembali
   Cabaran Minda

Carta Pai 20 – 28
 2 .1 Ciri-ciri dan Kegunaan Carta Pai
 2 .2 Langkah-langkah Membina Carta Pai
 2 .3 Mentafsir Carta Pai
   Imbas Kembali
   Cabaran Minda

GEOGRAFI FIZIKAL:    Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan Liar

Pengaruh Persekitaran Fizikal terhadap Kepelbagaian
 Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan Liar 30 – 51
 3.1 Faktor-faktor Persekitaran Fizikal yang Mempengaruhi Kepelbagaian
  Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan Liar
 3.2 Faktor-faktor yang Mempengaruhi Kepelbagaian Tumbuh-tumbuhan
  Semula Jadi dan Hidupan Liar
   Imbas Kembali
  Cabaran Minda

BAB

1

BAB

2

BAB

3

ii
iii - v
vi - viii

K
an

d
un

g
an

iii
BAB

8

BAB

6

BAB

7

Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi di Malaysia 52 – 75
 4.1 Jenis dan Taburan Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi di Malaysia
 4.2 Faktor-faktor yang Mempengaruhi Tumbuh-tumbuhan
  Semula Jadi di Malaysia
 4.3 Kepentingan Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi di Malaysia
 4.4 Kesan Kegiatan Manusia terhadap Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi

di Malaysia
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

Hidupan Liar di Malaysia 76 – 96
 5.1 Hidupan Liar di Malaysia
 5.2 Kepentingan Hidupan Liar di Malaysia
 5.3 Kegiatan Manusia yang Mengancam Hidupan Liar di Malaysia
 5.4 Usaha Pemeliharaan dan Pemuliharaan Hidupan Liar di Malaysia
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

GEOGRAFI MANUSIA:    Sumber Semula Jadi dan Kegiatan Ekonomi

Sumber Semula Jadi di Malaysia 98 – 113
 6.1 Sumber Semula Jadi di Malaysia
 6.2 Taburan Sumber Boleh Baharu dan Sumber Tidak Boleh Baharu di Malaysia
 6.3 Kepentingan Sumber Semula Jadi dalam Pembangunan Ekonomi

di Malaysia
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

Kegiatan Ekonomi di Malaysia 114 –132
 7.1 Jenis Kegiatan Ekonomi di Malaysia
 7.2 Taburan Kegiatan Ekonomi Utama di Malaysia
 7.3 Faktor-faktor yang Mempengaruhi Kegiatan Ekonomi di Malaysia
 7.4 Kepentingan Kegiatan Ekonomi di Malaysia
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

GEOGRAFI KAWASAN:    Dunia

Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan Liar
 di Dunia 134 – 147
 8.1 Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan Liar di Dunia
 8.2 Kepentingan Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan Liar di Dunia
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

BAB

5

BAB

4

K
an

d
un

g
an

iv
BAB

10

BAB

11

BAB

12

Sumber Semula Jadi Utama dan Kerjasama Ekonomi
 di Dunia 148 – 162
 9.1 Taburan Sumber Semula Jadi Utama di Dunia
 9.2 Krisis Sumber Semula Jadi di Dunia
 9.3 Contoh Kerjasama Ekonomi Antarabangsa
 9.4 Kepentingan Kerjasama Ekonomi Antarabangsa
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

ISU DAN PENGURUSAN ALAM SEKITAR

Sumber Hutan 164 – 177
 10.1 Sumber Hutan
 10.2 Kepentingan Pengurusan Sumber Hutan di Malaysia
 10.3 Usaha Pemeliharaan dan Pemuliharaan Sumber Hutan di Malaysia
 10.4 Peranan Agensi dalam Pengurusan Hutan di Malaysia
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

Kitar Semula 178 – 188
 11.1 Elemen Kitar Semula
 11.2 Kepentingan Amalan Kitar Semula
 11.3 Amalan Kitar Semula di Malaysia
 11.4 Amalan Kitar Semula di Negara-negara Lain
  Imbas Kembali
  Cabaran Minda

KERJA LAPANGAN

Panduan Kerja Lapangan 190 – 199
 12.1 Memilih Isu atau Tajuk Kerja Lapangan
 12.2 Menentukan Objektif Kerja Lapangan
 12.3 Menentukan Kaedah Kerja Lapangan
 12.4 Merekod, Mengumpul dan Menganalisis Data atau Maklumat
 12.5 Merumus dan Membuat Pelaporan Tentang Kerja Lapangan

Senarai Rujukan  200

BAB

9

K
an

d
un

g
an

v
endahuluanP

Elemen istimewa

Buku teks Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM) Geografi Tingkatan 3 ini ditulis
berdasarkan Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran Tingkatan 3 yang disediakan
oleh Bahagian Pembangunan Kurikulum, Kementerian Pendidikan Malaysia. KSSM digubal
bagi memenuhi keperluan hasrat yang terkandung di dalam  Pelan Pembangunan Pendidikan
Malaysia (PPPM) 2013 – 2025. KSSM juga bertujuan menyediakan murid untuk menghadapi
globalisasi berasaskan pembelajaran abad ke-21. Buku teks ini dilengkapkan dengan
elemen-elemen istimewa seperti Kemahiran Berfikir Aras Tinggi (KBAT), Pembelajaran Abad
Ke-21 (PAK-21), QR Code dan AR sebagai nilai tambah dalam menarik minat murid untuk
mendekati ilmu geografi dan menerapkannya dalam kehidupan seharian.

INDUKSI BAB

Menghuraikan
pengenalan umum
tentang kandungan yang
akan dipelajari dalam bab
berkenaan

SEPINTAS LALU

Memberikan pendedahan
awal secara inkuiri tentang
tajuk-tajuk yang akan
dipelajari dalam setiap bab

APAKAH YANG AKAN  ANDA PELAJARI?

Menyenaraikan standard pembelajaran yang
akan dicapai oleh murid dalam setiap bab

1 Jenis kegiatan ekonomi di Malaysia

Sektor primer Sektor sekunder Sektor tertier

4 Kepentingan
kegiatan ekonomi
di Malaysia

3 Faktor-faktor yang mempengaruhi kegiatan
ekonomi di Malaysia

Bentuk muka bumi

Tanih

Iklim

Saliran

Bahan mentah

2 Taburan kegiatan ekonomi di Malaysia

Sepintas lalu

Kemajuan ekonomi
negara

Peningkatan
infrastruktur

Proses pembandaran

Pengurangan import

Peningkatan
taraf hidup

Mewujudkan  peluang
pekerjaan

ManusiaFizikal

Teknologi

Pasaran

Modal

Buruh

Infrastruktur

Dasar kerajaan

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

B
ab

7

115

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U
100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Getah

Kelapa sawit

Nanas

Sayur-sayuran

Lada hitam

PETUNJUK

s

Kudat

SandakanKota Kinabalu

Lahad
Datu

Tawau

Tenom

Tuaran

Papar
Kundasang

Kapit

Sri Aman

Miri

Bintulu

Kuching

Sibu

Kota Bharu

Kuala Berang

Ipoh
Cameron
Highlands

Kulim

Alor
Setar

Kuala
Krai

Kluang

Segamat

Kuala
SelangorInduksi Bab

Malaysia telah mengalami beberapa fasa perubahan struktur ekonomi sejak merdeka.
Kegiatan ekonomi memberi kesan terhadap pertumbuhan dan penguncupan ekonomi negara
serta kehidupan rakyat. Tahukah anda jenis kegiatan ekonomi yang terdapat di Malaysia?
Bagaimanakah bentuk taburan kegiatan ekonomi utama? Apakah faktor yang mempengaruhi
kegiatan ekonomi? Bolehkah anda jelaskan kepentingannya terhadap pembangunan negara?

Kegiatan Ekonomi
di Malaysia

Apakah yang akan anda pelajari? Info

7BA
B

3 Menjelaskan jenis kegiatan ekonomi primer,
sekunder dan tertier di Malaysia

3 Menjelaskan dengan contoh taburan kegiatan
ekonomi utama di Malaysia

3 Menghuraikan faktor yang mempengaruhi
kegiatan ekonomi di Malaysia

3 Membahaskan kepentingan kegiatan ekonomi
di Malaysia

Kuala Lumpur adalah antara 10 bandar
terbaik di dunia dari aspek pertumbuhan
pelancongan oleh World Travel and
Tourism Council (WTTC) pada tahun 2016.

(Sumber: Laporan Tahunan Program
Transformasi Negara, 2017)

CONTOH

B
ab

7

114

P
en

d
ah

ul
ua

n

vi
Info
Butik 3R yang terdapat
di Presint 9, Putrajaya
berperanan mengutip
baju terpakai untuk dikitar
semula. Baju-baju tersebut
akan dijual dan hasilnya
disalurkan kepada rumah
anak yatim dan mereka
yang memerlukan.

Glosari
Sisa baki:  Sisa dapur, makanan, bahan-bahan kotor, lampin pakai buangSisa pukal: Sisa perabot, sisa barangan elektrik yang besar

Sisa kebun:  Ranting, pelepah, batang pokok, daun, bunga
Sisa kitar semula: Kertas, plastik, botol, kaca, sisa pukal, sisa kebun

Pulau Pinang ialah negeri pertama yang melaksanakan kempen ini, iaitu pada 6 Julai 2009
 Premis perniagaan yang terlibat akan mengenakan bayaran RM0.20 kepada pelanggan yang ingin memerlukan beg plastik Beg mesra alam, beg kertas dan plastik biodegradasi adalah antara alternatif yang digunakan untuk menggantikan beg plastik

Pengasingan sisa pepejal di rumah
 Dijalankan secara berperingkat bermula pada 1 September 2015 Berdasarkan peraturan di bawah Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007 (Akta 672)
 Sisa pepejal diasingkan mengikut kategori seperti sisa kitar semula, sisa baki dan sisa pukal atau sisa kebun
 Kutipan sisa kitar semula dan sisa pukal dilakukan sekali seminggu
 Kutipan bagi sisa baki dilakukan

dua kali seminggu

(Sumber: Pusat Kitar Semula Komuniti Presint 9 Putrajaya, 2017)

Latih Diri B
 1. Nyatakan tiga aktiviti kitar semula yang terdapat dalam setiap elemen 3R.
 2.  Terangkan satu amalan kitar semula yang boleh anda jalankan di kawasan sekolah.

Hari Tanpa Beg Plastik

Pengasingan Sisa di Punca

B
ab

1
1

182

Latih Diri D
 1. Huraikan kesan-kesan yang akan berlaku sekiranya Penilaian Impak Alam Sekitar (EIA)

tidak dibuat dalam melaksanakan projek pembangunan.

2.  Bagaimanakah anda sebagai seorang murid dapat membantu untuk memelihara dan

memulihara hidupan liar?

Aktiviti 5.1

Tajuk:  Hidupan liar di Malaysia

Objektif:  Menghasilkan buku pop-up mengenai hidupan liar di Malaysia.

Alatan:  Alat tulis, bahan yang bersesuaian

Langkah-langkah:

1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.

2.  Setiap kumpulan perlu menghasilkan satu buku pop-up mengenai hidupan liar di Malaysia.

3. Masa yang diperuntukkan untuk menghasilkan buku pop-up ini adalah selama seminggu.

4. Setiap kumpulan perlu mempersembah dan mempamerkan hasil kerja tersebut di hadapan kelas.

Hutan simpan merupakan kawasan hutan yang diwartakan untuk tujuan perhutanan dan

ditadbir oleh Jabatan Perhutanan Negeri. Pokok di kawasan hutan ini tidak boleh ditebang

kerana dilindungi oleh undang-undang di bawah Akta Perhutanan Negara 1984 (Akta 313).

Pewartaan Hutan Simpan

Hutan Simpan Sungai Menyala

(Negeri Sembilan)
Hutan Simpan Kekal UKM

(Selangor)

Hutan Simpan Bukit Nanas (Kuala Lumpur)

PAK–21: Buku Pop-up

B
ab

5

93

mbasImbasI Kembali

Kuiz Kendiri 7

Kuiz KENDIRI

Layari laman sesawang yang berikut

untuk mendapatkan maklumat tentang

Human Factors that Affect Agriculture:

http://bukutekskssm.my/Geografi/

Tingkatan3/Video7.mp4

Portal Geografi

• Sektor primer
• Sektor sekunder

• Sektor tertier

• Pertanian
• Perindustrian
• Pelancongan

• Peningkatan taraf hidup

• Kemajuan ekonomi negara

• Mewujudkan peluang

pekerjaan
• Pemindahan teknologi

• Peningkatan infrastruktur

• Proses pembandaran

• Pengurangan import

• Faktor fizikal
- Bentuk muka bumi

- Tanih
- Iklim
- Saliran
- Bahan mentah

• Faktor manusia
- Dasar kerajaan
- Infrastruktur
- Teknologi
- Modal
- Pasaran
- Buruh

Jenis kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Taburan kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Faktor-faktor
yang
mempengaruhi
kegiatan
ekonomi di
Malaysia

Kepentingan
kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Kegiatan Ekonomi di Malaysia

B
ab

7

131

INFO

Memaparkan
maklumat tambahan
berkaitan topik yang
dipelajari

GLOSARI

Menerangkan maksud
yang lebih jelas
dan tepat berkaitan
sesuatu perkataan

LATIH DIRI

Memuatkan soalan
untuk menguji
pemahaman murid
pada sesuatu subtopik

IMBAS KEMBALI

Mengingat kembali
topik yang telah
dipelajari

CABARAN MINDA

Memuatkan soalan
untuk menguji
pemahaman murid
pada akhir setiap bab

Latih Diri A

mbasImbasI Kembali
MindaCabaran

PAK–21

Info Glosari

KEMAHIRAN BERFIKIR
ARAS TINGGI (KBAT)

Memuatkan soalan yang
mencabar daya fikir ke
arah Kemahiran Berfikir
Aras Tinggi (KBAT)

Cabaran SumatifMindaCabaran
 1. Tandakan ( ✔ ) pada sumber tenaga utama di dunia.

(a) Kosmetik

(b) Hutan

(c) Perabot

(d) Geoterma

(e) Minyak kelapa sawit

(f ) Ombak

(g) Arang batu

(h) Getah

2. Peta 1 menunjukkan taburan beberapa sumber tenaga utama yang terdapat di dunia.

Namakan negara pengeluar beserta sumber tenaga utama yang terdapat di kawasan yang ditandakan.
Negara pengeluar Sumber tenaga

P

Q

R

S

U

RQ

P

Lautan
Pasifik

Lautan
Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Hindi

Lautan
Pasifik

S

23½°U

23½°S

0°

Peta 1

B
ab

9

161

AKTIVITI

Memuatkan aktiviti
yang memerlukan
murid membuat
sesuatu projek, simulasi,
folio atau forum

Aktiviti 1.1

Info
Kodok merupakan
amfibia yang boleh duduk
tertimbus sehingga 11
bulan di kawasan gurun
kerana kulitnya yang kalis
air dapat menyimpan
kelembapan dalam badan.

Kawasan Gurun Panas

PETUNJUK

Gurun
Mojave

Gurun
Atacama

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Gurun
Iran

Gurun Thar

Gurun
Arab

Gurun
Besar
Australia

Gurun
Kalahari

Lautan
Selatan

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

U

Gurun
Sahara

Kodok

Ciri hidupan liar

Kebanyakan hidupan liar di kawasan ini adalah
jenis nokturnal

Hidupan liar di Gurun Panas menjimatkan tenaga dan
air di dalam badan dengan berteduh di bawah pokok
atau bersembunyi di dalam lubang dan
hanya bergerak aktif pada waktu malam untuk
mencari makanan

Contoh hidupan liar yang hidup di kawasan ini ialah
unta, kala jengking, tikus jerboa, cicak hutan, biawak
pasir, musang fennec, addax antelope dan rusa gazelle

Glosari

Xerofit:  Tumbuhan yang dapat
hidup atau tumbuh di
persekitaran yang kering

Nokturnal: Hidupan yang aktif pada
waktu malam

(Sumber: Diubah suai daripada Atlas & Resos Geografi KBSM Tingkatan 1, 2005)

Rumput esparto

(Sumber: Atlas Eksplorasi
Geografi, 2011)

Kaktus

B
ab

8

137

Latih Diri D
 1. Huraikan kesan-kesan yang akan berlaku sekiranya Penilaian Impak Alam Sekitar (EIA)

tidak dibuat dalam melaksanakan projek pembangunan.

2.  Bagaimanakah anda sebagai seorang murid dapat membantu untuk memelihara dan
memulihara hidupan liar?

Aktiviti 5.1

Tajuk:  Hidupan liar di Malaysia
Objektif:  Menghasilkan buku pop-up mengenai hidupan liar di Malaysia.
Alatan:  Alat tulis, bahan yang bersesuaian
Langkah-langkah:
 1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
 2.  Setiap kumpulan perlu menghasilkan satu buku pop-up mengenai hidupan liar di Malaysia.
 3. Masa yang diperuntukkan untuk menghasilkan buku pop-up ini adalah selama seminggu.
 4. Setiap kumpulan perlu mempersembah dan mempamerkan hasil kerja tersebut di hadapan kelas.

Hutan simpan merupakan kawasan hutan yang diwartakan untuk tujuan perhutanan dan
ditadbir oleh Jabatan Perhutanan Negeri. Pokok di kawasan hutan ini tidak boleh ditebang
kerana dilindungi oleh undang-undang di bawah Akta Perhutanan Negara 1984 (Akta 313).

Pewartaan Hutan Simpan

Hutan Simpan Sungai Menyala
(Negeri Sembilan)

Hutan Simpan Kekal UKM
(Selangor)

Hutan Simpan Bukit Nanas (Kuala Lumpur)

PAK–21: Buku Pop-up

B
ab

5

93

PEMBELAJARAN
                  ABAD  KE-21

Kemahiran berfikir secara
kreatif dan kritis dalam
menyelesaikan masalah

Kemahiran kolaboratif dan
komunikasi

Kemahiran interpersonal,
nilai etika dan arah kendiri

mbasImbasI Kembali

Kuiz Kendiri 7

Kuiz KENDIRI

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat tentang
Human Factors that Affect Agriculture:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video7.mp4

Portal Geografi

• Sektor primer
• Sektor sekunder
• Sektor tertier

• Pertanian
• Perindustrian
• Pelancongan

• Peningkatan taraf hidup
• Kemajuan ekonomi negara
• Mewujudkan peluang

pekerjaan
• Pemindahan teknologi
• Peningkatan infrastruktur
• Proses pembandaran
• Pengurangan import

• Faktor fizikal
- Bentuk muka bumi
- Tanih
- Iklim
- Saliran
- Bahan mentah

• Faktor manusia
- Dasar kerajaan
- Infrastruktur
- Teknologi
- Modal
- Pasaran
- Buruh

Jenis kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Taburan kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Faktor-faktor
yang
mempengaruhi
kegiatan
ekonomi di
Malaysia

Kepentingan
kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Kegiatan Ekonomi di Malaysia

B
ab

7

131

Info
Butik 3R yang terdapat
di Presint 9, Putrajaya
berperanan mengutip
baju terpakai untuk dikitar
semula. Baju-baju tersebut
akan dijual dan hasilnya
disalurkan kepada rumah
anak yatim dan mereka
yang memerlukan.

Glosari
Sisa baki:  Sisa dapur, makanan, bahan-bahan

kotor, lampin pakai buang
Sisa pukal: Sisa perabot, sisa barangan elektrik

yang besar
Sisa kebun:  Ranting, pelepah, batang pokok,

daun, bunga
Sisa kitar semula: Kertas, plastik, botol, kaca, sisa pukal,

sisa kebun

Pulau Pinang ialah negeri pertama yang melaksanakan kempen ini, iaitu
pada 6 Julai 2009

Premis perniagaan yang terlibat akan mengenakan bayaran RM0.20
kepada pelanggan yang ingin memerlukan beg plastik

Beg mesra alam, beg kertas dan plastik biodegradasi adalah antara
alternatif yang digunakan untuk menggantikan beg plastik

Pengasingan sisa pepejal di rumah
 Dijalankan secara berperingkat bermula pada 1 September 2015
 Berdasarkan peraturan di bawah Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007

(Akta 672)
 Sisa pepejal diasingkan mengikut kategori seperti sisa kitar semula, sisa baki dan sisa pukal

atau sisa kebun
 Kutipan sisa kitar semula dan sisa pukal

dilakukan sekali seminggu
 Kutipan bagi sisa baki dilakukan

dua kali seminggu

(Sumber: Pusat Kitar Semula
Komuniti Presint 9 Putrajaya, 2017)

Latih Diri B
 1. Nyatakan tiga aktiviti kitar semula yang terdapat dalam

setiap elemen 3R.
 2.  Terangkan satu amalan kitar semula yang boleh anda

jalankan di kawasan sekolah.

Hari Tanpa Beg Plastik

Pengasingan Sisa di Punca

B
ab

1
1

182

P
en

d
ah

ul
ua

n

vii
Muat turun aplikasi AR Geog Tg3 dengan
mengimbas QR Code di bawah untuk
melihat animasi tiga dimensi

Cara-cara untuk mengimbas animasi tiga dimensi:

Imbas
Gambar AR

PORTAL GEOGRAFI

Imbas QR Code ini dengan
peranti mudah alih pintar anda
untuk mendapatkan video dan info
tambahan yang dimuatkan di dalam
pelayan (server)

PETUNJUK
   Maklumat tambahan
   dalam bentuk nota,
   rajah, gambar dan peta

Video yang berkaitan
   dengan sesuatu bab
   atau suptopik

KUIZ KENDIRI

Memuatkan soalan tambahan
untuk menguji pemahaman
murid pada akhir bab tertentu.

Portal Geografi

Kuiz KENDIRI

AR Geog Tg 3

Layari laman web yang berikut untuk merujuk jawapan
Latih Diri dan Cabaran Minda :
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Jawapan.pdf

Jawapan

Pemeliharaan dan pemuliharaan hidupan liar adalah penting untuk memastikan hidupan
liar di negara ini tidak pupus dan dapat dikekalkan untuk generasi akan datang. Antara
usaha yang dijalankan untuk melindungi hidupan liar adalah dengan menguatkuasakan
undang-undang, menjalankan kempen kesedaran, mewujudkan pusat konservasi dan taman
negara, menjalankan penyelidikan dan pembangunan atau Research and Developement
(R&D), membuat penilaian impak alam sekitar atau Environmental Impact Assessment (EIA),
memberi pendidikan alam sekitar dan mewartakan hutan simpan.

Undang-undang

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat
lanjut tentang taman laut:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota4.html

Portal GeografiGlosari

Taman laut:  Kawasan perlindungan bagi ekosistem
marin, terutamanya terumbu karang, flora
serta fauna

Pemeliharaan: Usaha mengekalkan keadaan asal sumber
alam semula jadi daripada musnah

Pemuliharaan: Usaha memulihkan dan memelihara
sumber alam semula jadi dengan bijak
dan sistematik supaya dapat dinikmati
oleh generasi akan datang

Usaha Pemeliharaan dan Pemuliharaan
Hidupan Liar di Malaysia

5.4

Akta Pemuliharaan
Hidupan Liar 2010

Mengeluarkan lesen untuk permohonan
memburu haiwan

Pengisytiharan rizab hidupan liar dan kawasan
perlindungan hidupan liar

Akta Perhutanan Negara
1984

Peruntukan mengenai pentadbiran, pengurusan,
pemuliharaan hutan dan pembangunan hutan di Malaysia

Mewujudkan hutan simpanan kekal
   Larangan mengambil hasil hutan daripada kawasan hutan

simpanan kekal

Akta Kualiti Alam Sekeliling
1974, pindaan 1985

Mewartakan kawasan yang kaya dengan sumber sebagai
kawasan pemeliharaan seperti taman negara dan
taman laut

Hukuman denda dan penjara kepada pesalah yang
merosakkan dan mencemarkan sumber alam

Jabatan Alam Sekitar (JAS) akan memantau perkara yang
berkaitan dengan air dan kualiti udara, sisa industri, paras
kebisingan dan penilaian impak alam sekitar

B
ab

5

86

4.  Huraikan kaedah-kaedah memperoleh dan mengumpulkan data.5.  Jadual 1 menunjukkan hobi murid Tingkatan 3 Mawar di SMK Jalan Sembilan pada tahun 2017.
Hobi Bilangan murid (orang)Mengumpul setem

6Membaca
12Mendengar muzik
5Melukis
2Bersukan
4Jumlah

29  Berdasarkan Jadual 1, bina sebuah graf bar mudah yang sesuai.6.   Jadual 2 menunjukkan hasil jualan bulanan sayur-sayuran di Kedai Sri pada tahun 2017.
 Jadual 2: Hasil jualan bulanan sayur-sayuran di Kedai Sri pada tahun 2017

Bulan J F M A M J J O S O N D

Jualan (RM) 500 560 400 200 300 450 100 200 300 350 240 200  Berdasarkan data dalam Jadual 2, lukiskan graf yang sesuai untuk menunjukkan hasil jualan

bulanan sayur-sayuran di Kedai Sri. Kemudian, jawab soalan-soalan yang berikut. (a) Jumlah hasil jualan sayur-sayuran di Kedai Sri dalam setahun ialah _______________.
 (b) Hasil sayur-sayuran dijual paling banyak pada bulan _____________________.
 (c) Jika dibandingkan dengan bulan Februari, hasil jualan sayur pada bulan Mei menurun sebanyak

RM ______________.
 (d) Hasil jualan pada bulan Januari, Mei dan Disember ialah _______________7.   Jadual 3 menunjukkan jumlah hujan dan min suhu bulanan di Kuching, Sarawak pada tahun 2017.

Jadual 3: Jumlah hujan dan min suhu bulanan di Kuching, Sarawak pada tahun 2017

Bulan J F M A M J J O S O N D

Suhu (ºC) 26 26.1 26.7 27.3 27.8 27.5 27.3 27.2 27.1 27.1 26.9 26.4

Hujan (mm) 669 519 336 277 245 200 194 229 259 317 345 505
 Berdasarkan data yang diberikan di bawah, jawab soalan-soalan yang berikut.
 (a) Apakah fungsi graf gabungan? (b)  Bina dan tafsirkan graf gabungan tersebut.

Kuiz Kendiri 1

Kuiz KENDIRI

(Sumber: Climate-data.org,  2017)

(Sumber: Soal selidik)

(Sumber: Soal selidik)

Jadual 1: Hobi murid Tingkatan 3 Mawar di SMK Jalan Sembilan
pada tahun 2017

B
ab

1

19

Imbas
Gambar AR

JAWAPAN

Pemeliharaan dan pemuliharaan hidupan liar adalah penting untuk memastikan hidupan
liar di negara ini tidak pupus dan dapat dikekalkan untuk generasi akan datang. Antara
usaha yang dijalankan untuk melindungi hidupan liar adalah dengan menguatkuasakan
undang-undang, menjalankan kempen kesedaran, mewujudkan pusat konservasi dan taman
negara, menjalankan penyelidikan dan pembangunan atau Research and Developement
(R&D), membuat penilaian impak alam sekitar atau Environmental Impact Assessment (EIA),
memberi pendidikan alam sekitar dan mewartakan hutan simpan.

Undang-undang

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat
lanjut tentang taman laut:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota4.html

Portal GeografiGlosari

Taman laut:  Kawasan perlindungan bagi ekosistem
marin, terutamanya terumbu karang, flora
serta fauna

Pemeliharaan: Usaha mengekalkan keadaan asal sumber
alam semula jadi daripada musnah

Pemuliharaan: Usaha memulihkan dan memelihara
sumber alam semula jadi dengan bijak
dan sistematik supaya dapat dinikmati
oleh generasi akan datang

Usaha Pemeliharaan dan Pemuliharaan
Hidupan Liar di Malaysia

5.4

Akta Pemuliharaan
Hidupan Liar 2010

Mengeluarkan lesen untuk permohonan
memburu haiwan

Pengisytiharan rizab hidupan liar dan kawasan
perlindungan hidupan liar

Akta Perhutanan Negara
1984

Peruntukan mengenai pentadbiran, pengurusan,
pemuliharaan hutan dan pembangunan hutan di Malaysia

Mewujudkan hutan simpanan kekal
   Larangan mengambil hasil hutan daripada kawasan hutan

simpanan kekal

Akta Kualiti Alam Sekeliling
1974, pindaan 1985

Mewartakan kawasan yang kaya dengan sumber sebagai
kawasan pemeliharaan seperti taman negara dan
taman laut

Hukuman denda dan penjara kepada pesalah yang
merosakkan dan mencemarkan sumber alam

Jabatan Alam Sekitar (JAS) akan memantau perkara yang
berkaitan dengan air dan kualiti udara, sisa industri, paras
kebisingan dan penilaian impak alam sekitar

B
ab

5

86

P
en

d
ah

ul
ua

n

viii
Jadual dan Graf

Carta Pai

Kemahiran
Geografi

Kemahiran Geografi dalam
bahagian ini merangkumi
kemahiran membina jadual, graf bar
mudah, graf garisan mudah, graf
gabungan dan carta pai. Bahagian
ini membolehkan murid membuat
tafsiran jadual, graf dan carta pai
secara tersusun dan terperinci.
1
Induksi Bab

Jadual dan Graf

3  Menerangkan ciri-ciri dan kegunaan jadual serta graf
3  Menjelaskan dengan contoh graf bar mudah, graf garisan

mudah dan graf gabungan
3  Membina jadual berdasarkan maklumat yang diperoleh
3  Membina graf bar mudah, graf garisan mudah dan graf

gabungan berdasarkan jadual
3  Mentafsirkan jadual, graf bar mudah, graf garisan mudah

dan graf gabungan

Apakah yang akan anda pelajari?

B
A

B

Info

Data dan maklumat yang disusun dalam bentuk jadual dan graf akan lebih mudah difahami.
Tahukah anda ciri-ciri dan kegunaan jadual serta graf? Apakah perbezaan antara graf bar mudah,
graf garisan mudah dan graf gabungan? Bagaimanakah cara untuk membina sesebuah graf
berdasarkan jadual? Apakah yang perlu ditafsirkan dalam sesebuah jadual dan graf?

Murid boleh melukis graf
berdasarkan jadual yang
tertentu. Jadual tersebut pula
hanya boleh diambil daripada
data yang dikumpulkan melalui
pelbagai kaedah.

B
ab

1

2
Sepintas lalu

1 2Jadual dan Graf Graf Bar Mudah, Graf Garisan
Mudah dan Graf Gabungan

3

Perhatikan tajuk

Perhatikan maklumat di dalam
jadual dan paksi menegak serta

paksi mendatar

Kenal pasti nilai maksimum
dan nilai minimum

Huraikan aliran perubahan

Huraikan isi tersirat berdasarkan data

Buatkan rumusan secara keseluruhan

Jadual

Merupakan cara untuk
mempersembahkan sesuatu
data atau maklumat secara

lebih tersusun

Graf

Merupakan rajah yang terdiri
daripada bar atau garisan

untuk menunjukkan pertalian
antara komponen-komponen

yang dikaji

Mentafsir Jadual, Graf Bar
Mudah, Graf Garisan Mudah
dan Graf Gabungan

Cara murid
datang
ke sekolahSkala: 1 cm mewakili 1 orang

Bilangan murid
(orang)

12

11

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

Cara Murid Tingkatan 3 Mutiara Datang
ke Sekolah pada Tahun 2016

PETUNJUK
Basikal
Motosikal
Bas
Kereta
Jalan kaki

14 000

13 000

12 000

11 000

10 000

9 000

8 000

7 000

6 000

5 000

4 000

3 000

2 000

1 000

0

Orang (’000)

Guna Tenaga dalam Sektor Ekonomi di Malaysia
dari Tahun 2010 hingga 2014

Tahun
2010 2011 2012 2013 2014

Skala: 1 cm mewakili 1 000 000 orang

30

25

20

15

10

5

0

Hujan (mm)

Jumlah Hujan dan Min Suhu Bulanan
di Bandaraya Kuala Lumpur pada Tahun 2017

Suhu (°C)

J F M A M J J O S O N D
Bulan

300

275

250

225

200

175

150

125

100

75

50

25

0

B
ab

1

3
Sukan kegemaran Bilangan murid (orang)

Badminton 10
Ping pong 7
Bola keranjang 6
Bola sepak 12
Sepak takraw 5
Jumlah 40

Tahun

Bulan Jumlah
(mm)J F M A M J J O S O N D

2016 117.0 189.0 10.6 234.0 239.2 83.0 92.2 57.6 48.4 25.2 193.2 175.8 1465.2

Jadual 1.2  Sukan kegemaran murid lelaki Tingkatan 3 Alfa pada tahun 2016

Jadual 1.1  Jumlah hujan bulanan di Kuala Pilah, Negeri Sembilan pada tahun 2016

(Sumber: Jabatan Meteorologi Malaysia, 2016)

(Sumber: Soal selidik)

Ciri-ciri dan Kegunaan Jadual1.1

Jadual merupakan cara untuk mempersembahkan sesuatu data dan maklumat lebih tersusun.
Data dan maklumat yang dipersembahkan dalam bentuk jadual lebih mudah dibaca, difahami
dan ditafsir.

Mempunyai tajuk, data dan maklumat serta sumber yang bersesuaian

Data dan maklumat dalam jadual digunakan untuk menghasilkan graf
mengikut kesesuaian

Digunakan untuk melihat perubahan dan pertalian antara dua set
maklumat

Pengkelasan maklumat dalam jadual adalah lebih tersusun dan mudah
menarik perhatian orang yang melihat

Contoh: Jadual 1

Contoh: Jadual 2

Ciri-ciri
jadual

Kegunaan
jadual

B
ab

1

4
Info
Persembahan grafik sangat penting dalam laporan hasil dapatan
kajian. Terdapat  markah yang banyak diperuntukkan untuk
persembahan grafik. Graf juga merupakan salah satu bahan grafik.

Latih Diri A
Apakah kepentingan
menyusun data dalam
bentuk jadual?

Terdapat beberapa kaedah boleh digunakan untuk mengumpul maklumat. Antaranya termasuklah
kaedah pemerhatian, temu bual, banci, soal selidik dan rujukan kepustakaan.

Kaedah pemerhatian
Kaedah pemerhatian adalah kaedah pengumpulan maklumat yang paling mudah dan cepat
dilakukan. Maklumat yang hendak dikumpulkan dapat diperoleh melalui pemerhatian dan mencatat
perkara-perkara yang berkaitan dengan maklumat yang hendak dikumpulkan.

Kaedah temu bual
Kaedah temu bual adalah kaedah pengumpulan maklumat secara lisan melalui perjumpaan atau
soal jawab dengan seseorang. Kaedah ini sesuai untuk mengumpul data atau maklumat yang berkait
dengan berita, pendapat atau nasihat.

Banci
Banci adalah kaedah pengumpulan maklumat yang berkaitan dengan sesuatu jumlah yang dihitung.
Jabatan Perangkaan Malaysia kebiasaannya menggunakan kaedah ini untuk menghitung jumlah
penduduk Malaysia berdasarkan perkara-perkara seperti umur, pekerjaan, pendapatan, bangsa dan
jantina.

Soal selidik
Kaedah pengumpulan maklumat melalui soal selidik dilakukan dengan mengedarkan borang soal
selidik kepada orang ramai. Borang yang telah diisi perlu dikumpulkan semula. Contoh borang soal
selidik adalah seperti yang berikut:

Rujukan kepustakaan
Kaedah rujukan kepustakaan adalah kaedah pengumpulan maklumat yang dilakukan dengan
merujuk bahan-bahan yang sudah diterbitkan seperti buku, majalah, risalah, keratan akhbar, laman
web atau cakera padat.

Kaedah Pengumpulan Maklumat

Borang soal selidik tentang cara murid datang ke sekolah

Nama murid: ………………………………………………………………………………..

Cara datang ke sekolah: Tanda (/) pada ruangan yang disediakan.

                                            Basikal                                     Motosikal                           Bas

Kereta                                      Jalan kaki

B
ab

1

5
Cara murid
datang
ke sekolahSkala: 1 cm mewakili 1 orang

Bilangan murid
(orang)

12

11

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

Cara Murid Tingkatan 3 Mutiara Datang
ke Sekolah pada Tahun 2016

PETUNJUK
Basikal
Motosikal
Bas
Kereta
Jalan kaki

Ciri-Ciri dan Kegunaan Graf1.2

Petunjuk

Bar

Paksi menegak
menunjukkan

bilangan murid

Info
Murid boleh menulis cara datang ke sekolah pada paksi mendatar jika tidak terdapat petunjuk. Jika
murid telah membuat petunjuk, ikuti langkah seperti dalam graf bar mudah yang diplotkan dalam
kertas graf di atas. Selain itu, murid tidak perlu memplot graf mengikut susunan.

(Sumber: Lembaga Peperiksaan Malaysia, 2015)

Graf digunakan untuk mempersembahkan data yang boleh dikira
seperti orang, kereta, rumah dan lain-lain

Graf juga digunakan untuk menunjukkan perbezaan antara komponen
yang dikaji

Ciri-ciri

Kegunaan

Paksi mendatar
menunjukkan

cara murid datang
ke sekolah

Tajuk

Data boleh dipersembahkan dalam pelbagai bentuk graf, antaranya ialah graf bar mudah, graf
garisan mudah dan graf gabungan.

Graf Bar Mudah

Graf terdiri daripada paksi menegak, paksi mendatar, tajuk dan petunjuk
 Bar-bar dilukis secara menegak atau mendatar
 Ketinggian bar mewakili kuantiti sesuatu komponen

B
ab

1

6
Graf Garisan Mudah

Info
Graf garisan mudah tidak memerlukan petunjuk kerana graf ini hanya mempunyai satu garisan
yang menunjukkan tinggi atau rendah nilai sesuatu komponen.

Graf dilukis secara garisan yang panjang
 Garisan yang curam menggambarkan perubahan yang besar

manakala garisan yang landai menggambarkan perubahan yang kecil
 Jika garisan mendatar bermakna tiada perubahan yang berlaku pada

nilai yang berkenaan dalam tempoh masa tertentu

Graf menggunakan garisan untuk menunjukkan sesuatu perkara yang
mengalami perubahan jumlah atau nilai yang berterusan

Data yang dipersembahkan menggunakan graf garisan ialah
maklumat min suhu bulanan, perubahan penduduk, jualan barang
atau produk, pengeluaran hasil tanaman dan lain-lain

Ciri-ciri

Kegunaan

14 000

13 000

12 000

11 000

10 000

9 000

8 000

7 000

6 000

5 000

4 000

3 000

2 000

1 000

0

Orang (’000)

Guna Tenaga dalam Sektor Ekonomi di Malaysia
dari Tahun 2010 hingga 2014

Tahun
2010 2011 2012 2013 2014

Skala: 1 cm mewakili 1 000 000 orang

Paksi menegak
menunjukkan
guna tenaga
dalam sektor

ekonomi

Tajuk

Paksi
mendatar

menunjukkan
tahun

(Sumber: Jabatan Perangkaan Malaysia, 2014)

B
ab

1

7
Graf Gabungan

30

25

20

15

10

5

0

Hujan (mm)

Jumlah Hujan dan Min Suhu Bulanan
di Bandaraya Kuala Lumpur pada Tahun 2017

Suhu (°C)

J F M A M J J O S O N D
Bulan

300

275

250

225

200

175

150

125

100

75

50

25

0

Latih Diri B
 1. Nyatakan dua ciri graf garisan mudah.
 2.  Nyatakan dua ciri graf gabungan.
 3.  Bezakan ciri-ciri dan kegunaan antara graf bar mudah dengan graf gabungan.

Merupakan gabungan graf bar mudah dan graf garisan
 Menunjukkan dua maklumat yang berlainan dalam satu graf

Menunjukkan perubahan atau perbezaan antara dua perkara yang
saling berkaitan

Sesuai digunakan untuk data dan maklumat seperti:
 - Suhu dan hujan
 - Harga jualan dan pengeluaran

Ciri-ciri

Kegunaan

Paksi menegak
menunjukkan
jumlah hujan

Paksi menegak
menunjukkan

suhu

Tajuk

(Sumber: Climate-data.org, 2017)

Paksi mendatar
menunjukkan

bulan

B
ab

1

8
Data dan maklumat yang diperoleh harus disusun dalam bentuk jadual supaya mudah
dibaca, difahami dan ditafsir.

Bina jadual kekerapan.
Ringkaskan jadual dalam bentuk
yang lebih mudah.

Bil Nama Cara datang

ke sekolah Bil Nama Cara datang
ke sekolah

1 Aiman Jalan kaki 16 Nikash Singh Motosikal
2 Ariff Kereta 17 Normala Kereta

3 Balamurugan Jalan kaki 18 Rabiatul Bas

4 Bong Serene Basikal 19 Siti Basikal

5 Chee Seng Jalan kaki 20 Shantini Jalan kaki

6 Chew Jia Qian Bas 21 Teressa Jalan kaki

7 Felicia Basikal 22 Tay Yee Kang Bas

8 Gurdev Kaur Kereta 23 Ummar Jalan kaki

9 Jayden Bas 24 Vaneesa Jalan kaki

10 Lau Kian Ping Jalan kaki 25 Velurajan Kereta

11 Leong Jeli Bas 26 Wan Amira Jalan kaki

12 Muhammad Motosikal 27 Wivian Basikal

13 Muthusamy Jalan kaki 28 Xiao Xuan Jalan kaki

14 Natasya Kereta 29 Yuwesha Bas

15 Neetu Singh Bas 30 Zahid Jalan kaki

Jadual 1.3  Cara murid Tingkatan 3 Mutiara datang ke SMK Orkid pada tahun 2017

Cara datang
ke sekolah

Bilangan murid
(orang)

Bas 7
Basikal 4
Jalan kaki 12
Kereta 5
Motosikal 2
Jumlah 30

Jadual 1.5   Cara murid Tingkatan 3 Mutiara datang
ke SMK Orkid pada tahun 2017

Jadual 1.4   Cara murid Tingkatan 3 Mutiara datang
ke SMK Orkid pada tahun 2017

Cara datang
ke sekolah Kekerapan Bilangan murid

(orang)
Bas l l l l  l l 7
Basikal l l l l 4
Jalan kaki l l l l  l l l l  l l 12
Kereta l l l l 5
Motosikal l l 2

Latih Diri C
Nyatakan tiga langkah untuk membina jadual berdasarkan maklumat yang diperoleh.

1

2 3

Langkah-langkah Membina Jadual1.3

(Sumber: Soal selidik)

B
ab

1

9
Membina Graf Bar Mudah berdasarkan Jadual 1.5

Langkah-langkah Membina Graf Bar Mudah,
Graf Garisan Mudah dan Graf Gabungan

1.4

Langkah 1

Lukiskan paksi mendatar dan paksi menegak di atas
kertas graf.

Paksi menegak menunjukkan bilangan murid.
Manakala paksi mendatar menunjukkan cara murid
datang ke sekolah.

Pilih skala yang sesuai untuk menunjukkan bilangan
murid mengikut cara mereka datang ke sekolah.

Tandakan skala pada paksi menegak.
  Skala menegak: 1 cm mewakili seorang murid.

Langkah 2

Lukiskan bar-bar mengikut cara murid datang
ke sekolah. Satu bar menunjukkan satu cara
kedatangan murid ke sekolah.

Tinggi bar menunjukkan bilangan murid.

Langkah 3

Lorek atau warnakan setiap bar. Gunakan lorekan
atau warna yang berlainan.

Labelkan paksi mendatar, paksi menegak, skala graf
bar dan tajuk. Sediakan petunjuk bagi setiap bar.

* Tidak terdapat satu cara yang khusus untuk menghasilkan
graf bar mudah. Walau bagaimanapun, langkah-langkah
di atas boleh dijadikan sebagai rujukan.

Langkah membina graf bar mudah

Cara datang ke sekolah Bilangan murid (orang)

Bas 7
Basikal 4
Jalan kaki 12
Kereta 5
Motosikal 2
Jumlah 30

Jadual 1.5  Cara murid Tingkatan 3 Mutiara datang ke SMK Orkid pada tahun 2017

B
ab

1

10
Membina Graf Garisan Mudah berdasarkan Jadual 1.6

Langkah membina graf garisan mudah

Jadual 1.6  Guna tenaga dalam sektor ekonomi di Malaysia
dari tahun 2010 hingga 2014

Langkah 1

Lukiskan paksi mendatar dan paksi menegak
di atas kertas graf.

Paksi mendatar mewakili tahun.
  Paksi menegak mewakili jumlah guna tenaga.
  Pilih skala yang sesuai.
  Skala menegak: 1 cm mewakili 1 000 000 orang.

Langkah 2

Tandakan titik di atas kertas graf untuk
menunjukkan guna tenaga dalam sektor ekonomi
di Malaysia dari tahun 2010 hingga 2014.

Langkah 3

Sambungkan semua titik yang ditandakan itu
dengan satu garisan.

Labelkan paksi menegak dan paksi mendatar.
Berikan tajuk yang sesuai pada graf.

* Tidak terdapat satu cara yang khusus untuk
menghasilkan graf garisan mudah. Walau
bagaimanapun, langkah-langkah di atas boleh
dijadikan sebagai rujukan.

Tahun Orang (‘000)

2010 11 900
2011 12 284
2012 12 723
2013 13 210
2014 13 576

(Sumber: Jabatan Perangkaan Malaysia, 2014)

Glosari

Guna tenaga: Penggunaan
tenaga manusia
dalam kegiatan
dan perkembangan
ekonomi

B
ab

1

11
Bulan J F M A M J J O S O N D

Min suhu (°C) 26.5 27.2 27.5 27.7 27.7 27.4 27 27.4 26.8 26.9 26.7 26.5

Hujan (mm) 166 158 238 277 221 136 129 160 196 276 286 243

Membina Graf Gabungan berdasarkan Jadual 1.7

Langkah 1

Lukiskan paksi menegak dan paksi
mendatar di atas kertas graf.

Paksi menegak di sebelah kiri mewakili
jumlah hujan bulanan.

Paksi menegak di sebelah kanan mewakili
suhu bulanan.

Paksi mendatar pula mewakili bulan
Januari hingga Disember.

Langkah 2

Kenal pasti nilai maksimum dan nilai
minimum bagi hujan dan suhu.

Pilih skala yang bersesuaian bagi
kedua-dua jenis maklumat.

Tandakan skala untuk taburan hujan pada
paksi menegak di sebelah kiri dan tandakan
skala untuk min suhu pada paksi
menegak di sebelah kanan.

Contoh skala:
 Skala hujan: 1 cm mewakili 25 mm
 Skala suhu:  1 cm mewakili 5°C

* Tidak terdapat satu cara yang khusus
untuk menghasilkan graf gabungan. Walau
bagaimanapun, langkah-langkah di atas boleh
dijadikan sebagai rujukan.

Langkah membina graf gabungan

Jadual 1.7  Jumlah hujan dan min suhu bulanan di Bandaraya Kuala Lumpur pada tahun 2017

(Sumber: Climate-data.org, 2017)

B
ab

1

12
Langkah 3

Lukiskan bar jumlah hujan bagi setiap bulan.
  Plot nilai suhu pada bahagian tengah bar

bagi setiap bulan dan sambungkan
titik-titik tersebut.

Langkah 4

Lengkapkan graf dengan tajuk dan label.

Latih Diri D
 1. Senaraikan empat data yang sesuai

dipersembahkan dalam bentuk graf
bar mudah.

2.  Senaraikan tiga langkah membina
graf bar mudah.

3. Senaraikan empat langkah
membina graf gabungan.

Aktiviti 1.1

Tajuk:     Membina persembahan grafik yang menunjukkan penglibatan murid dalam unit
   beruniform di sekolah

Objektif:   Mengaplikasikan kemahiran mengumpul data dan menyampaikan maklumat dalam
   bentuk grafik

Alatan:    Alat tulis, komputer atau tablet
Langkah-langkah:
1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
2. Setiap kumpulan perlu pergi ke kelas lain untuk mengumpul data tentang penglibatan murid

dalam unit beruniform di sekolah.
3. Bina jadual dan grafik yang sesuai dengan menggunakan komputer atau tablet.
4. Cetak grafik yang telah siap dibina.
5. Bentangkan hasil kerja setiap kumpulan dalam bentuk multimedia.

PAK–21: Persembahan

B
ab

1

13
Mentafsir Jadual, Graf Bar Mudah, Graf Garisan
Mudah dan Graf Gabungan

1.5

Tafsiran perlu dibuat untuk memahami data dalam jadual, graf bar mudah, graf garisan
mudah dan graf gabungan. Tafsiran graf dapat membantu untuk mengembangkan data
secara terperinci.

Langkah-langkah untuk mentafsir jadual, graf bar mudah, graf garisan mudah dan graf
gabungan adalah seperti:

1. Perhatikan tajuk.
 2. Perhatikan maklumat di dalam jadual.
 3. Perhatikan paksi menegak dan paksi mendatar.
 4. Kenal pasti dan huraikan nilai maksimum dan minimum data.
 5. Huraikan aliran perubahan data (graf garisan mudah).
 6. Huraikan isi tersirat berdasarkan data.
 7. Buat rumusan secara keseluruhan.

Contoh Mentafsir Jadual

Jadual 1.5 menunjukkan cara murid Tingkatan 3 Mutiara datang ke sekolah, iaitu dengan menaiki
bas, berbasikal, berjalan kaki, menaiki kereta dan membonceng motosikal.
 Cara datang ke sekolah yang melibatkan paling ramai murid adalah dengan berjalan kaki,
iaitu seramai 12 orang. Cara kedua tertinggi adalah dengan menaiki bas, iaitu seramai tujuh
orang, diikuti dengan menaiki kereta, iaitu seramai lima orang dan berbasikal, iaitu seramai
empat orang. Cara datang ke sekolah yang melibatkan bilangan murid paling sedikit pula adalah
dengan membonceng motosikal, iaitu seramai dua orang.
 Ramai murid yang berjalan kaki ke sekolah disebabkan oleh faktor lokasi rumah mereka
yang terletak berhampiran dengan sekolah manakala murid yang menaiki bas dan kereta adalah
kerana jarak kawasan perumahan mereka terletak lebih jauh dari sekolah. Selain itu, terdapat
juga murid yang membonceng motosikal kerana lokasi rumah mereka terletak tidak begitu jauh
dari sekolah.
 Sebagai rumusan, murid Tingkatan 3 Mutiara menggunakan pelbagai cara untuk datang
ke sekolah. Berjalan kaki merupakan cara yang paling utama manakala membonceng motosikal
adalah cara yang paling kurang digunakan oleh mereka untuk datang ke sekolah.

Cara datang ke sekolah Bilangan murid (orang)

Bas 7

Basikal 4

Jalan kaki 12

Kereta 5

Motosikal 2

Jumlah 30

Jadual 1.5  Cara murid Tingkatan 3 Mutiara datang ke SMK Orkid pada tahun 2017

(Sumber: Soal selidik)

B
ab

1

14
Contoh Mentafsir Graf Garisan Mudah

Rajah 1.2 menunjukkan guna tenaga
dalam sektor ekonomi di Malaysia
dari tahun 2010 hingga 2014. Guna
tenaga di Malaysia didapati mengalami
peningkatan yang tertinggi pada tahun
2014, iaitu seramai 13 576 000 orang dan
kedua tertinggi pada tahun 2013, iaitu
seramai 13 210 000 orang. Guna tenaga
yang paling sedikit pula adalah pada
tahun 2010, iaitu seramai 11 900 000
orang.
 Malaysia merupakan antara negara
yang berkembang pesat dalam pelbagai
sektor ekonomi dan memerlukan guna
tenaga yang ramai. Oleh itu, guna tenaga
di Malaysia menunjukkan peningkatan
pada setiap tahun bagi memenuhi
keperluan untuk memajukan pelbagai
sektor ekonomi tersebut. Peningkatan

Contoh Mentafsir Graf Bar Mudah

Rajah 1.1 menunjukkan sukan kegemaran
murid lelaki Tingkatan 3 Alfa. Sukan yang
mencatatkan bilangan murid yang tertinggi
ialah bola sepak, iaitu seramai 12 orang diikuti
dengan sukan badminton, iaitu seramai 10
orang, sukan bola jaring, iaitu seramai tujuh
orang dan sukan bola keranjang, iaitu seramai
enam orang. Sukan yang mencatatkan bilangan
murid paling rendah ialah sepak takraw, iaitu
seramai lima orang.
 Ramai murid memilih sukan bola sepak
sebagai sukan kegemaran kerana dilatih oleh
guru yang berpengalaman dan seterusnya
membuka peluang kepada murid untuk
mempelajari teknik-teknik yang baharu.
Sukan sepak takraw pula kurang digemari
kerana sukan ini agak sukar dimainkan serta
memerlukan teknik dan kemahiran yang betul.
 Kesimpulannya, murid Tingkatan 3 Alfa
aktif bersukan. Sukan bola sepak merupakan
sukan yang paling digemari manakala sukan sepak takraw merupakan sukan yang paling
kurang digemari oleh mereka.

(Sumber: Soal selidik)

12

11

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

0

PETUNJUK
Sepak takraw
Ping pong
Bola sepak
Badminton
Bola kerajang

Sukan
kegemaran

Bilangan murid
(Orang)

Sukan Kegemaran Murid Lelaki Tingkatan 3 Alfa
 pada Tahun 2016

Rajah 1.1 Graf bar mudah

14 000

13 000

12 000

11 000

10 000

9 000

8 000

7 000

6 000

5 000

4 000

3 000

2 000

1 000

0

Orang (’000)

Guna Tenaga dalam Sektor Ekonomi di Malaysia
dari Tahun 2010 hingga 2014

Tahun
2010 2011 2012 2013 2014

Skala: 1 cm mewakili 1 000 000 orang(Sumber: Jabatan Perangkaan
Malaysia, 2014)

Rajah 1.2 Graf garisan mudah

B
ab

1

15
Contoh Mentafsir Graf Gabungan

Rajah 1.3 menunjukkan jumlah hujan dan
min suhu bulanan di Bandaraya Kuala Lumpur
pada tahun 2017. Didapati jumlah hujan yang
paling tinggi dicatatkan pada bulan November,
iaitu sebanyak 286 mm manakala jumlah hujan
yang sedikit adalah pada bulan Julai, iaitu
sebanyak 129 mm. Bagi min suhu pula, hampir
kesemua bulan mencatatkan min suhu yang
hampir sekata sepanjang tahun. Suhu yang
paling tinggi direkodkan adalah pada bulan
April dan Mei, iaitu 27.7°C manakala suhu yang
paling rendah dicatatkan pada bulan Januari
dan Disember, iaitu 26.5°C.
 Taburan min suhu Bandaraya Kuala
Lumpur didapati hampir sekata walaupun
pada bulan tersebut menerima jumlah
hujan yang lebih tinggi atau rendah. Hal ini
disebabkan oleh faktor kedudukan Malaysia
yang berada di Garisan Khatulistiwa.
 Kesimpulannya, jumlah hujan bulanan
di Bandaraya Kuala Lumpur adalah tidak
sekata namun suhu setempat hampir sekata
sepanjang tahun. Di Bandaraya Kuala Lumpur
juga tidak terdapat musim yang kering atau ketiadaan hujan yang nyata kerana menerima hujan
pada setiap bulan.

30

25

20

15

10

5

0

Hujan (mm)

Jumlah Hujan dan Min Suhu Bulanan
di Bandaraya Kuala Lumpur pada Tahun 2017

Suhu (°C)

J F M A M J J O S O N D
Bulan

300

275

250

225

200

175

150

125

100

75

50

25

0

yang berlaku juga adalah disebabkan oleh peningkatan dalam keperluan guna tenaga oleh
majikan.
 Secara keseluruhanya, Malaysia merupakan negara yang mempunyai guna tenaga yang ramai.
Pertumbuhan guna tenaga yang positif ini menunjukkan ekonomi Malaysia sedang bertumbuh
dengan baik.

Latih Diri E
Senaraikan langkah-langkah mentafsir jadual dan graf.

(Sumber: Climate-data.org,
2017)

Rajah 1.3 Graf gabungan

B
ab

1

16
mbasImbasI Kembali

Ciri-ciri jadual:
•   Lebih terperinci dan mudah
  menarik  perhatian orang
  yang melihat

Kegunaan jadual:
•  Mempersembahkan data
  dengan cara yang mudah difahami

Ciri-ciri graf:
•   Terdapat paksi menegak dan
  mendatar, tajuk serta petunjuk
•   Mempunyai graf bar mudah, graf
  garisan mudah dan graf gabungan

Kegunaan graf:
•   Menunjukkan data dalam bentuk
  yang mudah difahami dan jelas

Ciri-ciri dan kegunaan jadual
serta graf

•  Graf bar mudah mempunyai tajuk,
paksi menegak, paksi mendatar,
bar dan petunjuk

•  Graf garisan mudah
mempunyai tajuk, paksi
menegak dan  paksi mendatar

•  Graf gabungan mempunyai tajuk,
dua paksi menegak dan satu paksi
mendatar

•  Ketiga-tiga graf mestilah
menggunakan skala yang sesuai

Graf bar mudah, graf garisan
mudah dan graf gabungan

Langkah-langkah
membina jadual

Jadual dan Graf

Langkah-langkah mentafsir jadual,
graf bar mudah, graf garisan mudah

dan graf gabungan

Perhatikan tajuk

Perhatikan maklumat di dalam jadual dan
paksi menegak serta paksi mendatar

Kenal pasti dan huraikan nilai
maksimum dan nilai minimum

Huraikan aliran perubahan data

Huraikan isi tersirat berdasarkan data

Buatkan rumusan secara keseluruhan

Data atau maklumat yang diperoleh
harus disusun dalam bentuk jadual
supaya mudah dibaca, difahami
dan ditafsir

Bina jadual kekerapan

Ringkaskan jadual dalam bentuk
yang lebih mudah difahami

B
ab

1

17
Cabaran Sumatif

1.  Senaraikan dua ciri dan kegunaan jadual.

Ciri-ciri:
(a)

Kegunaan:
(a)
(b)

Jadual

2.  Lengkapkan rajah di bawah tentang ciri dan kegunaan graf.

Graf

Graf bar mudah Graf garisan mudah Graf gabungan

Ciri-ciri:
(a)

(b)

Kegunaan:
(a)

(b)

Ciri-ciri:
(a)

(b)

Kegunaan:
(a)

(b)

Ciri-ciri:
(a)

(b)

Kegunaan:
(a)

(b)

3.  Nyatakan tiga maklumat yang sesuai ditunjukkan dalam graf bar mudah.

(a)

(b)

(c)

MindaCabaran
B

ab
 1

18
4.  Huraikan kaedah-kaedah memperoleh dan mengumpulkan data.

5.  Jadual 1 menunjukkan hobi murid Tingkatan 3 Mawar di SMK Jalan Sembilan pada tahun 2017.

Hobi Bilangan murid (orang)

Mengumpul setem 6
Membaca 12
Mendengar muzik 5
Melukis 2
Bersukan 4
Jumlah 29

Berdasarkan Jadual 1, bina sebuah graf bar mudah yang sesuai.

6.   Jadual 2 menunjukkan hasil jualan bulanan sayur-sayuran di Kedai Sri pada tahun 2017.

Jadual 2: Hasil jualan bulanan sayur-sayuran di Kedai Sri pada tahun 2017

Bulan J F M A M J J O S O N D

Jualan (RM) 500 560 400 200 300 450 100 200 300 350 240 200

Berdasarkan data dalam Jadual 2, lukiskan graf yang sesuai untuk menunjukkan hasil jualan
bulanan sayur-sayuran di Kedai Sri. Kemudian, jawab soalan-soalan yang berikut.

(a) Hasil sayur-sayuran dijual paling banyak pada bulan _____________________.

(b) Hasil jualan pada bulan Januari, Mei dan Disember ialah _______________.

(c) Jumlah hasil jualan sayur-sayuran di Kedai Sri dalam setahun ialah _______________.

(d) Jika dibandingkan dengan bulan Februari, hasil jualan sayur pada bulan Julai menurun
 sebanyak RM ______________.

7.   Jadual 3 menunjukkan jumlah hujan dan min suhu bulanan di Kuching, Sarawak pada tahun 2017.

Jadual 3: Jumlah hujan dan min suhu bulanan di Kuching, Sarawak pada tahun 2017
Bulan J F M A M J J O S O N D

Suhu (ºC) 26 26.1 26.7 27.3 27.8 27.5 27.3 27.2 27.1 27.1 26.9 26.4

Hujan (mm) 669 519 336 277 245 200 194 229 259 317 345 505

Berdasarkan data yang diberikan di bawah, jawab soalan-soalan yang berikut.

(a) Apakah fungsi graf gabungan?

(b)  Bina dan tafsirkan graf gabungan tersebut.

Kuiz Kendiri 1

Kuiz KENDIRI

(Sumber: Climate-data.org,  2017)

(Sumber: Soal selidik)

(Sumber: Soal selidik)

Jadual 1: Hobi murid Tingkatan 3 Mawar di SMK Jalan Sembilan
pada tahun 2017

B
ab

1

19
Data yang diperoleh dapat diwakilkan dengan pelbagai cara. Carta pai merupakan satu kaedah
perwakilan data dengan menggunakan bulatan yang dibahagikan kepada beberapa sektor. Tahukah
anda cara  membina carta pai? Bagaimanakah pula cara untuk mentafsir sesebuah carta pai?

2
Induksi Bab

Carta Pai

Apakah yang akan anda pelajari?

B
A

B

Info

3 Menerangkan ciri-ciri dan kegunaan carta pai
3 Membina carta pai berdasarkan jadual
3 Mentafsir carta pai

Carta pai dicipta lebih
200 tahun yang lalu
oleh seorang ahli
graf statistik, iaitu
William Playfair pada
tahun 1801.

(Sumber: Infogram, 2017)

B
ab

2

20
Sepintas lalu

1

Melukis
carta pai

Mengira saiz
sudut bagi

setiap sektor

2Ciri-ciri dan kegunaan carta pai

Apakah kegunaan carta pai?

Membina carta pai berdasarkan
jadual

Sektor

Saiz sudut

Nilai sektor

Tajuk

Petunjuk

Jumlah

Mengira peratus
setiap sektor

3 Mentafsir carta pai

Senaraikan langkah untuk mentafsir
carta pai

Ciri-ciri
carta pai

Kedatangan Pelancong Mengikut Negara
Asal ke Negeri Pahang pada Tahun 2016

3%

69%

21%

7%

Jepun
Thailand
Australia
Amerika Syarikat

PETUNJUK

Jumlah pelancong: 347 197 orang

B
ab

2

21
Ciri-ciri dan Kegunaan Carta Pai2.1

Carta pai ialah sejenis gambar rajah atau perwakilan grafik untuk
memaparkan pembahagian atau pecahan data dan maklumat dalam

bentuk bulatan yang dibahagikan kepada beberapa sektor.

Setiap sektor mewakili maklumat tertentu
   Saiz sudut setiap sektor berdasarkan kuantiti maklumat
   Nilai setiap sektor dinyatakan dalam peratus (%)
   Nilai keseluruhan bulatan ialah 360° yang mewakili 100%
   Mempunyai tajuk
 Mempunyai petunjuk
   Menyatakan jumlah keseluruhan kuantiti maklumat

Ciri-ciri

Mewakilkan data kepada informasi yang lebih mudah dan menarik
 Menunjukkan perbandingan data dan maklumat dengan lebih jelas
 Menggambarkan taburan data dan maklumat
 Membuat pembacaan yang lebih efektif
 Memudahkan rumusan dibuat
 Sesuai untuk menunjukkan pewakilan data seperti:

- sumbangan sektor ekonomi kepada pendapatan negara
 - negara asal pelancong asing ke Malaysia
 - destinasi import atau eksport utama Malaysia

Kegunaan

Latih Diri A
 1. Apakah yang dimaksudkan dengan carta pai?
 2. Nyatakan ciri-ciri carta pai yang lengkap.

B
ab

2

22
Langkah-langkah Membina Carta Pai2.2

Panduan Membina Carta Pai

Jadual 2.1 Kedatangan pelancong mengikut negara asal ke negeri Pahang
pada tahun 2016

(Sumber: Tourism Pahang, 2017)

1     Tukarkan nilai mutlak dalam jadual kepada peratus.

2     Tentukan saiz sudut setiap sektor.

3      Tentukan jejari yang sesuai dan lukis sebuah bulatan
dengan menggunakan jangka lukis.

Negara Jumlah pelancong

(orang) Peratus (%) Saiz sudut sektor (º)

Amerika Syarikat 11 842 3 11

Australia 24 397 7 25

Jepun 238 378 69 248

Thailand 72 580 21  76

Jumlah 347 197 100 360

238 378
347 197

× 100% = 69%

69
100

× 360° = 248°

Jadual 2.1 menunjukkan kedatangan pelancong mengikut negara asal
ke negeri Pahang pada tahun 2016. Ikuti langkah-langkah yang berikut
untuk menghasilkan sebuah carta pai yang lengkap:

Contoh: Peratus bagi pelancong
dari negara Jepun

Contoh: Saiz sudut sektor bagi pelancong
dari negara Jepun

Bundarkan data
mengikut kesesuaian
untuk memudahkan

anda membina carta pai

B
ab

2

23
4     Lukiskan jejari dari pusat bulatan tegak ke atas.

7      Lengkapkan carta pai dengan tajuk,
petunjuk dan jumlah keseluruhan.

3%

69%

21%

7%

5     Lukiskan setiap sektor daripada nilai yang
terbesar kepada nilai yang terkecil mengikut
arah putaran jam dengan menggunakan
jangka sudut.

248º

6      Warna atau lorekkan sektor dan tuliskan nilai
peratus pada setiap sektor.

Kedatangan Pelancong Mengikut Negara Asal
ke Negeri Pahang pada Tahun 2016

3%

69%

21%

7%

Jepun
Thailand
Australia
Amerika Syarikat

PETUNJUK
Info

Sekiranya terdapat data untuk kategori
lain-lain, data tersebut perlu diletakkan
sebagai sektor yang terakhir dalam carta
pai tanpa mengambil kira saiz sudut
sektor tersebut.

Jumlah pelancong: 347 197 orang

B
ab

2

24
Aktiviti 2.1

Tajuk: Carta Pai
Objektif: Membina carta pai menggunakan komputer
Alatan: Komputer
Langkah-langkah:
 1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
 2.  Berdasarkan Jadual 2.2, setiap kumpulan dikehendaki mendapatkan data rumah sukan bagi

murid tingkatan yang berbeza di sekolah dan membina carta pai menggunakan komputer.
 3. Tunjukkan langkah-langkah membina carta pai menggunakan komputer melalui

persembahan multimedia.
 4. Lengkapkan carta pai yang dibina dengan tajuk dan petunjuk yang sesuai.
 5. Bentangkan hasil kerja setiap kumpulan di dalam kelas.
 6. Guru akan membuat penilaian dan memberi maklum balas.

Latih Diri B

1. Bulatan dilukis menggunakan
manakala saiz sudut sektor diukur
menggunakan  .

2. Setiap sektor dilukis mengikut
putaran jam daripada nilai yang
kepada nilai yang  .

Layari laman sesawang yang berikut untuk
melihat video cara membina carta pai:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video1.mp4

Portal Geografi

PAK–21: Persembahan

Rumah sukan Jumlah murid (orang) Peratus (%) Saiz sudut sektor (º)

Jumlah 100 360

Jadual 2.2 Jumlah murid mengikut rumah sukan

(Sumber: Soal selidik)

B
ab

2

25
Mentafsir Carta Pai2.3

Carta pai menunjukkan kedatangan pelancong mengikut negara asal, iaitu Jepun,
Thailand, Australia dan Amerika Syarikat ke negeri Pahang pada tahun 2016. Jumlah keseluruhan
bilangan pelancong ialah seramai 347 197 orang. Bilangan pelancong dari negara Jepun adalah
seramai 238 378 orang (69%), Thailand 72 580 orang (21%), Australia 24 397 orang (7%) dan
Amerika Syarikat 11 842 orang (3%). Jumlah peratus pelancong yang tertinggi adalah dari negara
Jepun manakala jumlah peratus pelancong yang terendah adalah dari negara Amerika Syarikat.
Perbezaan peratus dan bilangan pelancong antara negara Jepun dengan Amerika Syarikat
adalah sebanyak 66%, iaitu 226 536 orang.
 Kehadiran pelancong dari negara Jepun yang ramai ke negeri Pahang adalah kerana ingin
menikmati iklim tropika yang sangat berbeza dengan iklim di negara mereka. Di samping itu, faktor
sosiobudaya juga menarik minat mereka ke negeri Pahang. Selain aktiviti riadah, mereka juga
berpeluang menjalankan kajian tentang flora dan fauna. Sebagai rumusan, bilangan pelancong
dari negara Jepun yang datang ke negeri Pahang pada tahun 2016 adalah yang tertinggi.

Latih Diri C
Bagaimanakah anda mentafsir sebuah carta pai?

Kedatangan Pelancong Mengikut Negara Asal ke Negeri Pahang pada Tahun 2016
3%

69%

21%

7%

Jepun

Thailand

Australia

Amerika Syarikat

PETUNJUK

Nyatakan nilai
keseluruhan dan nilai

setiap sektor
Kenal pasti tajuk Kenal pasti sektor

Nyatakan nilai
sektor tertinggi
dan terendah

Nyatakan
perbezaan nilai

antara sektor

Huraikan isi tersirat
berdasarkan
dapatan data

Buat rumusan
keseluruhan

Langkah-langkah Mentafsir Carta Pai

Jumlah pelancong: 347 197 orang

B
ab

2

26
mbasImbasI Kembali

Kuiz Kendiri 2

Kuiz KENDIRI

Maksud
carta pai

Ciri-ciri
carta pai

Kegunaan
carta pai

Membina
carta pai

Mentafsir
carta pai

Sejenis gambar rajah atau
perwakilan grafik untuk
memaparkan pembahagian
atau pecahan data dan
maklumat dalam bentuk
bulatan yang dibahagikan
kepada beberapa sektor

•  Sektor mewakili
maklumat tertentu

•  Saiz sudut setiap sektor
berdasarkan
kuantiti maklumat

•  Nilai sektor dinyatakan
dalam peratus

•  Mempunyai tajuk
•  Mempunyai petunjuk
•  Menyatakan jumlah

keseluruhan kuantiti maklumat
•  Mewakilkan data kepada

informasi yang lebih mudah
•  Menunjukkan perbandingan

data dengan lebih jelas
•  Memudahkan rumusan

dibuat

1   Mengira peratus
2   Mengira saiz sudut sektor
3   Menentukan jejari dan

melukis bulatan
4   Melukis jejari
5   Melukis sektor
6   Mewarnakan atau
 melorekkan sektor dan

menulis nilai peratus pada
setiap sektor

7   Melengkapkan tajuk,
petunjuk dan jumlah
keseluruhan

•  Kenal pasti tajuk
•  Kenal pasti sektor
•  Nilai keseluruhan dan

nilai setiap sektor
•  Nilai sektor tertinggi

dan sektor terendah
•  Beza nilai antara sektor
•  Hurai isi tersirat
•  Rumusan

Carta Pai

Langkah-langkah:

B
ab

2

27
Cabaran SumatifMindaCabaran

1. Isi tempat kosong dengan jawapan yang betul.

TajukJumlah Label nilai sektor Petunjuk

(a)

(d)

(b)

(c)

2. Susun langkah-langkah membina carta pai mengikut turutan yang betul dengan menulis 1 hingga 7
pada ruang yang disediakan.

(a)   Melabel tajuk, petunjuk dan jumlah

(b)  Menukar nilai dalam jadual kepada peratus

(d)  Menentukan saiz sudut setiap sektor

(e)  Menentukan jejari yang sesuai dan melukis sebuah bulatan dengan
menggunakan jangka lukis

(f )  Mewarnakan dan menulis peratus pada setiap sektor

(g)  Melukis setiap sektor daripada nilai yang terbesar kepada nilai yang terkecil
mengikut arah putaran jam menggunakan jangka sudut

(c)  Melukis jejari dari pusat bulatan tegak ke atas

3. Jadual 1 menunjukkan insiden keselamatan siber pada tahun 2016.

Jadual 1 Insiden keselamatan siber pada tahun 2016
Insiden Jumlah aduan

Penipuan 3 921
Gangguan siber 529
Pencerobohan 2 476
Spam     545
Perisian jahat (Malware) 435
Jumlah 7 906

Berdasarkan jadual tersebut:

(a) Bina sebuah carta pai yang lengkap

(b) Tafsir carta pai tersebut

(Sumber:  Pasukan Respons Kecemasan Komputer Malaysia atau
Malaysia Computer Emergency Response Team (MyCERT), 2016)

B
ab

2

28
Geografi
Fizikal
Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan
Hidupan Liar

Pengaruh Persekitaran Fizikal terhadap
Kepelbagaian Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi
dan Hidupan Liar

Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi di Malaysia

Hidupan Liar di Malaysia

Geografi Fizikal dalam bahagian ini
mengkaji pengaruh iklim, bentuk
muka bumi, tanih dan saliran
terhadap tumbuh-tumbuhan
semula jadi serta hidupan liar.
Pengaruh Persekitaran
Fizikal terhadap Kepelbagaian
Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi
dan Hidupan Liar

3
Induksi Bab

Apakah yang akan anda pelajari?

B
A

B

Info

Hunza Valley (Pakistan)

3 Mengenal pasti faktor persekitaran fizikal yang
mempengaruhi kepelbagaian tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan hidupan liar

3 Menghuraikan faktor bentuk muka bumi, saliran,
tanih dan iklim yang mempengaruhi kepelbagaian
tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar

3 Menganalisis pengaruh bentuk muka bumi, saliran
dan tanih terhadap jenis tumbuh-tumbuhan semula
jadi dan hidupan liar

3 Menganalisis pengaruh iklim terhadap jenis
tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar

Shoebill merupakan
seekor burung yang
amat besar ditemui
di kawasan paya
tropika timur Afrika.
Burung ini mempunyai
purata ketinggian
empat kaki dan lebar
kepaknya tujuh kaki.

Keadaan persekitaran fizikal dunia yang pelbagai telah menyebabkan wujudnya kepelbagaian
jenis tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar. Tahukah anda faktor persekitaran fizikal
yang mempengaruhi tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar? Bagaimanakah faktor
bentuk muka bumi, saliran, tanih dan iklim mempengaruhi kepelbagaian tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan hidupan liar?

ShoebillB
ab

3

30
Sepintas lalu

1 Faktor-faktor persekitaran fizikal 2 Faktor-faktor yang mempengaruhi
kepelbagaian tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan hidupan liar

Bagaimanakah faktor bentuk muka
bumi, saliran, tanih dan iklim boleh
mempengaruhi kepelbagaian
tumbuh-tumbuhan semula jadi dan
hidupan liar?

Bentuk muka bumi

Saliran

Tanih

Iklim

3 Pengaruh iklim terhadap jenis
tumbuh-tumbuhan semula jadi
dan hidupan liar

Iklim Laurentia

Iklim Siberia

Iklim Monsun Tropika

Iklim Gurun Panas

* Tumpuan kepada empat iklim sahaja

B
ab

3

31
Tanah tinggi (Ladakh)

Tanih aridisols (Gobi)

Tanih

Sungai (Belgium)

Bentuk
muka bumi

Saliran

Iklim

Bentuk muka bumi merujuk
kepelbagaian ciri serta ketinggian
sesuatu permukaan daratan yang
diukur dari aras laut.

Tanih merujuk lapisan paling
atas di permukaan bumi yang
terhasil daripada dua bahan,
iaitu bahan organik dan bahan
bukan organik.

Saliran merujuk ciri-ciri pola aliran
sungai dan cawangannya serta
kuantiti air yang mengairi sesuatu
kawasan bentuk muka bumi.

Faktor-faktor Persekitaran Fizikal yang
Mempengaruhi Kepelbagaian Tumbuh-tumbuhan
Semula Jadi dan Hidupan Liar

3.1

Iklim Gurun Panas (Namibia)

Iklim merujuk kombinasi beberapa
elemen seperti suhu, hujan, angin,
tekanan udara, keadaan awan serta
kelembapan udara dan cahaya
matahari dalam tempoh yang panjang
di sesuatu kawasan.

Dunia kita kaya dengan pelbagai
jenis tumbuh-tumbuhan semula jadi
dan hidupan liar yang berbeza-beza
mengikut persekitaran fizikal
merangkumi bentuk muka bumi,
saliran, tanih dan iklim.

Latih Diri A
Senaraikan empat faktor persekitaran fizikal yang
mempengaruhi kepelbagaian tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan hidupan liar.

B
ab

3

32
Faktor-faktor yang Mempengaruhi Kepelbagaian
Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan Liar

3.2

Bentuk Muka Bumi

Bentuk muka bumi terbahagi kepada tiga jenis, iaitu tanah tinggi, tanah pamah dan pinggir
laut. Setiap bentuk muka bumi ini dilitupi oleh tumbuh-tumbuhan semula jadi serta didiami
oleh hidupan liar yang berbeza-beza.

Kepelbagaian tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar dipengaruhi oleh pelbagai
faktor seperti bentuk muka bumi, saliran, iklim dan tanih.

Tanah pamah

Hutan Konifer (Kanada)

Kawasan tanah pamah di Malaysia dan Amazon (Brazil) dilitupi Hutan Hujan Tropika
 Di Malaysia, terdapat pokok meranti, jelutong, cengal, merbau dan seraya manakala

di Amazon, terdapat pokok wimba, Brazilian mahagoni, lapuna, ficus dan getah
  Tanah pamah di Thailand, Laos, Myanmar, Filipina, India dan Bangladesh dilitupi oleh Hutan

Monsun Tropika seperti pokok jati, cendana, pyinkado, damar, mahogani, teak dan sal
 Tanah pamah di Tasik Great St. Lawrence (Kanada) pula dilitupi oleh Hutan Konifer
 Kawasan tanah pamah yang luas mempunyai banyak sumber makanan telah menjadi habitat

semula jadi pelbagai hidupan liar
 Di Malaysia, terdapat hidupan liar seperti gajah, harimau, badak sumbu pelbagai spesies

monyet, arnab, rusa dan musang manakala di Amazon, terdapat hidupan liar seperti puma,
jaguar, anakonda dan ikan pirana

Contoh-contoh
kawasan tanah

pamah
utama dunia

Dataran
Siberia Barat

Dataran
Manchuria

Lembangan
Murray

Lembangan
Ganges-Brahmaputra

Lembangan
Congo

B
ab

3

33
Kawasan tanah tinggi merupakan kawasan yang berketinggian melebihi 180 meter dari aras laut

Di kawasan tanah tinggi, tumbuh-tumbuhan akan berbeza-beza mengikut ketinggian
terutama selepas ketinggian melebihi 1200 meter dari aras laut

Terdiri daripada pokok-pokok bantut, rendah dan renek seperti oak, laurel, palma, paku pakis,
lumut dan kulampair

Hidupan liar di kawasan tanah tinggi adalah seperti kambing gurun, tupai, serigala dan ilama

Tanah tinggi

(Sumber: Jabatan Ukur dan Pemetaan, 2016)

Banjaran Crocker Banjaran Himalaya

Tumbuh-tumbuhan
semula jadi Hidupan liar Tumbuh-tumbuhan

semula jadi Hidupan liar

Rhododendron buxifolium Tupai tanah gunung Borneo Barberry Eurasian brown bear

Lumut Summit rat Lumut Asiatic brown bear

Kulampair Whitehead’s trogon Kulampair Himalayan serow

Paku pakis Beruang matahari
(beruang madu) Birch Snow leopard

Periuk kera Katak pokok Kinabalu Cedar Rhesus monkey

Orkid Leopard cat Himalayan pine Eurasian kingfisher

Halia liar Binturong Juniper Yak

Jadual 3.1  Perbandingan tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar antara Banjaran
Crocker dengan Banjaran Himalaya

Lumut Eurasian brown bear

(Sumber: Diubah suai daripada The Enviroment, The Encyclopedia of Malaysia, Archipelago Press, 2004)

B
ab

3

34
Kawasan pinggir laut adalah seperti pulau, pantai berpasir, pantai berlumpur dan paya
air masin

Terdiri daripada tumbuh-tumbuhan yang tahan tiupan angin dan air laut seperti semak
samun, bintangor laut, jemerlang laut, mengkuang laut, pokok bakau dan pokok kelapa
serta pokok menjalar seperti tapak kuda

Pinggir laut sesuai untuk hidupan liar seperti ular, siput, ketam, anjing laut dan umang-umang

Pinggir laut

Negara Contoh lokasi

Hutan Pantai

Malaysia
• Pulau Rumbia
• Pulau Tioman
• Pulau Redang

Thailand
• Pantai Phra Ae
• Koh Samui
• Pulau Phi Phi

Indonesia
• Pulau Raja Ampat
• Kepulauan Bangka Selatan
• Pantai Barat Sumatera

Australia
• Pantai Whitehaven
• Teluk Wineglass

Amerika Syarikat
• Pantai Coast Guard
• Teluk Hanauma

Jadual 3.2 Lokasi Hutan Pantai di negara-negara terpilih

Pulau Tioman (Pahang)

Umang-umang Anjing laut

Koh Samui (Thailand)

Teluk Hanauma (Pulau Hawaii)

B
ab

3

35
Saliran
 Saliran seperti sungai dan tasik kebiasaannya mempengaruhi jenis dan taburan

tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar
 Saliran terbahagi kepada dua jenis, iaitu bersaliran baik dan bersaliran buruk

Rusa

Kawasan bersaliran baik merujuk kawasan yang tidak
bertakung air

Kawasan bersaliran baik:

Kawasan ini terdapat di kawasan bentuk muka
bumi yang beralun, di kawasan cerun bukit
dan tanah pamah

Kawasan bersaliran baik dan tidak bertakung air
merupakan kawasan yang subur dan dilitupi oleh
banyak tumbuh-tumbuhan semula jadi seperti yang
terdapat di kawasan Hutan Tropika, Hutan Monsun
Tropika, Hutan Konifer dan Hutan Mediterranean

Bentuk muka bumi yang bersaliran baik dihuni oleh
pelbagai spesies hidupan liar seperti rusa, kijang,
moose, badak sumbu, harimau dan gajah

Sungai (Mississippi)

MooseAir terjun (Kirkjufell)

B
ab

3

36
Negara Hutan Paya Air Tawar Hutan Paya Air Masin

Malaysia
• Tasik Bera
• Delta Rajang
• Meludam

• Teluk Lahad Datu
• Teluk Merudu
• Kuala Gula

Thailand • Toh Daeng
• Lembah Menam Chao Phraya

• Wilayah Phang Nga
• Pulau Phi Phi

Brazil • Patanal Matogrossense • Pulau Sao Vicente
• Teluk Santos

Australia • Barman Forest
• Kakadu National Park Northern Territory

• Daintree river
• Darwin Shore

Jadual 3.3 Lokasi Hutan Paya Air Masin dan Hutan Paya Air Tawar di negara-negara terpilih

Lembah Menam Chao Phraya (Thailand) Paya Everglades (Florida)

Kawasan bersaliran buruk merujuk kawasan tanah
rendah yang sentiasa bertakung air

Kawasan yang bertakung air akan membentuk
kawasan paya air tawar, manakala di kawasan pinggir
laut yang berlumpur akan membentuk kawasan paya
air masin

Kawasan ini sinonim dengan tumbuh-tumbuhan yang
memerlukan air yang banyak serta mampu hidup di
kawasan berair sepanjang masa seperti pokok bakau,
pokok nipah dan mengkuang

Kawasan bersaliran buruk amat sesuai untuk hidupan
liar yang sinonim dengan kawasan berair seperti
biawak, buaya, memerang, burung shoebill dan ular

Paya lumpur (Wadden Sea)

Memerang

Kawasan bersaliran buruk:

B
ab

3

37
Tumbuh-tumbuhan semula jadi hidup subur di kawasan tanih mengikut kesesuaian dan
ciri-ciri tumbuh-tumbuhan tersebut.

Tanih ialah lapisan paling atas di permukaan bumi yang terhasil daripada dua bahan, iaitu
bahan organik dan bahan bukan organik. Bahan organik terhasil daripada proses pereputan
sisa tumbuhan dan bangkai haiwan manakala bahan bukan organik terhasil daripada proses
pemecahan batuan akibat tindakan luluh hawa.

Setiap bahan yang mengalami proses pereputan dan pemecahan akan membentuk nutrien
tanih yang subur dalam bentuk humus dan garam galian. Komposisi bahan-bahan ini akan
menentukan kesuburan tanih serta kesesuaiannya dengan tumbuh-tumbuhan.

Tanih

Tanih chernozem di kawasan padang rumput hawa sederhana

Tanih chernozem merupakan tanah hitam yang terdapat
di kawasan padang rumput yang mengalami iklim Steppe

Sesuai untuk pertumbuhan rumput-rumput, bunga-bungaan
dan tumbuhan-tumbuhan renek

Pada musim sejuk, tanah akan membeku menyebabkan
rumput-rumput di kawasan Steppe mempunyai akar yang pendek

Contoh tumbuh-tumbuhan: Big bluestem grass, bufallo grass, big
bluestem grass, switchgrass, feather grass dan fringed sagebrush

Contoh hidupan liar: Coyote, bobcat, badger dan Saiga antelope

Tanih permafrost di kawasan Hutan Tundra

Tanih permafrost merupakan tanih beku disebabkan suhu yang
sejuk melampau

Tanih permafrost adalah kurang subur, sejuk dan membeku
sepanjang tahun menyebabkan hanya tumbuhan yang
mempunyai daya tahan yang tinggi sahaja mampu hidup
di kawasan tanih ini

Contoh tumbuh-tumbuhan: Liken, lumut, kulampair, willow, birch
dan health

Contoh hidupan liar: Beruang kutub, karibu, musang Artik, arnab
Artik dan lemming Tanih permafrost

Tanih chernozem

Glosari

Luluh hawa: Proses hakisan atau peluluhan batu-batan
yang disebabkan oleh keadaan iklim setempat

B
ab

3

38
Tanih aridisols di kawasan Gurun Panas

Kawasan Gurun Panas dilitupi oleh tanih aridisols yang
bermaksud tanih kering dan tandus

Hanya tumbuhan yang mempunyai akar yang panjang
untuk menyerap air di dalam tanah sahaja mampu
hidup di kawasan ini

Tanih pasir yang kering dan tandus menyukarkan
pergerakan dan menjadikan hidupan liar di Gurun
Panas kurang aktif terutama pada siang hari

Contoh tumbuh-tumbuhan: Pokok kaktus, pokok
akasia dan pokok kurma

Contoh hidupan liar: Unta, rusa gazelle, oryx, musang
fennec dan tikus jerboa

Tanih latosol di kawasan Hutan Hujan Tropika dan
Hutan Monsun Tropika

Tekstur tanih latosol ada pelbagai bentuk sama ada
berpasir, liat atau lembap serta berwarna merah
atau kuning

Hutan Hujan Tropika dan Hutan Monsun Tropika
tumbuh dengan padat, tinggi dan mempunyai
pelbagai spesies tumbuh-tumbuhan

Keadaan ini menyebabkan kedua-dua hutan ini
menjadi habitat pelbagai jenis hidupan liar yang
bergantung sepenuhnya kepada ekosistem hutan sama
ada sebagai tempat tinggal ataupun untuk mencari
pelbagai sumber makanan

Contoh tumbuh-tumbuhan: Pokok jati, cendana,
mahogani dan jelutong

Contoh hidupan liar: Gajah, harimau, beruang, kancil
dan cerpelai

Tanih aridisols

Tanih latosol

39

B
ab

3

39
Tanih podzol di kawasan Hutan Konifer

Tanih podzol adalah nipis, berasid dan beku

Tumbuh-tumbuhan semula jadi yang tumbuh
di kawasan ini mempunyai akar yang pendek
dan tidak menerjah jauh ke dalam tanah

Tanih podzol yang nipis dan beku di bawahnya
telah memudahkan hidupan liar bergerak
mencari makanan

Pokok-pokok renek yang tumbuh
di permukaan menjadi sumber makanan dan
habitat pelbagai hidupan liar di Hutan Konifer

Contoh tumbuh-tumbuhan: Pokok pain, cedar, birch,
fir dan sprus

Contoh hidupan liar: Moose, elk, lynx, brown bear
dan harimau Siberia

Tanih terra rossa di kawasan Hutan Mediterranean

Merupakan campuran tanah liat dan pasir, warna
merah atau coklat kemerahan

Tanih terra rossa menggalakkan pertumbuhan
Hutan Mediterranean yang terdiri daripada hutan
bangkut dan juga hutan pokok tirus di kawasan
tanah tinggi

Tanih ini juga sesuai menjadi habitat pelbagai jenis
hidupan liar

Contoh tumbuh-tumbuhan: Rosemary, lavender,
laurel dan pain

Contoh hidupan liar: Serigala, rusa, landak
dan helang

Tanih podzol

Tanih terra rossa

B
ab

3

40
Iklim Gurun Panas

Contoh tumbuh-tumbuhan

Kawasan
 Gurun Arab yang terletak

di Asia Barat mengalami iklim
Gurun Panas

Gurun Arab meliputi negara
Jordan, Iraq, Kuwait, Oman,
Qatar, Arab Saudi, Emiriah
Arab Bersatu dan Yamen

Angin
Kawasan Gurun Arab panas
dan kering sepanjang tahun
kerana Angin Timuran yang
bertiup dari kawasan darat

adalah angin kering dan
tidak membawa hujan

Hujan

Jumlah hujan
tahunan di Gurun

Arab adalah kurang
daripada 250 mm

Iklim

Rumput alfalfa Pokok caper

Pokok saltbushesPokok ghaf

Suhu

Min suhu tahunan di Gurun Arab
ialah 25˚C

Suhu pada waktu siang
di Gurun Arab adalah tinggi, iaitu
antara 32˚C hingga 36˚C kerana
langit tidak berawan

Suhu pada waktu malam adalah
lebih sejuk, iaitu kira-kira 5˚C

Julat suhu tahunan adalah antara
17˚C hingga 20˚C

B
ab

3

41
Aktiviti 3.1

Tajuk:  Pengaruh persekitaran terhadap tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar
Objektif:  Menghasilkan secara berkumpulan tentang pengaruh persekitaran terhadap

tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar
Alatan:  Kertas sebak, alat tulis
Langkah-langkah:
 1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
 2.  Setiap kumpulan perlu mencari maklumat bagaimana persekitaran boleh mempengaruhi

tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar daripada pelbagai media.
 3. Setiap kumpulan perlu menampal hasil kerja yang telah siap di dinding untuk dilihat oleh

kumpulan lain.
 4. Murid boleh menulis komen tentang hasil kerja kumpul lain pada sticky notes dan menampal

pada hasil kerja itu.

PAK–21: Lawatan ke Galeri

Tikus jerboa Oryx

Labah-labah Musang fennec

UntaRusa gazelle

Contoh hidupan liar
B

ab
 3

42
Iklim Monsun Tropika

Angin

Angin monsun lembap bertiup dari laut ke darat
menyebabkan hujan berlaku semasa musim panas

Angin monsun kering bertiup dari darat ke laut
menyebabkan musim kering yang nyata berlaku

Kawasan
India, Sri Lanka, Pakistan,
Bangladesh, Filipina,
Myanmar, Thailand,
Vietnam, Laos dan Kemboja

Hujan

Hujan tahunan adalah lebat
tetapi taburannya adalah
tidak sekata, iaitu antara
1 000 mm hingga 2 000 mm

Suhu

Iklim ini mempunyai suhu antara 24˚C hingga 27˚C
sepanjang tahun

Pokok mahogani

Contoh tumbuh-tumbuhan

Pokok buluh

Paku pakisPokok jati

B
ab

3

43
Binturong

Harimau bintang Biawak

Gajah

Burung bangau

Cerpelai Burung murai

Monyet

Contoh hidupan liar
B

ab
 3

44
Iklim Siberia

Angin

Angin barat daya
di selatan Siberia

membawa udara panas
dari Asia Tengah dan

Timur Tengah

Hujan

Jumlah kerpasan tahunan
di kawasan beriklim Siberia

adalah kira-kira 500 mm

Pada musim sejuk,
kerpasan turun dalam

bentuk salji

Kawasan

Kawasan iklim Siberia meliputi
dua kawasan yang sangat luas di

utara Asia dan Eropah

Di utara Asia, kawasan iklim
Siberia meliputi sebahagian besar
wilayah Rusia manakala di utara

Eropah, kawasan iklim Siberia
meliputi negara Poland

dan Jerman

Paper birch

Pain merah

Dahurian larch

Suhu

Kawasan beriklim Siberia mengalami musim panas yang pendek dengan suhu antara
15˚C hingga 20˚C

Musim sejuk di kawasan ini adalah antara enam hingga lapan bulan dengan suhu antara
-17˚C hingga -5˚C

Musim bunga dan musim luruh adalah sangat singkat

Julat suhu tahunan adalah sangat besar, iaitu antara 30˚C hingga 50˚C

Contoh tumbuh-tumbuhan

B
ab

3

45
Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang Harimau Siberia:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video3.mp4

Portal Geografi

Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang Gurun Panas:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video2.mp4

Portal Geografi

Martens Mink

Beruang kutub Harimau Siberia

LynxSiberian Wolf

Contoh hidupan liar
B

ab
 3

46
Angin
 Arus sejuk merendahkan

suhu di kawasan pantai
Jepun, China, Korea Utara
dan kawasan Siberia

Angin monsun Barat
Laut bertiup dari darat
menyebabkan musim
dingin adalah kering

Kawasan
Meliputi kawasan Kanada
Timur, Timur Laut Amerika
Syarikat, China (utara) dan

Manchuria, Korea Utara,
Jepun (utara) serta Patagonia

di Amerika Selatan

Hujan
 Hujan turun sepanjang tahun

Hujan tahunan antara 500 mm hingga 1000 mm

Hujan lebih banyak pada musim panas

Salji turun pada musim sejuk

Pokok yellow birch

Pokok fir

Pokok beech

Pokok maple

Iklim Laurentia

Suhu
 Min suhu tahunan adalah antara 9˚C hingga 17˚C

Pada musim panas, suhu adalah sederhana panas
dan singkat, iaitu antara 21˚C hingga 26˚C

Pada musim sejuk, suhu adalah sangat sejuk, iaitu
kira-kira -6˚C hingga 10˚C

Julat suhu tahunan adalah antara 20˚C hingga 30˚C

Contoh tumbuh-tumbuhan

B
ab

3

47
ChipmunkNorthern flicker

Penguin

Canadian lynx

Wood duck

Canadian goose

Beaver

Contoh hidupan liar

Latih Diri B
1. Namakan dua contoh kawasan tanah pamah utama dunia.
2. Senaraikan tiga contoh hidupan liar yang terdapat di kawasan

iklim Siberia.

B
ab

3

48
mbasImbasI Kembali

Faktor-faktor
persekitaran
fizikal yang

mempengaruhi
kepelbagaian

tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan

hidupan liar

Pengaruh
bentuk muka bumi,

saliran dan tanih
terhadap jenis

tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan

hidupan liar

Pengaruh iklim
terhadap jenis

tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan

hidupan liar

Kuiz Kendiri 3

Kuiz KENDIRI

Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang beruang kutub:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video4.mp4

Portal Geografi

Pengaruh
Persekitaran Fizikal

terhadap
Kepelbagaian

Tumbuh-tumbuhan
Semula Jadi dan

Hidupan Liar

• Bentuk muka bumi
• Saliran
• Tanih
•  Iklim

• Iklim Gurun Panas
• Iklim Monsun Tropika
• Iklim Siberia
• Iklim Laurentia

Bentuk muka bumi
• Tanah pamah
• Tanah tinggi
• Pinggir laut

Saliran
• Bersaliran baik
• Bersaliran buruk

Jenis tanih
•  Tanih chernozem
• Tanih permafrost
• Tanih aridisols
• Tanih latosol
•  Tanih podzol
• Tanih terra rossa

B
ab

3

49
Cabaran Sumatif

1. Berdasarkan pernyataan di bawah, tandakan (✔) pada pernyataan yang betul dan tandakan (✘)
pada pernyataan yang salah.

(a) Iklim mempengaruhi kepelbagaian tumbuh-tumbuhan semula jadi dan
hidupan liar.

(g) Hutan Paya Air Tawar tumbuh di kawasan pedalaman yang bersaliran baik.

(b) Jenis tanih tidak mempengaruhi tumbuh-tumbuhan semula jadi.

(h) Tumbuh-tumbuhan semula jadi di kawasan Gurun Panas adalah lebat dan banyak.

(i)  Tumbuh-tumbuhan semula jadi sangat kurang di kawasan Siberia.

(d) Kawasan yang bersaliran buruk merupakan kawasan yang sentiasa bertakung air.

(e) Hutan Mediterranean tumbuh di kawasan bertanih terra rossa.

(f ) Hutan Tundra tumbuh subur di kawasan bertanih permafrost.

(c) Setiap bentuk muka bumi diliputi oleh tumbuh-tumbuhan semula jadi yang
berbeza-beza.

MindaCabaran

2. Padankan hidupan liar dan tumbuh-tumbuhan semula jadi dengan iklim yang paling tepat dalam
jadual di bawah.

Brown bear
Kala jengking
Musang fennec
Kaktus
Pokok meranti
Pokok cedar

Harimau
Lemming
Karibu
Pokok larch
Pokok kurma
Pokok cengal

Tapir
Lynx
Orang utan
Pokok akasia
Pokok fir
Pokok seraya

Tikus gurun
Unta
Gajah
Pokok merbau
Pokok sprus
Pokok kasar

Pokok maple
Pokok yellow birch
Pokok beech
Wood duck
Beaver
Chipmunk

Iklim Monsun Tropika Iklim Gurun Panas Iklim Siberia Iklim Laurentia

B
ab

3

50
3.  Terangkan jenis tumbuh-tumbuhan dan hidupan liar berdasarkan jenis tanih di bawah.

Jenis tanih Jenis tumbuh-tumbuhan Jenis hidupan liar
(a) Tanih aridosols i.

ii.

i.

ii.

(b) Tanih latosol i.

ii.

i.

ii.

(c) Tanih terra rossa i.

ii.

i.

ii.

(d) Tanih chernozem i.

ii.

i.

ii.

(e) Tanih podzol i.

ii.

i.

ii.

(f ) Tanih permafrost i.

ii.

i.

ii.

4.   Jelaskan pengaruh bentuk muka bumi terhadap jenis tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar.

(a)

(b)

(c)

5.   Pada pendapat anda, bolehkah unta hidup di kawasan selain daripada Gurun Panas?
Huraikan.

B
ab

3

51
Malaysia kaya dengan pelbagai jenis tumbuhan semula jadi. Tahukah anda apakah jenis
dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia? Apakah faktor yang mempengaruhi
jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia? Apakah kepentingan
tumbuh-tumbuhan semula jadi kepada negara? Bagaimanakah kegiatan manusia dapat
memberi kesan terhadap tumbuh-tumbuhan ini?

Tumbuh-tumbuhan
Semula Jadi
di Malaysia

4
Induksi Bab

Apakah yang akan anda pelajari?

B
A

B

Info3 Mengenal pasti jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula
jadi di Malaysia

3 Menghuraikan faktor yang mempengaruhi jenis dan taburan
tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

3 Menjelaskan melalui contoh kepentingan tumbuh-tumbuhan
semula jadi di Malaysia

3 Merumuskan kesan kegiatan manusia terhadap
tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

Lata Berkoh (Pahang)

Temui tumbuh-tumbuhan
eksotik seperti pokok periuk
kera dan Slipper Orchid di
Bukit Bendera yang dilitupi
oleh Hutan Hujan Tropika.B

ab
 4

52
Sepintas lalu

1 Jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

2 Faktor-faktor yang mempengaruhi
tumbuh-tumbuhan semula jadi
di Malaysia

4

3 Kepentingan tumbuh-tumbuhan
semula jadi di Malaysia

Kesan kegiatan manusia terhadap tumbuh-tumbuhan semula jadi

Bentuk
muka bumi

Tanih

Saliran

Iklim

Sumber
bahan mentah

Keseimbangan
ekosistem

Habitat

Sumber
perubatan

Kawasan
tadahan hujan

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

Hutan Hujan Tropika

Hutan Gunung

Hutan Paya Air Tawar

Hutan Paya Air Masin

Hutan Pantai

Kawasan yang
telah diterokai

PETUNJUK

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

Kesan positif Kesan negatif

Kesan kegiatan manusia

• Ketidakseimbangan ekosistem
• Hakisan tanah
• Kawasan tadahan terganggu
• Kepupusan flora dan fauna

• Pembangunan hutan
• Penghutanan semula
• Pewartaan hutan

B
ab

4

53
Jenis dan Taburan Tumbuh-tumbuhan Semula
Jadi di Malaysia

4.1

Info
Hutan di Malaysia terdiri daripada:

• 2 500 spesies  pokok
• 200 spesies mamalia

• 80 spesies cicak
• Beribu spesies serangga

• 600 spesies burung
• 110 spesies ular

Iklim Khatulistiwa  yang panas
dan lembap sepanjang tahun
menggalakkan pertumbuhan
pelbagai jenis tumbuhan
semula jadi di Malaysia.

Peta 4.1 Taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

Hutan Hujan Tropika

Hutan Gunung

Hutan Paya Air Tawar

Hutan Paya Air Masin

Hutan Pantai

Kawasan yang
telah diterokai

PETUNJUK

Hutan Paya Air Tawar
di Tasik Bera (Pahang)

Hutan Hujan Tropika
di Banjaran Titiwangsa

Hutan Paya Air Masin
di Laut Matang (Perak)

Hutan Pantai di Dungun
(Terengganu)

(Sumber: Jabatan Perhutanan Malaysia, 2016)

B
ab

4

54
Latih Diri A
 1. Namakan dua contoh kawasan lain

yang dilitupi Hutan Hujan Tropika.
 2.  Berikan dua banjaran yang dilitupi

Hutan Gunung.

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat
tentang Hutan Hujan Tropika:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video5.mp4

Portal Geografi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

Hutan Hujan Tropika

Hutan Gunung

Hutan Paya Air Tawar

Hutan Paya Air Masin

Hutan Pantai

Kawasan yang
telah diterokai

PETUNJUK

Hutan Pantai
di Pulau Sipadan (Sabah)

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

Hutan Hujan Tropika

Hutan Gunung

Hutan Paya Air Tawar

Hutan Pantai

Tumbuh- tumbuhan semula
jadi ini dibahagikan kepada
lima jenis, iaitu:

Hutan Paya Air Masin

Hutan Gunung di Taman Negara
Gunung Mulu (Sarawak)

B
ab

4

55
(meter)

Renjong
(Emergen)

Kanopi
(Silara)

Lapisan
tengah

Lantai
hutan

50

40

30

20

10

0
Rajah 4.1 Empat lapisan Hutan Hujan Tropika

Hutan Hujan Tropika

Pokok-pokok di hutan ini kelihatan
berlapis-lapis dan malar hijau

Daun pokok bersaiz lebar, pokok
yang tinggi dan dahan yang tersebar

Hujung daun berbentuk tirus untuk
membolehkan air hujan mengalir
turun dengan mudah dan cepat

Empat jenis lapisan Hutan Hujan Tropika

Lapisan renjong (Emergen)

•  Ketinggian pokok di antara 40 hingga
50 meter

•  Pokok berkayu keras dan tumbuh rapat-rapat
•  Batang lurus dan tinggi untuk mendapatkan

cahaya matahari

4Lapisan kanopi (Silara)

•  Ketinggian pokok di antara 20 hingga
40 meter

•  Lapisan pelindung cahaya matahari
daripada menembusi lantai hutan

3

Lapisan tengah

•  Ketinggian pokok di antara 10 hingga 20 meter
•  Pokok-pokok kecil
•  Terdapat tumbuh-tumbuhan epifit yang

menumpang di atas pokok lain
•  Terdapat juga tumbuh-tumbuhan parasit yang

memanjat pokok lain untuk mendapatkan air,
garam dan mineral dari pokok tersebut

2Lantai hutan

•  Ketinggian pokok kurang daripada 10 meter
•  Tumbuh-tumbuhan jarang kerana kurang

mendapat cahaya matahari
•  Dilitupi oleh daun kering dan dahan reput
•  Terdapat tumbuh-tumbuhan saprofit yang

hidup memakan bahan reput

1

Imbas
Gambar AR

Glosari

Renjong: Pokok yang tumbuh pada ketinggian
di antara 40 hingga 50 meter di atas
lapisan kanopi

Silara:  Bahagian dahan dan pokok-pokok yang
tinggi seolah-olah bersambung dan
berbentuk seperti bumbung

Akar banir

(Sumber: Diubah suai daripada wwf.org.my, 2017)

B
ab

4

56
Hutan Pantai
 Hutan Pantai tumbuh di kawasan pantai yang berpasir
 Jenis-jenis pokok yang terdapat di kawasan ini adalah seperti pokok ru, tapak kuda, pokok

renek, mengkuang, jemerlang laut, bintangor laut, kelat jambu laut dan pokok kelapa
 Pokok-pokok yang terdapat di sepanjang pantai mempunyai ketinggian yang berbeza-beza
 Pokok ru tumbuh tinggi sehingga 40 meter, mempunyai batang yang lurus, tinggi dan

berbentuk silinder
 Tumbuh-tumbuhan menjalar seperti tapak kuda sesuai hidup di pantai yang berpasir
 Profil hutan pantai di bawah menunjukkan perbezaan tumbuh-tumbuhan semula jadi

mengikut jarak dari laut

Rajah 4.2  Profil Hutan Pantai

Pokok tapak kuda

Laut

Pokok ru Pokok renek

Mengkuang

Pokok kelapa

Imbas
Gambar AR

B
ab

4

57
Hutan Paya Air Tawar

Rajah 4.3  Profil Hutan Paya Air Tawar

A

B

C

Terdapat di kawasan bersaliran buruk yang
sering ditenggelami air, khususnya air
sungai dan tasik

Antara jenis pokok yang tumbuh di hutan
ini ialah mengkuang, mersawa paya,
meranti paya dan kempas

Terdapat juga pokok-pokok jenis berkayu
keras dan batangnya besar, lurus dan tinggi
yang tumbuh secara bercampur aduk,
rapat-rapat dan tidak mempunyai dahan di
bahagian bawahnya

Pokok bintangor laut bersaiz sederhana besar, tidak berbanir
dan lazimnya berdahan rendah. Batang pokok ini pula
berwarna kelabu dan kuning langsat manakala kulit dalamnya
berlapis-lapis dan bergetah kuning. Pokok ini menghasilkan
buah yang bersegi, tulang belakang daun yang tajam dan
bunga berwarna putih.

Lapisan tengah
• Pokok bersaiz kecil

dan sederhana

Lapisan pokok renek
• Tumbuh-tumbuhan adalah

jarang kerana kurang cahaya
matahari

• Lantai hutan dibanjiri air
pada musim hujan

A.

B.

C.

Jadual 4.1  Jenis akar dan kegunaannya
Jenis akar Pokok Kegunaan

Akar udara Bintangor
laut Membantu

menyerap
oksigenAkar

pneumatofor Perupuk

Akar banir Meranti
paya

Menyokong
pokok daripada

mudah tumbang
di kawasan yang

menakung air
Akar jangkang Kelat dan

merbulan

Pokok bintagor laut

(Sumber: bakau.forestry.gov.my, 2014)

Imbas
Gambar AR

Kanopi (silara)
• Pokok berkayu keras

dan tinggi

• Membentuk kanopi yang
tidak sejajar

B
ab

4

58
Hutan Paya Air Masin

Hutan ini banyak terdapat
di kawasan pinggir laut yang
bersaliran buruk, berlumpur
dan terlindung tetapi
ditenggelami air laut semasa
air pasang

Ditumbuhi pokok bakau,
nipah, lenggadai, tumu
merah, paku pakis, gelam,
ramin, jongkong
dan nibung

Tumbuh-tumbuhan berbeza
mengikut jarak dari laut

Jenis akar Pokok Huraian

Akar ceracak Bakau api-api dan perepat

• Berfungsi untuk pernafasan
• Kekurangan oksigen kerana

ditenggelami air masin
• Keluar menegak dari tanah lumpur

Akar jangkang Bakau kurap dan bakau minyak

• Tumbuh di bahagian pangkal batang
pokok

• Masuk ke dalam lumpur
• Menyerap udara ketika air pasang
• Menyokong pokok daripada mudah

tumbang

Akar jangkang

Rajah 4.4  Profil Hutan Paya Air Masin

Pokok nibung

Pokok nipah
Pokok bakau

Paku
pakis laut

Ke lautKe darat

Jadual 4.2  Jenis akar dan huraiannya

Imbas
Gambar AR

Akar ceracak

B
ab

4

59
Hutan Gunung

Terdapat di kawasan tanah tinggi yang
melebihi 1 200 m dari aras laut

Jenis tumbuh-tumbuhan semula jadi
adalah berbeza mengikut ketinggian

Tumbuh-tumbuhan akan mengadaptasikan
dengan suhu dan kesuburan tanih Bunga rafflesia di Banjaran Crocker (Sabah)

Jadual 4.3  Ciri-ciri empat lapisan hutan

Rajah 4.6  Profil Hutan Gunung

Ketinggian Lapisan hutan Jenis pokok/ tumbuhan

1 200 - 1 800 m

Hutan montane bawah:
• Dikenali sebagai Hutan Daun Luruh
• Ketinggian pokok di antara 15 meter

hingga 33 meter

• Pokok oak dan laurel
• Tumbuh-tumbuhan epifit seperti

orkid dan paku langsuyar

1 800 - 2 900 m

Hutan montane atas:
• Terdapat pokok-pokok daun tirus
• Kebanyakan pokok adalah rendah
• Ketinggian pokok di antara 1.5 meter

hingga18 meter
• Hanya terdapat satu lapisan hutan sahaja
• Lantai hutan yang lembap dan

ditumbuhi lumut

• Pain
• Sprus
• Gelam gunung
• Tumbuh-tumbuhan epifit

(liken dan lumut)
• Bunga rafflesia, periuk kera dan

pokok rhododendron

2 900 - 3 500 m
Tumbuhan hampir alpain:
• Terdapat hutan campur jenis pokok

bantut dan rumput

• Pokok renek konifer
• Rumput jenis Low’s Buttercup, Bornean

eyebright, red sanicle dan periuk kera

Melebihi 3 500 m
Tumbuhan alpain:
• Terdapat tumbuhan renek dan lumut

• Orkid dan lumut

Rajah 4.6  Profil Hutan Gunung

Ketinggian
(meter)

3500

2900

1800
1200

0

(Sumber: Jabatan Perancangan Bandar dan Desa Semenanjung Malaysia, 2014)

B
ab

4

60
Faktor-faktor yang Mempengaruhi Tumbuh-tumbuhan
Semula Jadi di Malaysia

4.2

Bentuk muka bumi

Tanah pamah

Tanah pamah dan kaki bukit
  Hutan Hujan Tropika tumbuh

di kawasan tanah pamah dan kaki
bukit yang bersaliran baik

Terdiri daripada pokok yang tinggi dan
bersaiz besar

Kawasan yang berada di bawah
180 meter dari aras laut

Akar banir berfungsi untuk
menyokong pokok daripada tumbang

Bentuk muka bumi Saliran

TanihIklim

Faktor-faktor
yang mempengaruhi

taburan
tumbuh-tumbuhan

semula jadi
di Malaysia

B
ab

4

61
Muara sungai

Pinggir laut

Muara sungai, pinggir tasik dan
pinggir laut

Kawasan berpasir dan berlumpur
ditumbuhi Hutan Pantai

Kawasan pinggir laut yang
terlindung dan muara sungai
berlumpur ditumbuhi Hutan
Paya Air Masin

Tanah pamah yang sering ditenggelami
air ditumbuhi oleh Hutan Paya Air Tawar

Tanah tinggi melebihi 1 200
meter dari aras laut

Tumbuhan-tumbuhan pada
ketinggian 1 200 meter terdiri
daripada pokok yang bersaiz kecil

Pada ketinggian 1 800 meter hingga
2 900 meter pula terdapat
pertumbuhan lumut dan pokok
tumpang seperti orkid serta
pokok-pokok bantut

Pinggir tasik

Pokok rhododendron Ketinggian 1 200 meter

Sprus

B
ab

4

62
Saliran

Iklim

Sungai Sarawak (Sarawak) Air Terjun Lasir (Terengganu)

Gunung Kinabalu (Sabah)

Malaysia mengalami iklim Khatulistiwa
yang panas dan lembap sepanjang tahun

Purata suhu, iaitu 27°C dan menerima
hujan yang banyak kira-kira
2 600 mm setahun

Purata suhu yang tinggi serta
penerimaan cahaya matahari dan jumlah
hujan yang banyak menggalakkan
pertumbuhan Hutan Hujan Tropika

Suhu di kawasan tanah tinggi berbeza
dari kawasan tanah pamah

Suhu kira-kira 18°C di kawasan tanah
tinggi menggalakkan pertumbuhan
Hutan Gunung seperti yang terdapat
di Gunung Kinabalu

Saliran Jenis pokok Lokasi

Bersaliran
baik

Pokok cengal, tualang, pokok kelapa dan
pokok ru

Pulau Sipadan (Sabah), Desaru (Johor)
dan Air Terjun Lasir (Terengganu)

Bersaliran
buruk

Pokok mengkuang, mersawa paya,
meranti paya, kempas, nipah dan nibong

Tasik Chini dan Tasik Bera (Pahang)
serta Delta Labuk-Sugut (Sabah)

B
ab

4

63
Tanih

Tanih berpasir

Malaysia kaya dengan pelbagai
jenis tanih, antaranya ialah:

• Tanih aluvium
 • Tanih laterit
 • Tanih gambut
 • Tanih berpasir

Setiap jenis tanih sesuai untuk
tumbuh-tumbuhan semula jadi
yang tertentu

Jadual 4.4  Pelbagai jenis tanih dan tumbuh-tumbuhan semula jadi
Hutan dan jenis pokok Jenis tanih Jenis pokok Lokasi

Hutan Hujan Tropika • Tanih aluvium
• Tanih laterit

Cengal, meranti, tualang Kaki Banjaran Titiwangsa
(Perak) dan Banjaran
Tahan (Pahang)

Hutan Paya Air Masin • Tanih gambut
• Tanih aluvium

Pokok bakau, bakau
jongkong, bakau api-api

Laut Matang (Perak),
Muara Sungai Perak dan
Tanjung Piai (Johor)

Hutan Paya Air Tawar • Tanih gambut
• Tanih aluvium

Nipah, mengkuang,
terap

Tasik Chini dan Tasik Bera
(Pahang) serta Delta
Rajang (Sarawak)

Hutan Pantai • Tanih berpasir Tapak kuda, pokok ru,
pokok kelapa

Pantai Irama (Kelantan)
dan Pantai Tanjung Rhu
(Langkawi)

Hutan Gunung • Tanih laterit Oak, laurel, paku pakis Gunung Kinabalu (Sabah)
dan Gunung Jerai (Kedah)

Glosari
Tanih aluvium: Tanah lanar yang terdiri daripada

mendapan lumpur dan kelodak pasir

Tanih laterit: Tanah liat merah

Tanih gambut: Tanah yang bercampur dengan
tumbuh-tumbuhan yang telah reput

Tanih berpasir: Tanah yang terbentuk dari batuan beku
dan batuan sedimen yang mempunyai
butiran kasar dan berkerikil

Latih Diri B
 1. Senaraikan faktor-faktor yang

mempengaruhi taburan
tumbuh-tumbuhan semula jadi.

2.  Bagaimanakah saliran boleh
mempengaruhi taburan
tumbuh-tumbuhan
semula jadi?

3.  Mengapakah kawasan tanih
berpasir sesuai ditumbuhi
dengan pokok kelapa?B

ab
 4

64
Tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia memberi banyak manfaat kepada alam sekitar,
manusia dan negara. Kepentingan tumbuh-tumbuhan ini tiada nilainya.

Kepentingan Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi
di Malaysia

4.3

Kepentingan
Tumbuh-tumbuhan

Semula Jadi
di Malaysia

Aktiviti 4.1

Tajuk: Faktor-faktor yang mempengaruhi jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia
Objekif: Mengenal pasti faktor yang mempengaruhi jenis dan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di

Malaysia
Alatan:  Kertas sebak, alat tulis
Langkah-langkah:
1.  Guru akan mencantumkan dua helai kertas sebak.
2.   Tulis soalan berikut di tengah-tengah kertas sebak:

3.   Letakkan kertas sebak di atas meja dan minta murid menulis jawapan mereka di atas kertas itu secara
bergilir-gilir.

4.   Tampal kertas sebak tersebut di papan putih setelah semua murid selesai menulis jawapan mereka.
5.   Bincangkan jawapan yang diberikan bersama-sama antara guru dengan murid.

PAK–21: Alas Meja

Apakah faktor-faktor yang mempengaruhi jenis dan taburan
tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia?

65

B
ab

4
Keseimbangan ekosistem

Konsep ekosistem adalah saling bergantung
antara komponan biotik dengan komponen
abiotik dalam alam sekitar:
-  Biotik meliputi organisma hidup seperti

tumbuh-tumbuhan, haiwan dan manusia
-  Abiotik mengandungi persekitaran fizikal seperti

bentuk muka bumi, batuan, tanih, air, udara,
mineral dan sumber tenaga suria

Kawasan hutan merupakan satu ekosistem
dengan tumbuh-tumbuhan semula jadi sebagai
salah satu komponen biotik utama

Tumbuh-tumbuhan saling berinteraksi dengan
unsur-unsur lain dalam komponen biotik dan
abiotik bagi mewujudkan satu persekitaran yang
seimbang

Contoh lokasi: Taman Negara Bako (Sarawak) dan
Taman Negara Pahang

Glosari
Ekosistem:  Interaksi (saling

kebergantungan)
antara biotik dan
abiotik dalam
alam sekitar

Kawasan tadahan hujan

Hutan bertindak sebagai span berongga yang
menyerap air serta mengalirkan air ke sungai,
empangan, kolam dan tasik

Hutan di kawasan tanah tinggi penting sebagai
kawasan tadahan hujan

Air yang diserap ke dalam tanah ditapis secara
semula jadi dan menjadi air yang bersih

Contoh lokasi: Banjaran Kapuas Hulu (Sarawak)
dan Taman Negeri Royal Belum (Perak)

Taman Negara Pahang

Taman Negeri Royal Belum (Perak)

B
ab

4

66
Pegaga

Sumber perubatan

Tumbuhan-tumbuhan yang terdapat di hutan
kebanyakannya boleh digunakan dalam
bidang perubatan

Akar, kulit, daun, ranting dan buah daripada
pelbagai spesies tumbuhan dijadikan sebagai ubat

Habitat

Hutan bertindak sebagai habitat kepada pelbagai
spesies flora dan fauna

Hutan di Malaysia menjadi tempat perlindungan
dan sumber makanan bagi hidupan liar

Haiwan juga memilih tempat tinggal berlainan
untuk keselamatan, keperluan sumber makanan
dan kesesuaian diri

Sekiranya tumbuh-tumbuhan musnah, pelbagai
spesies flora dan fauna akan kehilangan habitat
dan sumber makanan

Contoh lokasi: Taman Negara Endau-Rompin
(Johor) dan Lembah Danum (Sabah)

Contoh

tumbuh-tumbuhan
Bahagian

tumbuh-tumbuhan

Tongkat ali Akar

Sembong Daun, akar dan bunga

Senduduk Daun, pucuk dan akar

Pegaga Keseluruhan pokok

Keremek Daun

Jadual 4.5  Tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia
yang mempunyai nilai perubatan

Burung tempua

(Sumber: Jabatan Perhutanan Malaysia, 2017)

Glosari
Habitat: Tempat hidup bagi haiwan

atau tumbuh-tumbuhan
secara semula jadi B

ab
 4

67
Latih Diri C
Senaraikan dua bahagian
tumbuh-tumbuhan berserta
contoh tumbuh-tumbuhan
yang boleh digunakan
sebagai sumber perubatan.

Layari laman sesawang yang berikut untuk
mengetahui lanjut tentang buluh dan rotan:
https://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota1.html

Portal Geografi

Sumber bahan mentah

Hutan adalah penting sebagai bahan mentah untuk
membekalkan sumber kayu balak dalam industri
membuat perabot

Buluh dan rotan digunakan dalam industri pembuatan
kraf tangan dan perabot

Kayu bakau pula dijadikan sebagai bahan api dan bahan
binaan, iaitu cerucuk untuk tapak pembinaan kerana
sifatnya yang tahan air

Hutan di Malaysia mempunyai pelbagai pokok yang sesuai
untuk pembalakan seperti cengal, balau dan keruing

Hasil eksport kayu balak telah memberikan sumber
pendapatan kepada negara

Kayu balak Malaysia dieksport ke India, Indonesia,
Vietnam, Jepun, China dan lain-lain

Kraf tangan yang diperbuat daripada
buluh dan rotan

Kayu balak

Malaysia telah mengamalkan kaedah yang bernama Selective
Management System (SMS) yang terkandung dalam amalan
pengurusan hutan secara mampan. Melalui teknik ini, hanya
pokok balak yang matang akan ditebang manakala pokok balak
yang masih muda akan dibiar terus membesar.

Glosari
Mampan:  Mampu mengekalkan

pencapaian atau prestasi
yang baik (bukan ekonomi,
pembangunan dan sebagainya)

B
ab

4

68
Manusia menggunakan tumbuh-tumbuhan untuk kepentingan sendiri tanpa memikirkan
masa hadapan generasi akan datang. Kegiatan manusia yang berleluasa secara tidak langsung
akan memberikan kesan positif dan negatif terhadap tumbuh-tumbuhan semula jadi
di Malaysia.

Kesan Kegiatan Manusia terhadap
Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi di Malaysia

4.4

Pembangunan hutan
  Pada tahun 2006, Program Penubuhan Ladang Hutan (PPLH) telah dilaksanakan bertujuan untuk

mengurangkan tekanan ke atas hutan asli sebagai sumber bahan mentah dan untuk memastikan
ketersediaan berterusan bagi industri kayu tempatan.

Bagi meningkatkan kadar penanaman semula hutan, semua pihak diarahkan mengkaji spesies pokok
yang hendak ditanam serta penjagaan pokok-pokok yang telah ditanam.

Dalam program berkenaan, spesies yang disenaraikan ialah jati, sentang, getah, khaya, akasia, batai,
kelempayan dan binuang. Namun, tumpuan diberikan kepada pokok getah dan pokok akasia.

Penghutanan  semula
  Agensi seperti Jabatan Perhutanan, Institusi Penyelidikan Hutan Malaysia (FRIM) dan Jabatan

Perlindungan Hidupan Liar dan Taman Negara (PERHILITAN) telah mengambil langkah untuk
memulihara hutan. Antaranya adalah dengan menanam pokok yang bermutu dan tahan daripada
serangan penyakit di kawasan hutan yang telah ditebang.

FRIM juga telah menjalankan aktiviti penghutanan semula di Hutan Lipur Bukit Lagong, Kepong
(Kuala Lumpur) dengan menjadikan kawasan tersebut sebagai hutan rekreasi yang terkenal sehingga
diiktiraf sebagai hutan tropika buatan manusia tertua di dunia.

Ladang hutan pokok jati (Perlis)

Kesan Positif

(Sumber: Lembaga Perindustrian Kayu Malaysia, Mei 2018)

B
ab

4

69
Taman Negara
    Taman negara merupakan kawasan yang terdiri

daripada pelbagai spesies tumbuh-tumbuhan
semula jadi, tumbuh-tumbuhan ubatan dan
tumbuh-tumbuhan yang jarang dijumpai.

Tumbuh-tumbuhan di taman negara ini dijaga
dan disimpan dengan baik bagi mengekalkan
biodiversiti alam sekitar.

Taman negara juga paling banyak dijadikan
kawasan pelancongan kerana tersedia dengan
pelbagai prasarana.

Di Malaysia, terdapat taman-taman negara
yang diuruskan di bawah kerajaan negeri dan
terdapat juga di bawah kerajaan persekutuan.

Di negeri Sarawak, terdapat 30 buah taman
negara dengan jumlah keluasan 623 463 hektar
yang ditadbir oleh Perbadanan Perhutanan
Sarawak, manakala di negeri Sabah terdapat sembilan buah taman negara, iaitu tiga taman terestrial
dan enam taman marin di bawah Lembaga Pemegang Amanah Taman-taman Sabah.

(Sumber: Jabatan PERHILITAN, 2015)

Hutan Simpan Kekal
   Hutan simpan kekal di Malaysia boleh

ditetapkan sebagai kawasan sensitif alam
sekitar kerana hutan merupakan kawasan yang
berkepentingan dan bernilai tinggi dari segi
kepelbagaian biologi.

Selain itu, dengan adanya pelaksanaan program
pembangunan hutan yang terancang ini akan
menggalakkan penghasilan dan penggunaan
hasil hutan yang dapat memberi faedah
kepada ekonomi secara maksimum serta
menggalakkan pembangunan perindustrian
berkaitan dengan hasil hutan.

Contoh lokasi hutan simpan kekal di Malaysia
ialah Hutan Simpan Kabili-Sepilok (Sabah),
Hutan Simpan Kuala Langat Utara dan Hutan
Simpan Raja Musa (Selangor).

Hutan Simpan Kabili-Sepilok (Sabah)

Taman Negara Similajau (Sarawak)

B
ab

4

70
Ketidakseimbangan ekosistem
    Kestabilan ekosistem hutan terganggu akibat

berlakunya penyahhutanan. Kawasan hutan
yang padat dengan tumbuh-tumbuhan semula
jadi dimusnahkan untuk tujuan pembinaan
dan pembukaan kawasan ladang, pembinaan
infrastruktur dan pembalakan.

Penyahhutanan menyebabkan ekosistem hutan
terganggu dan berlaku ketidakseimbangan dalam
siratan makanan, berlaku bencana alam seperti
banjir lumpur dan tanah runtuh serta menyebabkan
kawasan tadahan hujan terganggu.

Hakisan tanih
 Pembalakan mendedahkan permukaan bumi

kepada hakisan air hujan.
 Daun pokok berfungsi mengurangkan

halaju air hujan yang jatuh ke bumi.
Kekurangan proses infiltrasi (kemusnahan
akar pokok yang berfungsi menyerap
air larian permukaan ke dalam tanah)
menyebabkan air hujan jatuh dengan laju ke
permukaan bumi dan meningkatkan kadar
hakisan tanih.

Tanih yang terhakis akan diangkut oleh
aliran air hujan dan menyebabkan sungai
menjadi cetek.

Sungai yang cetek ini akan menyebabkan
banjir berlaku dan mengakibatkan kerosakan
harta benda.

Penyahhutanan

Hakisan tanih

Kesan Negatif

Glosari

Penyahhutanan:  Pemusnahan hutan secara kekal, misalnya untuk membuat jalan
raya dan bangunan

Halaju:  Kecepatan gerakan atau kadar kecepatan
Cetek:  Tidak dalam atau tidak tinggi

B
ab

4

71
Glosari
Pupus: Habis lenyap sama sekali

Kawasan tadahan hujan terganggu
 Hutan merupakan kawasan semula jadi yang

luas untuk menadah air hujan.
 Namun penerokaan hutan yang tidak terancang

oleh manusia menyebabkan kawasan tadahan
hujan akan terganggu.

Hal ini menyebabkan empangan untuk menakung
air akan menjadi cetek kerana kelodak lumpur
masuk ke dalam empangan.

Kepupusan flora dan fauna
 Penerokaan hutan yang tidak terancang menyebabkan flora dan

fauna kehilangan habitat dan kekurangan sumber makanan.
  Keadaan ini juga menyebabkan haiwan liar dan tumbuh-tumbuhan

semakin pupus.
 Contoh tumbuh-tumbuhan yang diancam kepupusan adalah

seperti periuk kera, tongkat ali, pokok bakau, pokok cengal dan
pokok meranti.

Contoh haiwan liar yang semakin pupus adalah seperti gajah,
badak Sumatera, tapir, harimau Malaya, kancil, kambing gurun
dan sebagainya.

Kawasan tadahan hujan yang terganggu

Periuk kera

Latih Diri D
 1. Nyatakan satu kegiatan manusia yang

memusnahkan tumbuh-tumbuhan semula jadi.
 2.  Pada pendapat anda, apakah yang akan terjadi

kepada alam sekitar dan manusia jika berlaku
kepupusan flora?B

ab
 4

72
mbasImbasI Kembali

• Hutan Hujan Tropika
•  Hutan Pantai
• Hutan Paya Air Tawar
• Hutan Paya Air Masin
• Hutan Gunung

• Kawasan tadahan hujan
• Keseimbangan ekosistem
• Sumber perubatan
• Habitat
• Sumber bahan mentah

• Bentuk muka bumi
• Saliran
• Iklim
• Tanih

Kesan positif:
• Pembangunan hutan
• Penghutanan semula
• Taman Negara
• Hutan Simpan Kekal

Kesan negatif:
• Ketidakseimbangan ekosistem
• Hakisan tanih
• Kawasan tadahan hujan terganggu
• Kepupusan flora dan fauna

Jenis dan taburan
tumbuh-tumbuhan semula jadi

di Malaysia

Kepentingan
tumbuh-tumbuhan semula jadi

di Malaysia

Faktor-faktor yang
mempengaruhi jenis dan taburan

tumbuh-tumbuhan di Malaysia

Kesan kegiatan manusia terhadap
tumbuh-tumbuhan semula jadi

di Malaysia

Tumbuh-tumbuhan
Semula Jadi
di Malaysia

B
ab

4

73
Cabaran Sumatif

2. Senaraikan empat faktor yang mempengaruhi taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia.

1. Peta 1 menunjukkan taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia.

Namakan lokasi tumbuh-tumbuhan semula jadi di dalam Peta 1.

MindaCabaran

Kuiz Kendiri 4

Kuiz KENDIRI

Faktor yang
mempengaruhi

tumbuh-tumbuhan
semula jadi
di Malaysia

U(e)(a)

(b)

(c)

(d)

Laut China
Selatan

(f)

Peta 1

B
ab

4

74
3. Huraikan kepentingan tumbuh-tumbuhan semula jadi di Malaysia.

(a)

(b)

(c)

(d)

4. Lengkapkan rajah di bawah berkenaan kegiatan manusia dan kesan terhadap tumbuh-tumbuhan
semula jadi.

Kegiatan manusia Kesan

(a) (a)

(b) (b)

(c) (c)

(d) (d)

5. Bagaimanakah Hutan Paya Air Masin berfungsi kepada alam sekitar dan kehidupan manusia?

6. Bahaskan kesan negatif kegiatan manusia terhadap tumbuh-tumbuhan semula jadi dan

hidupan liar dengan mengemukakan contoh yang sesuai.

Kegiatan yang
menjejaskan

tumbuh-tumbuhan
semula jadi

B
ab

4

75
Hidupan Liar
di Malaysia5

Induksi Bab

B
A

B

Hidupan liar yang terdapat di negara kita merupakan khazanah alam yang harus dijaga
dengan sebaiknya. Pernahkah anda terfikir kepentingan hidupan liar terhadap keseimbangan
ekosistem? Tahukah anda aktiviti-aktiviti manusia yang telah menyebabkan hidupan liar
diancam kepupusan? Kita seharusnya mengetahui dan mempelajari tentang pentingnya
menjaga dan mengekalkan habitat serta hidupan liar di negara kita agar tidak terus diancam
kepupusan.

Apakah yang akan anda pelajari?

Info

3 Mengenal pasti hidupan liar di Malaysia
3 Menghuraikan kepentingan hidupan liar di Malaysia
3 Membahaskan kegiatan manusia yang mengancam

hidupan liar di Malaysia
3 Menjelaskan melalui contoh usaha pemeliharaan

dan pemuliharaan hidupan liar di Malaysia

• Setiap harimau mempunyai corak
belang yang berbeza seperti cap
jari manusia.

• Penglihatan harimau pada waktu
malam adalah enam kali ganda
lebih baik daripada manusia.

(Sumber: Tabung Alam Sedunia atau World
Wide Fund for Nature (WWF), Februari 2018)

Harimau Malaya  (Taman Negara)

B
ab

5

76
Sepintas lalu

1 Hidupan liar di Malaysia

Pernahkah anda melihat hidupan liar ini?

4

3 Kegiatan manusia yang mengancam hidupan liar di Malaysia

Bolehkah anda senaraikan kegiatan manusia yang mengancam hidupan liar di Malaysia?

Usaha-usaha pemeliharaan dan pemuliharaan hidupan liar di Malaysia

Pemeliharaan dan pemuliharaan hidupan liar

Undang-undang

Kempen kesedaran

Pewartaan hutan
simpan

Penilaian EIAPusat konservasi
dan taman negara

Pendidikan alam sekitarPenyelidikan dan
pembangunan

2 Kepentingan hidupan liar di Malaysia

Apakah kepentingan hidupan liar kepada manusia dan alam sekitar?

Kepentingan

Keseimbangan
ekosistem Ekopelancongan Pendidikan

B
ab

5

77
“Hidupan liar ialah spesies haiwan liar atau burung
liar, sama ada yang dilindungi sepenuhnya atau yang
dilindungi, vertebrata atau invertebrata, hidup atau
mati, matang atau tidak matang dan sama ada boleh
dijinakkan atau dibiakkan dalam kurungan atau tidak”.

Berikut merupakan beberapa contoh hidupan liar
yang terdapat di Malaysia:

Hidupan Liar di Malaysia5.1

(Sumber: Akta Pemuliharaan Hidupan Liar, 2010)

Helang merah

Populasi: Tiada data ditemui
Habitat: Hutan dipterokarpa
Lokasi:  Hutan dipterokarpa di
Semenanjung Malaysia, Sabah
dan Sarawak
Cara pemakanan: Karnivor

Harimau Malaya

Populasi: Kira-kira 250 hingga
340 ekor
Habitat: Hutan pamah,
hutan paya gambut, hutan
gunung dan belukar kecil
Lokasi: Tersebar dari
hutan paya hingga
hutan pergunungan rendah
Cara pemakanan: Karnivor

Beruang matahari
(beruang madu)

Populasi: Tiada data ditemui
Habitat: Hutan tropika
Lokasi: Kawasan hutan
sehingga ketinggian kurang
daripada 2 700 m dari
aras laut
Cara pemakanan: Omnivor

Dugong

Populasi: Kira-kira 100 ekor
Habitat: Padang rumput laut
Lokasi: Perairan Johor,
Sabah dan Sarawak
Cara pemakanan: Herbivor

Penyu

Populasi: Tiada data ditemui
Habitat: Pantai terbuka, pantai berpasir dan pulau-pulau
Lokasi:  Perairan Terengganu, Melaka, Johor, Perak, Sabah
dan Sarawak
Cara pemakanan: Omnivor

Tapir

Populasi: Kira-kira 1 100 hingga
1 500 ekor
Habitat: Hutan tropika
Lokasi: Tersebar secara meluas
dari hutan paya hingga
hutan pergunungan rendah
di Semenanjung Malaysia
Cara pemakanan: Herbivor

B
ab

5

78
Hidupan Liar di Malaysia

Latih Diri A
 1. Apakah yang dimaksudkan dengan hidupan liar?
 2.  Mengapakah hidupan liar perlu dilindungi?

Glosari

Vertebrata:   Kumpulan haiwan yang bertulang belakang
Invertebrata:  Kumpulan haiwan yang

tidak bertulang belakang
Omnivor:   Haiwan yang memakan daging

dan tumbuh-tumbuhan
Herbivor:   Haiwan yang memakan tumbuh-tumbuhan
Karnivor:   Haiwan yang memakan daging

Badak Sumatera

Populasi: Kira-kira 30 ekor
(Sabah)
Habitat: Tanah rendah
berbukit dan lembah
Lokasi: Taman Negara,
Taman Negara Endau-Rompin,
Taman Negeri Royal Belum
dan beberapa kawasan
hutan simpan
Cara pemakanan: Herbivor

Gajah Pygmy

Populasi: Kurang daripada
1 500 ekor
Habitat: Tanah rendah
dan lembah
Lokasi: Hutan di Kinabatangan,
Tabin dan tengah Sabah
Cara pemakanan: Herbivor

Orang utan

Populasi: Kira-kira
12 300 ekor
Habitat: Hutan tanah
rendah, hutan tropika,
hutan paya dan hutan
gunung
Lokasi: Lanjak Entimau
Wildlife Sanctuary,
Taman Negara Batang Ai
dan Pusat Pemulihan
Orang Utan Sepilok
Cara pemakanan:
Omnivor

Enggang

Populasi: Tiada data ditemui
Habitat: Hutan tropika dan subtropika
Lokasi: Tersebar secara meluas di hutan
Semenanjung Malaysia, Sabah dan Sarawak
Cara pemakanan: Omnivor

Monyet Belanda
(Proboscis)

Populasi: Kira-kira 5 000 ekor
Habitat: Hutan dipterokarpa,
hutan paya bakau dan hutan
tanah rendah yang berdekatan
dengan air dan sungai
Lokasi:  Kawasan tepi Sungai
Kinabatangan, Sungai Klias,
Sungai Sugut dan Kuching
Wetlands National Park
Cara pemakanan: Omnivor

(Sumber: World Wide Fund for Nature (WWF), Ogos 2018)

B
ab

5

79
Kepentingan Hidupan Liar di Malaysia5.2
Pengetahuan tentang hidupan liar yang kurang menyebabkan hidupan liar ini semakin
diancam kepupusan. Berikut merupakan antara kepentingan hidupan liar di Malaysia:

Keseimbangan Ekosistem

Keseimbangan ekosistem amat penting bagi meneruskan kelangsungan hidup bagi
haiwan dan tumbuh-tumbuhan secara langsung atau tidak langsung

Hidupan liar ialah sebahagian daripada komponen siratan makanan
   Gangguan mana-mana organisma dalam aras trofik akan mengubah aliran tenaga yang

seterusnya akan menjejaskan keseimbangan ekosistem
   Baja organik hasil daripada penguraian tinja haiwan dapat membekalkan nutrien

kepada tanah

A
lir

an
 te

na
ga

Pengguna tertier

Pengguna sekunder

Pengguna primer

Pengeluar

Pengguna tertier

Pengguna sekunder

Pengguna primer

Pengeluar

A
lir

an
 te

na
ga

Imbas
Gambar AR

Glosari

Tinja: Najis

Haiwan karnivor sekunder yang
memakan pengguna sekunder

Haiwan omnivor dan karnivor
yang memakan pengguna primer

Haiwan omnivor dan herbivor
yang memakan organisma lain

Organisma yang
boleh menghasilkan
makanan sendiri

Rajah 5.1 Aras trofik

B
ab

5

80
Ekopelancongan

Berpeluang untuk melihat dan berinteraksi dengan hidupan liar

Pusat Konservasi Hidupan Liar
di Sungai Dusun (Selangor)

Pusat Konservasi dan

Penerangan Penyu di Segari (Perak)

Merentas hutan di Taman Negara Similajau (Sarawak)
Menunggang gajah

di Kuala Gandah (Pahang)

Melihat orang utan
di Sepilok (Sabah)

Pemandu pelancong di Sungai Kinabatangan (Sabah)
Jurulatih skuba

di Pulau Perhentian (Terengganu)

Pengendali hidupan liar
di Langkawi Wildlife Park (Kedah)

Mendidik masyarakat tentang pentingnya usaha pemuliharaan hidupan liar

Membuka peluang pekerjaan kepada penduduk tempatan

Ekopelancongan ialah pelancongan yang berasaskan sumber dan pemeliharaan alam semula
jadi. Berikut merupakan antara kegiatan ekopelancongan yang melibatkan hidupan liar:

Glosari
Konservasi: Pemeliharaan

atau penjagaan
hidupan liar
secara sistematik
bagi mengatasi
kepupusan

B
ab

5

81
Menubuhkan pusat
pemuliharaan dan
pembiakbakaan spesies yang
terancam

Menyediakan kemudahan
pengajaran dan
pembelajaran berkenaan
hidupan liar

Menjalinkan hubungan
kerjasama antara jabatan-jabatan
kerajaan yang berkaitan hidupan liar
melalui projek penyelidikan

Contoh kerjaya:
   Veterinar    Penyelidik
   Pensyarah    Ahli forensik

Kumpulan penyelidik sedang menjalankan penyelidikan di lapangan

Veterinar memberi rawatan kepada harimau

Penyelidikan dan
Pembangunan

(R&D)

KEPENTINGAN
PENDIDIKAN

Pendidikan

Program kitar semula dapat
memelihara dan memulihara
alam sekitar

Menggalakkan inovasi
dalam kalangan murid untuk
menghasilkan teknologi yang
lebih mesra alam

Taman Negara Kuala Koh (Kelantan)

Melestarikan
alam sekitar

Kerjaya dalam
bidang profesional

B
ab

5

82
Info

Latih Diri B
 1. Berdasarkan aras trofik dalam Rajah 5.1, apakah yang akan berlaku sekiranya populasi

pengguna primer menurun secara mendadak?

2.  Ekopelancongan dapat menyumbang kepada pendapatan negara. Huraikan.

Mendapat
pengetahuan baharu

dan tidak
bergantung kepada

dapatan dari
negara lain

Glosari
Arachnida:  Haiwan yang mempunyai empat pasang kaki seperti

labah-labah dan kala jengking
Biodiversiti: Kepelbagaian spesies tumbuhan dan haiwan dalam

persekitaran semula jadinya

Pengenalan biodiversiti dalam mata pelajaran Geografi
dan Sains membolehkan murid mengenal spesies
haiwan dan tumbuh-tumbuhan

Aktiviti seperti menanam pokok bakau dapat
mengekalkan biodiversiti di kawasan paya bakau

Lawatan ke kawasan hutan simpan dapat memberi
maklumat kepada murid tentang kepentingan
fungsi biodiversiti dalam kehidupan

Mengekalkan
dan melindungi

biodiversiti negara

(Sumber: Portal Data Terbuka Malaysia, 2016)

Jumlah
spesies

1 300

1 200

1 100

1 000

900

800

700

600

500

400

300

200

100

Jumlah Spesies Hidupan Liar
yang Dilindungi di Malaysia

Burung Mamalia Reptilia Serangga Amfibia Arachnida

1 260

440

317

50 47
11 Jenis

spesies

B
ab

5

83
Kegiatan Manusia yang Mengancam
Hidupan Liar di Malaysia

5.3

Penglibatan manusia dalam pelbagai aktiviti seperti pembalakan, pengkuarian, pembinaan
empangan, pertanian, pengangkutan dan perhubungan telah memberi kesan kepada
hidupan liar.

Kegiatan pembalakan menyebabkan:
  kemusnahan habitat flora dan fauna
  permukaan tanah terdedah kepada

agen-agen hakisan
  kurangnya proses sejat peluhan
  peningkatan kandungan karbon dioksida di

atmosfera yang turut meningkatkan suhu bumi
 tanah menjadi tandus
  hidupan liar diancam kepupusan
  kejadian banjir di kawasan tanah rendah
  pencemaran sumber air

Pembinaan empangan mengakibatkan:
  kemusnahan hutan yang besar
  habitat hidupan liar musnah
  keseimbangan ekosistem dan rantai makanan terjejas

Pembalakan

Pengkuarian

Aktiviti letupan bongkah batu di kawasan kuari mengakibatkan:
  kemusnahan habitat hidupan liar
  bunyi bising di kawasan kuari dan sekitar mengganggu

ketenteraman hidupan liar
  pencemaran udara melalui habuk dan debu kering yang

terampai di udara
  pencemaran air melalui air larian permukaan yang membawa

debu dan kotoran ke sungai
  berlaku banjir di kawasan yang rendah
  hidupan liar terpaksa mencari habitat baharu yang lebih selamat

Pembinaan empangan

Pembalakan

Pengkuarian

Pembinaan empangan

B
ab

5

84
Latih Diri C
Pembinaan empangan memusnahkan habitat flora dan fauna. Huraikan.

Kawasan hutan yang diteroka dan digantikan
dengan tanaman seperti getah dan kelapa sawit
menyebabkan:
  landskap asal berubah
  rantai makanan dalam ekosistem terganggu
  kemusnahan habitat hidupan liar
  kualiti tanih merosot
  hidupan air terjejas apabila racun serangga dan

bahan kimia dibawa oleh air larian permukaan
 ke sungai

Layari laman sesawang yang berikut untuk
melihat keratan akhbar tentang kesan
kegiatan manusia terhadap hidupan liar:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota2.html

Portal Geografi

Pertanian

Pengangkutan dan perhubungan

Kegiatan pertanian

Jaringan pengangkutan

Pembinaan jaringan pengangkutan, terutamanya di
kawasan tanah tinggi menyebabkan:
  penebangan hutan yang luas
  habitat hidupan liar terganggu
  hidupan liar bertindak mencari habitat yang baharu
  terdapat hidupan liar yang mati akibat dilanggar oleh

kenderaan semasa melintas jalan

B
ab

5

85
Pemeliharaan dan pemuliharaan hidupan liar adalah penting untuk mengelakkan kepupusan
hidupan liar. Antara usaha yang dijalankan untuk melindungi hidupan liar adalah dengan
menguatkuasakan undang-undang, menjalankan kempen kesedaran, mewujudkan pusat
konservasi dan taman negara, menjalankan penyelidikan dan pembangunan atau Research
and Developement (R&D), membuat penilaian impak alam sekitar atau Environmental Impact
Assessment (EIA), memberi pendidikan alam sekitar dan mewartakan hutan simpan.

Undang-undang

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat
lanjut tentang taman laut:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota3.html

Portal GeografiGlosari

Taman laut:  Kawasan perlindungan bagi ekosistem
marin, terutamanya terumbu karang, flora
serta fauna

Pemeliharaan: Usaha mengekalkan keadaan asal sumber
alam semula jadi daripada musnah

Pemuliharaan: Usaha memulihkan dan memelihara
sumber alam semula jadi dengan bijak
dan sistematik supaya dapat dinikmati
oleh generasi akan datang

Usaha Pemeliharaan dan Pemuliharaan
Hidupan Liar di Malaysia

5.4

Akta Pemuliharaan
Hidupan Liar 2010

Mengeluarkan lesen untuk permohonan
memburu haiwan

Pengisytiharan rizab hidupan liar dan kawasan
perlindungan hidupan liar

Akta Perhutanan Negara
1984

Peruntukan mengenai pentadbiran, pengurusan,
pemuliharaan hutan dan pembangunan hutan di Malaysia

Mewujudkan hutan simpan kekal
   Larangan mengambil hasil hutan daripada kawasan hutan

simpan kekal

Akta Kualiti Alam Sekeliling
1974, pindaan 1985

Mewartakan kawasan yang kaya dengan sumber sebagai
kawasan pemeliharaan seperti taman negara dan
taman laut

Hukuman denda dan penjara kepada pesalah yang
merosakkan dan mencemarkan sumber alam

Jabatan Alam Sekitar (JAS) akan memantau perkara yang
berkaitan dengan air dan kualiti udara, sisa industri, paras
kebisingan dan penilaian impak alam sekitar

B
ab

5

86
Kempen Kesedaran

Kempen Save The Day

Kempen kelolaan WWF
 Menyelamatkan penyu dan harimau di Malaysia
 Memberi kesedaran kepada masyarakat tentang  kepupusan

haiwan-haiwan tersebut

Kempen We Hug Tapir 2018

Kempen bersempena sambutan Hari Tapir Sedunia disambut pada 27 April setiap tahun

Meningkatkan kesedaran bahawa tapir merupakan spesies yang hampir pupus
 Menjelaskan jenis spesies tapir, habitat tapir dan mendidik generasi muda akan kepentingan

menjaga dan memelihara tapir

Kempen Kurangkan Penggunaan Beg Plastik dan Hari Tanpa Beg Plastik

Beg plastik tidak lagi dibekalkan secara percuma kepada pengguna di pasar raya besar, pasar
raya, kedai serbaneka dan premis perniagaan terpilih di seluruh negara pada hari tertentu

Terdapat beberapa negeri seperti Selangor dan Melaka yang mempraktikkan hari tanpa beg
plastik tujuh hari seminggu

Mendidik masyarakat supaya menggunakan beg mesra alam seperti beg biodegradasi

Hari Tenggiling Sedunia

Disambut pada hari Sabtu ketiga bulan Februari setiap tahun

Meningkatkan kesedaran manusia tentang  pemuliharaan
hidupan liar tersebut

Menghentikan kegiatan perdagangan haram tenggiling
 Menurut WWF, populasi tenggiling di Asia telah merosot

sebanyak 80% dalam tempoh 2007 hingga 2017
 Keputusan Konvensyen Tentang Perdagangan Antarabangsa ke atas Spesies Fauna dan Flora

Liar Terancam atau Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and
Flora (CITES) telah meluluskan pengharaman penuh perdagangan tenggiling

Kempen kesedaran bertujuan
memberi penerangan dan

pemahaman kepada masyarakat
tentang sesuatu isu.

(Sumber: PERHILITAN, Mac 2018)

(Sumber: World Pangolin Day, Februari 2018)

Tenggiling

B
ab

5

87
Pusat Konservasi dan Taman Negara
Pusat konservasi dan taman negara adalah antara usaha yang dilakukan
untuk melestarikan alam sekitar. Pusat konservasi ditubuhkan untuk
tujuan penyelidikan, pendidikan, rekreasi dan ekologi.  Taman negara
pula merupakan habitat bagi kebanyakan spesies hidupan liar di
Malaysia. Berikut merupakan contoh lokasi bagi pusat konservasi dan
taman negara yang terdapat di Malaysia.

Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang pengurusan,
pemuliharaan dan penyelidikan
penyu di Semenanjung Malaysia:
http://bukutekskssm.my/
Geografi/Tingkatan3/Nota4.html

Portal Geografi

Peta 5.2  Pusat konservasi hidupan liar dan taman negara di Malaysia

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T     105°T             110°T                      115°T

5°U

5  Taman Negara Similajau
(Sarawak)

6  Taman Negara Niah
(Sarawak)

7  Taman Negara Bukit Lambir
(Sarawak)

8  Taman Negara Loagan Bunut
(Sarawak)

9  Taman Negara Gunung Mulu
(Sarawak)

10  Taman Negara Banjaran
Crocker (Sabah)

11  Taman Negara Kinabalu
(Sabah)

12  Taman Negara Pulau Penyu
(Sabah)

A

B

C

1
F

D

2

E

Pusat Konservasi

A  Pusat Konservasi Tuntung
Bukit Pinang (Kedah)

B  Pusat Konservasi Hidupan
Liar dan Pusat Menyelamat
Hidupan Liar Sungkai (Perak)

C  Pusat Konservasi
Hidupan Liar Sungai Dusun
(Selangor)

D  Pusat Konservasi Gajah
Kebangsaan Kuala Gandah
(Pahang)

E  Pusat Konservasi Hidupan Liar
Jenderak Selatan (Pahang)

F  Pusat Konservasi dan
Penerangan Penyu Rantau
Abang (Terengganu)

G  Tempat Perlindungan Hidupan
Liar Samunsam (Sarawak)

H  Tempat Perlindungan Hidupan
Liar Lanjak Entimau (Sarawak)

I  Pusat Konservasi Lembangan
Maliau (Sabah)

J  Pusat Pemuliharaan Orang
Utan Sepilok (Sabah)

K  Tempat Perlindungan Hidupan
Liar Kinabatangan

L  Pusat Konservasi Lembah
Danum (Sabah)

Taman Negara

1  Taman Negara
(Pahang)

2  Taman Negara
Endau-Rompin (Johor)

3  Taman Negara Tanjung Datu
(Sarawak)

4  Taman Negara Bako
(Sarawak)

B
ab

5

88
Layari laman sesawang yang berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang Pusat Konservasi Gajah Kebangsaan:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Nota6.html

Portal Geografi

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T     105°T             110°T                      115°T

5°U

Portal Geografi

Layari laman sesawang yang berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang pusat pemuliharaan orang utan
di Sepilok (Sabah):
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Nota5.html

3
4

5

6

7

H

8

9

G

J

10

11

L
I

K

12

Info
Empat spesies penyu
yang terdapat di Malaysia
ialah Penyu Belimbing,
Penyu Agar, Penyu Karah
dan Penyu Lipas.

Anak penyu Rusa

(Sumber: Jabatan Perikanan
Malaysia, 2016)

(Sumber: Diubah suai daripada Atlas Resos Geografi Tingkatan 4, 2005)

B
ab

5

89
Penyelidikan dan Pembangunan (R&D)

Penyelidikan dan Pembangunan (R&D)

Mengenal pasti habitat sesuatu
hidupan liar
Contoh: Kajian tentang habitat
Harimau Malaya oleh PERHILITAN

Mengkaji spesies hidupan liar yang
wujud di Malaysia
Contoh: Kajian tentang spesies penyu
oleh Jabatan Perikanan Malaysia

Mengenal pasti jenis penyakit yang
dihidapi oleh spesies hidupan liar
Contoh: Diagnosis dijalankan oleh Jabatan
Hidupan Liar Sabah dan Universiti Malaysia
Sabah terhadap buaya yang sakit di Tuaran
Crocodile Farm (Sabah)

Menjalin kerjasama penyelidikan antara
agensi kerajaan dengan universiti
tempatan
Contoh: Kolaboratif PERHILITAN dengan
Universiti Putra Malaysia (UPM) berkenaan
spesies terancam

Mengetahui makanan yang sesuai
dengan hidupan liar
Contoh: Kajian tentang makanan untuk
beruang matahari oleh Bornean Sun Bear
Conservation Centre

Kaedah pembiakan untuk mengekalkan
spesies hidupan liar
Contoh: Projek pembiakan dalam
kurungan untuk meningkatkan populasi
seladang di Jenderak Selatan (Pahang)

Penyelidikan tentang hidupan liar

Mengekalkan hidupan
liar dan habitatnya supaya

khazanah alam kita terpelihara

Tujuan penyelidikan dan
pembangunan tentang hidupan liar

Memberi kesedaran kepada
masyarakat tentang pentingnya
pemeliharaan dan pemuliharaan

hidupan liar

Mengkaji kemandirian dan sifat hidupan liar
Contoh: Kajian tentang perilaku tapir oleh
Malay Tapir Conservation Centre (MTCC) di Pusat
Konservasi Hidupan Liar Sungai Dusun (Selangor)

B
ab

5

90
“Penilaian Impak Alam Sekitar atau Environment Impact Assessment (EIA) ialah kajian untuk mengenal
pasti, meramal, menilai dan memberitahu maklumat tentang kesan alam sekitar akibat daripada
suatu projek pembangunan yang dicadangkan dan memperincikan langkah untuk mengurangkan
kesan terhadap alam sekitar sekiranya projek tersebut diluluskan dan diimplementasi”.

(Sumber: Jabatan Alam Sekitar, 2007)

Berikut merupakan elemen-elemen yang berkaitan dengan EIA:

Meramal dan menjangkakan kesan projek pembangunan ke atas alam sekitar
 Meneliti dan memilih alternatif projek yang terbaik
 Mengenal pasti dan memberi langkah kawalan sesuatu projek pembangunan
 Meramal impak ke atas alam sekitar
 Mengenal pasti kos terhadap alam sekitar dan faedah projek

kepada masyarakat

Seksyen 34A (1) Akta Kualiti Alam Sekeliling, 1974 (Akta 127)-Pindaan 1985
 Denda tidak melebihi RM100 000 atau penjara tidak melebihi lima tahun

atau kedua-duanya sekali jika gagal mematuhi peraturan
 EIA mula dikuatkuasakan di Malaysia pada 1 April 1998

Pembalakan dan pertanian yang melebihi keluasan 500 hektar
 Pembinaan empangan hidroelektrik yang melebihi keluasan 400 hektar
 Pembinaan resort atau hotel di tepi pantai yang melebihi 80 bilik
 Pembinaan infrastruktur seperti pembinaan hospital, lebuh raya,

lapangan terbang, landasan kereta api dan bandar baharu

Penilaian Impak Alam Sekitar (EIA)

Perundangan
dalam EIA

Objektif EIA

Contoh
aktiviti yang
memerlukan

EIA

B
ab

5

91
“Pendidikan alam sekitar ialah proses pembelajaran yang melibatkan penyelesaian masalah dan
keupayaan murid untuk membuat keputusan yang tepat demi masa depan, khasnya untuk generasi
akan datang terhadap keperluan dan pemeliharaan alam sekitar”.

Pendidikan alam sekitar di Malaysia

Pendidikan Alam Sekitar

Kepentingan
pendidikan
alam sekitar

SARIPAH

Murid akan
mempunyai

pengetahuan dan
kemahiran untuk

penyelesaian isu-isu
alam sekitar

Murid bermotivasi
untuk memelihara
dan memulihara

alam sekitar

Murid akan lebih
peka dan prihatin

mengenai
alam sekitar

Murid akan
mengutamakan alam

sekitar dalam
sesuatu tindakan

(Sumber: Pertubuhan Pelajaran, Sains dan Kebudayaan Bangsa-Bangsa Bersatu atau
United Nations Educational Scientific and Cultural Organisation (UNESCO), 1996)

Glosari

Pembangunan:
lestari

Pembangunan
tanpa menjejaskan
alam sekitar

Nilai-nilai murni tentang alam sekitar
bukan sahaja diajar dalam subjek

Geografi, tetapi turut diselitkan oleh
para guru melalui subjek-subjek lain.

Murid akan
memahami konsep

pembangunan
lestari

Murid dapat
melibatkan diri

secara aktif
di lapangan

B
ab

5

92
Latih Diri D
 1. Huraikan kesan-kesan yang akan berlaku sekiranya Penilaian Impak Alam Sekitar (EIA)

tidak dibuat dalam melaksanakan projek pembangunan.

2.  Bagaimanakah anda sebagai seorang murid dapat membantu untuk memelihara dan
memulihara hidupan liar?

Hutan simpan merupakan kawasan hutan yang diwartakan untuk tujuan perhutanan dan
ditadbir oleh Jabatan Perhutanan Negeri. Pokok di kawasan hutan ini tidak boleh ditebang
kerana dilindungi oleh undang-undang di bawah Akta Perhutanan Negara 1984 (Akta 313).

Pewartaan Hutan Simpan

Hutan Simpan Sungai Menyala (Negeri Sembilan)Hutan Simpan Kekal UKM (Selangor)

Hutan Simpan Bukit Nanas (Kuala Lumpur)

Aktiviti 5.1

Tajuk:  Hidupan liar di Malaysia
Objektif:  Menghasilkan buku pop-up mengenai hidupan liar di Malaysia.
Alatan:  Alat tulis, bahan yang bersesuaian
Langkah-langkah:
 1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
 2.  Setiap kumpulan perlu menghasilkan satu buku pop-up mengenai hidupan liar di Malaysia.
 3. Masa yang diperuntukkan untuk menghasilkan buku pop-up ini adalah selama seminggu.
 4. Setiap kumpulan perlu mempersembah dan mempamerkan hasil kerja tersebut di hadapan kelas.

PAK–21: Buku Pop-up

B
ab

5

93
mbasImbasI Kembali

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat tentang
penyelidikan hidupan liar dan pemuliharaan:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota7.html

Portal Geografi

• Helang merah
• Enggang
• Tapir
• Harimau Malaya
• Beruang matahari

(beruang madu)

Contoh:
• Badak Sumatera
• Gajah Pygmy
• Orang utan
• Dugong
• Penyu
• Monyet Belanda (Proboscis)

Hidupan Liar di Malaysia

• Keseimbangan ekosistem
• Ekopelancongan
• Pendidikan

Kepentingan hidupan liar di Malaysia

• Undang-undang
• Kempen kesedaran
• Pusat konservasi dan taman negara
• Penyelidikan dan pembangunan (R&D)
• Penilaian impak alam sekitar (EIA)
• Pendidikan alam sekitar
• Pewartaan hutan simpan

Usaha pemeliharaan
dan pemuliharaan

• Pembalakan
• Pengkuarian
• Pembinaan empangan
• Pertanian
• Pengangkutan dan perhubungan

Kegiatan manusia yang
mengancam hidupan liar

Kuiz Kendiri 5

Kuiz KENDIRI

B
ab

5

94
Cabaran Sumatif

1.  Isi tempat kosong dengan jawapan yang betul.

ekosistem berinteraksi baja organik

gajah Pygmy melestarikan dugong

(a)  boleh ditemui di perairan Mersing, Johor.

(b)   boleh ditemui di hutan sekitar Kinabatangan, Tabin dan tengah Sabah.

(c)  ialah interaksi antara benda hidup dengan benda bukan hidup.

(d) Penguraian tinja haiwan akan menghasilkan  yang dapat membekalkan nutrien
kepada tanah.

(e) Ekopelancongan menjadi semakin popular kerana pelancong dapat  dengan
hidupan liar.

(f ) Penyelidikan dan pembangunan (R&D) membantu dalam  alam sekitar.

2.  Tandakan (✔) pada pernyataan yang betul dan (✘) pada pernyataan yang salah.

MindaCabaran

(a)  Tumbuh-tumbuhan merupakan pengguna primer dalam aras tropik.

(b) Pembukaan kawasan pertanian memusnahkan habitat hidupan liar dan boleh
mengancam manusia.

(c)  Akta Perhutanan Negara 1984 adalah untuk mewujudkan taman negara dan
taman laut.

(e)  Pusat konservasi ditubuhkan untuk tujuan penyelidikan, pendidikan, rekreasi
dan ekologi.

(f )  Penyelidikan bertujuan untuk mengenal pasti habitat dan tabiat hidupan liar.

(d) Permohonan lesen untuk memburu binatang tertakluk di bawah
Akta Pemuliharaan Hidupan Liar 2010.

B
ab

5

95
3.    Nyatakan kegiatan manusia dan kesannya terhadap hidupan liar di Malaysia.

(a)

(b)

(c)

(d)

(e)

Kegiatan
manusia yang
mengancam
hidupan liar
di Malaysia

(b)

(c)

(a)

4.   Peta 1 menunjukkan lokasi beberapa pusat konservasi hidupan liar di Malaysia.
Jawab soalan di bawah berdasarkan peta yang diberi.

Namakan pusat konservasi hidupan liar yang bertanda P, Q, R dan S.
Lokasi Pusat konservasi

P

Q

R

S

5.  Mengapakah kerajaan menguatkuasakan undang-undang seperti Akta Pemuliharaan Hidupan Liar
2010, Akta Perhutanan Negara 1984 dan Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974 (Pindaan 1985)?

Kegiatan manusia

Kesan

Laut China Selatan

Selat Melaka

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

U

P

Q

R

S

Laut
Sulu

Peta 1

B
ab

5

96
Geografi
Manusia

Geografi Manusia dalam bahagian ini
mengkaji tentang sumber semula jadi
yang terdapat di Malaysia serta kegiatan
ekonomi yang berkembang melaluinya
secara terperinci.

Sumber Semula Jadi dan Kegiatan Ekonomi

Sumber Semula Jadi di Malaysia

Kegiatan Ekonomi di Malaysia
Sumber Semula Jadi
di Malaysia6

Induksi Bab

B
A

B

Apakah yang akan anda pelajari?

Sebagai rakyat Malaysia, kita seharusnya berbangga dengan kepelbagaian sumber semula
jadi yang terdapat di Malaysia. Bolehkah anda nyatakan dan kenal pasti taburan sumber semula
jadi yang terdapat di negara kita? Bagaimanakah sumber semula jadi ini boleh mempengaruhi
pembangunan ekonomi di negara kita?

3 Menamakan sumber semula jadi di Malaysia
3 Mengenal pasti taburan sumber boleh baharu

dan sumber tidak boleh baharu di Malaysia
3 Menghuraikan sumber boleh baharu dan sumber

tidak boleh baharu di Malaysia
3 Merumuskan kepentingan sumber semula jadi

dalam pembangunan ekonomi di Malaysia

Info
Perairan Laut China Selatan yang
merangkumi Pahang, Terengganu,
Kelantan, Sabah dan Sarawak berpotensi
untuk penjanaan tenaga ombak pada
masa hadapan kerana mempunyai laut
terbuka yang menerima jumlah angin
dan arus yang kuat sepanjang tahun.

(Sumber: Royal Institution of
Surveyors Malaysia, 2011)

Lata Kinjang (Perak)

B
ab

6

98
1 Sumber semula jadi di Malaysia

Sepintas lalu

4 Kepentingan sumber semula jadi dalam pembangunan ekonomi di Malaysia

Kepentingan sumber semula jadi kepada
pembangunan ekonomi

Sumber bahan
mentah

Peluang pekerjaan

Menjana
pendapatan negara

Pembukaan
kawasan baharu

Kemajuan
infrastruktur

3 Sumber boleh baharu dan sumber tidak boleh baharu

Sumber semula jadi yang tidak akan habis
walaupun diambil dan digunakan secara

berterusan. Sumber ini boleh diperbaharu
melalui beberapa kaedah

Sumber semula jadi yang akan habis dalam
jangka waktu yang tertentu jika penerokaan

sesuatu sumber itu tidak dikawal dan
dirancang dengan baik

Sumber boleh baharu Sumber tidak boleh baharu

2 Taburan sumber boleh baharu dan sumber tidak boleh baharu

U

5°U

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

Laut
China Selatan

Petroleum

Gas asli

Emas

Arang batu

Bandar

PETUNJUK

Bintulu

Merit-Pila

SilantekBau

Kuala Lipis

Rusila

Temangan

Raub

Silimpopon

Mukah

Jenis-jenis sumber

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

B
ab

6

99
Sumber Semula Jadi di Malaysia6.1

Maksud Sumber Semula Jadi

Sumber semula jadi merujuk bahan atau punca yang terdapat di sekeliling kita, sama ada di
atas permukaan bumi, di dalam bumi atau di dalam air. Terdapat dua jenis sumber semula jadi,
iaitu sumber boleh baharu dan sumber tidak boleh baharu.

Sumber Boleh Baharu

Sumber boleh baharu

Hutan

Hutan Hujan
Tropika

Laterit Sungai

Hutan Pantai Gambut Paya

Hutan Gunung Aluvium Laut

Hutan Paya Beris Air bawah tanah

Kolam

Pasir Empangan

Tasik

Hutan Paya
Air Masin

Hutan Paya
Air Tawar

Suria AirTanih

Layari laman sesawang yang berikut untuk
melihat video tentang tenaga boleh baharu:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/
Video6.mp4

Portal Geografi

Sumber boleh baharu ialah
sumber semula jadi yang tidak
akan habis walaupun diambil
dan digunakan secara berterusan.
Sumber ini boleh diperbaharu
melalui beberapa kaedah.

B
ab

6

100
Sumber tenaga
alternatif

Sumber tenaga alternatif

Glosari
Biomas:  Tenaga yang

dihasilkan daripada
bahan buangan
organisma hidup yang
terdapat di dalam
sesuatu ekosistem
atau kawasan

Geoterma: Tenaga yang
dihasilkan atau
berpunca daripada
haba dalaman bumi

Layari laman sesawang yang berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang tenaga boleh baharu:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Nota8.html

Portal Geografi

Panel solar pada bumbung rumah

Berasaskan alam semula jadi seperti suria, air, angin,
ombak, kolam air panas, sisa tumbuhan dan tinja
haiwan untuk menghasilkan sumber kuasa elektrik

Bersifat mesra alam dan digunakan untuk
menggantikan penggunaan bahan api fosil seperti
minyak, gas dan arang batu

Contoh tenaga alternatif ialah penjanaan kuasa
hidroelektrik, tenaga suria, biomas, ombak,
geoterma dan angin

Antara sumber tenaga alternatif di Malaysia:
•  Tenaga hidroelektrik: Empangan Kenyir (Terengganu)
•  Tenaga suria: Pemasangan panel solar pada bumbung

bangunan dan rumah
•  Tenaga biomas: Miri dan Sri Aman (Sarawak)
•  Tenaga angin: Pulau Layang-layang (Sabah)

B
ab

6

101
Sumber tidak boleh baharu ialah sumber semula jadi yang akan
habis atau pupus dalam jangka waktu yang tertentu jika penerokaan

sesuatu sumber itu tidak dikawal dan dirancang dengan baik.

Sumber tidak boleh baharu antaranya terdiri daripada sumber mineral
yang diperoleh dengan menggali atau melombong permukaan dan kerak
bumi. Terdapat sumber mineral yang digali di dasar laut seperti petroleum
dan gas asli. Sumber mineral pula terbahagi kepada dua jenis, iaitu logam
dan bukan logam.

Sumber Tidak Boleh Baharu

Contoh
sumber mineral

logam

Bauksit
(Bahan asas aluminium)

Emas
(Barangan kemas)

Bijih timah
(Barangan piuter)

Kuprum
(Wayar)

Bijih besi
(Barangan logam)

Layari laman sesawang yang berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang sumber mineral di Malaysia:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Nota9.html

Portal Geografi

B
ab

6

102
Batu granit
(Industri

pembinaan)

Gas asli
(Industri

kimpalan)

Kaolin
(Barangan
tembikar)

Arang batu
(Industri melebur

besi)

Petroleum
(Bahan bakar)

Pasir
(Barangan kaca)

Contoh
sumber mineral

bukan logam

Latih Diri A
 1. Jelaskan perbezaan antara sumber boleh baharu dengan

sumber tidak boleh baharu.
 2.  Senaraikan empat contoh sumber boleh baharu.
 3.  Senaraikan empat contoh sumber mineral bukan logam.

Kebanyakan negara telah
menggunakan tenaga
nuklear untuk penjanaan
tenaga elektrik. Berikan
pendapat anda.

Menganalisis

B
ab

6

103
Sumber Semula Jadi Boleh Baharu: Air (Empangan Hidroelektrik)

Peta 6.1  Taburan beberapa stesen jana kuasa hidroelektrik di Malaysia

Taburan Sumber Boleh Baharu dan Sumber
Tidak Boleh Baharu di Malaysia

6.2

Empangan Kenyir (Terengganu)Empangan Bersia (Perak)

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

2
3

4

5

7 8

10

9

11

12

PETUNJUK

Sungai

Stesen
jana kuasa
hidroelektrik

Pergau
Temenggor
Bersia
Kenering
Chenderoh
Sg. Piah Bawah
Sg. Piah Atas
Kenyir
Batang Ai
Bakun
Murum
Tenom Pangi

11

12

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

6

1

Jumlah hujan kira-kira
2 600 mm setahun

menjadikan Malaysia
amat berpotensi
membangunkan

kuasa hidroelektrik

Empangan ialah tambak
yang dibina untuk
menahan aliran air

Air sungai yang diempang,
apabila dilepaskan akan

memutarkan turbin
dan menghasilkan

tenaga elektrik

Bahagian ini memfokuskan taburan beberapa sumber boleh baharu dan sumber tidak boleh
baharu utama di Malaysia.

B
ab

6

104
Empangan Bakun (Sarawak) Empangan Tenom Pangi (Sabah)

Mengapakah empangan
hidroelektrik sesuai
dibina di kawasan tanah
tinggi? Apakah risiko
pembinaan empangan
di kawasan ini?

Menganalisis

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

2
3

4

5

7 8

10

9

11

12

PETUNJUK

Sungai

Stesen
jana kuasa
hidroelektrik

Pergau
Temenggor
Bersia
Kenering
Chenderoh
Sg. Piah Bawah
Sg. Piah Atas
Kenyir
Batang Ai
Bakun
Murum
Tenom Pangi

11

12

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

6

1

(Sumber:  Diubah suai daripada Suruhanjaya Tenaga, 2015 dan Sarawak Integrated Water Resources, 2008)

Info
Empangan Bakun merupakan empangan hidroelektrik yang terbesar
di Malaysia. Empangan ini mampu menjana 2 400 MV tenaga elektrik.
Pada tahun 2020, dianggarkan 60 peratus daripada penjanaan tenaga
elektrik di Sarawak adalah bersumberkan hidroelektrik.

(Sumber: The International Hydropower Association, 2017)

B
ab

6

105
Sumber Semula Jadi Boleh Baharu: Hutan

Info
Berdasarkan Perlembagaan
Persekutuan, pengurusan
hutan berada di bawah
bidang kuasa kerajaan
negeri dan setiap negeri
dipertangungjawabkan
untuk menggubal dasar
dan undang-undang
perhutanan masing-masing.

(Sumber: Kementerian Sumber
Asli dan Alam Sekitar, 2017)

Pokok buluh Pokok mengkuang

Jenis hutan
dan tanih

Hutan Hujan Tropika
• Tanih aluvium
• Tanih laterit

Hutan Paya Air Tawar
• Tanih gambut
• Tanih aluvium

Hutan Paya Air Masin
• Tanih gambut
• Tanih aluvium

Hutan Pantai
• Tanih berpasir

Hutan Gunung
• Tanih laterit

Lokasi

• Bahagian tengah
Semenanjung Malaysia

• Bahagian pedalaman
Sabah dan Sarawak

•  Sekitar Tasik Chini, Tasik Bera,
Rompin dan Pekan (Pahang)

• Sabak Bernam dan
Tanjung Karang (Selangor)

• Dataran Hilir Perak
• Sekitar Sungai Lupar dan

Sungai Rajang (Sarawak)

• Laut Matang (Perak)
• Sebahagian pantai

Kuala Selangor
• Pantai Samarahan-Sadong

(Sarawak)
• Delta Labuk-Sugut (Sabah)

• Pantai Tanjung Rhu, Langkawi
(Kedah)

• Pulau Sipadan (Sabah)
• Pulau Talang-talang (Sarawak)
• Pantai Penarik (Terengganu)

• Gunung Kinabalu (Sabah)
• Pergunungan Iran (Sarawak)
• Gunung Jerai (Kedah)
• Gunung Tahan (Pahang)

Sumber hutan

• Cengal, meranti, merbau,
mersawa, jelutung, keruing,
nyatuh, buluh, rotan,
orkid, paku-pakis
dan tumbuhan herba

• Harimau, gajah, tapir, landak,
kancil dan monyet

• Pokok mengkuang, nipah,
palma, keladi air, putat, palas,
keriang, meranti jaya
dan semayur

• Ikan air tawar, katak, ular,
biawak, buaya, burung
dan kera

• Pokok bakau: Bakau minyak,
api-api, perepat dan tumu

• Ikan, siput, ketam, udang,
ular, burung, memerang,
keluang dan kera

• Pokok ru, tapak kuda,
mengkuang laut,
bebaru, pokok kelapa
dan rumput pantai

• Burung, tupai, ular, ketam,
siput dan serangga

• Rafflesia, periuk kera, pokok
renek, paku-pakis, lumut
dan kulampair

• Siamang, ular, burung,
serangga, musang
dan harimau dahan

Jadual 6.1  Contoh jenis hutan dan tanih, lokasi dan sumber hutan yang terdapat di Malaysia

106

B
ab

6
Pokok bakau Pokok kelapa Pokok renek

Jenis hutan
dan tanih

Hutan Hujan Tropika
• Tanih aluvium
• Tanih laterit

Hutan Paya Air Tawar
• Tanih gambut
• Tanih aluvium

Hutan Paya Air Masin
• Tanih gambut
• Tanih aluvium

Hutan Pantai
• Tanih berpasir

Hutan Gunung
• Tanih laterit

Lokasi

• Bahagian tengah
Semenanjung Malaysia

• Bahagian pedalaman
Sabah dan Sarawak

•  Sekitar Tasik Chini, Tasik Bera,
Rompin dan Pekan (Pahang)

• Sabak Bernam dan
Tanjung Karang (Selangor)

• Dataran Hilir Perak
• Sekitar Sungai Lupar dan

Sungai Rajang (Sarawak)

• Laut Matang (Perak)
• Sebahagian pantai

Kuala Selangor
• Pantai Samarahan-Sadong

(Sarawak)
• Delta Labuk-Sugut (Sabah)

• Pantai Tanjung Rhu, Langkawi
(Kedah)

• Pulau Sipadan (Sabah)
• Pulau Talang-talang (Sarawak)
• Pantai Penarik (Terengganu)

• Gunung Kinabalu (Sabah)
• Pergunungan Iran (Sarawak)
• Gunung Jerai (Kedah)
• Gunung Tahan (Pahang)

Sumber hutan

• Cengal, meranti, merbau,
mersawa, jelutung, keruing,
nyatuh, buluh, rotan,
orkid, paku-pakis
dan tumbuhan herba

• Harimau, gajah, tapir, landak,
kancil dan monyet

• Pokok mengkuang, nipah,
palma, keladi air, putat, palas,
keriang, meranti jaya
dan semayur

• Ikan air tawar, katak, ular,
biawak, buaya, burung
dan kera

• Pokok bakau: Bakau minyak,
api-api, perepat dan tumu

• Ikan, siput, ketam, udang,
ular, burung, memerang,
keluang dan kera

• Pokok ru, tapak kuda,
mengkuang laut,
bebaru, pokok kelapa
dan rumput pantai

• Burung, tupai, ular, ketam,
siput dan serangga

• Rafflesia, periuk kera, pokok
renek, paku-pakis, lumut
dan kulampair

• Siamang, ular, burung,
serangga, musang
dan harimau dahan

107

B
ab

6
Taburan Sumber Semula Jadi Tidak Boleh Baharu: Mineral

Peta 6.2  Taburan sumber tidak boleh baharu di Malaysia

Jenis
sumber Petroleum Gas asli Emas Arang batu

Lokasi

• Luar pesisir pantai
Kelantan dan
Terengganu

• Luar pesisir pantai
Sabah

• Luar pesisir pantai
Sarawak

• Luar pesisir pantai
Kelantan dan
Terengganu

• Luar pesisir pantai
Sabah

• Luar pesisir pantai
Sarawak

• Sekitar Raub
dan Kuala Lipis
(Pahang)

• Bau (Sarawak)
• Sekitar Rusila

(Terengganu)

• Silimpopon, Maliau
(Sabah)

• Bintulu, Mukah,
Merit-Pila, Silantek,
Balingian (Sarawak)

Kegunaan

• Menjana
tenaga elektrik

• Bahan api
kenderaan

• Industri
petrokimia

• Bahan bakar

• Bahan api
domestik

• Industri
petrokimia

• Bahan api
alternatif untuk
kenderaan

• Jongkong
emas

• Barangan
kemas

• Menjana
tenaga elektrik

• Melebur besi

U

5°U

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

Laut
China Selatan

Petroleum

Gas asli

Emas

Arang batu

Bandar

PETUNJUK

Bintulu

Merit-Pila

SilantekBau

Kuala Lipis

Rusila

Temangan

Raub

Silimpopon

Mukah

Info
Jabatan Mineral dan
Geosains Malaysia ialah
jabatan yang menyediakan
perkhidmatan
kepakaran dalam bidang
mineral, geosains dan
perlombongan bagi
menggalakkan pelaburan
dalam sektor mineral
dan perancangan
pembangunan negara.

Jadual 6.2  Contoh lokasi dan kegunaan sumber tidak boleh baharu

B
ab

6

108
Aktiviti 6.1

Tajuk: Sumber semula jadi boleh baharu dan tidak boleh baharu
di Malaysia

Objekif: Menyatakan taburan sumber semula jadi boleh baharu dan tidak
boleh baharu di Malaysia

Alatan:  Sticky notes, kertas sebak, pen penanda, pelekat
Langkah-langkah:
1.  Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
2.  Setiap kumpulan harus melukis sebuah peta Malaysia di atas kertas

sebak yang disediakan.
3.  Murid menggunakan pen penanda yang berbeza warna untuk

menandakan taburan sumber boleh baharu dan sumber tidak
boleh baharu.

4.  Setiap kumpulan akan membina galeri mini berkenaan sumber semula
jadi yang terdapat di Malaysia dan membuat pembentangan berkenaan
peta yang dihasilkan.

5.  Selepas pembentangan, setiap kumpulan akan bergerak ke setiap galeri
dan menambah maklumat yang berkaitan menggunakan sticky notes.

Latih Diri B
 1. Senaraikan dua

kawasan yang
dilitupi Hutan Paya
Air Tawar.

2.  Apakah tujuan
pembinaan
stesen jana kuasa
hidroelektrik
di Malaysia?

3.  Berikan dua contoh
barangan yang
diperbuat daripada
sumber petroleum.

U

5°U

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

Laut
China Selatan

Petroleum

Gas asli

Emas

Arang batu

Bandar

PETUNJUK

Bintulu

Merit-Pila

SilantekBau

Kuala Lipis

Rusila

Temangan

Raub

Silimpopon

Mukah

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

PAK–21: Lawatan Galeri

B
ab

6

109
Menyediakan bahan mentah dan bahan
asas kepada industri hiliran:
• Petroleum - Industri petrokimia
• Pasir - Industri pembinaan
• Kayu balak - Industri pembuatan perabot
• Hasil hutan - Industri kraf tangan

Membuka peluang pekerjaan dalam
pelbagai bidang mengikut sektor:
• Perkhidmatan
• Pembuatan
• Pembinaan
• Pertanian
• Perlombongan

dan pengkuarian

Glosari
Industri hiliran:  Industri yang berkembang daripada

penggunaan bahan mentah yang
telah diproses

Petrokimia:  Bahan kimia yang terhasil daripada
sumber petroleum dan gas asli

Kepentingan Sumber Semula Jadi dalam
Pembangunan Ekonomi di Malaysia

6.3

Sumber bahan
mentah

Peluang
 pekerjaan

Peratus Pekerja Mengikut Sektor pada Tahun 2015

PETUNJUK

Perkhidmatan

Pembuatan

Pembinaan

Pertanian

Perlombongan
dan pengkuarian

55.3%
24.2%

15.0%

4.6% 0.9%

(Sumber: Jabatan Perangkaan Malaysia, 2017)
Jumlah: 8.68 juta orang

Membangunkan pelbagai
infrastruktur untuk memudahkan
pengurusan sumber:

• Jalan raya
 - Lebuhraya Utara-Selatan
 - Lebuhraya Jerangau
• Pelabuhan
 - Pelabuhan Kemaman
 - Pelabuhan Bintulu
• Lapangan terbang
 - Lapangan Terbang Kerteh
• Landasan kereta api

(dibina lewat kurun ke-19 untuk
mengangkut bijih timah)

- Taiping ke Kuala Sepetang

Kemajuan
infrastruktur

Kepentingan
sumber

semula jadi

B
ab

6

110
Penjanaan pendapatan
negara melalui sektor yang
melibatkan bahan mentah:
• Petroleum
• Gas asli
• Kayu balak

Latih Diri C
 1. Berikan dua contoh industri

hiliran yang terdapat
di Malaysia.

2.  Bagaimanakah sumber
semula jadi mempengaruhi
kemajuan infrastruktur?

(Sumber: Jabatan Perangkaan dan Kementerian Kewangan Malaysia, Jun 2018)

Menjana
pendapatan

negara

Membangunkan bandar-bandar baharu yang dilengkapi
dengan pelbagai kemudahan:
• Kerteh dan Paka (Terengganu)
• Bintulu dan Miri (Sarawak)
• Sandakan (Sabah)

Kerteh (Terengganu)

Pembukaan
kawasan baharu

50
 1

03

25
4

72
5

97
 5

63

89
 4

65

0

100 000

200 000

300 000

400 000

500 000

600 000

700 000

800 000

Sektor

Keluaran Dalam Negara Kasar (KDNK) Mengikut Sektor
pada Tahun 2016 (RM juta)

KDNK (RM juta) PETUNJUK
Perkhidmatan
Pembinaan
Pertanian
Perlombongan
dan pengkuarian
Pembuatan

60
1

34
1

B
ab

6

111
mbasImbasI Kembali

Sumber Semula Jadi di Malaysia

• Hutan
• Suria
• Tanih
• Air • Emas

• Bijih timah
• Bijih besi
• Kuprum
• Bauksit

• Batu granit
• Gas asli
• Pasir
• Petroleum
• Arang batu
• Kaolin

• Hidroelektrik
• Suria
• Biomas
• Angin

Kepentingan sumber semula jadi

Kuiz Kendiri 6

Kuiz KENDIRI

Tanih

Empangan Murum

Emas

Kaolin

Sumber boleh baharu

Sumber tenaga boleh baharu

Sumber tidak boleh baharu

Contoh sumber mineral logam

Contoh sumber mineral
bukan logam

Sumber bahan
mentah

Menjana
pendapatan negara

Pembukaan
kawasan baharu

Kemajuan
infrastruktur

Peluang
pekerjaan

B
ab

6

112
Cabaran SumatifMindaCabaran

(a) Namakan empangan yang bertanda P, Q dan R.

(b) Apakah sumber mineral yang boleh didapati di kawasan yang bertanda X, Y dan Z?

2. Labelkan sumber mineral logam (L) dan sumber mineral bukan logam (BL).

3. Pada pendapat anda, apakah sumber tenaga boleh baharu yang berpotensi dibangunkan dengan
lebih giat di Malaysia? Mengapa?

4. Jelaskan beberapa strategi penjimatan sumber di negara kita bagi menjamin bekalan sumber
yang berterusan.

5. Pendapatan negara kita banyak bergantung kepada hasil pengeluaran sumber semula jadi seperti
petroleum, gas asli dan kayu balak. Jelaskan kaedah yang boleh dilaksanakan untuk mengelakkan
kebergantungan pendapatan negara terhadap sumber-sumber tersebut.

(a) Pasir

(b) Bauksit

(c) Emas

(d) Petroleum

(e) Batu granit

(f ) Kuprum

(g) Gas asli

(h) Bijih timah

(i) Bijih besi

(j) Arang batu

Peta 1

U
100°T 105°T 110°T 115°T

5°U
Laut

China SelatanSelat M
elaka

Laut
Sulu

X

Y

P
R

Q

Z

1.     Peta 1 menunjukkan lokasi empangan dan taburan mineral yang terdapat di Malaysia.
Berdasarkan peta yang diberi, jawab soalan-soalan yang berikut.

B
ab

6

113
Induksi Bab
Malaysia telah mengalami beberapa fasa perubahan struktur ekonomi sejak merdeka.
Kegiatan ekonomi memberi kesan terhadap pertumbuhan dan penguncupan ekonomi negara
serta kehidupan rakyat. Tahukah anda jenis kegiatan ekonomi yang terdapat di Malaysia?
Bagaimanakah bentuk taburan kegiatan ekonomi utama? Apakah faktor yang mempengaruhi
kegiatan ekonomi? Bolehkah anda jelaskan kepentingannya terhadap pembangunan negara?

Kegiatan Ekonomi
di Malaysia

Apakah yang akan anda pelajari? Info

7BA
B

3 Menjelaskan jenis kegiatan ekonomi primer,
sekunder dan tertier di Malaysia

3 Menjelaskan dengan contoh taburan kegiatan
ekonomi utama di Malaysia

3 Menghuraikan faktor yang mempengaruhi
kegiatan ekonomi di Malaysia

3 Membahaskan kepentingan kegiatan ekonomi
di Malaysia

Kuala Lumpur adalah antara 10 bandar
terbaik di dunia dari aspek pertumbuhan
pelancongan oleh World Travel and
Tourism Council (WTTC) pada tahun 2016.

(Sumber: Laporan Tahunan Program
Transformasi Negara, 2017)

CONTOH

B
ab

7

114
1 Jenis kegiatan ekonomi di Malaysia

Sektor primer Sektor sekunder Sektor tertier

4 Kepentingan
kegiatan ekonomi
di Malaysia

3 Faktor-faktor yang mempengaruhi kegiatan
ekonomi di Malaysia

Bentuk muka bumi

Tanih

Iklim

Saliran

Bahan mentah

2 Taburan kegiatan ekonomi di Malaysia

Sepintas lalu

Kemajuan ekonomi
negara

Peningkatan
infrastruktur

Proses pembandaran

Pengurangan import

Peningkatan
taraf hidup

Mewujudkan  peluang
pekerjaan

ManusiaFizikal

Teknologi

Pasaran

Modal

Buruh

Infrastruktur

Dasar kerajaan

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

B
ab

7

115

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Getah

Kelapa sawit

Nanas

Sayur-sayuran

Lada hitam

PETUNJUK

s

Bandar

Kudat

SandakanKota Kinabalu

Lahad
Datu

Tawau

Tenom

Tuaran

Papar

Kundasang

Kapit

Sri Aman

Miri

Bintulu

Kuching

Sibu

Kota Bharu

Kuala Berang

Ipoh
Cameron
Highlands

Kulim

Alor
Setar

Kuala
Krai

Kluang

Segamat

Kuala
Selangor
Jenis Kegiatan Ekonomi di Malaysia7.1

Kegiatan ekonomi merupakan kegiatan manusia yang menghasilkan pendapatan. Kegiatan
ekonomi di Malaysia terbahagi kepada tiga sektor, iaitu primer, sekunder dan tertier.

Merupakan kegiatan yang
mengeluarkan bahan mentah terus
daripada sumber semula jadi

Terdiri daripada:

Jenis
Kegiatan
Ekonomi

di Malaysia

Sektor primer

Pertanian

Perikanan

Pertanian

Perikanan

Pembalakan

Perlombongan

Penternakan

Info
Pertumbuhan prestasi ekonomi
di Malaysia pada tahun 2017 didominasi
oleh peningkatan dalam sektor pembuatan
dan perkhidmatan di samping pemulihan
dalam sektor pertanian.

(Sumber: Jabatan Perangkaan Malaysia, Mei 2018)

B
ab

7

116
Sektor sekunder

Merupakan aktiviti ekonomi yang
berasaskan bahan mentah

Memberi keutamaan dalam menukarkan
bahan mentah kepada barangan siap
kepada pengguna

Terdiri daripada:

Pembuatan sarung tangan

Latih Diri A
 1. Nyatakan tiga jenis sektor ekonomi utama di Malaysia.
 2.  Senaraikan tiga kegiatan ekonomi sektor tertier di Malaysia.

Merupakan kegiatan ekonomi yang
menawarkan pelbagai perkhidmatan

Disebut juga sebagai sektor perkhidmatan
  Sumbangannya memainkan peranan

penting kepada pembangunan negara
  Terdiri daripada:

Sektor tertier

Pendidikan

Pelancongan

Pengangkutan

Perdagangan

Kewangan

Pendidikan

Pembinaan

Pembuatan atau perindustrian

Pembinaan

B
ab

7

117
Antara contoh tanaman utama di Malaysia ialah kelapa sawit dan getah
  Kelapa sawit merupakan tanaman jualan terpenting di Malaysia manakala getah merupakan
tanaman jualan kedua terpenting

Peta 7.1  Taburan tanaman pertanian di Malaysia

Kawasan ladang getah Pokok getah

Kawasan tanaman getah

• Ipoh (Perak)
• Jasin dan Merlimau

(Melaka)
• Kluang, Labis, Segamat

dan Simpang Renggam
(Johor)

• Kuala Lipis dan Segi Tiga
Jengka (Pahang)

• Sibu, Marudi dan Sri Aman
(Sarawak)

• Lahad Datu, Tenom,
Keningau dan Kudat
(Sabah)

“Kadar pertumbuhan
pengeluaran getah di Malaysia
meningkat kepada 880.6 ribu
tan pada tahun 2017”.

Taburan Kegiatan Ekonomi Utama di Malaysia7.2

(Sumber: Majlis Promosi Eksport
Getah Malaysia, Mei 2018)

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Getah

Kelapa sawit

Nanas

Sayur-sayuran

Lada hitam

PETUNJUK

s

Bandar

Kudat

SandakanKota Kinabalu

Lahad
Datu

Tawau

Tenom

Tuaran

Papar

Kundasang

Kapit

Sri Aman

Miri

Bintulu

Kuching

Sibu

Kota Bharu

Kuala Berang

Ipoh
Cameron
Highlands

Kulim

Alor
Setar

Kuala
Krai

Kluang

Segamat

Kuala
Selangor

Sektor Primer: Sektor Pertanian

B
ab

7

118
“Industri sawit merupakan tunggak
kepada ekonomi Malaysia dan
memainkan peranan penting
membekal sumber makanan dan
tenaga kepada populasi global yang
semakin meningkat. Sehingga akhir
September 2017, kawasan tanaman
sawit negara meningkat kepada 5.79
juta hektar daripada 5.74 juta hektar
pada tahun 2016. Peningkatan tertinggi
dicatatkan di Sarawak”.

Info
Lembaga Minyak
Sawit Malaysia
(MPOB) merupakan
badan yang
bertanggungjawab
merancang, menyelidik
dan membangunkan
industri minyak sawit
dan kelapa sawit
di Malaysia.

Buah kelapa sawit

Pokok kelapa sawit

Kawasan tanaman kelapa sawit
• Teluk Intan (Perak)
• Kota Tinggi, Kulai dan Segamat (Johor)
• Muadzam Shah dan Segi Tiga Jengka (Pahang)
• Terengganu Tengah (Terengganu)
• Lahad Datu, Tawau dan Sandakan (Sabah)
• Bintulu dan Miri (Sarawak)

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Getah

Kelapa sawit

Nanas

Sayur-sayuran

Lada hitam

PETUNJUK

s

Bandar

Kudat

SandakanKota Kinabalu

Lahad
Datu

Tawau

Tenom

Tuaran

Papar

Kundasang

Kapit

Sri Aman

Miri

Bintulu

Kuching

Sibu

Kota Bharu

Kuala Berang

Ipoh
Cameron
Highlands

Kulim

Alor
Setar

Kuala
Krai

Kluang

Segamat

Kuala
Selangor

(Sumber: Lembaga Minyak Sawit Malaysia, 2017)

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

B
ab

7

119
Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

22

23 24

25

26

27

28

29

30

31

32
33 34

35

1 2

3

6

9 10

11

1312

14 15

20

21

17
18

19

7
5

8

4

PETUNJUK

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

Langkawi

Kangar

Alor Setar

Gurun

Kulim

Prai

Bayan Lepas

Batu Kawan

Kamunting

Tasek

Tanjung Malim

Bukit Beruntung

Shah Alam

Selat Klang Utara

Bangi

Nilai

Senawang

Alor Gajah

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

31

32

33

Batu Berendam

Larkin

Pasir Gudang

Mu’adzam Shah

Maran

Peramu

Gebeng

Kerteh

Gong Badak

Pengkalan Chepa

Pending

Kidurong

Limbang

Sepanggar

Inanam

Sandakan

Tawau

16

17

18

35

34

1630

Sektor Sekunder: Sektor Perindustrian

Peta 7.2  Taburan kawasan perindustrian di Malaysia

Perindustrian
melibatkan kegiatan
memproses bahan

mentah menjadi
barangan siap

Pada tahun 2016,
sektor pembuatan telah

meningkat sebanyak
4.4% dan menyumbang

RM255 bilion (23%)
kepada pertumbuhan

KDNK Malaysia

Kegiatan perindustrian di
Malaysia terbahagi kepada

dua, iaitu:

Industri berasaskan sumber

Industri bukan
berasaskan sumber

Perindustrian di Malaysia

B
ab

7

120
Industri
automotif

Industri
berasaskan getah

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

22

23 24

25

26

27

28

29

30

31

32
33 34

35

1 2

3

6

9 10

11

1312

14 15

20

21

17
18

19

7
5

8

4

PETUNJUK

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

Langkawi

Kangar

Alor Setar

Gurun

Kulim

Prai

Bayan Lepas

Batu Kawan

Kamunting

Tasek

Tanjung Malim

Bukit Beruntung

Shah Alam

Selat Klang Utara

Bangi

Nilai

Senawang

Alor Gajah

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

31

32

33

Batu Berendam

Larkin

Pasir Gudang

Mu’adzam Shah

Maran

Peramu

Gebeng

Kerteh

Gong Badak

Pengkalan Chepa

Pending

Kidurong

Limbang

Sepanggar

Inanam

Sandakan

Tawau

16

17

18

35

34

1630

(Sumber: Diubah suai daripada World Industrial Information, 2016)

Industri
elektronik

Industri
berasaskan kayu

Contoh industri bukan berasaskan sumber

Industri
elektrik dan
elektronik

• Barangan elektrik seperti
penyaman udara dan
televisyen

• Barangan elektronik seperti
komputer dan kamera

Industri
automotif

• Kereta, motosikal dan
pemasangan van, lori
serta trak

Contoh industri berasaskan sumber

Industri
berasaskan
kayu

• Perabot, papan lapis
dan kayu gergaji

Industri
berasaskan
getah

• Tayar, kasut
dan sarung tangan

Industri
berasaskan
kelapa sawit

• Minyak masak, sabun dan
barangan kosmetik

B
ab

7

121
Merupakan sektor perkhidmatan
yang utama di Malaysia sejak
awal tahun 1980-an

Perkembangan sektor
pelancongan secara tidak
langsung meningkatkan
keperluan perkhidmatan yang
lain seperti pengangkutan,
perhotelan dan perhubungan

Pulau Langkawi

Pulau Tioman

Peta 7.3  Taburan kawasan pelancongan di Malaysia

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

PETUNJUK:
P1 Pulau Langkawi
P2 Batu Ferringhi
P3 Pulau Pangkor
P4 Cameron Highlands
P5 Genting Highlands
P6 Port Dickson
P7 Pantai Klebang

P8 Desaru
P9 Pulau Tioman
P10 Cherating
P11 Taman Negara Pahang
P12 Rantau Abang
P13 Pulau Perhentian
P14 Pantai Irama

P15 Pantai Damai (Santubong)
P16 Taman Negara Niah
P17 Taman Negara Gunung Mulu
P18 Gunung Kinabalu
P19 Pulau Sipadan

P4 P11

P5

P1

P2

P14
P13

P3

P12

P10

P9
P6

P7

P8

P15

P19

P16

P17

P18

Sektor Tertier:
Sektor Pelancongan

P1

P9

Layari laman sesawang yang
berikut untuk mengetahui dengan
lebih lanjut berkaitan beberapa
kawasan pelancongan di Malaysia:
https://bukutekskssm.my/
Geografi/Tingkatan3/Nota10.html

Portal Geografi

Pulau Perhentian

P13

B
ab

7

122
Taman Negara Niah Pulau Sipadan

Laut
China Selatan

Selat Melaka

Laut Sulu

Laut
Sulawesi

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

PETUNJUK:
P1 Pulau Langkawi
P2 Batu Ferringhi
P3 Pulau Pangkor
P4 Cameron Highlands
P5 Genting Highlands
P6 Port Dickson
P7 Pantai Klebang

P8 Desaru
P9 Pulau Tioman
P10 Cherating
P11 Taman Negara Pahang
P12 Rantau Abang
P13 Pulau Perhentian
P14 Pantai Irama

P15 Pantai Damai (Santubong)
P16 Taman Negara Niah
P17 Taman Negara Gunung Mulu
P18 Gunung Kinabalu
P19 Pulau Sipadan

P4 P11

P5

P1

P2

P14
P13

P3

P12

P10

P9
P6

P7

P8

P15

P19

P16

P17

P18

(Sumber: Diubah suai daripada Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia, 2016)

Latih Diri B
 1. Mengapakah tanaman kelapa sawit dan getah sangat subur di Malaysia?
 2.  Berikan dua jenis kegiatan perindustrian di Malaysia.
 3.  Namakan dua pulau peranginan di pantai timur Semenanjung Malaysia.

P17

Gunung Kinabalu

P18 P19

B
ab

7

123
Bentuk muka bumi
  Bentuk muka bumi seperti tanah tinggi, tanah beralun, tanah

pamah dan pinggir laut yang terdapat di Malaysia dapat
mempengaruhi jenis kegiatan ekonomi yang dijalankan

Tanih
  Malaysia mempunyai pelbagai jenis tanih yang sesuai untuk

pelbagai jenis tanaman

Tanih aluvium

Tanih pasir

Jadual 7.2  Pengaruh tanih terhadap kegiatan pertanian
Jenis
tanih

Kegiatan
ekonomi Contoh kawasan

Aluvium Padi sawah • Dataran Kedah (Kedah)
• Tanjung Karang (Selangor)

Laterit
• Getah • Segi Tiga Jengka (Pahang)

• Labis (Johor)

• Kelapa
sawit

• Sri Aman (Sarawak)
• Tawau (Sabah)

Gambut Nanas
• Rengit (Johor)
• Pontian (Johor)
• Labis (Johor)

Pasir
• Gajus • Pantai Kelantan dan Terengganu

• Kelapa • Bagan Datoh (Perak)

Beris Kenaf • Pasir Puteh (Kelantan)
• Setiu, Marang dan Besut (Terengganu)

Jadual 7.1  Jenis bentuk muka bumi dan kegiatan ekonomi

Faktor Fizikal

Jenis bentuk
muka bumi Kegiatan ekonomi

Tanah pamah
• Pertanian: Penanaman padi, getah dan kelapa sawit
• Pengangkutan: Pembinaan jalan raya, jalan kereta api dan lapangan terbang
• Perindustrian: Pembinaan kilang

Tanah tinggi • Pertanian: Tanaman teh, sayur-sayuran dan bunga-bungaan
• Pelancongan

Pinggir laut
• Perikanan
• Pelancongan
• Pelabuhan

Cameron Highlands (Pahang)

Faktor-faktor yang Mempengaruhi Kegiatan Ekonomi
di Malaysia

7.3

B
ab

7

124
Iklim
   Malaysia mengalami iklim Khatulistiwa
 Purata suhu Malaysia ialah 27°C dengan jumlah hujan tahunan

melebihi 2 600 mm
  Iklim yang panas dan lembap sepanjang tahun mempengaruhi

jenis kegiatan ekonomi seperti pertanian, pelancongan,
perikanan dan pembalakan

Pelbagai jenis tanaman seperti padi, getah, kelapa sawit, koko,
nanas, kopi dan lada hitam dapat hidup dengan subur

Cuaca yang sejuk dengan suhu yang sederhana, iaitu kira-kira
18°C di kawasan tanah tinggi seperti Kundasang (Sabah) dan
Cameron Highlands (Pahang) amat sesuai bagi penanaman
teh, sayur-sayuran dan bunga-bungaan

Bahan mentah
  Malaysia mempunyai pelbagai bahan mentah yang

diperoleh daripada sumber mineral, hutan dan pertanian
   Bahan mentah primer boleh diproses untuk

menghasilkan barangan sekunder

Saliran
  Malaysia memiliki saliran yang baik
  Dengan adanya pengairan baik maka kegiatan pertanian juga

dapat dijalankan dengan baik
 Contoh: Penanaman padi memerlukan pengairan baik untuk

proses penanaman seperti penanaman padi di Dataran
Kedah-Perlis

Kegiatan pelancongan, iaitu pelancongan air seperti Melaka River
Cruise juga dapat dijalankan apabila adanya sistem saliran
yang baik

Kayu balak

Jadual 7.3   Bahan mentah yang digunakan dalam sektor
perindustrian

Bahan mentah Kegiatan ekonomi

Kayu balak Industri perabot, papan dan kayu gergaji

Kelapa sawit Minyak masak, sabun dan lilin

Getah Sarung tangan dan tayar

Petroleum dan
gas asli Minyak pelincir, plastik dan cat

Kaolin Tembikar dan jubin

Batu kapur Simen

Melaka River Cruise (Melaka)

Tali air di sawah padi

Kundasang (Sabah)

B
ab

7

125
Faktor Manusia

Infrastruktur

Kewujudan jaringan pengangkutan yang baik seperti jalan raya, jalan
kereta api, jalan air dan jalan udara memudahkan proses pengangkutan
bahan mentah dari sumbernya ke kilang dan barangan siap ke pasaran

Pengangkutan yang cekap dalam sektor pertanian amat perlu bagi
mengangkut barangan pertanian yang cepat rosak seperti sayur-sayuran
dan buah-buahan untuk terus ke pasaran

Sistem pengangkutan dalam negara yang efisien juga diperlukan dalam
sektor pelancongan, terutamanya untuk keselesaan pelancong luar
negara datang melancong ke Malaysia

Kemajuan telekomunikasi negara juga telah membantu kepesatan
pembangunan ekonomi melalui penggunaan Internet, telekonferens
dan kemajuan ICT yang dapat mempercepatkan perhubungan antarabangsa

Teknologi

Kegiatan ekonomi di Malaysia bertambah maju dengan
adanya penggunaan teknologi yang canggih dan moden

Penggunaan teknologi yang canggih dan moden dapat:
 -  mempercepatkan kerja
 -  meningkatkan kualiti produk
 -  mengurangkan pencemaran
 -  menjimatkan kos
 -  meningkatkan jumlah keluaran
 -  meningkatkan keselamatan

Dasar Kerajaan

Kerajaan Malaysia telah mengadakan dasar-dasar untuk mendorong
peningkatan ekonomi negara, iaitu:
- Dasar Pertanian Negara yang berperanan memaksimumkan sumbangan sektor

pertanian kepada Keluaran Dalam Negara Kasar (KDNK)
- Pelan induk perindustrian yang berperanan merangka secara terperinci

kegiatan sektor perindustrian dan sektor industri kecil untuk menghasilkan
penggunaan sumber secara optimum

- Dasar Pendidikan Kebangsaan yang berperanan memenuhi keperluan tenaga
kerja mahir

Selain itu, Pihak Berkuasa Kemajuan Pekebun Kecil Perusahaan Getah (RISDA)
juga diwujudkan bagi menjalankan penanaman semula getah untuk pekebun
kecil manakala Lembaga Penyatuan dan Pemulihan Tanah Persekutuan
(FELCRA) dan Lembaga Kemajuan Tanah Persekutuan (FELDA) memainkan
peranan untuk membuka kawasan pertanian baharu

Penggunaan robotik
dalam industri automotif

Landasan Lapangan Terbang
Antarabangsa Kuala Lumpur (KLIA)

B
ab

7

126
Jadual 7.4  Pengaruh teknologi terhadap kegiatan ekonomi
Teknologi Kegiatan ekonomi Contoh

Jentera/ mekanikal

• Pertanian • Jentera membajak dan menuai padi

• Perindustrian • Pelbagai mesin di kilang membuat pakaian,
makanan dan perabot

• Perlombongan • Jentera penggerudian petroleum

• Pembalakan • Kren dan jentolak

Teknologi Maklumat dan
Komunikasi atau Information and
Communication Technology (ICT)

• Kewangan • Mesin juruwang elektronik (ATM)

• Pendidikan • Komputer dan Internet

Pembiakan baka

• Pertanian
• Perhutanan

• Pembiakan tumbuh-tumbuhan melalui tisu
• Teknologi in vitro serta rawatan silvikultur

• Penternakan
• Perikanan • Permanian beradas dan suntikan hormon

Polimer • Perindustrian • Industri berasaskan plastik dan getah

Penapaian • Perindustrian • Industri farmaseutikal dan makanan

Seramik • Perindustrian • Bahan binaan, alatan tandas dan kraf tangan

Robotik • Perindustrian • Pemasangan kereta

Gema bunyi • Perikanan • Pengesanan ikan dalam laut

Sistem Kedudukan Sejagat atau
Global Positioning System (GPS) • Pengangkutan • Sistem pengangkutan pintar

Seismik • Perlombongan • Mengesan kawasan petroleum

Nanoteknologi • Perindustrian • Pengeluaran litar elektronik

Kimia • Perindustrian • Pembuatan cat dan baja

Sistem Maklumat Geografi atau
Geography Information System (GIS) • Perkhidmatan

• Pemetaan kawasan
• Menganggarkan guna tanah
• Mengesan kawasan bencana

Aktiviti 7.1

Tajuk:  Faktor fizikal yang mempengaruhi kegiatan ekonomi di Malaysia
Objektif:  Menghasilkan peta minda yang sesuai tentang faktor-faktor yang mempengaruhi

kegiatan ekonomi di Malaysia
Alatan:  Tablet atau komputer riba
Langkah-langkah:
 1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
 2.  Setiap kumpulan perlu menyenaraikan faktor yang mempengaruhi kegiatan ekonomi di Malaysia.
 3.  Murid perlu menyediakan peta minda yang kreatif dan dibentangkan di hadapan kelas.

PAK–21: Peta Minda

B
ab

7

127
Latih Diri C
Nyatakan tiga faktor yang mempengaruhi
kegiatan ekonomi di Malaysia.

Buruh

Menurut Jabatan Perangkaan Malaysia (2017), tenaga buruh
merujuk mereka yang berumur 15 hingga 64 tahun sama ada
bekerja atau menganggur

Sehingga Mei tahun 2017, terdapat kira-kira 14.96 juta guna
tenaga buruh tempatan di Malaysia

Malaysia juga menerima tenaga buruh asing dari negara luar
seperti Indonesia, Bangladesh, Filipina, Myanmar, Vietnam dan
China bagi menampung kekurangan buruh dalam pelbagai sektor

Pasaran

Pasaran boleh dibahagikan kepada dua jenis, iaitu:
 - Pasaran tempatan
 - Pasaran antarabangsa

Kuasa beli pengguna yang tinggi membolehkan produk
dapat dipasarkan dengan lebih banyak

Lokasi pasaran tempatan meliputi kompleks beli-belah,
pasar borong, kedai runcit dan gerai

Modal

Kemajuan ekonomi sesebuah negara bergantung
kepada jumlah modal sedia ada

Terdapat dua jenis modal di Malaysia, iaitu modal
domestik dan pelaburan langsung asing

Bagi menggerakkan kegiatan ekonomi negara, agensi yang
bertanggungjawab untuk mengeluarkan modal domestik adalah seperti
Majlis Amanah Rakyat (MARA)

Pelaburan langsung asing pula diperoleh melalui kemasukan pelabur asing ke Malaysia
dan melaburkan modal untuk membuka kilang, perniagaan dan ladang

Kompleks beli-belah

Buruh mahir

Majlis Amanah Rakyat
(MARA)

Info
Terdapat tiga jenis buruh, iaitu buruh
mahir, buruh separa mahir dan buruh
tidak mahir

B
ab

7

128
Glosari
Kuasa beli: Kemampuan seseorang

untuk membeli barangan
dan perkhidmatan

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mengetahui dengan lebih lanjut
berkaitan ekonomi negara:
https://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota11.html

Portal Geografi

Kepentingan Kegiatan Ekonomi di Malaysia7.4

Kegiatan ekonomi di Malaysia memainkan peranan yang penting terhadap pembangunan
negara. Antara kepentingan kegiatan ekonomi adalah seperti yang berikut:

Peningkatan taraf hidup

Penduduk dapat meningkatkan taraf hidup
mereka apabila melibatkan diri dalam kegiatan
ekonomi

Petunjuk taraf hidup boleh dilihat melalui
peningkatan jumlah pendapatan per kapita
keluarga, perumahan yang selesa, tahap
pendidikan dan lain-lain kemudahan

Peningkatan pendapatan penduduk
membolehkan kuasa beli, taraf kesihatan dan
tahap pendidikan penduduk turut meningkat

Mewujudkan peluang pekerjaan

Kepelbagaian kegiatan ekonomi dapat
menyediakan peluang pekerjaan
menyebabkan kadar pengangguran
di Malaysia berkurangan

Prestasi eksport dan pengeluaran
perindustrian yang semakin kukuh juga
telah mewujudkan peluang pekerjaan
dalam sektor primer, sekunder dan tertier

Kemajuan ekonomi negara

Kegiatan ekonomi dapat menyumbangkan
pendapatan untuk membiayai perbelanjaan
mengurus dan mentadbir negara

Pendapatan negara diperoleh daripada
cukai, hasil eksport, kedatangan pelancong
asing dan keuntungan aktiviti perniagaan

Menurut Perbadanan Pembangunan
Perdagangan Luar Malaysia, sektor
perkhidmatan khususnya pendidikan dan
pelancongan telah menjadi pemacu utama
kepada pertumbuhan ekonomi di Malaysia

Pemindahan teknologi

Pemindahan teknologi melibatkan pemindahan
kemahiran, kepakaran dan teknik dari satu negara
ke negara lain melalui proses pembelajaran,
pengalaman dan latihan

Di Malaysia, terdapat dua cara pemindahan
teknologi dilaksanakan, iaitu:

• Latihan pekerja
 • Latihan sambil kerja

Pemindahan teknologi juga dilakukan melalui
proses penyelidikan dan pembangunan (R&D)

B
ab

7

129
Pengurangan import

Kegiatan ekonomi tempatan mengurangkan
pergantungan negara kepada barangan import

Kerajaan telah mengambil beberapa langkah bagi
mengurangkan import, iaitu:
-  Menggalakkan sektor Industri Kecil Sederhana (IKS)
-  Menggalakkan pengeluaran sektor pertanian seperti

buah-buahan, sayur-sayuran, perikanan dan ternakan

Peningkatan infrastruktur

Kemajuan ekonomi yang pesat di negara kita menggalakkan pambangunan infrastruktur moden
 Berikut adalah infrastruktur yang disediakan, iaitu:

Jenis
infrastruktur Penerangan

Jalan raya dan
lebuh raya

Meningkatkan darjah ketersampaian penduduk ke sesuatu kawasan, contohnya
Lebuhraya Utara Selatan (PLUS) dan Lebuhraya Pantai Timur

Jalan kereta api

Sistem pengangkutan kereta api elektrik seperti Transit Aliran Massa atau Mass Rapid
Transit (MRT), Tren Laju Antara Bandar atau Electric Train Services (ETS), Transit Aliran
Ringan atau Light Rail Transit (LRT) dan Ekspres KLIA atau Express Rail Link (ERL) dibina
untuk mengurangkan kesesakan lalu lintas

Pengangkutan
udara

Pembinaan lapangan terbang antarabangsa seperti Lapangan Terbang Antarabangsa
Kuala Lumpur (KLIA) dan Lapangan Terbang Antarabangsa Pulau Pinang telah
meningkatkan industri pelancongan negara dan kegiatan ekonomi yang lain

Pelabuhan Pelabuhan antarabangsa seperti Pelabuhan Klang dan Pelabuhan Tanjung Pelepas telah
memudahkan urusan import dan eksport

Latih Diri D
Nyatakan tiga kepentingan kegiatan ekonomi kepada negara.

Putrajaya

Proses pembandaran (Urbanisasi)

Kegiatan ekonomi telah menyumbang kepada proses pembandaran
 Perkembangan bandar Petaling Jaya, Shah Alam dan Bayan Lepas

berlaku akibat kegiatan perindustrian
 Kegiatan sektor perkhidmatan juga telah menyebabkan wujud

pertumbuhan bandar Putrajaya dan Cyberjaya
 Kepelbagaian kegiatan ekonomi turut menambahkan peluang

pekerjaan dan menggalakkan penghijrahan penduduk luar bandar
ke bandar untuk mendapatkan pekerjaan

Kemajuan ekonomi secara tidak langsung menyebabkan
perkembangan dan perluasan saiz serta pertambahan fungsi bandar

Info
Industri Kecil dan Sederhana
(IKS) merupakan perusahaan
perkilangan atau syarikat
yang menyediakan
perkhidmatan berkaitan
perkilangan dengan pusing
ganti tahunan tidak melebihi
RM25 juta.

(Sumber: Jabatan Penerangan
Malaysia, Julai 2018)B

ab
 7

130
mbasImbasI Kembali

Kuiz Kendiri 7

Kuiz KENDIRI

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat tentang
Human Factors that Affect Agriculture:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video7.mp4

Portal Geografi

• Sektor primer
• Sektor sekunder
• Sektor tertier

• Pertanian
• Perindustrian
• Pelancongan

• Peningkatan taraf hidup
• Kemajuan ekonomi negara
• Mewujudkan peluang

pekerjaan
• Pemindahan teknologi
• Peningkatan infrastruktur
• Proses pembandaran
• Pengurangan import

• Faktor fizikal
- Bentuk muka bumi
- Tanih
- Iklim
- Saliran
- Bahan mentah

• Faktor manusia
- Dasar kerajaan
- Infrastruktur
- Teknologi
- Modal
- Pasaran
- Buruh

Jenis kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Taburan kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Faktor-faktor
yang
mempengaruhi
kegiatan
ekonomi di
Malaysia

Kepentingan
kegiatan
ekonomi
di Malaysia

Kegiatan Ekonomi di Malaysia

B
ab

7

131
Cabaran Sumatif

1. Peta 1 menunjukkan taburan sektor pertanian, perindustrian dan pelancongan.

Namakan lokasi di dalam Peta 1 berikut mengikut sektor yang tepat.

2. Berikan dua jenis tanaman ladang utama yang terdapat di Malaysia.

3. Apakah produk yang dihasilkan oleh industri berasaskan getah?

4.  Jelaskan tiga kepentingan kegiatan ekonomi di Malaysia.

5. Teknologi pembungkusan Green-Blue dapat menyokong kelestarian alam sekitar dan perniagaan.
Berikan pendapat anda.

MindaCabaran

(a)

(b)

(c)

Kepentingan
kegiatan ekonomi

K1 :

K2 :

G1 :

G2 :

P1 :

P2 :

P3 :

P4 :

E1 :

E2 :

U

100°T 105°T 110°T 115°T

5°U

Laut
China Selatan

G1

K1

P2

P3

G2

E2P1

K2

P4
E1

PETUNJUK
E: Perindustrian
K: Kelapa sawit
G: Getah
P: Pelancongan

Peta 1

B
ab

7

132
Tumbuh-Tumbuhan Semula Jadi
dan Hidupan Liar di Dunia

Sumber Semula Jadi Utama
dan Kerjasama Ekonomi di Dunia

Geografi
Kawasan
Dunia

Geografi Kawasan dalam
bahagian ini merupakan kajian
yang lebih meluas tentang
ciri tumbuh-tumbuhan semula
jadi dan hidupan liar bagi
kawasan-kawasan yang berbeza.
Murid juga dapat mempelajari
sumber semula jadi utama dan
kerjasama ekonomi di dunia.
Mari kita kenali tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar di kawasan Gurun Panas,
Hutan Monsun Tropika, Hutan Daun Luruh Sederhana dan Hutan Konifer. Bolehkah anda
jelaskan ciri tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar yang terdapat di kawasan-kawasan
yang dinyatakan di atas? Apakah kepentingan tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar
di kawasan-kawasan tersebut?

Tumbuh-tumbuhan
Semula Jadi dan
Hidupan Liar di Dunia

Induksi Bab

8BA
B

Apakah yang akan anda pelajari?

Info

3 Mengenal pasti tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan
liar di Gurun Panas, Hutan Monsun Tropika, Hutan Daun Luruh
Sederhana dan Hutan Konifer

3 Menjelaskan melalui contoh ciri tumbuh-tumbuhan semula
jadi dan hidupan liar

3 Merumuskan kepentingan tumbuh-tumbuhan semula jadi
dan hidupan liar

Hari Hidupan Liar Sedunia
atau World Wildlife Day
disambut pada 3 Mac
setiap tahun untuk
meraikan dan memupuk
kesedaran tentang
hidupan liar di dunia.

Joshua Tree National Park (Gurun Mojave)

B
ab

8

134
Sepintas lalu

1

2 3

Taburan tumbuh-tumbuhan semula jadi dan hidupan liar di Gurun Panas,
Hutan Monsun Tropika, Hutan Daun Luruh Sederhana dan Hutan Konifer

Ciri tumbuh-tumbuhan semula
jadi dan hidupan liar di Gurun
Panas, Hutan Monsun Tropika,
Hutan Daun Luruh Sederhana
dan Hutan Konifer

Kepentingan tumbuh-tumbuhan
semula jadi dan hidupan liar

Tumbuh-tumbuhan semula jadi

23½°U

23½°S

0°

Petunjuk

Kawasan Hutan Daun
Luruh Sederhana

Kawasan Hutan Monsun Tropika

Kawasan Gurun Panas

Kawasan Hutan Konifer

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

U

Lautan
Selatan

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

(Sumber: Diubah suai daripada Atlas Eksplorasi Geografi Tingkatan 1-5, 2010)

Penghalang hakisan

Sumber perubatan

Ekonomi

Pelancongan

Hidupan liar

B
ab

8

135
Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi dan Hidupan
Liar di Dunia

8.1

Peta 8.1 Taburan Gurun Panas

Kawasan Gurun Panas meliputi Gurun Thar, Gurun
Arab, Gurun Iran, Gurun Mojave, Gurun Sahara,
Gurun Atacama dan Gurun Besar Australia

Tumbuh-tumbuhan di kawasan gurun terdiri
daripada tumbuh-tumbuhan yang tahan
cuaca panas

Pokok jenis xerofit sahaja yang boleh hidup
di kawasan ini

Pokok-pokok di kawasan ini juga tumbuh secara
jarang-jarang

Contoh tumbuh-tumbuhan semula jadi yang
terdapat di kawasan gurun ialah kaktus, prickly
pear, semak samun berduri, rumput esparto dan
pokok akasia bantut

Tumbuh-tumbuhan ini mempunyai akar panjang
yang menjalar ke dalam tanah atau merebak
di permukaan bumi untuk menyerap air

Pokok di kawasan gurun mempunyai daun
berkilat, liat dan berbulu

Kala jengking

Gurun Panas

Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang kala jengking:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota12.html

Portal Geografi

Kawasan Gurun Panas

PETUNJUK

Gurun
Mojave

Gurun
Atacama

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Gurun
Iran

Gurun Thar

Gurun
Arab

Gurun
Besar
Australia

Gurun
Kalahari

Lautan
Selatan

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

U

Gurun
Sahara

Ciri tumbuh-tumbuhan semula jadi

Rumput esparto

B
ab

8

136
Info
Kodok merupakan
amfibia yang boleh duduk
tertimbus sehingga 11
bulan di kawasan gurun
kerana kulitnya yang kalis
air dapat menyimpan
kelembapan dalam badan.

Kawasan Gurun Panas

PETUNJUK

Gurun
Mojave

Gurun
Atacama

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Gurun
Iran

Gurun Thar

Gurun
Arab

Gurun
Besar
Australia

Gurun
Kalahari

Lautan
Selatan

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

U

Gurun
Sahara

Kodok

Ciri hidupan liar

Kebanyakan hidupan liar di kawasan ini adalah
jenis nokturnal

Hidupan liar di Gurun Panas menjimatkan tenaga dan
air di dalam badan dengan berteduh di bawah pokok
atau bersembunyi di dalam lubang dan
hanya bergerak aktif pada waktu malam untuk
mencari makanan

Contoh hidupan liar yang hidup di kawasan ini ialah
unta, kala jengking, tikus jerboa, cicak hutan, biawak
pasir, musang fennec, addax antelope dan rusa gazelle

Glosari

Xerofit:  Tumbuhan yang dapat
hidup atau tumbuh di
persekitaran yang kering

Nokturnal: Hidupan yang aktif pada
waktu malam

(Sumber: Diubah suai daripada Atlas & Resos Geografi KBSM Tingkatan 1, 2005)

(Sumber: Atlas Eksplorasi
Geografi, 2011)

Kaktus

B
ab

8

137
Peta 8.2  Taburan Hutan Monsun Tropika

Tumbuh-tumbuhan di kawasan ini terdiri
daripada tumbuh-tumbuhan berkayu keras
seperti pokok jati, penaga, cendana, jelutung,
buluh dan rotan

Pokok-pokok dalam hutan ini tumbuh antara
20 hingga 30 meter

Mempunyai daun pokok yang banyak dan lebar
bagi mendapatkan cahaya matahari

Hujung daun berbentuk tirus

Hutan ini jarang dan kelihatan berlapis-lapis
tetapi tidak begitu nyata

Hutan Monsun Tropika

Kawasan Hutan
Monsun Tropika

Petunjuk

India

Bangladesh
Myanmar

Thailand
Sri
Lanka

Jawa Timur &
Nusa Tenggara

Laos
Luzon
(Filipina)

Lautan
Selatan

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Hindi

U

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Ciri tumbuh-tumbuhan semula jadi

Pokok jati Pokok buluh Monyet

Hutan Monsun Tropika tumbuh di kawasan
India, Sri Lanka, Bangladesh, Filipina, Myanmar,
Thailand dan Laos yang mengalami musim
kering dan musim hujan yang nyata

Contoh kawasan Hutan Monsun Tropika
di dunia:

- India: Mangalore
 - Myanmar: Mandalay, Yangon
 - Thailand: Nakhon Ratchasima, Kanchanapuri
 - Sri Landa: Taman Negara Yala

B
ab

8

138
Info
Pelancong boleh
menemui salah satu
bunga terbesar
di dunia, iaitu Rafflesia
kerrii di Taman Negara
Khao Sok (Thailand).

Kawasan Hutan
Monsun Tropika

Petunjuk

India

Bangladesh
Myanmar

Thailand
Sri
Lanka

Jawa Timur &
Nusa Tenggara

Laos
Luzon
(Filipina)

Lautan
Selatan

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Hindi

U

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Rafflesia kerrii

Harimau bengal

Buaya

Ciri hidupan liar

Kebanyakan haiwan di kawasan ini terdiri
daripada haiwan yang berbulu nipis, kulit
berkedut dan bersaiz besar

Haiwan seperti rusa dan gajah terdapat
di lapisan lantai hutan

Di lapisan atas hutan pula terdapat monyet
dan pelbagai jenis burung

Terdapat juga haiwan jenis karnivor seperti
harimau bengal, ular dan buaya

(Sumber: Diubah suai daripada Atlas Eksplorasi Geografi Tingkatan 1-5, 2010)

B
ab

8

139
Peta 8.3  Taburan Hutan Daun Luruh Sederhana

Kawasan Hutan Daun Luruh Sederhana
meliputi kawasan Amerika Utara, Jepun,
New Zealand, Amerika Selatan, Eropah Barat,
Korea Selatan dan Australia

Contoh kawasan Hutan Daun Luruh
Sederhana di dunia:

- Australia: Tasmania
 - Eropah Barat: Scotland, Ireland, Jerman
 - Kanada: Southwestern Ontario
 - Korea Selatan: Seryang-Je, Gyeongsangnam

Hutan Daun Luruh Sederhana

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat tentang
Hutan Daun Luruh Sederhana:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video8.mp4

Portal Geografi

Kawasan Hutan Daun
Luruh Sederhana

Petunjuk

Selatan Chile

Eropah
Barat

China

Korea
Utara

Korea Selatan

Jepun

Kanada

Amerika
Syarikat

Mexico

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Chile
Australia

New
Zealand

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

U

Lautan
Selatan

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Ciri tumbuh-tumbuhan semula jadi

Pokok daun luruh mempunyai daun yang nipis
dan lembut

Batang pokok mempunyai kulit tebal untuk
mengurangkan transpirasi semasa musim sejuk

Batang pokok berbentuk silinder dan
mempunyai cabang dahan yang lebih banyak

Spesies pokok kayu keras sederhana sangat
bernilai untuk kegiatan pembalakan

Contoh spesies pokok yang terkenal
termasuklah oak, ash, elm, berangan, maple,
poplar dan bic

Pokok bic

B
ab

8

140
Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang Badger:
http://bukutekskssm.my/
Geografi/Tingkatan3/Nota13.html

Portal Geografi

Kawasan Hutan Daun
Luruh Sederhana

Petunjuk

Selatan Chile

Eropah
Barat

China

Korea
Utara

Korea Selatan

Jepun

Kanada

Amerika
Syarikat

Mexico

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Chile
Australia

New
Zealand

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

U

Lautan
Selatan

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Glosari

Transpirasi:  Kehilangan air melalui
liang-liang seni pada permukaan
tumbuhan (terutamanya stoma)
secara penyejatan

Hibernasi:  Keadaan tidak aktif atau tidur
sepanjang musim sejuk

Ciri hidupan liar

Hidupan liar yang hidup di kawasan
ini terdiri daripada hidupan yang
dapat menyesuaikan diri dengan
perubahan musim

Sesetengah hidupan liar seperti
chipmunk berhijrah atau berhibernasi
pada musim sejuk

Contoh hidupan liar: White letter hairstreak,
lesser purple emperor, rusa, badger, tupai
merah, beaver dan musang merah

Hidupan liar jenis burung adalah seperti
burung belatuk hitam dan burung hantu

(Sumber: Diubah suai daripada Atlas Eksplorasi Geografi Tingkatan 1-5, 2010)

Beaver

Badger

B
ab

8

141
Peta 8.4  Taburan Hutan Konifer

Hutan Konifer

Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang Hutan Konifer:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video9.mp4

Portal Geografi

Kawasan Hutan Konifer

Petunjuk

Amerika
Syarikat

Kanada
Utara

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Hindi

U

Lautan
Selatan

Eropah

Rusia

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Glosari

Fros: Keadaan yang wujud apabila suhu
permukaan bumi jatuh di bawah
takat beku (0°C atau 32°F) sehingga
terbentuknya hablur air yang halus

Ciri tumbuh-tumbuhan semula jadi

Terdapat beberapa spesies pokok sahaja
di kawasan ini.

Contoh pokok: Pain, fir, sprus dan cedar
   Kanopi pokok berbentuk kon untuk

mengelakkan salji terkumpul di atasnya
   Batang pokok berkulit tebal, lurus

dan tinggi
   Kepadatan pokok adalah sederhana
   Daun bersaiz kecil, halus dan berbentuk

jarum untuk mengelakkan kehilangan air
melalui proses transpirasi

Permukaan daun bersalut lilin untuk
mengelakkan ancaman fros

Pokok konifer mempunyai akar yang
pendek dan sesuai tumbuh di tanih podzol
pada musim sejuk

Kawasan hutan ni meliputi Amerika Utara,
Kanada Utara, Eropah dan Rusia

Contoh kawasan Hutan Konifer di dunia:
 - Rusia: Sayan Mountain, Samara Mountain
 - Kanada Utara: Fort Smith, Edmonton
 - Amerika Syarikat: Fort Yukon (Alaska)
 - Eropah: Sweden, Finland

Pokok fir

B
ab

8

142
Kawasan Hutan Konifer

Petunjuk

Amerika
Syarikat

Kanada
Utara

23½°U

23½°S

0°

Lautan Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Hindi

U

Lautan
Selatan

Eropah

Rusia

Lautan
Pasifik

Lautan
Pasifik

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat
tentang Moose Loses Antler:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video10.mp4

Portal Geografi

Latih Diri A
 1. Mengapakah pokok

jenis xerofit sahaja
boleh tumbuh
di kawasan
Gurun Panas?

2. Mengapakah daun
pokok di Hutan Monsun
Tropika banyak
dan lebar?

3.  Mengapakah
permukaan daun
Hutan Konifer bersalut
lilin?

Ciri hidupan liar

Hidupan liar seperti burung dan
binatang sangat aktif pada musim
panas kerana mencari makanan

Pada musim sejuk, rusa dan burung
akan berpindah ke kawasan yang
lebih panas di bahagian selatan

Contoh hidupan liar adalah seperti
beruang, moose, lynx dan tupai merah

Hidupan liar jenis burung pula adalah
seperti burung hantu, belatuk, burung
blue jay dan burung raven

(Sumber: Diubah suai daripada Coniferousforest.com, Julai 2018)
Lynx

Moose

B
ab

8

143
Kepentingan Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi
dan Hidupan Liar di Dunia

8.2

Pelancongan

Batang pokok Hutan Konifer dan Hutan Monsun
Tropika digunakan untuk tujuan pembalakan
yang menghasilkan sumber kayu balak untuk
dieksport dan juga membekalkan bahan mentah
untuk membuat kertas

Aktiviti pembalakan telah membuka peluang
pekerjaan kepada penduduk di kawasan tersebut

Ekonomi

Kebanyakan kawasan hutan semula jadi di dunia sesuai
dijadikan sebagai pusat ekopelancongan

81% daripada Hutan Monsun Tropika adalah terdiri daripada
Erawan National Park di Thailand dan menempatkan hidupan
liar yang hampir pupus. Sebagai contoh gajah dijadikan
sebagai pengangkutan untuk menjelajah kawasan
Erawan National Park

Di kawasan Gurun Panas, unta turut dijadikan sebagai
pengangkutan dan tarikan pelancong

Erawan National Park (Thailand)

Unta di Gurun Panas sebagai
tarikan pelancong

Tumbuh-tumbuhan semula jadi memainkan peranan
penting dalam menghalang hakisan tanah

Daun yang besar mampu memecahkan butiran hujan dan
mengurangkan kelajuan titisan air yang jatuh ke bumi

Akar pokok akan mengurangkan air larian permukaan dan
menjadi penghalang hakisan

Di kawasan paya air masin pula, pokok-pokok bakau dapat
menghalang tindakan hakisan oleh air laut. Akar pokok
bakau menguatkan struktur tanah serta menahan tindakan
ombak di pinggir laut

Penghalang hakisan

Hutan Paya Air Masin

Pokok Hutan KoniferB
ab

8

144
Sumber perubatan

Latih Diri B
Bagaimanakah
tumbuh-tumbuhan
semula jadi dapat
menghalang hakisan?

Glosari

Estetika:  Cabang falsafah yang mengkaji konsep yang
berkaitan dengan keindahan, cita rasa dan lain-lain

Aktiviti 8.1

Tajuk: Menjual penanda buku mengikut kawasan hutan pada Hari Keusahawanan sekolah
Objektif: Mengaplikasikan kemahiran keusahawanan dalam bentuk jualan
Alatan:  Alat tulis dan bahan mewarna
Langkah-langkah:
1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
2. Setiap ahli kumpulan perlu membuat penanda buku yang menunjukkan jenis

tumbuh-tumbuhan dan hidupan liar yang anda telah pelajari mengikut kreativiti murid.
3. Setiap kumpulan perlu bekerjasama dengan kumpulan-kumpulan lain untuk menjual

penanda buku yang telah siap dicipta ke kelas lain pada Hari Keusahawanan.

PAK–21: Kolaboratif

Penyelidikan di Barat telah mendapati bahawa tumbuh-tumbuhan
bukan sahaja bernilai estetika malah boleh merawat pelbagai
jenis penyakit

Bahagian tumbuh-tumbuhan yang sering digunakan sebagai
ubat atau ramuan ubat ialah daun, bunga, akar, kulit kayu dan
hampas buah

Sebagai contoh, batang pokok prickly pear dapat mengurangkan
tahap kolesterol yang tidak baik dalam badan seseorang dan dapat
membantu mengekalkan kandungan gula dalam badan serta
membantu merawat penyakit kencing manis

Pokok oak juga digunakan dalam menyembuhkan masalah
cirit-birit, sakit tekak dan luka

Daun pokok pain yang kaya dengan vitamin C boleh digunakan
untuk membuat teh manakala biji pain berfungsi sebagai bahan
antiseptik semula jadi untuk merawat luka

(Sumber: Treesforhealth.org)

Prickly pear

Biji pain

B
ab

8

145
mbasImbasI Kembali

• Gurun Panas
• Hutan Monsun Tropika
• Hutan Daun Luruh Sederhana
• Hutan Konifer

Taburan
tumbuh-tumbuhan

semula jadi dan
hidupan liar

• Pelancongan
• Penghalang hakisan
• Ekonomi
• Sumber perubatan

Kepentingan
tumbuh-tumbuhan

semula jadi dan
hidupan liar

Tumbuh-tumbuhan Semula Jadi
dan  Hidupan Liar di Dunia

Pokok akasia

Lesser purple emperor

Burung hantu

• Gurun Panas
- Contoh tumbuh-tumbuhan: kaktus, semak samun berduri,

prickly pear, rumput esparto dan pokok akasia bantut
- Contoh hidupan liar: unta, kala jengking, tikus jerboa,

cicak hutan, biawak pasir, musang fennec, addax antelope
dan rusa gazelle

• Hutan Monsun Tropika
- Contoh tumbuh-tumbuhan: pokok jati, penaga, cendana,

jelutung, buluh dan rotan
- Contoh hidupan liar: rusa, gajah, harimau bengal, ular,

buaya dan musang

• Hutan Daun Luruh Sederhana
- Contoh tumbuh-tumbuhan: oak, ash, elm, berangan,

maple, poplar dan bic
- Contoh hidupan liar: rusa, tupai merah, badger, musang

merah, white letter hairstreak dan lesser purple emperor

• Hutan Konifer
- Contoh tumbuh-tumbuhan: pain, fir, sprus dan cedar
- Contoh hidupan liar: beruang, moose, lynx, tupai merah,

burung hantu dan burung raven

Jenis dan ciri
tumbuh-tumbuhan

semula jadi dan
hidupan liar

B
ab

8

146
1. Peta 1 menunjukkan jenis tumbuh-tumbuhan semula jadi di dunia.
U

23½°U

23½°S

0°

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

(b) (c) (d)

(a)

Labelkan jenis tumbuh-tumbuhan semula jadi di dalam Peta 1 di atas.

2. Lengkapkan ciri tumbuh-tumbuhan dan hidupan liar dalam jadual di bawah.

3. Berikan dua perbandingan antara Hutan Hujan Tropika dengan
Hutan Monsun Tropika.

4. Tumbuh-tumbuhan semula jadi memainkan peranan penting
terhadap pembangunan negara. Berikan ulasan anda.

Cabaran SumatifMindaCabaran

Kuiz Kendiri 8

Kuiz KENDIRI

(a) Hutan ini  dan kelihatan
 tetapi tidak begitu nyata

(b) Daun yang banyak dan
bertujuan mendapatkan cahaya matahari

(c) Hujung daun pula berbentuk
(d) Contoh hidupan liar:

(a) Hanya tumbuhan yang tahan
sahaja dapat hidup di kawasan ini

(b) Pokok jenis  sahaja boleh hidup
(c) Pokok di kawasan ini tumbuh secara

(d) Contoh hidupan liar:

Gurun Panas

(a) Terdiri daripada daun yang  dan

(b) Batang berbentuk  dan cabang
dahan lebih

(c) Contoh hidupan liar:

Hutan Daun Luruh Sederhana

Hutan Monsun Tropika

(a) Kanopi pokok adalah berbentuk
(b) Batang pokok berkulit  , lurus

dan tinggi
(c) Permukaan daun  untuk

mengelakkan daripada ancaman fros
(d) Contoh hidupan liar:

Hutan Konifer

Lautan Pasifik

Lautan Atlantik

Lautan Pasifik

Lautan Hindi

Lautan Artik

Peta 1

B
ab

8

147
Eksploitasi sumber semula jadi secara berlebihan, terutamanya sumber tidak boleh baharu
mencetuskan pelbagai krisis. Tahukah anda tentang krisis sumber semula jadi dunia yang
berlaku pada masa ini? Bolehkah anda nyatakan kerjasama ekonomi antarabangsa berkaitan
sumber semula jadi? Apakah pula kepentingan kerjasama ekonomi ini?

Induksi Bab

9BA
B

Apakah yang akan anda pelajari?

Info

Sumber Semula Jadi
Utama dan Kerjasama
Ekonomi di Dunia

3 Mengenal pasti sumber semula jadi utama di dunia
3 Menjelaskan taburan sumber semula jadi utama di dunia
3 Menghuraikan krisis sumber semula jadi di dunia
3 Menjelaskan melalui contoh kerjasama ekonomi

antarabangsa berkaitan sumber semula jadi
3 Merumuskan kepentingan kerjasama ekonomi antarabangsa

Minyak mentah yang dihasilkan
di Malaysia adalah berkualiti
tinggi kerana mempunyai
kandungan sulfur yang rendah.
Lebih separuh daripada
pengeluaran minyak mentah
di Malaysia dieksport kerana
harganya berada dalam kategori
premium berdasarkan penanda
aras utama minyak seluruh dunia.

(Sumber: Petroliam Nasional
Berhad, 2014)

B
ab

9

148
Sepintas lalu

2 3

4

Krisis sumber semula
jadi di dunia

Contoh kerjasama ekonomi antarabangsa

Kepentingan kerjasama ekonomi antarabangsa

IMS-GT

1 Taburan sumber semula jadi utama di dunia

Ekonomi

Politik

Buruh asing Pasaran

Pemindahan teknologi Pelaburan

Hubungan perdagangan Bahan mentah

Masyarakat

Alam sekitar

U

Lautan
Atlantik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

Lautan
Pasifik

Lautan Artik

Lautan Selatan

Rusia

Amerika Syarikat

Arab Saudi

China

Perancis

Belanda

Jepun

Iceland

India 23½°U

23½°S

0°

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Sumber tenaga utama di dunia

B
ab

9

149
Taburan Sumber Semula Jadi
Utama di Dunia

9.1

Sumber tenaga terbahagi kepada sumber tenaga bahan bakar, iaitu petroleum, gas asli dan
arang batu serta sumber tenaga alternatif, iaitu ombak, angin, geoterma, air, suria dan biomas.

U

Lautan
Atlantik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

Lautan
Pasifik

Lautan Artik

Lautan Selatan

Rusia

Amerika Syarikat

Arab Saudi

China

Perancis

Belanda

Jepun

Iceland

India 23½°U

23½°S

0°

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Arang batu (Rusia)

Gas asli (Amerika Syarikat)

Petroleum (Arab Saudi)

Sumber Tenaga Utama di Dunia

Peta 9.1 Sumber tenaga utama di dunia

B
ab

9

150
Latih Diri A
1. Nyatakan tiga sumber semula jadi boleh baharu yang terdapat di dunia.

2. Berikan dua contoh negara lain yang mempunyai sumber semula jadi petroleum.

U

Lautan
Atlantik

Lautan
Pasifik

Lautan
Hindi

Lautan
Pasifik

Lautan Artik

Lautan Selatan

Rusia

Amerika Syarikat

Arab Saudi

China

Perancis

Belanda

Jepun

Iceland

India 23½°U

23½°S

0°

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Angin (Belanda)Geoterma (Iceland)

Air (China)

Suria (Jepun)

Biomas (India)

Ombak (Perancis)

B
ab

9

151
Krisis Sumber Semula Jadi di Dunia9.2

Eksploitasi dan penerokaan sumber secara berterusan dan tidak terancang mengakibatkan
kuantiti sumber semula jadi di dunia semakin berkurangan. Keadaan ini mewujudkan pelbagai
krisis sumber semula jadi dalam aspek ekonomi, politik, masyarakat dan alam sekitar.

Politik

Ekonomi

Kenaikan harga
sumber seperti
petroleum dan
gas asli dalam
pasaran dunia

Peningkatan
kos sara hidup

disebabkan oleh nilai
mata wang menurun,
pendapatan negara
merosot dan kuasa

beli yang lemah

Pendapatan negara
pengeksport dan
pengimport tidak
menentu ekoran

kekurangan sumber
dan kenaikan

harga komoditi

Perebutan kawasan
yang mempunyai

sumber semula jadi
antara beberapa buah

negara sehingga
membawa kepada

konflik wilayah

Tekanan
politik ke atas
negara-negara

pengeluar
sumber

Berlaku konflik
politik dalam

sesebuah negara
ekoran timbulnya

pelbagai krisis
ekonomi

KRISIS

SUMBER SEMULA JADI

DUNIA

B
ab

9

152
Latih Diri B

Krisis sumber semula jadi dunia

Masyarakat Alam sekitar

(a)
(b)
(c)

(a)
(b)
(c)

Masyarakat

Alam
sekitar

Kemerosotan
kualiti

alam sekitar

Berlaku
ketidakseimbangan

alam sekitar dan
ekosistem

Kemusnahan
pelbagai flora

dan fauna

Sumber semula
jadi semakin
berkurangan

Peningkatan
kadar kebuluran

Wujud pelbagai
masalah sosial

dalam masyarakat

Peningkatan
kadar kemiskinan

1.  Jelaskan tiga langkah terbaik untuk menangani krisis sumber semula jadi.

2.  Lengkapkan peta pemikiran di bawah dengan kesan negatif krisis sumber semula jadi.

B
ab

9

153
Contoh Kerjasama Ekonomi Antarabangsa9.3

Kerjasama ekonomi serantau yang ditubuhkan pada tahun 1967
  Dianggotai oleh 10 buah negara Asia Tenggara, iaitu Thailand, Malaysia,

Singapura, Indonesia, Vietnam, Myanmar, Filipina, Kemboja, Brunei Darussalam
dan Laos

Menggalakkan kerjasama dalam pelbagai bidang antara negara anggota
seperti pendidikan, pelancongan serta penyelidikan dan pembangunan (R&D)

Pertubuhan Negara-negara Asia Tenggara atau
Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)

Layari laman sesawang yang berikut untuk melihat peta segi tiga pertumbuhan
IMS-GT dan IMT-GT:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Nota14.html

Portal Geografi

Kerjasama segi tiga pertumbuhan IMT-GT yang ditubuhkan pada tahun 1994
 Dianggotai oleh 10 buah wilayah di Sumatera, lapan buah negeri di

Semenanjung Malaysia (Perlis, Kedah, Negeri Sembilan, Kelantan, Perak,
Melaka, Selangor dan Pulau Pinang) dan 14 buah wilayah di selatan Thailand

Bidang fokus utama ialah pertanian dan industri asas tani, pelancongan,
produk halal dan perkhidmatan

Segi Tiga Pertumbuhan Indonesia, Malaysia dan Thailand

Kerjasama ekonomi antarabangsa diwujudkan atas dasar ingin membantu sesama negara dalam
bidang ekonomi. Kerjasama ekonomi antarabangsa telah diterjemahkan dalam pelbagai bentuk
kerjasama seperti kerjasama hubungan dua hala, kerjasama pelbagai hala, kerjasama serantau,
kerjasama kumpulan negara, kerjasama sedunia dan kerjasama segi tiga pertumbuhan.

Kerjasama segi tiga pertumbuhan IMS-GT yang ditubuhkan pada tahun 1992
 Meliputi kawasan Kalimantan Barat, Wilayah Riau, Sumatera Selatan, Johor,

Pahang, Melaka, Negeri Sembilan dan Singapura
   Menggalakkan kerjasama dalam bidang ekonomi seperti pelaburan,

perdagangan, perindustrian, pertanian, perikanan dan pelancongan

Segi Tiga Pertumbuhan Indonesia, Malaysia dan Singapura

IMS-GT

B
ab

9

154
Kerjasama ekonomi serantau yang ditubuhkan pada tahun 1989
 Keanggotaan melibatkan China, Amerika Syarikat, Vietnam, Jepun, Rusia,

Filipina, Indonesia, Korea Selatan, Peru, Singapura, Australia, Hong Kong,
Thailand, Kanada, Malaysia, Mexico, New Zealand, Chile, Taipei, Brunei
Darussalam dan Papua New Guinea

Menggalakkan perdagangan bebas dan pelaburan dalam kalangan
negara anggota

Kerjasama sedunia yang ditubuhkan pada tahun 1995
 Melibatkan 164 buah negara
 Mengendalikan sistem perdagangan global, berfungsi sebagai forum

untuk rundingan perjanjian perdagangan, menyelesaikan pertikaian
perdagangan antara anggota dan menyokong keperluan negara-negara
sedang membangun

Pertubuhan Ekonomi Negara-negara Asia Pasifik atau
Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC)

Pertubuhan Perdagangan Dunia atau
World Trade Organization (WTO)

Info
Malaysia pernah menjadi tuan rumah bagi persidangan kemuncak APEC yang ke-10 pada tahun
1998 dan akan menjadi tuan rumah bagi persidangan ke-32, iaitu pada tahun 2020 selepas Chile.

(Sumber: Pertubuhan Ekonomi Negara-negara Asia Pasifik, Julai 2018)

Komuniti Ekonomi Eropah atau kini dikenali sebagai Kesatuan Eropah
yang ditubuhkan pada tahun 1958

Dianggotai 28 buah negara, iaitu Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia
Cyprus, Republik Czech, Denmark, Estonia, Finland, Perancis, Jerman,
Greece, Hungary, Ireland, Itali, Latvia, Lithuania, Luxembourg, Malta,
Netherlands (Belanda), Poland, Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia,
Sepanyol, Sweden dan United Kingdom

Perniagaan dan perdagangan bebas antara negara EU tanpa had kuantiti
import dan eksport

Kesatuan Eropah atau European Union (EU)

B
ab

9

155
Contoh Kerjasama Ekonomi antara Malaysia dengan Negara Lain
Berkaitan Sumber Semula Jadi

Eksport
Malaysia menjadi pengeksport utama sumber semula jadi kepada beberapa buah negara yang
menjadi rakan dagang.

Rajah 9.1  Eksport petroleum mentah Malaysia mengikut negara utama pada tahun 2016

Rajah 9.2  Eksport kayu balak Malaysia mengikut negara utama pada tahun 2016

Info
Malaysia adalah salah satu daripada pengeluar kayu tropika. Hasil kayu negara dieksport ke
lebih 162 buah negara dan India merupakan pasaran utama.

(Sumber:  Lembaga Kayu Malaysia, 2017)

Australia

India

Thailand

Singapura

Indonesia

Lain-lain

PETUNJUK

Eksport Petroleum Mentah Malaysia Mengikut Negara Utama pada Tahun 2016

27.0%

22.0%22.0%

8.6%

6.8%

13.6%

Jumlah: AS$5.65 Bilion

India

Indonesia

Vietnam

Jepun

China

Lain-lain

PETUNJUK

Eksport Kayu Balak Malaysia Mengikut Negara Utama pada Tahun 2016

Jumlah: AS$341 juta

67.0%

13.0%

7.6%

7.1%

3.3%
2.0%

(Sumber:  The Observation of
Economic Complexity, Julai 2018)

(Sumber:  The Observation of
Economic Complexity, Julai 2018)

B
ab

9

156
Latih Diri C
 1. Apakah maksud ASEAN? Senaraikan negara-negara yang menganggotai pertubuhan tersebut.
 2.  Walaupun Malaysia mengeksport petroleum ke negara lain, mengapakah Malaysia masih

mengimport sumber semula jadi ini dari beberapa buah negara?

Kerjasama ekonomi dunia yang bersifat dua hala membolehkan negara Malaysia mengimport
sumber semula jadi dari negara luar yang menjadi rakan dagang Malaysia.

Rajah 9.3  Import petroleum mentah Malaysia mengikut negara utama pada tahun 2016

Rajah 9.4  Import arang batu Malaysia mengikut negara utama pada tahun 2016

Import

Arab Saudi

Rusia

Emiriah Arab Bersatu

Qatar

Venezuela

Lain-lain

PETUNJUK

Import Petroleum Mentah Malaysia Mengikut Negara Utama pada Tahun 2016

Jumlah: AS$2.82 Bilion

27.0%

17.0%

13.0%
8.7%

7.6%

26.7%

(Sumber:  The Observation of
Economic Complexity, Julai 2018)

(Sumber:  The Observation of
Economic Complexity, Julai 2018)

Indonesia

Australia

Rusia

Afrika Selatan

Switzerland

Lain-lain

PETUNJUK

Import Arang Batu Malaysia Mengikut Negara Utama pada Tahun 2016

60.0%22.0%

11.0%

4.3%
1.4% 1.3%

Jumlah: AS$157 juta

B
ab

9

157
Kepentingan Kerjasama Ekonomi Antarabangsa9.4

Kepentingan
kerjasama ekonomi

antarabangsa

Memperoleh bahan
mentah

Menggalakkan
pemindahan teknologi

Meluaskan
pasaran

Membentuk hubungan
perdagangan

Mendapatkan
bekalan buruh asing

Meningkatkan
pelaburan

Kerjasama ekonomi antarabangsa menjadi pemangkin kepada pembentukan hubungan
perdagangan antara negara dan menjadi pengerak kemajuan ekonomi sesebuah negara.
Jalinan hubungan ekonomi antarabangsa wajar diperkasa bagi menjamin kesinambungan
ekonomi serta pembangunan negara selain daripada memenuhi keperluan masyarakat.

Buruh asing

Mempermudah kemasukan tenga buruh asing dari sesebuah negara ke negara lain untuk
menampung keperluan tenaga buruh dalam pelbagai sektor seperti sektor pertanian, perladangan,
perkilangan, pembinaan, pembuatan dan perkhidmatan

Tenaga buruh profesional seperti pengurus, jurutera dan doktor perubatan kebanyakannya berasal
dari negara maju

Tenaga buruh yang kurang mahir kebanyakannya berasal dari negara membangun

Pemindahan teknologi

Menggalakkan pemindahan teknologi terutamanya antara negara maju dengan negara membangun
melalui beberapa cara, iaitu:
  Pembelian terus barangan modal – Melalui pembelian mesin, jentera serta peralatan lain dari

luar negara
  Pembelian ekuiti – Syarikat asing memiliki ekuiti atau saham dalam syarikat tempatan dan melatih

pekerja-pekerja tempatan dalam syarikat tersebut
  Perjanjian pelesenan – Syarikat tempatan menjadi pengedar produk keluaran syarikat asing
  Peraturan paten dan cap dagang – Syarikat tempatan mengeluarkan produk keluaran syarikat

asing dengan menggunakan jenama yang sama
  Aliran sumber manusia – Pekerja atau pakar asing dibawa masuk ke dalam negara dan

memberikan latihan sambil bekerja untuk pekerja tempatanB
ab

9

158
Latih Diri D
 1. Huraikan bagaimana kerjasama ekonomi

antarabangsa membantu dalam
pemindahan teknologi.

2.  Berikan contoh syarikat yang membuat
pelaburan langsung asing di Malaysia.

3.  Adakah Malaysia mempunyai hubungan
perdagangan dengan semua negara
di dunia? Berikan ulasan anda.

Glosari

Tarif:  Cukai yang dikenakan oleh
kerajaan ke atas barangan
yang diimport

Kuota:  Kuantiti barang yang dibenarkan
untuk dibuat, dijual dan lain-lain

Embargo: Larangan mengeksport dagangan
ke sesebuah negara

Hubungan perdagangan

Membuka peluang antara negara untuk menjalinkan hubungan perdagangan serta mendapat
keistimewaan seperti pengecualian cukai, pengurangan tarif kuota dan embargo

Kementerian Perdagangan Antarabangsa dan Industri atau Ministry of International Trade and Industry
(MITI) dan Perbadanan Pembangunan Perdagangan Luar Malaysia atau Malaysia External Trade
Development Corporation (MATRADE) adalah agensi yang menguruskan perdagangan di Malaysia

Pasaran

Membolehkan negara-negara yang bekerjasama untuk meluaskan pasaran eksport barangan
keluaran negara masing-masing

Brazil mengeksport kayu balak ke beberapa buah negara seperti India, China, Vietnam
dan Singapura

Rusia mengeksport arang batu ke negara-negara seperti Korea Selatan, Jepun, China dan Turki

Pelaburan

Menggalakkan pelaburan dalam negara untuk dijadikan modal bagi memulakan sesuatu
kegiatan ekonomi

Terdapat dua jenis pelaburan, iaitu pelaburan ekuiti dan pelaburan langsung asing atau Foreign
Direct Investment (FDI)

FDI melibatkan pembukaan operasi syarikat asing seperti syarikat kereta, telekomunikasi serta
barangan elektrik dan elektronik di Malaysia

Jepun, Korea Selatan, Amerika Syarikat, China dan Singapura melabur di Malaysia dalam sektor
elektrik dan elektronik, industri besi dan keluli, industri minyak dan gas serta sektor perkhidmatan

Bahan mentah

Membolehkan sesebuah negara memperoleh bekalan bahan mentah dari rakan dagang untuk
kegunaan domestik dan industri melalui import

China mengimport petroleum mentah dari beberapa buah negara seperti Arab Saudi, Oman, Iraq
dan Rusia

Mexico dan Kanada merupakan antara negara utama yang mengimport gas asli dari Amerika Syarikat

B
ab

9

159
mbasImbasI Kembali

• Geoterma
• Angin
• Ombak

• Suria
• Air
• Biomas

Sumber tenaga
bahan bakar

Sumber tenaga
alternatif

• Petroleum
• Gas asli
• Arang batu

• Buruh asing
• Pemindahan teknologi
• Hubungan perdagangan
• Pasaran
• Pelaburan
• Bahan mentah

Kepentingan kerjasama
ekonomi antarabangsa

Sumber semula jadi utama

• ASEAN
• IMS-GT
• IMT-GT

• EU
• APEC
• WTO

Contoh kerjasama
ekonomi antarabangsa

Masyarakat
• Peningkatan kadar

kemiskinan
• Peningkatan kadar

kebuluran
• Masalah jenayah

dan sosial

Alam sekitar
• Kemerosotan kualiti

alam sekitar
• Ketidakseimbangan

alam sekitar dan
ekosistem

• Sumber semakin
berkurangan

• Kemusnahan flora
dan fauna

Politik
• Perebutan kawasan
• Konflik politik

Ekonomi
• Pendapatan terjejas
• Kenaikan harga

sumber
• Peningkatan kos

sara hidup

Kesan krisis sumber  semula jadi di dunia

Sumber Semula Jadi Utama dan
Kerjasama Ekonomi di Dunia

B
ab

9

160

Kuiz Kendiri 9

Kuiz KENDIRI
Cabaran SumatifMindaCabaran
 1. Tandakan ( ✔ ) pada sumber tenaga utama di dunia.

(a) Kosmetik

(b) Hutan

(c) Perabot

(d) Geoterma

(e) Minyak kelapa sawit

(f ) Ombak

(g) Arang batu

(h) Getah

2. Peta 1 menunjukkan taburan beberapa sumber tenaga utama yang terdapat di dunia.

Namakan negara pengeluar beserta sumber tenaga utama yang terdapat di kawasan yang ditandakan.
Negara pengeluar Sumber tenaga

P

Q

R

S

U

R
Q

P

Lautan Pasifik

Lautan
Atlantik

Lautan
Artik

Lautan
Hindi

Lautan Pasifik

S

23½°U

23½°S

0°

Garisan Sartan

Garisan Khatulistiwa

Garisan Jadi

Peta 1

B
ab

9

161
3. Nyatakan Betul atau Salah pada pernyataan yang diberi.

(a) Kerjasama ekonomi antarabangsa terbentuk melalui hubungan diplomatik

(b) WTO ialah kerjasama segi tiga pertumbuhan

(c) Australia merupakan salah sebuah negara yang menganggotai pertubuhan ASEAN

(d) Pertubuhan APEC berusaha menggalakkan amalan perdagangan bebas antara
negara anggota

(e) MATRADE ialah kerjasama ekonomi antarabangsa yang mengendalikan sistem
perdagangan pada peringkat global

4. Lengkapkan jadual di bawah dengan menulis krisis sumber semula jadi sama ada terhadap ekonomi,
politik, masyarakat atau alam sekitar.

Pernyataan Krisis semula jadi

(a)  Pelbagai masalah jenayah dan sosial
semakin berleluasa

(b)  Konflik wilayah tercetus akibat
perebutan kawasan yang mempunyai
sumber semula jadi

(c)  Peningkatan harga komoditi
menjejaskan pendapatan pengeksport
dan pengimport

(d)  Berlaku kekurangan sumber semula jadi
dengan kemusnahan pelbagai flora
dan fauna

5. Padankan maklumat yang paling tepat dengan jenis kerjasama ekonomi antarabangsa yang diberi.

(a)   Keanggotaan melibatkan 21 buah negara

(b)   Kerjasama ekonomi serantau yang
ditubuhkan pada tahun 1967

(c)   Memfokuskan salah satu kerjasama ekonomi
dalam bidang produk halal

(d)   Mengendalikan perdagangan
peringkat global

APEC

IMT-GT

ASEAN

WTO

B
ab

9

162
Sumber Hutan

Kitar Semula

Isu dan
Pengurusan
Alam Sekitar

Isu dan Pengurusan Alam Sekitar
dalam bahagian ini merangkumi
pengetahuan tentang sumber
hutan dan amalan kitar semula
yang dijalankan di Malaysia dan
beberapa negara lain.
Taman Negara Kinabalu (Sabah)

Sumber Hutan

Induksi Bab

B
A

B

Apakah yang akan anda pelajari?

10

3 Menjelaskan definisi sumber hutan
3 Menghuraikan kepentingan pengurusan sumber hutan
3 Menjelaskan melalui contoh usaha pemeliharaan dan

pemuliharaan sumber hutan
3 Membezakan peranan agensi yang berkaitan dengan

pengurusan hutan di Malaysia

Info
Royal Belum merupakan
sebuah hutan berkeluasan
300 000 hektar dan berusia
130 juta tahun yang tidak
pernah diterokai oleh manusia.

(Sumber: Kementerian Air, Tanah
dan Sumber Asli, Julai 2018)

Sumber hutan merupakan khazanah alam semula jadi yang unik dan penting. Malaysia amat
bertuah kerana dianugerahi sumber hutan semula jadi yang bernilai tinggi serta memberi
sumbangan kepada sosioekonomi negara. Pernahkah anda terfikir tentang kepentingan
pengurusan sumber hutan? Bagaimanakah usaha yang dijalankan untuk memelihara dan
memulihara sumber hutan? Tahukah anda agensi yang memainkan peranan dalam pengurusan
sumber hutan di negara kita?

B
ab

1
0

164
Sepintas lalu

1 2Sumber hutan

Apakah yang dimaksudkan dengan
sumber hutan?

Kepentingan pengurusan
sumber hutan di Malaysia

Ekopelancongan

Keseimbangan
ekosistem

Keperluan masyarakat
setempat

Membekalkan sumber
bahan mentah

43 Usaha pemeliharaan dan
pemuliharaan sumber hutan
di Malaysia

Bagaimanakah usaha memelihara dan
memulihara sumber hutan dijalankan?

Peranan agensi dalam
pengurusan hutan di Malaysia

Peranan agensi dalam
pengurusan hutan di Malaysia

Badan kerajaan Badan bukan
kerajaan (NGO)

B
ab

1
0

165
Sumber Hutan10.1

Sumber hutan merupakan sumber boleh baharu. Sumber hutan juga meliputi kawasan yang
ditumbuhi oleh pelbagai jenis flora dan fauna yang hidup secara semula jadi di dalamnya.
Di Malaysia, iklim Khatulistiwa yang panas dan lembap sepanjang tahun serta jumlah taburan
hujan yang tinggi telah menggalakkan lagi pertumbuhan sumber hutan.

Info
Institut Penyelidikan Perhutanan
Malaysia atau Forest Research Institute
Malaysia (FRIM) merupakan salah
sebuah institusi yang terkemuka
dalam penyelidikan perhutanan
tropika di dunia sejak tahun 1929.
FRIM menjadi sebuah badan
berkanun sepenuhnya dengan
ditadbir oleh Lembaga Penyelidikan
dan Pembangunan Perhutanan
Malaysia di bawah Kementerian
Perusahaan Utama pada tahun 1985.

Latih Diri A

1. Pada pendapat anda, mengapakah sumber hutan
semakin berkurangan?

2. Apakah akan terjadi sekiranya sumber hutan
di Malaysia musnah dalam skala yang besar?
Bahaskan.

Sarawak merupakan kawasan yang
mempunyai jumlah hutan terbesar, iaitu
kira-kira  8.23 juta hektar, Semenanjung
Malaysia seluas 5.84 juta hektar dan Sabah
dengan 4.49 juta hektar.

Layari laman sesawang yang berikut untuk
mendapatkan maklumat tentang sumber
hutan di Semenanjung Malaysia:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/
Nota15.html

Portal Geografi

(Sumber: Jabatan Perhutanan Malaysia, 2016)

(Sumber: Institut Penyelidikan
Perhutanan Malaysia, 2017)

Malaysia terdiri daripada kawasan
berhutan seluas18.56 juta hektar
atau lebih kurang 56.5% daripada
keluasan tanah.

(Sumber: Jabatan Perhutanan Malaysia, 2016)

B
ab

1
0

166
Pengurusan sumber hutan dijalankan bagi menjamin bekalan sumber yang berterusan
melalui pemeliharaan dan pemuliharaan. Pengurusan sumber hutan ini memainkan peranan
yang penting dalam pelbagai aspek, antaranya adalah untuk menjamin keseimbangan
ekosistem, sebagai keperluan masyarakat setempat, menggalakkan aktiviti ekopelancongan
dan membekalkan sumber bahan mentah.

Ekosistem merupakan proses interaksi antara
komponen biotik dengan komponen abiotik
dalam alam sekitar.

Komponen-komponen dalam ekosistem sentiasa
berinteraksi dan menghasilkan satu aliran tenaga
dan rantaian makanan yang berterusan serta
memelihara imbangan ekosistem.

Pengurusan sumber hutan secara terancang
adalah perlu bagi mengekalkan keseimbangan
ekosistem ini.

Persekitaran semula jadi merupakan suatu yang
sinonim dengan kehidupan masyarakat setempat
terutama dari aspek signifikan dan pergantungan
hidup mereka terhadap elemen berkenaan.

Fungsi hutan kepada masyarakat setempat penting
sebagai sumber bahan makanan, membina tempat
tinggal, menyediakan pelbagai peralatan dan
sebagai sumber pendapatan.

Contoh hasil hutan ialah rotan, gaharu dan
buah-buahan.

Hutan Rekreasi
Sungai Tekala (Selangor)

Keseimbangan ekosistem

Keperluan masyarakat setempat

Kepentingan Pengurusan Sumber Hutan
di Malaysia

10.2

Layari laman sesawang yang berikut untuk
mendapatkan maklumat tentang hutan:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Video11.mp4

Portal Geografi

Gaharu

Glosari

Gaharu:  Kayu yang harum
(berasal daripada
pokok tengkaras)

B
ab

1
0

167
Daun nipah antara bahan mentah untuk

pembuatan atap

Atap

Taman Negeri Royal Belum (Perak)

Sumber hutan penting dalam
membangunkan aktiviti ekopelancongan.

Pelancong dapat menikmati keindahan alam
semula jadi seperti hutan lipur, air terjun dan
melihat kepelbagaian flora dan fauna.

Contoh: Taman Negeri Royal Belum (Perak),
Taman Negara Endau-Rompin (Johor) dan
Taman Negara Niah (Sarawak).

Pengurusan sumber hutan secara cekap
dapat menjamin bekalan bahan mentah
yang berterusan untuk masa hadapan.

Berikut adalah beberapa contoh bahan
mentah yang bersumberkan hutan:

Sumber hutan Kegunaan

Kayu keras Perabot, papan lapis, kayu
gergaji, bahan binaan

Rotan dan buluh Perabot, kraf tangan

Daun mengkuang Tikar dan bakul

Batang nibung Tiang rumah dan cerucuk
kelong

Daun nipah Atap

Ekopelancongan

Membekalkan sumber
bahan mentah

Layari laman sesawang yang berikut untuk
mengetahui dengan lebih lanjut tentang
pengurusan hutan:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota16.html

Portal Geografi
Latih Diri B
Senaraikan dua contoh
hasil hutan yang menjadi
keperluan kepada
masyarakat setempat.

(Sumber: Jabatan Perhutanan Semenanjung Malaysia,
Julai 2018)

B
ab

1
0

168
Usaha memelihara dan memulihara sumber hutan perlu dijalankan untuk mengawal kegiatan
penerokaan hutan tanpa kawalan kerana sumber hutan merupakan khazanah alam yang amat
bernilai kepada manusia dan alam sekitar.

Pembangunan
Lestari

Tapak Ramsar

Geopark

Taman Negara

Pemeliharaan Pemuliharaan

Usaha Pemeliharaan dan Pemuliharaan
Sumber Hutan di Malaysia

10.3

Pemeliharaan hutan adalah
usaha-usaha untuk melindungi,
merancang dan mengurus
sumber hutan agar tidak musnah.
Contohnya, mewartakan hutan
simpan dan taman negara.

Pemuliharaan hutan adalah
usaha-usaha membaik pulih sumber
hutan yang telah diganggu supaya
kembali kepada keadaan asal.
Contohnya, penghutanan semula
dan penubuhan ladang hutan.

Usaha pemeliharaan dan pemuliharaan  sumber hutan

169

B
ab

1
0
Geopark

Tapak Ramsar

Pemeliharaan

Tapak Ramsar dijadikan sebagai kawasan ekopelancongan di Malaysia
 Keindahan alam semula jadi dan landskap indah flora dan fauna menjadi daya
tarikan kepada pelancong

Tapak Ramsar dipelihara sebagai salah sebuah destinasi pelancongan supaya
tidak digunakan untuk aktiviti pembangunan

Pemuliharaan

Memulihara kawasan tanah lembap serta kepelbagaian biologi hutan paya bakau
di negara

Jabatan Perhutanan berperanan mengawal pengeluaran hutan bakau,
terutamanya bagi industri kayu arang untuk keseimbangan ekosistem

Contoh Tapak Ramsar di Malaysia ialah Tasik Bera (Pahang), Pulau Kukup, Tanjung Piai
dan Sungai Pulai (Johor), Kuching Wetlands National Park (Sarawak)
dan Lower Kinabatangan-Segama Wetlands (Sabah).

Pemeliharaan:

Memelihara dengan menjadikannya sebagai pusat ekopelancongan

Pemuliharaan:

Pemuliharaan biologi, geologi dan budaya
 Pemuliharaan bersepadu antara warisan budaya dengan alam semula jadi
 Penggunaan sumber warisan secara lestari tanpa memusnahkannya

(Sumber: Perbadanan Taman Negara Johor, Jun 2018)

Peranan

Menjaga tanah lembap khususnya hutan
paya bakau yang mempunyai pelbagai
jenis kehidupan.

Definisi

Ramsar ialah senarai tanah lembap yang
dipersetujui melalui konvensyen tanah lembap
di Iran pada tahun 1971 untuk pemuliharaan
tanah lembap serta sumber-sumbernya.

Definisi

Geopark merujuk sesuatu kawasan yang terdapat
tapak warisan geologi yang boleh digunakan
oleh semua pihak bagi tujuan pemeliharaan,
pendidikan dan pembangunan lestari.

Peranan

Geopark berperanan mementingkan
pembangunan sesebuah kawasan secara
lestari. Elemen pembangunan ini dalam
konsep geopark merangkumi pemuliharaan
alam semula jadi.

Langkawi Geopark

B
ab

1
0

170
Definisi

Merupakan satu kawasan atau tempat yang
dilindungi oleh kerajaan supaya biodiversiti
semula jadi kawasan berkenaan dipelihara
dan dikekalkan.

Peranan

Berperanan melindungi kepelbagaian
biologi dan struktur ekologinya, menyokong
ekosistem, mempromosikan pendidikan
dan rekreasi.

Latih Diri C
 1. Namakan salah satu kawasan Geopark

di Malaysia.
 2.  Berikan dua contoh tapak Ramsar

di Malaysia.

Layari laman sesawang yang berikut untuk
mendapatkan maklumat tentang Taman
Negara Bako:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/
Nota17.html

Portal Geografi

Taman Negara

Pemeliharaan:
 Memelihara dengan menjadikan taman negara sebagai pusat ekopelancongan
 Memelihara flora dan fauna dalam hutan supaya tiada gangguan aktiviti manusia

Pemuliharaan:
 Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman Negara Semenanjung Malaysia (PERHILITAN) telah

membaik pulih hidupan liar dan juga hutan
 Contohnya, Pusat Konservasi Gajah Kuala Gandah (Pahang)
 Taman negara juga memberi perlindungan kepada monyet belanda supaya tidak terancam

spesiesnya dan juga menjadi tatapan untuk generasi akan datang

Taman Negara Pulau PinangTaman Negara Bako (Sarawak)

B
ab

1
0

171
Pemeliharaan:
 Perintis pembangunan bandar pentadbiran dengan konsep teknologi hijau
 Bandar yang dibina berasaskan bandar dalam taman
 Memelihara hutan dalam bentuk ekopelancongan dan hutan bandar
 Contohnya, Hutan Bandar Putra (Johor)

Pemuliharaan:
 Usaha dan komitmen berterusan ke arah pembaikan kualiti persekitaran dan memastikan aktiviti

pembandaran yang mengambil kira aspek pengurangan pelepasan karbon dan galakan ekonomi
hijau (green business) dan gaya hidup karbon rendah (low carbon and green lifestyle)

Mewujudkan Taman Etnobotani (Putrajaya) yang bertindak sebagai pusat domestik dan pemuliharaan
ex situ tumbuh-tumbuhan ubatan dan beraroma

Contoh pembangunan lestari:
 Putrajaya
 Institut Penyelidikan Perhutanan Malaysia (FRIM)

Definisi

Pembangunan lestari ialah pembangunan yang
memenuhi keperluan pada masa ini tanpa
menjejaskan keupayaan generasi akan datang
untuk memenuhi keperluan mereka sendiri.

Peranan

Sebagai satu gagasan pembangunan moden
yang paling proaktif dan praktikal untuk
menangani isu antara tuntutan pembangunan
dengan pemuliharaan alam sekitar.

Pembangunan Lestari

Aktiviti 10.1

Tajuk:  Pengurusan sumber hutan di Malaysia
Objektif:    Menyatakan pandangan dan menjawab soalan berkaitan pengurusan sumber hutan

yang dijalankan oleh mana-mana agensi badan kerajaan atau badan bukan kerajaan
 di Malaysia

Alatan:  Alat tulis, bahan yang bersesuaian
Langkah-langkah:
 1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
 2. Murid perlu mendapatkan maklumat yang berkaitan peranan mana-mana agensi badan

kerajaan atau badan bukan kerajaan terhadap pengurusan sumber hutan.
 3. Guru memilih salah sebuah kumpulan untuk tampil ke hadapan kelas bagi menyatakan

pandangan dan menjawab soalan murid lain berkaitan topik yang dibincangkan.

PAK–21: Mangkuk Ikan Emas

Glosari
Ex situ:  Program pengurusan sumber

genetik tumbuhan di luar kawasan
asal seperti di ladang, taman
botani dan taman pertanian

B
ab

1
0

172
Badan kerajaan dan badan bukan kerajaan di Malaysia telah mengambil beberapa inisiatif
dalam pengurusan hutan.

Peranan Agensi dalam Pengurusan Hutan
di Malaysia

10.4

Sabah Forestry Department

Bertanggungjawab dalam memberi perlindungan
dan pemuliharaan rizab hutan berdasarkan
konsep Pengurusan Hutan Lestari (SFM)

Merupakan penjaga kepada kira-kira 49.1%
daripada jumlah keluasan tanah di negeri ini pada
tahun 2013

(Sumber: Jabatan Perhutanan Sabah, 2017)

Institut Penyelidikan
Perhutanan (FRIM)

Berperanan menjana
pengetahuan dan
membangunkan teknologi
yang bersesuaian untuk
pemuliharaan, pengurusan,
pembangunan dan
penggunaan sumber-sumber
hutan serta meningkatkan
kesedaran terhadap peranan
alam sekitar dan pemuliharaan
hutan

Jabatan Perlindungan Hidupan Liar
dan  Taman Negara (PERHILITAN)

Berperanan mengekalkan integriti kawasan
perlindungan bagi faedah penyelidikan, pendidikan,
ekonomi, estetika, rekreasi dan fungsi ekologi

Meningkatkan pengetahuan, kesedaran dan
penglibatan masyarakat mengenai keperluan dan
kepentingan konservasi biodiversiti

Badan
Kerajaan

Sarawak Forestry Corporation

Melaksanakan pengurusan hasil hutan, kawasan
terlindung sepenuhnya, pemuliharaan hidupan
liar, kawalan penuaian dan penguatkuasaan
terhadap pematuhan serta penyelidikan dan
pembangunan perhutanan

Badan Kerajaan

Jabatan Alam Sekitar (JAS)

Bertanggungjawab merancang,
menyelaras dan memantau
pelaksanaan dasar serta strategi
berkaitan biodiversiti dan
perhutanan melalui:

(a) pengurusan hutan secara
berkekalan

(b) penyelidikan dan
pembangunan perhutanan

B
ab

1
0

173
Latih Diri D
Senaraikan agensi kerajaan dalam pengurusan sumber hutan.

Sahabat Alam Malaysia (SAM)

Mengadakan kempen untuk
memastikan pembangunan dan
pengurusan sumber semula jadi
adalah secara lestari

Berperanan mendidik masyarakat
umum mengenai keperluan
pembangunan lestari

Malaysian Nature Society (MNS)

Melindungi dan memelihara kepelbagaian
biologi yang kaya secara berkesan

Memberi kesedaran alam sekitar
melalui pendidikan

The Wildlife Trade Monitoring
Network (TRAFFIC)

Berperanan menguruskan perdagangan yang
mampan melibatkan tumbuh-tumbuhan
dan haiwan liar tanpa merosakkan integriti
sistem ekologi

Global Environment Centre (GEC)

Menggalakkan perlindungan dan penggunaan
lestari hutan serta tanah lembap

WWF

WWF berperanan menghentikan
kemusnahan persekitaran alam
semula jadi melalui beberapa
kaedah, iaitu:

(a) memelihara kepelbagaian
biologi dunia

(b) memastikan sumber semula jadi
boleh diperbaharu dan digunakan
secara lestari

(c) menjalankan penyelidikan
dan kempen kesedaran awam

Badan
Bukan

Kerajaan

Info
Majlis Tanah Negara telah diwujudkan sebagai
platform kepada Kerajaan Persekutuan dan
Negeri untuk membincangkan perkara-perkara
yang berkaitan dengan polisi dan pengurusan
perhutanan di Malaysia.

(Sumber: Kementerian Sumber Asli
dan Alam Sekitar, 2017)

Badan Bukan Kerajaan

B
ab

1
0

174
mbasImbasI Kembali

Kawasan yang ditumbuhi oleh
pelbagai jenis flora dan fauna
yang hidup secara semula jadi
di dalamnya

• Keseimbangan ekosistem
• Keperluan masyarakat setempat
• Ekopelancongan
• Membekalkan sumber bahan

mentah

• Tapak Ramsar
• Geopark
• Taman Negara
• Pembangunan Lestari

Kerajaan:
• Jabatan Alam Sekitar (JAS)
• Sabah Forestry Department
•  Sarawak Forestry Corporation
• Jabatan Perlindungan Hidupan Liar

dan Taman Negara (PERHILITAN)
• Institut Penyelidikan Perhutanan

(FRIM)

Bukan Kerajaan:
• Sahabat Alam Malaysia (SAM)
• Malaysian Nature Society (MNS)
• The Wildlife Trade Monitoring

Network (TRAFFIC)
• Global Environment Centre (GEC)
• World Wide Fund for Nature

(WWF)

Pengurusan
Sumber Hutan

Sumber hutan

Kepentingan
pengurusan sumber

hutan

Pemeliharaan dan
pemuliharaan
sumber hutan

Agensi pengurusan
sumber hutan

B
ab

1
0

175
Cabaran Sumatif

1. Senaraikan empat kepentingan pengurusan sumber hutan.

Kepentingan
pengurusan

sumber hutan

(a) (c)

(b) (d)

2. Namakan agensi yang menjalankan penyelidikan perhutanan.

3. Berikan contoh kawasan bagi usaha pemeliharaan dan pemuliharaan hutan yang dijalankan
di bawah.

Geopark

(a)

Tapak Ramsar

(b)

Pembangunan Lestari

(d)

Taman Negara

(c)

Usaha pemeliharaan dan pemuliharaan
sumber hutan

MindaCabaran
B

ab
 1

0

176
4. Jelaskan keperluan pengurusan sumber hutan secara lestari.

(a)

(b)

(c)

(d)

5. Senaraikan agensi badan kerajaan dan badan bukan kerajaan yang berperanan dalam pengurusan
sumber hutan di Malaysia.

Badan kerajaan Badan bukan kerajaan

Pengurusan
sumber hutan

(a)

(b)

(c)

(d)

(a)

(b)

(c)

(d)

6 . Apakah yang anda faham tentang pembangunan lestari?

7. Pembangunan lestari sangat penting kepada masa hadapan
sesebuah negara.
Berikan hujah anda untuk menyokong pernyataan di atas.

Kuiz Kendiri 10

Kuiz KENDIRI

B
ab

1
0

177
Kitar Semula

Induksi Bab

Apakah yang akan anda pelajari?

3 Menerangkan elemen kitar semula
(3R - Reduce, Reuse dan Recycle)

3 Menghuraikan kepentingan amalan kitar semula
3 Menjelaskan melalui contoh aktiviti kitar semula
3 Membandingkan amalan kitar semula di negara lain

B
A

B

Info

11
Menurut Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam (SWCorp), 2017, jumlah
penghasilan sisa pepejal di Malaysia sekitar 37 000 ribu tan sehari. Pernahkah anda mendengar
istilah 3R? Tahukah anda akan kepentingan amalan kitar semula? Apakah amalan kitar semula
yang boleh anda praktikkan dalam kehidupan seharian? Bagaimanakah pula negara-negara lain
menjalankan amalan kitar semula untuk memastikan kelestarian alam sekitar di negara mereka?

Hari Kitar Semula Kebangsaan
disambut pada 11 November
setiap tahun.

(Sumber: Jabatan Pengurusan
Sisa Pepejal Malaysia, 2015)

B
ab

1
1

178
2 Kepentingan amalan
kitar semula

Kepentingan amalan
kitar semula

Mewujudkan persekitaran
yang sihat, bersih dan selesa

Mengurangkan kesan
rumah hijau

1 Memahami elemen kitar semula
(3R - Reduce, Reuse dan Recycle)

Apakah yang dimaksudkan dengan 3R?

3

4

Amalan kitar semula

Perbandingan amalan kitar semula di negara lain

Asingkan sisa mengikut kategori

Sepintas lalu

Jerman Denmark Sweden Taiwan

Mengurangkan pencemaran

Menjimatkan sumber
semula jadi

Menjana pendapatan

B
ab

1
1

179
Menjana pendapatan dengan menghasilkan baja kompos
menggunakan sisa makanan

Menjimatkan sumber semula jadi apabila mengurangkan,
mengguna semula dan mengitar semula sumber

Mewujudkan persekitaran yang sihat, bersih dan selesa
untuk dihuni

Mengurangkan pencemaran apabila sisa diurus
dengan sistematik

Mengurangkan kesan rumah hijau melalui proses
kitar semula

Kepentingan
amalan

kitar semula

Elemen Kitar Semula11.1

Kepentingan Amalan Kitar Semula11.2

Apakah yang dimaksudkan dengan elemen kitar semula 3R (Reduce, Reuse dan
Recycle)?
Kitar semula bermaksud memungut dan mengasingkan sisa pepejal bagi maksud menghasilkan
keluaran.

Latih Diri A
 1. Apakah yang dimaksudkan dengan

kitar semula?
 2.  Terangkan amalan 3R.
 3.  Senaraikan tiga kepentingan

kitar semula.

Layari laman sesawang yang
berikut untuk mendapatkan
maklumat tentang bahan yang
boleh dikitar semula:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota18.html

Portal Geografi

Amalan mengurangkan sisa pepejal untuk meminimumkan penggunaan
sumber semula jadi. Gunakan sesuatu sumber itu mengikut keperluan sahaja.

Reduce
(Kurangkan)

Reuse
(Guna semula)

Tindakan penggunaan semula barangan secara berulang kali untuk
mengurangkan penghasilan sisa. Penggunaan sesuatu barangan secara
maksimum dapat mengelakkan pembaziran.

Recycle
(Kitar semula)

Amalan mengasingkan barangan mengikut jenis untuk menghasilkan
produk yang sama jenis atau baharu semula. Pengasingan mengikut jenis sisa
menjimatkan masa dan memudahkan proses kitar semula.

(Sumber: Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara, Ogos 2018)

B
ab

1
1

180
Amalan Kitar Semula di Malaysia11.3

Peningkatan jumlah penduduk di sesuatu kawasan secara tidak langsung akan meningkatkan
jumlah penghasilan sisa. Amalan kitar semula harus dipraktikkan oleh semua peringkat
masyarakat untuk memastikan kelestarian alam sekitar.

Menggunakan kedua-dua
belah muka surat kertas
semasa menulis atau
membuat salinan

Menggunakan kain atau
tuala kecil bagi
menggantikan tisu

Menggunakan teknologi
seperti e-mel bagi
mengurangkan
penggunaan kertas

Membeli makanan
mengikut keperluan untuk
mengelakkan pembaziran

Membawa bekas
makanan sendiri untuk
membungkus makanan

Menggunakan semula
botol plastik sebagai
hiasan atau bekas
alat tulis

Membawa beg yang
boleh diguna semula
semasa membeli barangan

Mendermakan pakaian yang
masih elok kepada mereka
yang memerlukan

Kitar semula surat khabar
menjadi bakul atau
kraf tangan yang menarik

Kitar semula sisa
pertanian menjadi
bahan lain seperti baja
untuk tanaman

Kitar semula tayar
terpakai untuk dijadikan
pasu tanaman

Mengasingkan sisa
mengikut kategori tong kitar
semula yang disediakan

Reduce
(Kurangkan)

Reuse
(Guna semula)

Recycle
(Kitar semula)

Amalan kitar semula

Layari laman sesawang yang berikut untuk melihat video tentang penjagaan alam sekitar:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Video12.mp4

Portal Geografi

Amalan 3R

Bertemakan “Fikir Dahulu Sebelum Buang”
 Selaras dengan Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007 untuk

memastikan bahan kitar semula diurus selia dengan baik oleh pihak berkuasa tempatan

B
ab

1
1

181
Info
Butik 3R yang terdapat
di Presint 9, Putrajaya
berperanan mengutip
baju terpakai untuk dikitar
semula. Baju-baju tersebut
akan dijual dan hasilnya
disalurkan kepada rumah
anak yatim dan mereka
yang memerlukan.

Glosari
Sisa baki:  Sisa dapur, makanan, bahan-bahan

kotor, lampin pakai buang
Sisa pukal: Sisa perabot, sisa barangan elektrik

yang besar
Sisa kebun:  Ranting, pelepah, batang pokok,

daun, bunga
Sisa kitar semula: Kertas, plastik, botol, kaca, sisa pukal,

sisa kebun

Pulau Pinang ialah negeri pertama yang melaksanakan kempen ini, iaitu
pada 6 Julai 2009

Premis perniagaan yang terlibat akan mengenakan bayaran RM0.20
kepada pelanggan yang memerlukan beg plastik

Beg mesra alam, beg kertas dan plastik biodegradasi adalah antara
alternatif yang digunakan untuk menggantikan beg plastik

Pengasingan sisa pepejal di rumah
 Dijalankan secara berperingkat-peringkat bermula pada 1 September 2015
 Berdasarkan peraturan di bawah Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007

(Akta 672)
 Sisa pepejal diasingkan mengikut kategori seperti sisa kitar semula, sisa baki dan sisa pukal

atau sisa kebun
 Kutipan sisa kitar semula dan sisa pukal

dilakukan sekali seminggu
 Kutipan bagi sisa baki dilakukan

dua kali seminggu

(Sumber: Pusat Kitar Semula
Komuniti Presint 9 Putrajaya, 2017)

Latih Diri B
 1. Nyatakan tiga aktiviti kitar semula yang terdapat dalam

setiap elemen 3R.
 2.  Terangkan satu amalan kitar semula yang boleh anda

jalankan di kawasan sekolah.

Hari Tanpa Beg Plastik

Pengasingan Sisa di Punca

B
ab

1
1

182
Ordinan
Pembungkusan

Duales System
Deutschland

GmBH

Cara
memungut bahan

terbuang untuk
dikitar semula

Melibatkan pihak pengilang
dan pihak pemasaran

Pihak tersebut perlu
mengutip bungkusan
barangan daripada
pelanggan semula

Semua kotak ditandakan
dengan tanda hijau atau
Green Dot oleh pengilang

Pengilang akan membayar
yuran kepada agensi
pemungut untuk
mengutip kotak
tersebut semula

Penyediaan tapak
pengumpulan dan tong
kitar semula di jalan utama,
kilang, kawasan perumahan
dan perniagaan

Masyarakat mengisi sampah
dalam plastik berlogo Green
Dot yang diberikan
secara percuma

Masyarakat boleh
menghantar terus bahan
yang boleh dikitar semula
ke pusat pengumpulan

Kitar Semula di Jerman

Info
Sejak 1 Januari 2013, semua
bekas minuman seperti  botol
kaca dan tin dengan isi padu
0.1 liter hingga 3.0 liter akan
dikenakan caj deposit. Deposit
tersebut akan dipulangkan
oleh sebuah organisasi
menggunakan sistem Deutsche
Pfandsystem GmbH (DPG).

(Sumber: Federal Ministry for the
Environment, Nature Conservation

and Reactor Safety – 3Rs Study, 2011)
Mesin tebus semula deposit

Green Dot

Amalan Kitar Semula di Negara-negara Lain11.4

Banyak negara maju mengaplikasikan aktiviti kitar semula untuk memastikan kelestarian alam
sekitar selari dengan pembangunan yang dijalankan. Berikut merupakan amalan kitar semula
yang dijalankan di Jerman, Denmark, Sweden dan Taiwan:

Amalan kitar semula
di Jerman

B
ab

1
1

183
Kitar Semula di Denmark

Denmark merupakan antara negara yang berjaya dalam pelaksanaan amalan kitar semula. Sistem
pengumpulan sisa yang dijalankan di negara ini adalah sangat efisien. Hampir 67% daripada
jumlah sisa keseluruhan di Denmark dikitar semula, 28% dilupus menggunakan incinerator dan
hanya 5% sahaja dikembalikan semula ke tapak pelupusan sampah.

Program kitar semula Kaedah

Program Pengembalian
Deposit

Pengilang diwajibkan membayar deposit kepada kerajaan apabila
menghasilkan produk yang dapat dikitar semula. Deposit akan
dikembalikan semula apabila pengilang mengitar semula produk
yang dikeluarkan selepas digunakan.

Program Cukai Sisa Pihak yang hendak melupuskan sebarang jenis sisa akan
dikenakan cukai.

Program Waste 21 Menjelaskan secara terperinci tentang cara mengitar semula dengan
cekap dan berkesan.

Program Subsidi Sisa Pihak yang ingin membangunkan teknologi kitar semula akan
diberikan bantuan kewangan oleh pihak kerajaan.

Program Cukai Hijau
Pihak yang hendak melupuskan sisa pepejal yang tidak mudah
hancur seperti pembungkus plastik, bateri dan beg plastik akan
dikenakan cukai.

Program
Affaldsbekendtgoerelsen
1999

Menguatkuasakan undang-undang yang memberi definisi kepada
sisa, menjelaskan jenis-jenis sisa dan menghuraikan cara pihak
berkuasa tempatan menguruskan sisa pepejal di kawasan
masing-masing.

Lori pemungut sampah

Amalan
kitar semula
di Denmark

Program Waste 21
1998 - 2004

Program Subsidi Sisa

Program
Affaldsbekendtgoerelsen

1999

Program
Cukai Hijau

Program
Pengembalian Deposit

Program
Cukai Sisa

Jadual 11.1 Program kitar semula di Denmark

Glosari

Incinerator:  Alat untuk
memproses sisa
melalui proses
pembakaran

B
ab

1
1

184
Kitar Semula di Sweden

Sweden ialah negara yang mengitar semula 99% daripada sisa buangan domestik dan hanya
1% sisa yang berakhir di pusat pelupusan sampah. Malahan, Sweden juga mengimport sisa
dari negara lain untuk menjana tenaga elektrik melaluinya. Revolusi kitar semula di negara ini
adalah contoh terbaik yang seharusnya diikuti oleh negara-negara lain.

Penduduk digalakkan untuk
memilih makanan yang perlu
sahaja mengikut kesesuaian

Pembaziran sumber dan
penghasilan sisa makanan yang
berlebihan dapat dielakkan

Sisa buangan domestik akan dikitar semula dan dihantar
ke kawasan pemulihan tenaga

Sektor pembinaan yang menyumbang kepada sisa
yang tidak boleh dikitar semula seperti asbestos perlu
diuruskan oleh syarikat sendiri menggunakan incinerator
di kawasan masing-masing

Penyediaan tong kitar semula
mengikut kategori di kawasan
petempatan

Syarikat Optibag membangunkan
mesin yang boleh mengasingan
beg sisa mengikut warna secara
automatik

Bahan kitar semula disalurkan
ke kontena bawah tanah yang
berfungsi mengurangkan
pencemaran bau

Satu tan sisa buangan yang dibakar dalam incinerator
akan menghasilkan 3MWh dan secara tidak langsung
pemulihan tenaga dapat dijalankan

Sisa domestik digunakan untuk menjana tenaga,
terutama untuk sistem pemanasan rumah

Lambakan sisa dapat dikurangkan dan isu masalah
ruangan kawasan pelupusan sampah dapat
diminimumkan

Perabot dan pakaian yang masih elok boleh dihantar
ke pusat guna semula yang berkonsepkan perbaiki,
perkongsian dan guna semula

Garment Collecting, iaitu pemberian kupon rebat oleh
H&M apabila pelanggan menyumbang pakaian terpakai

Matlamat guna semula adalah untuk membentuk sikap
yang baik

Kempen guna semula disebar secara meluas melalui
media massa

Pencegahan Sisa

Pemulihan Tenaga

Guna Semula

Kitar Semula
Pelupusan

Kitar semula
di Sweden

B
ab

1
1

185
Aktiviti 11.1

Tajuk:  Menghasilkan satu barangan baharu
daripada sisa pepejal

Objektif: Mencipta barangan baharu daripada sisa
pepejal mengikut kreativiti murid

Alatan:  Sisa pepejal yang boleh dikitar dan
diguna semula

Langkah-langkah:
 1. Murid membuat aktiviti dalam kumpulan.
 2.  Setiap kumpulan perlu menghasilkan satu

barangan baharu daripada sisa pepejal
secara kreatif.

3. Masa yang diperuntukkan untuk menghasilkan
barangan ini adalah dua minggu.

4. Setiap pergerakan tugasan perlu direkodkan
dalam buku log perkembangan projek.

5. Setiap kumpulan perlu menjual barangan
baharu tersebut pada hari usahawan di sekolah.

Latih Diri C
 1. Pilih salah sebuah negara yang

telah anda pelajari. Huraikan
amalan kitar semula yang
dijalankan di negara tersebut.

2.  Nilaikan keberkesanan amalan
kitar semula yang diamalkan
oleh rakyat Malaysia.

Layari laman sesawang yang berikut
untuk mendapatkan maklumat
tentang program 4-dalam-1:
http://bukutekskssm.my/Geografi/
Tingkatan3/Nota19.html

Portal Geografi

Kitar Semula di Taiwan

Taiwan merupakan sebuah negara yang berkeluasan kira-kira 35 410 km² dengan kepadatan
penduduk 699 orang/km². Statistik ini menunjukkan bahawa bilangan penduduk negara
Taiwan yang padat akan menerima kesan negatif jika bahan buangan sama ada dalam bentuk
pepejal atau cecair tidak diuruskan dengan baik dan sistematik. Oleh hal yang demikian, negara
Taiwan amat menggalakkan aktiviti kitar semula.

Amalan
kitar semula

di Taiwan

Akta Pelupusan Sisa

Mewajibkan pengilang
dan pengimport
bertanggungjawab ke atas
produk yang dihasilkan

Kempen Kitar Semula

Program ini dijalankan
oleh Agensi Perlindungan
Alam Sekitar atau Taiwan
Environmental Protection
Adminstration (EPA)

(Sumber: Worldometers, 2017)

Program 4-Dalam-1

Galakan kerajaan untuk menjalin kerjasama
antara empat golongan, iaitu pihak masyarakat,
pihak berkuasa bandar, syarikat kitar semula dan
badan sukarela bagi menjalankan kitar semula

Garis Panduan Kitar Semula

Menerangkan cara pengurusan
sisa pepejal termasuk kaedah
menyimpan, panduan kitar semula,
mengumpul dan memproses

PAK–21: Projek Berkumpulan

B
ab

1
1

186
mbasImbasI Kembali

Kitar semula bermaksud memungut dan mengasingkan sisa pepejal
bagi maksud menghasilkan keluaran

Jerman
•  Ordinan Pembungkusan
•  Duales System Deutschland GmBH
•  Cara memungut bahan terbuang

untuk dikitar semula

•  Amalan 3R
•  Pengasingan

Sisa di Punca
•  Hari Tanpa

Beg Plastik

Taiwan
•  Garis Panduan

Kitar Semula
•  Akta Pelupusan Sisa
•  Kempen Kitar Semula
•  Program 4 - Dalam-1

Sweden
•  Pencegahan Sisa
•  Guna Semula
•  Kitar Semula
•  Pemulihan Tenaga
•  Pelupusan

Denmark
•  Program Pengembalian Deposit
•  Program Cukai Sisa
•  Program Waste 21
•  Program Subsidi Sisa
•  Program Cukai Hijau
•  Program

Affaldsbekendtgoerelsen 1999

Menjana pendapatan

Menjimatkan sumber semula jadi

Mewujudkan persekitaran yang sihat,
bersih dan selesa

Mengurangkan pencemaran

Mengurangkan kesan rumah hijau

Kuiz Kendiri 11

Kuiz KENDIRI

Kitar semula

Definisi

Kepentingan
kitar semula

Amalan kitar
semula di
Malaysia

Perbandingan
aktiviti

kitar semula
di negara lain

B
ab

1
1

187
Cabaran Sumatif

1. Tandakan ( ✔ ) pada penyataan yang betul dan ( ✘ ) pada penyataan yang salah.

(a)  Kitar semula melibatkan langkah mengutip dan mengasingkan sisa pepejal mengikut
jenis untuk mendapatkan keuntungan individu.

(b) 3R merujuk Reduce, Reuse dan Recycle.

(c)  Amalan kitar semula membantu meningkatkan pendapatan individu.

(d) Amalan kitar semula menyebabkan kenaikan suhu alam sekitar.

(e)  Membawa beg plastik ke pasar raya ialah amalan Reuse.

(f )  Menghasilkan sesuatu daripada sisa pertanian merupakan salah satu aktiviti Reuse.

2. Berdasarkan keratan akhbar di bawah, bincangkan kepentingan amalan kitar semula.

3. Perbelanjaan bagi pengurusan sisa di Malaysia mencecah RM2.2 bilion setahun. Selaku ahli Kelab
Alam Sekitar sekolah anda, cadangkan langkah berkesan yang boleh diambil bagi menangani
masalah pembaziran kos tersebut bermula pada peringkat sekolah anda.

MindaCabaran

Kepentingan amalan
kitar semulaManusia Alam sekitar

DUNIA kini sibuk membicara dan melaksanakan
program kitar semula demi memelihara dan memulihara
alam sekitar. Namun begitu, pernahkah kita terfikir
adakah maklumat mengenainya telah sampai kepada
masyarakat keseluruhan tidak kira di bandar mahupun
luar bandar?

Tidak dinafikan ada yang telah mengamalkannya
dengan baik. Namun, terdapat juga segelintir yang
masih cetek pengetahuan tentang kitar semula.

Kitar semula atau maksud yang lebih tepat lagi
ialah proses mengolah semula bahan buangan untuk
menghasilkan barangan baharu.

M e la lu i  k i t ar  s e mula ,  mas y ar ak at  dap at
mengurangkan bahan buangan seper ti ker tas
dan plastik. Amalan ini juga dapat mengurangkan
penggunaan bahan mentah baharu, mengurangkan
penggunaan tenaga, pencemaran dan pengeluaran
gas rumah hijau yang terjadi daripada penghasilan
barang baharu.

S emua in i  dap at  m emb antu m ew uju dk an
persekitaran yang sihat dan bersih sekali gus
menjamin kualiti kehidupan di masa hadapan.

Atas kesedaran itu juga, banyak kempen kitar
semula telah dilaksanakan oleh agensi-agensi
kerajaan mahupun pertubuhan bukan kerajaan (NGO).
Fokus diberikan kepada kitar semula kerana kempen
ini merupakan komponen utama bagi pengurusan
bahan buangan pada zaman moden ini.

Malah, media elektronik, media cetak, mahupun
pasar raya, semuanya berusaha untuk menyedarkan
masyarakat betapa pentingnya menjaga alam sekitar.

Antara hasil inisiatif pelbagai pihak ini ialah
wujudnya slogan ‘3R: Reduce (Kurangkan), Reuse (Guna
semula) & Recycle (Kitar semula)’ bagi menekankan
betapa pentingnya kitar semula untuk memastikan
alam sekitar terpelihara.

Sebagai masyarakat yang prihatin, kita juga boleh
mengambil inisiatif dengan mempraktikkan semua
kaedah kitar semula sama ada di rumah ataupun
pejabat. Jika semua masyarakat di Malaysia sedar
betapa pentingnya kitar semula, pasti negara akan
bersih, sumber alamnya terpelihara dan rakyat juga
menjadi sihat.
(Sumber: Dipetik dan diubah suai daripada Utusan Malaysia,
21 Oktober 2013)

Kitar Semula Beri Banyak Kebaikan

B
ab

1
1

188
Kerja
Lapangan

Kerja Lapangan dalam bahagian
ini dijalankan untuk memberi
pendedahan secara lebih
terperinci berkenaan tajuk-tajuk
yang dipilih dan membolehkan
murid mengaplikasikan
Kemahiran Geografi yang telah
dipelajari di dalam kelas.
Induksi Bab

Apakah yang akan anda pelajari?

B
A

B

Info

Panduan Kerja
Lapangan

Kerja lapangan dilaksanakan bagi membolehkan murid mengkaji, memahami dan memberi
pendapat tentang sesuatu isu yang telah dipilih. Kerja lapangan juga memberi peluang kepada
murid untuk mengaplikasikan pengetahuan yang telah dipelajari di dalam bilik darjah. Oleh
itu, kerja lapangan ini amat penting dilaksanakan bagi melahirkan murid yang mempunyai
kemahiran berfikir, mentafsir dan berkomunikasi.

3 Memilih isu atau tajuk kerja lapangan
3 Menentukan objektif kerja lapangan
3 Menentukan kaedah kerja lapangan
3 Merekod, mengumpul dan menganalisis data atau maklumat
3 Merumus dan membuat pelaporan tentang kerja lapangan

Kemahiran Abad ke-21,
KBAT, kemahiran mentafsir,
kemahiran kajian masa
depan, kemahiran sosial,
kemahiran berkomunikasi
dan kemahiran TMK
dapat diaplikasi melalui
pelaksanaan kerja lapangan.B

ab
 1

2

190
Sepintas lalu

1 2

3

4 5

Memilih isu atau tajuk kerja
lapangan

Menentukan kaedah kerja lapangan

Merekod, mengumpul dan
menganalisis data atau maklumat

Apakah kaedah
yang paling sesuai
untuk merekod,
mengumpul dan
menganalisis data
atau maklumat
yang diperoleh?

Merumus dan membuat pelaporan
tentang kerja lapangan

Menentukan objektif kerja
lapangan

Bagaimanakah anda menentukan
objektif bagi sesebuah kerja lapangan?

Kenal pasti isu atau tajuk
kerja lapangan

Isu atau tajuk
merangkumi kurikulum
Geografi yang dipelajari

Boleh dikaji dan praktikal

Menentukan kawasan
kerja lapangan

Kaedah kerja lapangan Temu bual

Pemerhatian

Soal selidik

Rujukan

Mengenal pasti ...

Menentukan ...

Menghuraikan ...

Menganalisis ...

Membandingkan ...

Menilai ...

Mencadangkan ...

Mengkaji ...

Menjelaskan ...

B
ab

1
2

191
Memilih Isu atau Tajuk Kerja Lapangan12.1

1

2 3

4

Kenal pasti
kepentingan isu atau
tajuk kerja lapangan

Pastikan isu atau
tajuk boleh dikaji
dan praktikal untuk
mendapatkan data
atau maklumat

Isu atau tajuk
merangkumi
kurikulum Geografi
yang dipelajari

Menentukan kawasan
kerja lapangan yang
paling sesuai

Murid perlu memilih satu isu atau tajuk kerja lapangan berdasarkan tema yang terdapat dalam
Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP) Tingkatan 3 yang telah dipelajari.
Berikut ialah kriteria pemilihan isu atau tajuk kerja lapangan:

• Berdasarkan idea baharu
•  Tajuk yang dipilih perlulah difahami dengan jelas
•  Elakkan memilih masalah atau isu yang terlalu umum
•  Data mudah diperoleh dalam kajian lapangan yang dibuat

B
ab

1
2

192
Menentukan Objektif Kerja Lapangan12.2

Objektif kerja lapangan ialah perkara khusus yang ingin dicapai dalam sesuatu kerja lapangan
yang dilakukan. Objektif mestilah boleh diukur dan menjelaskan tujuan kerja lapangan dengan
lengkap dan ringkas. Objektif kerja lapangan dimulakan dengan kata kerja seperti:

Mengetahui sehingga dapat menyatakan dengan pasti

Keterangan atau penjelasan mengenai sesuatu hal atau perkara

Melihat dua perkara atau lebih untuk mengetahui persamaan dan perbezaan

Mengeluarkan buah fikiran, mengusulkan atau menyarankan tentang
sesuatu perkara

Menerangkan secara lebih lanjut, menghuraikan sehingga jelas atau
menyatakan untuk memberikan penerangan

Membuat kesimpulan atau keputusan daripada sesuatu perkara

Menentukan masalah serta cara untuk menyelesaikan masalah,
memperbaik atau melaksanakan sesuatu sistem dengan berkesan

Membuat pentaksiran tentang sesuatu perkara

Menyelidik dan memeriksa sesuatu perkara dengan teliti

Mengenal pasti ...

Menghuraikan ...

Membandingkan ...

Mencadangkan ...

Menjelaskan ...

Menentukan ...

Menganalisis ...

Menilai ...

Mengkaji ...

Kata kerja Huraian

B
ab

1
2

193
Menentukan Kaedah Kerja Lapangan12.3

• Kaedah pemerhatian
ialah cara mengumpul
data atau maklumat
dengan mengamati
sesuatu yang ingin dikaji

• Pemerhatian yang
dilakukan mestilah
sistematik dan berfokus

• Pemerhatian melibatkan perkaitan
antara ciri fizikal dengan ciri budaya
di kawasan kerja lapangan

• Pengkaji akan memperoleh
maklumat secara langsung

• Hasil pemerhatian perlu direkod

• Gunakan alatan bantuan teknologi
seperti kamera atau perakam
yang bersesuaian

• Melibatkan pengkaji dan responden

• Maklumat diperoleh secara lisan

• Pengkaji perlu menjelaskan maksud
soalan dan kajian yang
dilakukan secara jelas

• Senaraikan setiap soalan
yang diperlukan

• Guna alat perakam untuk
membolehkan semua
maklumat direkod

Temu bual

Data dan maklumat boleh dikumpulkan melalui pelbagai kaedah seperti pemerhatian, temu
bual, soal selidik dan rujukan. Kaedah yang dipilih haruslah sesuai dengan tajuk dan jenis data
yang diperlukan untuk dianalisis.

• Kaedah ini boleh dilakukan dengan
merujuk buku teks, buku rujukan,
akhbar, majalah ilmiah, jurnal,
Internet, orang sumber, agensi
kerajaan dan agensi swasta

• Bahan-bahan yang dirujuk perlu
dinyatakan sumber rujukan dalam
laporan kerja lapangan

Rujukan

• Menyediakan borang
soal selidik

• Soalan yang dikemukakan
merangkumi keseluruhan
objektif kerja lapangan

• Soalan yang ringkas,
mudah difahami dan jelas

• Data perlu dianalisis untuk
mendapatkan maklumat

Soal selidik

Pemerhatian

Lampiran 4: Borang Soal Selidik

B
ab

1
2

194
Merekod, Mengumpul dan Menganalisis Data
atau Maklumat

12.4

Data dan maklumat yang diperoleh melalui beberapa kaedah kajian harus dikumpul dan
dianalisis. Persembahan data dan maklumat kebiasaannya ditunjukkan dalam bentuk peta
pemikiran jadual dan rajah yang sesuai.

Contoh jadual:

Contoh rajah:

Jadual 12.1  Masalah pelancongan di Presint 6, Wilayah Persekutuan Putrajaya

Masalah pelancongan di Presint 6 Bilangan responden

Tiada pengangkutan awam 9

Tiada gerai jualan 4

Tiada parkir 2

Jumlah 15

Jumlah: 15 orang

Layari laman sesawang yang berikut untuk melihat contoh
peta pemikiran dan kesesuaian penggunaannya di Malaysia:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Nota20.html

Portal Geografi Info
Peta pemikiran yang
bersesuaian juga
digunakan untuk
persembahan data
dan maklumat.

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

0
Tiada

pengangkutan
awam

Tiada gerai
jualan

Tiada
parkir

Masalah Pelancongan di Presint 6,
Wilayah Persekutuan Putrajaya

Bilangan responden
(orang)

Masalah
pelancongan

Masalah Pelancongan di Presint 6,
Wilayah Persekutuan Putrajaya

PETUNJUK
Tiada pengangkutan awam

Tiada gerai jualan

Tiada parkir

13%

27% 60%

Rajah 12.1  Graf bar mudah Rajah 12.2  Carta pai

(Sumber: Soal selidik)

B
ab

1
2

195
Merumus dan Membuat Pelaporan Tentang
Kerja Lapangan

12.5

Bil. Kandungan Halaman

1. Penghargaan

2. Pendahuluan

3. Objektif kerja lapangan

4. Kawasan kerja lapangan

5. Kaedah kerja lapangan

6. Hasil kerja lapangan

7. Rumusan

8. Rujukan

9. Lampiran

Rumusan dilakukan berdasarkan data atau maklumat yang diperoleh manakala pelaporan
kerja lapangan adalah mengikut garis panduan yang berikut:

Kriteria dan proses kerja murid merangkumi:

Proses awal

Mengumpul maklumat daripada
pelbagai sumber menggunakan
kaedah yang sesuai

Perancangan

Jadual kerja
 Pengagihan kerja
 Objektif kajian
 Penentuan kaedah kajian

Laporan akhir

Grafik
 Tafsiran konsep
 Isi utama, huraian atau contoh

Layari laman sesawang yang berikut untuk melihat contoh Laporan Kerja Lapangan:
http://bukutekskssm.my/Geografi/Tingkatan3/Laporan.pdf

Portal Geografi

Penulisan pelaporan
dijalankan di dalam
bilik darjah pada

waktu pengajaran dan
pembelajaran (PdP).

Jadual 12.2  Format laporan kajian lapangan

B
ab

1
2

196
Contoh Surat Makluman kepada Ibu Bapa/Penjaga

Nama sekolah
Alamat sekolah

Rujukan Kami:
Tarikh:

Kepada,
Ibu/Bapa/Penjaga

Tuan,

KERJA LAPANGAN MATA PELAJARAN GEOGRAFI

Dengan hormatnya perkara di atas dirujuk.

2. Semua murid Tingkatan ............ sekolah ini akan terlibat dalam kerja lapangan mata pelajaran
Geografi bagi memenuhi syarat yang ditetapkan oleh Kementerian Pendidikan Malaysia.

3. Hasil kerja lapangan ini merupakan sebahagian daripada pentaksiran sekolah. Bagi tujuan
ini, semua murid akan menjalankan kerja lapangan di luar waktu persekolahan untuk mendapatkan
maklumat yang diperlukan.

4. Dimaklumkan juga bahawa kerja lapangan akan dijalankan pada *.......................... .

Sekian, terima kasih.

“BERKHIDMAT UNTUK NEGARA”

Saya yang menjalankan amanah,

(Nama Pengetua dan Cap Sekolah)
---------------------------------------------------------------------------------------------------

(Keratan jawapan)

Saya   No. Kad Pengenalan

ibu/bapa/penjaga kepada murid bernama

Tingkatan   membenarkan/tidak membenarkan anak di bawah jagaan saya
menjalankan kajian kerja lapangan pada tarikh tersebut.

Tandatangan:        Nombor telefon:               B
ab

1
2

197
Contoh Surat Makluman Akuan Diri Murid

Nama sekolah
Alamat sekolah

Rujukan Kami:
Tarikh:

Kepada sesiapa yang berkenaan.

Tuan/Puan,

KERJA LAPANGAN MATA PELAJARAN GEOGRAFI

Pembawa surat ini   No. Kad Pengenalan
ialah seorang murid Tingkatan   di ..............................................................
Murid ini sedang melaksanakan kerja lapangan Kurikulum Standard Sekolah Menengah
(KSSM) Geografi.

2.  Sehubungan dengan itu, pihak kami berbesar hati jika pihak tuan/puan dapat memberi
kerjasama kepada murid ini untuk mendapatkan maklumat yang diperlukan.

3.  Kerjasama dan bantuan tuan/puan didahului dengan ucapan terima kasih.

Sekian.

“BERKHIDMAT UNTUK NEGARA”

Saya yang menjalankan amanah,

...................................................
(Nama Pengetua dan Cap Sekolah)

B
ab

1
2

198
Saya memperakui bahawa kerja lapangan bertajuk ............................................................
di ........................................................................................ ini ialah hasil kerja saya sendiri
melainkan petikan, grafik, gambar dan rajah yang dinyatakan sumber rujukannya.

Saya dengan ini mengaku bahawa kerja lapangan ini adalah asli. Saya ialah satu-satunya
penulis kerja lapangan ini.

Yang benar,

(                                           )

Disahkan oleh,

(                                           )

Tarikh:

Contoh Surat Perakuan Murid Tentang Keaslian Kajian

B
ab

1
2

199
Senarai Rujukan

Abd Rahim Md Nor. (2004). Geografi Tingkatan 3. Shah Alam: Cerdik Publications
 Sdn. Bhd.

Aw, S. W., Chong, Y. C., Kang, C. Y. & Nik Idris Nik Muhamed. (2017). Focus PT3 Geografi
 Tingkatan 1, 2 & 3. Bangi: Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

Aziah Ismail, Foo, H. L., Khalijah Maimon & Rape’ah Ahamed. (2002). Geografi Tingkatan 1.
 Kuala Lumpur: Arus Intelek Sdn.Bhd.

Azizan Hj. Abu Samah & Chong, M. S. (2002). Geografi Tingkatan 1. Petaling Jaya:
 Sasbadi Sdn. Bhd.

Goh, C. L. (2010). Atlas Sumber dalam Geografi Fizikal. Wangsa Maju: Institut Terjemahan
 Negara Malaysia Berhad.

Hisham Azman Ibrahim & Mohamad Khairun Fitri Ahmad. (2017). Geografi Tingkatan 1.
 Cheras: Era Visi Sdn. Bhd.

Ismail Ahmad, Sulong Mohamad & Chan, M.L. (2003). Geografi Tingkatan 5. Cheras:
 Pustaka Sistem Pelajaran Sdn. Bhd.

Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia. (2016). Atlas Kebangsaan Malaysia. Kuala Lumpur:
 Jabatan Ukur dan Pemetaan Malaysia.

Kamus Dewan Edisi Keempat. (2005). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Kang, C. Y., Zulkipli Ismail & Rajanderan Subramaniam. (2017). Geografi Tingkatan 2.
 Johor Bahru: IMS Books Trading Sdn. Bhd.

Lim, C. (2005). Atlas & Resos Geografi Tingkatan 1. Petaling Jaya: Pearson Malaysia
 Sdn. Bhd.

Mohd Jamil Mohd, Hj. Rodli Hj Hashim & Hjh Mahani Hj Mahbar. (2004). Geografi
 Tingkatan 3. Johor Bahru: Johore Central Store Sdn.Bhd.

Nurashikin Abdullah & Rusly Musa. (2006). Teks Pra-U STPM Geografi Alam Sekitar Fizikal.
 Petaling Jaya: Pearson Malaysia Sdn. Bhd.

Piara Singh. (2010). Esensi Geografi SPM. Petaling Jaya: Pearson Malaysia Sdn. Bhd.

Tan, K. L. & Wong, S. Y. (2010). Atlas Eksplorasi Geografi Tingkatan 1-5. Shah Alam: Oxford
 Fajar Sdn. Bhd.

Tong, S. K. (2005). Atlas & Resos Geografi Tingkatan 4. Petaling Jaya: Pearson Malaysia
 Sdn. Bhd.

Se
na

ra
i R

uj
uk

an

200

KPM
PRELIM

KANDUNGAN

PENDAHULUAN

Tema 01

Bab 1-Jadual dan Graf

Bab 2

Tema 02

Bab 3- Pengaruh Persekitaran fizikal

Bab 4-Tumbuh2an Semula Jadi di Malaysia

Bab 5- Hidupan Liar di Malaysia

Tema 03

Bab 6- Sumber semula jadi di Malaysia

Bab 7- Kegiatan ekonomi di Malaysia

Tema 04

Bab 8

Bab 9- sumber semula jadi utama dan ekonomi dunia

Tema 05

Bab 10- Sumber Hutan

Bab 11- Kitar Semula

Tema 06

Bab 12- Panduan kajian lapangan 2

Senarai Rujukan