Utusan Publications & Distributors Sdn. Bhd.
2016

Penulis
Siti Zarina binti Azirun

Nasihah binti Bani

Ilustrator
Ali Seteria Has

Editor

Siti Hanim binti Yunus
Farah Sheiakha binti Abd. Wahid

Badrol bin Awang
Mahadzir bin AdunPereka Bentuk

Hasnah Mohamed
Rahimah binti Badulu

Syuhada binti Rosli

KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH
ii

Penulis merakamkan ucapan terima kasih
dan setinggi-tinggi penghargaan kepada
pihak yang telah memberikan sumbangan
dalam menyempurnakan penerbitan buku
ini. Penghargaan ini ditujukan kepada:

•	 Jawatankuasa	 Penambahbaikan	 Pruf
Muka Surat,  Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	Penyemakan	Pembetulan
Pruf	Muka	 Surat,	 Bahagian	 Buku	 Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	 Penyemakan	Naskhah
Sedia Kamera, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 SMK	 Sri	 Tanjung,	 Benut,	 Pontian,	 Johor
Darul Takzim.

•	 Jabatan	Pedidikan	Sains	dan	 Teknikal,
Fakulti Pengajian Pendidikan, Universiti
Putra Malaysia.

•	 SMK	 Jalan	 Kebun,	 Seksyen	 32,	 Shah
Alam, Selangor Darul Ehsan.

•	 SK	Parit	Markom,	Benut,	Pontian,	Johor
Darul Takzim.

•	 D	 Awal	 Daycare,	 Bandar	 Saujana
Utama, Sungai Buloh, Selangor Darul
Ehsan.

Terima kasih juga ditujukan kepada
organisasi atau orang perseorangan yang
bersama-sama menjayakan penerbitan
buku ini.

PENGHARGAANNo	Siri	Buku	:	0108

ISBN	978-967-61-2758-7

Cetakan Pertama 2016

©Kementerian Pendidikan Malaysia 2016

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana
bahan dalam buku ini tidak dibenarkan
diterbitkan semula, disimpan dalam cara
yang boleh dipergunakan lagi, ataupun
dipindahkan dalam sebarang bentuk atau
cara, baik dengan cara elektronik, mekanik,
penggambaran semula mahupun dengan
cara perakaman tanpa kebenaran terlebih
dahulu daripada Ketua Pengarah Pelajaran
Malaysia, Kementerian Pendidikan Malaysia.
Perundingan tertakluk kepada perkiraan
royalti atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia oleh:
Utusan Publications & Distributors Sdn. Bhd.,
56100	Kuala	Lumpur.
Tel:	03–92856577
Faks:	03–92846554/92875763
Laman	web:	www.mybooks.com.my

Reka	Letak	dan	Atur	Huruf:

Utusan Publications and Distributors Sdn. Bhd.

Muka Taip Teks: Maclees2r

Saiz Muka Taip Teks: 11 poin

Dicetak oleh:

Ultimate Print Sdn. Bhd.,

Lot	2,	Jalan	Sepana	15/3,

Off	Persiaran	Selangor,

Seksyen	15,	40200	Shah	Alam

Selangor.
iii

Penghargaan                         ii

Kandungan            iii

Pendahuluan            v

KERJA SEPASUKAN            1

1.1 Organisasi Kerja            2

1.2 Semangat Kerja Sepasukan           9

1.3 Peningkatan Kendiri          22

Rumusan Bab           26

Penilaian Kendiri          27

PENGURUSAN SUMBER KELUARGA       28
 DAN TEMPAT KEDIAMAN

2.1 Pengurusan Sumber Keluarga        30

2.2 Pengurusan Sumber Kewangan                39

Keluarga

2.3 Pengurusan Konflik dalam Keluarga        48

2.4 Pengurusan Tempat Kediaman         53

Rumusan Bab           61

Penilaian Kendiri          62

PAKAIAN DAN JAHITAN          64

3.1 Pemilihan Pakaian            66

3.2 Mendraf Pola Rompi atau Blaus                 87

3.3 Penyediaan Bahan Jahitan                        99

3.4 Penghasilan Blaus atau Rompi                  105

Rumusan Bab          143

Penilaian Kendiri         148

iii

BAB 1

BAB 2

BAB 3

Kandungan
iviv

MAKANAN DAN PEMAKANAN                  152

4.1 Keperluan Makanan,                                154

Nutrien dan Fungsinya

4.2 Sistem Pencernaan dan             168

Penyerapan Makanan

4.3 Diet Seimbang                               176

4.4 Peruntukan Diet Harian yang                  184

Disarankan dan Indeks Jisim Badan

4.5 Label Makanan                               191

4.6 Perancangan Menu               196

Rumusan Bab        207

Penilaian Kendiri       210

PERNIAGAAN DAN KEUSAHAWANAN    212

5.1 Pengenalan Perniagaan                          214

dan Keusahawanan

5.2 Prosedur Memulakan Perniagaan       221

5.3 Perancangan Perniagaan                    228

Rumusan Bab         251

Penilaian Kendiri                             254

Glosari                                            258

Bibliografi                                                 261

Indeks          263

BAB 4

BAB 5

iv
v

MAKANAN DAN PEMAKANAN                  152

4.1 Keperluan Makanan,                                154

Nutrien dan Fungsinya

4.2 Sistem Pencernaan dan             168

Penyerapan Makanan

4.3 Diet Seimbang                               176

4.4 Peruntukan Diet Harian yang                  184

Disarankan dan Indeks Jisim Badan

4.5 Label Makanan                               191

4.6 Perancangan Menu               196

Rumusan Bab        207

Penilaian Kendiri       210

PERNIAGAAN DAN KEUSAHAWANAN    212

5.1 Pengenalan Perniagaan                          214

dan Keusahawanan

5.2 Prosedur Memulakan Perniagaan       221

5.3 Perancangan Perniagaan                    228

Rumusan Bab         251

Penilaian Kendiri                             254

Glosari                                            258

Bibliografi                                                 261

Indeks          263

v

Buku	teks	Sains	Rumah	Tangga	Tingkatan	4	ditulis	untuk	mata	pelajaran	Sains	Rumah	Tangga

(SRT) yang merupakan penjenamaan semula bagi mata pelajaran Ekonomi Rumah Tangga

(ERT)	Tingkatan	4	dan	5	yang	telah	mula	dilaksanakan	pada	tahun	1992	dan	disemak	semula

pada tahun 2002. Kandungan buku teks ini berdasarkan Dokumen Standard Kurikulum dan

Pentaksiran	 (DSKP)	 dan	 menepati	 hasrat	 Falsafah	 Pendidikan	 Kebangsaan.	 Selari	 dengan

program	transformasi	pendidikan	negara	yang	mempunyai	hasrat	untuk	melahirkan	generasi

berkemahiran abad ke-21, matlamat pembelajaran Sains Rumah Tangga ini juga adalah

untuk menggalakkan murid mendapatkan pengetahuan, memperoleh kemahiran asas dan

kemahiran	insaniah,	menjalani	hidup	yang	efektif	dan	dapat	menceburi	kerjaya	yang	sesuai

untuk mencapai kecemerlangan hidup.

Buku teks ini mengandungi lima bab utama, iaitu Kerja Sepasukan, Pengurusan Sumber

Keluarga	 dan	 Tempat	 Kediaman,	 Pakaian	 dan	 Jahitan,	 Makanan	 dan	 Pemakanan	 serta

Perniagaan	dan	Keusahawanan.	Penulis	telah	membina	setiap	unit	dengan	teliti	agar	dapat

memudahkan aktiviti pengajaran dan pembelajaran. Setiap bab didahului dengan halaman

rangsangan yang bertujuan untuk menarik minat murid terhadap isi pembelajaran, diikuti

dengan kandungan, rumusan dan penilaian kendiri. Selain itu, ikon seperti Tahukah Anda,

Kemahiran	Berfikir	Aras	Tinggi	(KBAT),	Tip,	Tip	Keselamatan,	Nilai	Murni,	Sudut	Aktiviti	dan	Laman

TMK	ditulis	dan	disusun	sebagai	penyendal	antara	 teks	dengan	grafik	untuk	membolehkan

murid	menguasai	dan	mengaplikasikan	pengetahuan,	kefahaman	dan	kemahiran	yang	telah

dipelajari. Seterusnya, elemen merentas kurikulum seperti kemahiran Teknologi Maklumat dan

Komunikasi,	bahasa,	sains	dan	teknologi,	keusahawanan,	pendidikan	kewangan,	dan	kreativiti

dan inovasi turut diselitkan dalam kandungan pembelajaran. KBAT dinyatakan secara eksplisit

bagi	melahirkan	murid	yang	boleh	menguasai	kemahiran	berfikir	dalam	setiap	disiplin	ilmu.

Selain aktiviti yang dicadangkan dalam buku teks ini, guru digalakkan untuk menggunakan

kreativiti masing-masing untuk menyesuaikan bahan dan kandungan aktiviti berdasarkan

situasi persekitaran dalam proses pengajaran dan pembelajaran.

Akhir	sekali,	penulis	berharap	agar	buku	teks	Sains	Rumah	Tangga	Tingkatan	4	ini	dapat

memenuhi keperluan dan kehendak pendidikan pada peringkat sekolah menengah. Semoga

buku teks ini dapat dijadikan asas untuk membantu dalam melahirkan modal insan yang

cemerlang dan mampu memberikan sumbangan bermakna ke arah kemajuan negara.

Pendahuluan
vi

37

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Institusi keluarga di Malaysia pada alaf baharu ini menghadapi
pelbagai perubahan, cabaran, krisis dan dilema. Antara
cabaran yang timbul dalam pengurusan sumber keluarga
pada masa ini adalah seperti yang berikut:

(i) Peningkatan Masalah dan Jenayah dalam Keluarga
Peningkatan kadar jenayah keluarga seperti suami
mencederakan isteri dan pergaduhan suami isteri biasanya
berpunca daripada masalah sosial seperti penceraian,
kemiskinan dan pengangguran ahli keluarga.

(e) Cabaran Pengurusan Sumber Keluarga

dirapatkan sekiranya ibu bapa dapat memahami dan menyesuaikan diri dengan situasi
dan perkembangan yang berlaku pada masa ini dalam menangani pelbagai masalah
anak-anak.

(iv) Kurang Kemahiran Keibubapaan
 Tiada jalan mudah untuk membesarkan anak-anak. Bagi ibu bapa yang kurang kemahiran

keibubapaan, hubungan yang terjalin dalam kalangan ahli keluarga mungkin akan renggang
sejak awal lagi. Kebanyakan ibu bapa seperti ini secara tidak sengaja mengabaikan dan
mengetepikan anak-anak mereka, menghukum anak-anak tanpa usul periksa atau tidak
menegur kesalahan anak-anak.

(v) Input Negatif daripada Media Elektronik
 Perkembangan Teknologi Maklumat dan Komunikasi (TMK), media pembelajaran,

globalisasi, ideologi baharu serta revolusi pengetahuan turut memerlukan ibu bapa
menguasai kemahiran dan pengetahuan yang baharu bagi memantau dan membendung
pengaruh negatif yang diperoleh anak-anak melalui teknologi ini.

Setiap ahli keluarga perlu berusaha mengelakkan diri daripada pengaruh buruk
yang boleh merosakkan kebahagiaan institusi keluarga. Walau bagaimanapun, cabaran
yang dihadapi harus ditempuhi dan ditangani dengan sebaik-baiknya demi memelihara
kesejahteraan kehidupan berkeluarga.

Lakukan aktiviti secara individu.
Sediakan folio keluarga anda.
Persembahkan folio tersebut
dengan menggunakan slaid
MS PowerPoint.

Layari laman
sesawang http://m.
utusan.com.my/
rencana/jurang-

laman
T M K
Imbas Saya

generasi-kesan-dalam-
keluarga-masyarakat-1.65221
untuk mendapatkan maklumat
lanjut tentang jurang generasi
(generation gap).

(ii) Kurang Masa yang Berkualiti Bersama Keluarga
Ramai pasangan suami isteri terpaksa memberikan
keutamaan kepada kerjaya sehingga pengurusan rumah
tangga dan anak-anak diserahkan kepada pembantu
rumah atau pihak lain. Pengabaian tanggungjawab ibu
bapa boleh membawa banyak masalah yang akan
merumitkan keharmonian keluarga.

(iii) Jurang Generasi
Antara cabaran yang sukar dihadapi oleh ibu bapa
ialah mengoptimumkan usaha bagi membaiki jurang
generasi. Ibu bapa yang dibesarkan dalam kitaran
hidup zaman dahulu tidak sama dengan generasi yang
membesar pada zaman ini. Jurang generasi boleh

sud ut
aktiviti

Buku Sains Rumah Tangga
Tingkatan 4 ini mempunyai
ciri-ciri khas yang istimewa
seperti yang berikut.

Penerangan
Ikon Buku Teks

Maklumat atau soalan yang
berkaitan dengan Teknologi
Maklumat dan Komunikasi.
Maklumat tersebut dapat diimbas
melalui gajet semasa yang
mempunyai aplikasi QR Reader.

Aktiviti yang perlu dilakukan oleh
murid sama ada secara individu
atau berkumpulan.

Maklumat tambahan yang menarik
tentang tajuk atau subtajuk yang
dipelajari oleh murid.

11

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Kaedah menyampaikan maklumat adalah seperti yang berikut:

Lakukan aktiviti dalam kumpulan.
Gunakan teknik “Think-Pair-
Share” untuk mengenal pasti
kaedah atau teknik lain dalam
menyampaikan maklumat
kepada ahli pasukan bagi
sesuatu organisasi kerja.
Senaraikan langkah-langkahnya
pada kad manila dan kemudian
pamerkannya di papan
kenyataan.

Rajah 1.8 Proses menyampaikan maklumat.

saluran

Mesej/Maklumat

Penyampai Penerima

Maklum balas

(i) Komunikasi Lisan

Komunikasi lisan melibatkan dua pihak atau lebih, iaitu penyampai mesej dan penerima
maklum balas. Komunikasi ini berlangsung dengan menggunakan suara dan bahasa
sama ada secara bersemuka ataupun melalui video, telefon, televisyen dan sebagainya.
Komunikasi lisan membolehkan penyampai terus mengetahui sama ada penerima
memahami atau tidak mesej yang disampaikan. Rajah 1.9 menunjukkan medium
komunikasi lisan.

Komunikasi
Lisan

Rajah 1.9 Medium komunikasi lisan.

Perbualan

Perbincangan

Temuduga

Video

Pembentangan

Mesyuarat

Perbahasan

Komunikasi dalam bahasa
Inggeris, ialah communication
yang berasal daripada
perkataan Latin, iaitu
communicare. Perkataan
Latin tersebut bermaksud to
make common, iaitu untuk
mewujudkan persamaan.

tahukah
anda?

sud ut
aktiviti

Soalan	Kemahiran	Berfikir	Aras	Tinggi	yang	menguji
pemahaman dan mengukuhkan konsep yang telah
dipelajari oleh murid.

vi
vii

Langkah-langkah	keselamatan
yang perlu diikuti oleh murid untuk
mengelakkan kecederaan atau
kemalangan.

Memberi	fakta	tambahan
kepada murid.

Rumusan pada akhir setiap unit agar
murid dapat mengingat apa-apa yang
telah dipelajari.

73

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

1. Gunakan penyepit untuk

memegang fabrik.

2. Bakar fabrik.

1. Perhatikan perubahan yang

berlaku pada fabrik.

2. Kenal pasti bau yang dihasilkan.

Kenal pasti kesan atau hasil

pembakaran fabrik.

2

4

3

Nilai Murni

Tip

•  Kerjasama
•  Mematuhi arahan
•  Mengamalkan langkah

keselamatan

Pakai pakaian yang sesuai dan
sentiasa mematuhi peraturan
keselamatan di dalam makmal.

Keselamatan

Nilai Murni

89

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Bahu

Dada

Pinggang

Pinggul

Labuh baju

Rajah 3.9  Bahagian badan yang perlu diukur.

(c) Ukuran Badan
Bahagian badan yang perlu diukur ditunjukkan dalam Rajah 3.9, manakala Jadual 3.11

menunjukkan cara mencatat ukuran badan.

TIP
1. Kedudukan pita ukur selari

dengan lantai semasa
mengambil ukuran melintang.
•	Ukuran	dada	dan	pinggul

diambil pada bahagian yang
paling penuh atau besar.

•	 Pastikan	pita	ukur	tidak	ditarik
terlalu kuat dan ketat.

2. Pinggang diikat sewaktu
mengambil ukuran untuk
mendapatkan bahagian yang
paling ramping atau kecil.

3. Gunakan pita atau tali yang
sesuai untuk mengikat pinggang.
Elakkan dari menggunakan pita
ukur kerana akan merosakkan
pita ukur tersebut. (d) Borang Ukuran Badan

Sebelum menjahit pakaian, ukuran badan perlu
diambil. Jadual 3.11 menghuraikan cara mengukur dan
mencatat ukuran badan.

Jadual 3.11 Cara mencatat ukuran badan.

(i) Garisan Melintang

Bahagian Badan Cara Mengukur

3. Dada

Ukur	keliling
dada melalui
mercu dada.

4.  Jarak mercu
dada

Ukur	jarak
dari mercu
kanan dada
ke mercu kiri
dada.

Bahagian Badan Cara Mengukur

1.  Leher

Ukur	keliling
pangkal leher.

2.  Bahu

Ukur	melintang
dari sendi
tulang bahu
kiri ke sendi
tulang bahu
kanan melalui
bahagian
tengkuk.

Penerapan	nilai	positif	untuk	murid
mengamalkannya.

Pentaksiran atau
penilaian berbentuk
formatif	dan	sumatif
yang merangkumi
pengukuhan,
pemulihan dan
pengayaan.

vii
2

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

KERJA SEPASUKAN

BAB 1
1

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Pengenalan

1

Dalam bab ini, anda mempelajari tentang:

STANDARD KANDUNGAN

1.2

1.3

1.1
2

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

STANDARD
PEMBELAJARAN

(a)  Kaedah dan Langkah
Menyelesaikan Tugasan

Secara umumnya, organisasi kerja merupakan sekumpulan
individu yang menjalankan tugas secara berkumpulan
mengikut bidang tugas bagi mencapai matlamat yang
telah ditetapkan. Mereka mempunyai kompetensi yang
saling bergantungan, iaitu dari segi keupayaan, kepakaran,
kemahiran dan pengetahuan serta memiliki akauntabiliti
dan komitmen terhadap prestasi pasukan serta bersedia
melaksanakan tugasan secara bersama.
 Setiap organisasi kerja yang diwujudkan mempunyai
matlamat yang jelas. Terdapat kaedah dan langkah
yang mesti diikuti demi memastikan matlamat organisasi
kerja tercapai. Rajah 1.1 menunjukkan contoh kaedah
menyelesaikan tugasan sementara Rajah 1.2 menunjukkan
langkah menyelesaikan tugasan.

Menyenaraikan kaedah serta
langkah menyelesaikan
sesuatu tugasan/aktiviti/
program/projek yang
dianggotai oleh bilangan ahli
yang ramai.

Menerangkan fungsi dan
kepentingan:
 (i) Jawatankuasa
 (ii) Carta Organisasi
(iii) Jadual Tugas
(iv) Panduan dan Peraturan
 Menjalankan Tugas di

Tempat Kerja
 Menghuraikan kepentingan:

(i) Bekerja mengikut garis
masa

(ii) Mengikut arahan dengan
betul

(iii) Menjaga kebersihan dan
kekemasan ruang kerja

Membina carta organisasi dan
senarai tugas ahli dalam

satu kumpulan.
 Membina satu jadual tugas

yang mempamerkan garis
masa untuk menyelesaikan
tugasan/aktiviti/program/
projek.

Mengaplikasikan semangat
bekerjasama untuk
menyelesaikan tugasan/
aktiviti/program/projek.

ORGANIsaSI KERJA

Mengapakah matlamat
yang kurang jelas akan
membawa implikasi yang
buruk terhadap sesuatu
organisasi kerja?

Rajah 1.1 Contoh kaedah menyelesaikan tugasan.

1. Kaedah Sumbang Saran
Sumbang saran bertujuan menggalakkan anda menggunakan
imaginasi secara kreatif, mencari idea  baharu serta
kombinasi idea. Secara amnya, dalam sesi sumbang saran,
sebarang idea perlu diterima, dilarang mengkritik idea
tersebut, idea dinyatakan secara spontan, dan kita boleh
menggunakan idea rakan untuk memperkembangkannya.

2. Kaedah Perbincangan
Perbincangan dalam aktiviti berkumpulan perlu diadakan
supaya anda dapat berinteraksi sesama ahli dalam
kumpulan. Perbincangan juga menggalakkan anda berfikir
untuk lebih menghasilkan daya pemikiran yang lebih kreatif,
inovatif dan menghasilkan idea yang bernas.

3. Kaedah Simulasi
Kaedah simulasi adalah untuk meningkatkan kebolehan
anda mengaplikasikan konsep tertentu dalam menyelesaikan
tugasan. Simulasi merupakan suatu situasi yang diwujudkan
supaya menyerupai situasi sebenar tetapi dalam bentuk
yang dipermudah, diringkaskan atau dikecilkan supaya
tugasan yang berkaitan lebih mudah diselesaikan. Dalam
simulasi, anda berinteraksi sesama sendiri berdasarkan
peranan masing-masing untuk menyelesaikan tugasan.

Contoh KAEDAH menyelesaikan tugasan

1.1
3

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Elemen utama dalam penstrukturan organisasi kerja ialah pembentukan jawatankuasa,
pembinaan carta organisasi, penyediaan jadual tugasan dan penyediaan panduan dan
peraturan menjalankan tugas di tempat kerja. Jadual 1.1 menunjukkan fungsi dan kepentingan
dalam organisasi kerja.

Jadual 1.1  Fungsi dan kepentingan organisasi kerja.

Elemen Fungsi Kepentingan

Jawatankuasa Menjalankan tanggungjawab
yang diamanahkan mengikut
tempoh masa yang ditetapkan.

Menjalankan tugas dan tanggungjawab
dengan sempurna, cekap, berkesan  dan
dapat mencapai matlamat organisasi kerja.

Carta Organisasi Mempamerkan hierarki
jawatankuasa yang
menggambarkan rantaian arahan
dan saluran rasmi komunikasi
dalam organisasi tersebut.

a)  Mengagihkan sumber manusia secara
cekap mengikut keutamaan demi
mencapai matlamat organisasi.

b)  Menyelaraskan dan menentukan
bidang tugas dan tanggungjawab
setiap ahli pasukan untuk mengelakkan
sebarang pertindihan tugas.

Jadual Tugasan Merancang dan memastikan
tugasan dan aktiviti dijalankan
dengan sistematik.

Menyusun atur tugasan yang perlu
dilaksanakan mengikut garis masa yang
telah ditetapkan.

Panduan dan
Peraturan
Menjalankan Tugas
di Tempat Kerja

Menjadi rujukan organisasi
kerja bagi menjalankan
tanggungjawab mereka.

Memastikan ahli pasukan dalam
organisasi kerja menjalankan tugasan
dengan lancar dan terkawal.

(b) Fungsi dan Kepentingan Organisasi Kerja

Menetapkan Matlamat yang Jelas

Anda perlu merancang rangka tugasan secara umum agar keseluruhan tugasan yang

dilaksanakan dapat diselesaikan mengikut tempoh masa yang telah ditetapkan.

Menetapkan Jangka Masa Tugasan
Pelaksanaan masa tugasan dan aktiviti perlu disusun mengikut garis masa yang ditetapkan agar
dapat dilaksanakan tepat pada waktunya.

Membina Carta Organisasi
Carta organisasi disediakan bertujuan agar tugasan dapat diagihkan mengikut peranan
masing-masing.

Mengerjakan Tugasan dengan Tema yang Biasa Dilaksanakan
Jika tugasan tersebut mempunyai pilihan, anda perlu memilih tema yang biasa ditulis mahupun
dilaksanakan. Hal ini bagi memudahkan dan melancarkan tugasan yang dibuat.

Mencari Sumber yang Jelas dan Sahih
Setiap tugasan yang ditulis atau dilaksanakan perlu berdasarkan sumber yang jelas dan sahih
seperti daripada buku atau jurnal.

Rajah 1.2 Langkah menyelesaikan tugasan.

LANGKAH MENYELESAIKAN TUGASAN
4

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

Carta organisasi merupakan rajah yang menunjukkan
struktur, kedudukan jawatan atau posisi individu dalam
organisasi selaras dengan bidang kuasa serta tugas dan
tanggungjawabnya (Rajah 1.4). Setiap individu diberikan
peranan yang khusus supaya tidak berlaku pertindihan tugas
dan kekeliruan yang menjejaskan kelancaran organisasi
terbabit (Jadual 1.2).

Rajah 1.4 Contoh carta organisasi.

Yang Dipertua/Pengerusi

Penaung/Penasihat

Naib Yang Dipertua/ Naib Pengerusi

Naib/Penolong Setiausaha
(jika perlu)

Setiausaha

Naib/Penolong Bendahari
(jika perlu)

Bendahari

Pemeriksa Kira-kira

Ahli Jawatankuasa

Ahli Biasa

(d) Carta Organisasi dan
Senarai  Tugas

Budaya kerja positif amat penting dalam sesebuah organisasi bagi menjamin kualiti kerja dan
hasil kerja. Antara kepentingan budaya kerja positif dalam sesuatu organisasi kerja adalah
seperti dalam Rajah 1.3.

(c) Kepentingan Budaya Kerja Positif

Bekerja Mengikut Garis Masa (Carta Gantt)
Pekerja yang baik seharusnya komited terhadap tugasan dan
mengikut tempoh masa yang telah ditetapkan. Pematuhan
terhadap garis masa akan menjayakan matlamat organisasi
dan seterusnya meningkatkan kecemerlangan organisasi.

Menjaga Kebersihan dan Kekemasan Ruang Kerja
Kebersihan dan kekemasan ruang kerja harus sentiasa dijaga.
Ruang kerja yang kemas membantu seseorang bekerja
dengan sistematik.

Mengikut Arahan dengan Betul
Untuk menjadi pekerja yang cemerlang, anda seharusnya menjadi
seorang yang fleksibel dan sentiasa mengikut arahan yang betul dari
semasa ke semasa. Seorang pekerja yang cekap, sentiasa bersedia
menerima arahan dan tugasan dalam apa-apa jua keadaan.

BUDAYA KERJA POSITIF

Rajah 1.3 Budaya kerja positif.

Layari laman
sesawang http://
www.kejora.gov.
my/komuniti/

laman
T M K
Imbas Saya

jkkmb-kejora/perlembagaan-
jkkm/bidang-tugas-peranan-
ahli-jawatankuasa/ untuk
mendapatkan maklumat
lanjut tentang peranan
dan tanggungjawab
jawatankuasa dalam sesuatu
organisasi kerja. (Dicapai
pada 6 Oktober 2016)

Carta Gantt diperkenalkan
oleh Henry Gantt pada tahun
1917. Carta ini merupakan
suatu carta bar yang
memaparkan masa bagi
aktiviti dalam sesuatu projek.

tahukah
anda?
5

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Rajah 1.4 Contoh carta organisasi.

Jadual 1.2 Peranan dan tanggungjawab jawatankuasa dalam organisasi kerja.

Jawatankuasa Peranan dan Tanggungjawab

Penaung atau Penasihat a)  Berperanan sebagai penasihat dalam pengendalian pertubuhan atau
persatuan.

b) Berperanan sebagai pelindung dan penjaga imej organisasi
pertubuhan/persatuan tersebut, maka penaungnya juga merupakan
orang kenamaan yang terkenal. Contohnya, Persatuan Pandu Puteri
Malaysia, penaungnya ialah Raja Permaisuri Agong.

Yang Dipertua/Pengerusi a)    Berperanan sebagai penggerak dan sumber ilham serta memberikan
nafas baharu terhadap kemajuan dan perkembangan pertubuhan
atau persatuan.

b) Mempengerusikan semua mesyuarat agung dan mesyuarat ahli
jawatankuasa, menguruskan pembahagian tugas ahli jawatankuasa
serta menyelaraskan semua tugas dan kegiatan pertubuhan atau
persatuan.

c) Membuat penilaian dan perancangan serta menggubal dasar
pertubuhan atau persatuan dari semasa ke semasa agar pengurusan
dapat berjalan dengan lancar dan sempurna.

d)   Menjayakan aktiviti pertubuhan atau persatuan dan akan
melaporkannya kepada Penaung atau Penasihat.

e)  Memastikan jentera pentadbiran pertubuhan atau persatuan tidak
menyimpang daripada dasar asal.

f)    Mempunyai kebolehan dan kreativiti dalam menyelesaikan masalah
yang berbangkit dengan adil dan berkesan.

Naib Yang Dipertua/Naib
Pengerusi

a)    Membantu tugas Yang Dipertua atau Pengerusi.

b)    Memangku tugas Yang Dipertua atau Pengerusi semasa

ketiadaan beliau.

c)    Menyatukan semua ahli jawatankuasa dan ahli pertubuhan
persatuan dalam semua aspek.

Setiausaha a)    Menyelaraskan semua kegiatan dan projek yang dirancang.

b)    Menyediakan notis dan agenda mesyuarat serta pelbagai laporan.

c)     Menguruskan surat-menyurat, sistem fail, buku, stok alat tulis,
pekeliling dan sebagainya.

d)     Menguruskan tempahan dewan untuk mesyuarat, dan menyediakan
pelbagai borang yang berkaitan dengan tugasnya.

e)     Menyediakan minit mesyuarat setiap kali mesyuarat diadakan.
Jika tidak dapat hadir, tugas beliau dilaksanakan oleh Naib atau
Penolong Setiausaha.

Naib/Penolong
Setiausaha

Membantu Setiausaha dan memangku jawatan tersebut apabila
ketiadaan Setiausaha.
6

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

Jawatankuasa Peranan dan Tanggungjawab

Bendahari a)     Menguruskan semua hal ehwal kewangan pertubuhan atau
persatuan.

b)     Menandatangani semua cek dan baucar bersama-sama dengan
Yang Dipertua atau Pengerusi.

c)   Menjaga dan memastikan wang pertubuhan atau persatuan hanya
digunakan untuk perkara yang berfaedah sahaja.

d)     Memastikan perbelanjaan bagi tahun berkenaan tidak melebihi
anggaran yang telah diluluskan oleh mesyuarat agung sebelumnya.

e)     Mengutip yuran bulanan atau tahunan daripada ahli.
f)      Menyimpan buku penyata, buku akaun bank, buku cek, resit, buku

wang keluar masuk dan buku wang tunai.
g)     Menyediakan laporan/penyata kewangan.

Naib/Penolong
Bendahari

Membantu Bendahari dan memangku jawatan tersebut apabila
ketiadaan Bendahari.

Ahli Jawatankuasa
a)     Menghadiri semua mesyuarat jawatankuasa dan mesyuarat agung

pertubuhan atau persatuan berkenaan.
b)     Menerima dan melaksanakan semua tugas dan tanggungjawab

yang diberikan kepada mereka.
c)    Menyumbangkan idea, pendapat dan tenaga untuk menjayakan

rancangan atau projek yang telah ditetapkan oleh pertubuhan
        atau persatuan.
d)   Bertanggungjawab terhadap segala keputusan yang telah

dipersetujui dalam sesuatu mesyuarat.
e)     Melantik ahli jawatankuasa kecil jika dirasakan perlu.

Pemeriksa Kira-kira a)     Memeriksa penyata kewangan pertubuhan atau persatuan bagi
tempoh lantikan dan membuat laporan atau pengesahan untuk

mesyuarat agung.

b)    Memeriksa penyata kewangan pertubuhan atau persatuan
sepanjang tempoh jawatan mereka dan memberikan laporan
kepada jawatankuasa pada bila-bila masa yang dikehendaki oleh
Yang Dipertua atau Pengerusi.

Ahli Biasa a)     Membayar yuran keahlian kepada Bendahari secara bulanan,
tahunan atau sekali seumur hidup berdasarkan ketetapan
pertubuhan atau persatuan tersebut.

b)     Menyerahkan surat jika hendak berhenti menjadi ahli dan
membayar semua hutang yuran yang tertunggak jika ada.

c)     Membantu dalam menjayakan sesuatu tugasan, aktiviti atau projek
jika diminta oleh Yang Dipertua atau Pengerusi dan Setiausaha
seperti mengira undi, mencatat nama, menjadi penyambut tetamu,
menyediakan jamuan dan sebagainya.
7

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Penggunaan jadual tugasan dapat melancarkan proses kerja. Setiap ahli pasukan mesti

mematuhi jadual tugasan yang telah ditetapkan seperti contoh dalam Jadual 1.3 dan Jadual 1.4.

Jadual 1.3 Contoh carta Gantt untuk perancangan Hari Kantin Sekolah.

Bil. Aktiviti

Masa/Minggu

1 2 3

1. Menubuhkan jawatankuasa dan mengagihkan tugasan

2. Memasang khemah

3. Menghias gerai jualan

4. Hari kantin

5. Membersihkan kawasan

6. Mengira hasil jualan

7. Post-mortem dan dokumentasi

Jadual 1.4 Jadual tugasan.

Bil. Masa Tempat Tarikh Perkara/Aktiviti
Tandatangan

Murid Guru

1. 2 jam
Kawasan

kantin
6.3.2017

Menubuhkan ahli jawatankuasa
dan mengagihkan tugasan.

2. 2 jam Padang 12.3.2017 Memasang khemah.

3. 2 jam Padang 13.3.2017 Menghias gerai jualan.

4. 3 jam Padang 14.3.2017 Hari kantin.

5. 1 jam Padang 15.3.2017 Membersihkan kawasan.

6. 2 jam Kelas 20.3.2017 Mengira hasil jualan.

7. 2 jam Kelas 23.3.2017
Membincangkan penambahbaikan
yang perlu dilakukan berdasarkan
penilaian guru dan kawan-kawan.

(e) Jadual Tugasan
8

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

Kerjasama atau saling membantu antara satu sama lain merupakan nilai murni yang wajar
dipupuk dalam kalangan masyarakat. Sikap tersebut perlu dididik dan diamalkan agar menjadi
budaya serta berakar umbi dalam masyarakat. Contohnya, aktiviti gotong-royong yang
dijalankan dalam sesuatu kawasan kediaman seperti membersihkan surau dan membersihkan
persekitaran kawasan rumah dapat mewujudkan semangat kerjasama. Hasilnya, generasi
akan datang mempunyai persekitaran sihat yang mengutamakan nilai kerjasama dalam
kehidupan. Rajah 1.5 menunjukkan ciri-ciri semangat kerjasama dalam sesuatu pasukan.

Mematuhi setiap arahan
ketua agar tugas dapat
dilaksanakan dengan

lancar.

Menjalankan
tanggungjawab secara

berkelompok dalam
organisasi kerja seperti
yang telah dipersetujui.

CiRI-CIRI SEMANGAT
KERJASAMA DALAM

PASUKAN

(f) Semangat Kerjasama dalam Pasukan

Rajah 1.5 Ciri-ciri semangat kerjasama dalam pasukan.

Menghasilkan carta
organisasi, senarai

tugas, jadual tugas dan
sebagainya berdasarkan

arahan yang telah
ditetapkan.

Membantu antara satu
sama lain sepanjang
tugasan dilaksanakan

untuk mendapatkan hasil
yang berkualiti.

Patuh Arahan

Sistematik

Bertanggungjawab

Bekerjasama
9

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

STANDARD
PEMBELAJARAN

(a) Semangat Kerja Sepasukan
dan Kepentingannya

semangat kerja
SEPasukan

Kerja sepasukan bermaksud penglibatan individu yang saling

bekerjasama antara satu sama lain, berkongsi matlamat

serta visi dan misi yang sama. Kepentingan semangat kerja

sepasukan ditunjukkan dalam Rajah 1.6.

Mengeratkan

hubungan dan

kerjasama dalam

satu pasukan

Mewujudkan

semangat kerja

yang efektif

Menjimatkan

sumber tenaga

manusia

Menjimatkan

masa yang

ditetapkan dalam

menyelesaikan

tugas

Melancarkan dan

memudahkan kerja

Menghasilkan

idea yang

bernas melalui

permuafakatan

Mengurangkan

masalah melalui jalan

penyelesaian yang

dipersetujui secara

bersama

Rajah 1.6 Kepentingan semangat kerja sepasukan.

Menyatakan maksud dan
kepentingan semangat

kerja sepasukan.
 Menerangkan maksud dan

kepentingan berkomunikasi
dengan berkesan.

Mengenal pasti kaedah (lisan
serta bukan lisan) dan teknik
menyampaikan maklumat
kepada ahli sepasukan.

Menerangkan kaedah untuk
mengekalkan hubungan baik
semasa bekerja sepasukan.

Melaksanakan tugasan/
aktiviti/program/projek yang
ditetapkan oleh kumpulan.

Menganalisis dan menilai
masalah yang dihadapi
dalam melaksanakan kerja
sepasukan.

Menyediakan laporan tugasan/
aktiviti/program/projek yang
telah dilaksanakan.

Membentangkan laporan
tugasan/aktiviti/program/
projek dan mengendalikan
sesi soal jawab.

Mengikut Harvey Robbins
dan Michael Finley, pasukan
bermaksud people doing
something together, iaitu
menyerupai situasi dalam
pekerjaan, permainan atau
institusi kekeluargaan. Hal ini
bermakna kerja sepasukan
mewujudkan suasana yang
harmoni serta semangat
kerjasama.

1.2

KEPENTINGAN
SEMANGAT

KERJA
SEPASUKAN

tahukah
anda?
10

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

Layari laman
sesawang http://
hushimmotivational.
com.my/dl/

(b) Komunikasi yang Berkesan
Komunikasi bermaksud proses pemindahan atau pertukaran maklumat dan idea antara dua
atau lebih individu. Komunikasi berkesan pula merupakan komunikasi yang berlaku dalam
keadaan berikut:
a) Mesej yang disampaikan dapat difahami.
b) Makna mesej difahami dan dikongsi bersama oleh penghantar dan penerima.
c) Berlaku perubahan akibat daripada mesej yang disampaikan atau diterima.
 Oleh itu, komunikasi berkesan amat penting dalam hubungan antara individu atau
pasukan seperti dalam Rajah 1.7.

Dalam proses menyampaikan maklumat, mesej dan maklum
balas antara penghantar dan penerima disampaikan dengan
menggunakan lambang bahasa, perkataan isyarat dan
gerak-geri. Rajah 1.8 menunjukkan proses menyampaikan
maklumat.

Lakukan aktiviti secara
berpasangan. Ceritakan perkara
yang anda gemari kepada rakan.
Kemudian, rakan tersebut pula
menceritakan perkara yang
digemarinya. Bincangkan ciri-ciri
komunikasi yang berlaku antara
anda dengan rakan kepada guru.

laman
T M K Memudahkan pencapaian matlamat

atau objektif dalam pasukan.

Mewujudkan semangat kekitaan,
perpaduan dan kerukunan yang akan
membantu kejayaan organisasi.

Meningkatkan prestasi kerja individu.

Rajah 1.7 Kepentingan komunikasi berkesan.

KEPENTINGAN
KOMUNIKASI

BERKESAN

(c) Kaedah Menyampaikan Maklumat

Imbas Saya

komunikasi-efektif-
dalam-keluarga.pdf untuk
mendapatkan maklumat
lanjut tentang kepentingan
komunikasi yang berkesan.

sud ut
aktiviti
11

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Kaedah menyampaikan maklumat adalah seperti yang berikut:

Lakukan aktiviti dalam kumpulan.
Gunakan teknik “Think-Pair-
Share” untuk mengenal pasti
kaedah atau teknik lain dalam
menyampaikan maklumat
kepada ahli pasukan bagi
sesuatu organisasi kerja.
Senaraikan langkah-langkahnya
pada kad manila dan kemudian
pamerkannya di papan
kenyataan.

Rajah 1.8 Proses menyampaikan maklumat.

saluran

Mesej/Maklumat

Penyampai Penerima

Maklum Balas

(i) Komunikasi Lisan

Komunikasi lisan melibatkan dua pihak atau lebih, iaitu penyampai mesej dan penerima
maklum balas. Komunikasi ini berlangsung dengan menggunakan suara dan bahasa
sama ada secara bersemuka ataupun melalui video, telefon, televisyen dan sebagainya.
Komunikasi lisan membolehkan penyampai terus mengetahui sama ada penerima
memahami atau tidak mesej yang disampaikan. Rajah 1.9 menunjukkan medium
komunikasi lisan.

Komunikasi
Lisan

Rajah 1.9 Medium komunikasi lisan.

Perbualan

Perbincangan

Temu Duga

Video

Pembentangan

Mesyuarat

Perbahasan

Komunikasi dalam bahasa
Inggeris ialah communication
yang berasal daripada
perkataan Latin, iaitu
communicare. Perkataan
Latin tersebut bermaksud to
make common, iaitu untuk
mewujudkan persamaan.

tahukah
anda?

sud ut
aktiviti
12

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

(ii) Komunikasi Bukan Lisan

Komunikasi bukan lisan dilakukan melalui gerak-geri, gaya, mimik muka, postur dan
ekspresi seseorang dalam menyampaikan mesej. Komunikasi tersebut boleh berlaku
melalui tingkah laku semasa menyampaikan mesej tanpa menggunakan suara dan
bahasa. Rajah 1.10 menunjukkan ciri-ciri komunikasi bukan lisan.

KOMUNIKASI
BUKAN LISAN

TEKNIK MENYAMPAIKAN MAKLUMAT

Komunikasi Penulisan Bahasa Isyarat

Digunakan oleh orang
kurang upaya (OKU),
cacat pendengaran
atau bisu.

Tulisan tangan
 Memo bercetak
 Laporan atau mesej melalui
media elektronik seperti
e-mel, sistem pesanan
ringkas dan telegram.

Rajah 1.10 Komunikasi bukan lisan.

Rajah 1.11 Teknik menyampaikan maklumat.

(d) Teknik Menyampaikan Maklumat
Terdapat beberapa teknik yang boleh dijadikan panduan agar penerima maklumat dapat
memberikan tumpuan untuk mendengar, memahami dan mengikuti maklumat yang
disampaikan (Rajah 1.11).

Persiapan Tajuk
•	 Memahami	tajuk	yang
 akan disampaikan.
•	 Menggunakan	bahasa	yang

mudah difahami.
•	 Memberikan	contoh-contoh

yang berkaitan.
•	 Menggunakan	alat	bantu

mengajar yang sesuai
seperti poster, gambar foto
dan carta.

Persiapan Diri
•	 Memastikan	pakaian	kemas

dan bersih.
•	 Menunjukkan	air	muka	yang

baik dan kelihatan bersedia
serta sentiasa tersenyum.

•	 Memastikan	cara	berjalan
dan melangkah adalah
tenang dan tidak gopoh.

Adab
•	 Wujudkan	kemesraan

dengan penerima maklumat.
•	 Mulakan	bertanya	soalan

yang berkait dengan tajuk.
•	 Bercakap	dengan	nada	yang

baik dan sopan.
•	 Suara	mestilah	jelas.
•	 Memandang	kepada

penerima maklumat.

Media Elektronik

Pesanan ringkas
(WhatsApp, WeChat,
Telegram)

Internet

Media Cetak

Surat

Notis

Memo

Poster

Faksimile

Dokumen

Buku

Majalah

Bahasa Tubuh

Kial
 Suara
 Poster
 Ruang
 Pakaian

Tingkah laku
 Tanda fizikal
 Mimik muka
13

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

KAEDAH MENGEKALKAN
HUBUNGAN BAIK dalam Pasukan

Rajah 1.12 Kaedah mengekalkan hubungan baik dalam pasukan.

(e) Kaedah Mengekalkan Hubungan Baik dalam Pasukan

Pembinaan pasukan yang cemerlang adalah penting terhadap individu dan organisasi kerja.
Oleh sebab itu, setiap pasukan dalam organisasi kerja perlu memelihara hubungan baik yang
sedia terjalin. Terdapat beberapa langkah yang boleh diikuti untuk mengekalkan hubungan
baik semasa bekerja secara sepasukan. Rajah 1.12 merupakan kaedah mengekalkan
hubungan baik dalam pasukan.

Mengelakkan Konflik atau
Perselisihan Faham

Ketua berperanan menjadi pengantara atau
orang tengah untuk menyelesaikan konflik atau
perselisihan faham dalam pasukan. Ketua perlu
bertindak tegas, tidak pilih kasih atau hanya
mementingkan satu pihak sahaja. Konflik yang
tidak diatasi dengan cara yang bijak boleh
menjejaskan hubungan dan semangat kekitaan
antara ahli pasukan.

Memelihara dan Mengekalkan
Hubungan Baik

Dalam setiap pasukan, terdapat pelbagai
ragam dan perbezaan sifat atau tingkah
laku antara setiap ahli. Perbezaan tersebut
adakalanya mewujudkan pelbagai pendapat
dan menimbulkan konflik serta mencetuskan
suasana tegang.

Peranan ketua adalah untuk memastikan
tidak berlaku perselisihan dan berusaha
membangunkan hubungan yang harmoni
serta semangat kerjasama antara setiap ahli.

Komited Terhadap Tugasan Berkomunikasi Secara Terbuka

Komunikasi secara terbuka penting dalam
mengeratkan hubungan antara ahli pasukan.
Setiap ahli pasukan seharusnya berupaya
memberikan pendapat tanpa rasa takut atau
gentar.	Walau	bagaimanapun,	maklumat	yang
disampaikan hendaklah secara berhemah agar
pendengar tidak menyalahtafsirkan maklumat
dan sekaligus memberikan respons terhadap
maklumat tersebut.

Setiap ahli pasukan perlu komited
dan bersungguh-sungguh melakukan
tugasan yang diamanahkan.

Setiap ahli pasukan perlu menunjukkan
sikap positif, minat dan kesungguhan
yang tinggi dalam melaksanakan
tugasan, aktiviti atau projek agar
hubungan baik antara ahli pasukan
akan terpelihara.
14

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

(f) Melaksanakan Tugasan

(g) Analisis Masalah

ARAHAN
1. Anda diberikan tempoh 8 minggu (2 bulan) untuk melaksanakan tugasan dalam

kumpulan.
2.  Anda boleh meminta bimbingan guru dalam melaksanakan tugasan.
3.  Anda boleh menggunakan alatan dan bahan yang disediakan oleh guru.
4.  Anda digalakkan untuk menggunakan alatan dan bahan tambahan untuk

tugasan.
5.  Anda perlu melaksanakan tiga (3) tugasan berikut:

(a) Poster
(b) Projek (Amali dan Laporan)
(c) Keusahawanan (Pameran dan Jual Beli)

6. Anda dikehendaki mematuhi jadual tugasan yang disediakan.
7. Anda akan dinilai secara individu dalam setiap tugasan yang dilaksanakan.

TUGASAN

Sekolah anda akan mengadakan aktiviti keusahawanan bersempena dengan Minggu
Keusahawanan. Anda dikehendaki membuat pameran dan menjual pakaian pada hari
berkenaan. Terlebih dahulu anda perlu menyediakan poster untuk mempromosikan
pakaian tersebut.

Tugasan, aktiviti atau projek tertentu merupakan agenda utama dalam mencapai matlamat
pasukan. Biasanya, tugasan yang diserahkan kepada pasukan mempunyai tempoh masa
yang telah ditetapkan. Yang berikut merupakan contoh tugasan.

Tugasan Perkara

Poster

Berukuran kad manila dengan saiz standard 50.8 cm x 63.5 cm, atau kertas
bersaiz B2, 50 cm x 70.7 cm

Kandungan: Tajuk, tarikh, masa, tempat, gambar, harga dan lain-lain

Poster dalam bahasa Melayu

Reka bentuk dan teknik penyediaan poster mengikut kreativiti sendiri

Setiap pasukan pasti mengalami masalah ketika melaksanakan tugasan, aktiviti atau projek.
Setiap pasukan perlu menganalisis masalah yang timbul dan seterusnya mencari cara untuk
mengatasinya. Jadual 1.5 menunjukkan cara menganalisis masalah.
15

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Dalam melaksanakan sesuatu program yang dirancang, ketua pasukan perlulah mengagihkan
tugasan kepada ahli jawatankuasa yang telah dibentuk bagi memastikan perjalanan program
berjalan lancar dan berjaya dengan cemerlangnya.
 Yang berikut ialah langkah-langkah melaksanakan sesuatu program dari mula
dicadangkan hingga berakhirnya program tersebut. Antara perkara yang perlu dilaksanakan
oleh jawatankuasa yang dibentuk ialah menyediakan kertas cadangan, surat jemputan
mesyuarat, senarai semak dan laporan aktiviti.

Kertas cadangan mengandungi maklumat perancangan bagi pelaksanaan sesuatu projek.

(h) Penyediaan dan Pembentangan Laporan

KERTAS KERJA HARI KANTIN
SEKOLAH MENENGAH KEBANGSAAN JALAN KEBUN

SEKSYEN 32, SHAH ALAM, SELANGOR DARUL EHSAN
1.0 PENDAHULUAN

Pada tahun ini, SMK Jalan Kebun akan menganjurkan Hari Kantin Sekolah. Hari Kantin ini
dilaksanakan dengan harapan dapat membantu dalam meningkatkan kemahiran asas
murid-murid untuk menjalankan perniagaan secara kecil-kecilan melalui kelab/persatuan/
kelas masing-masing serta menerapkan ilmu perniagaan dan keusahawanan.

2.0   OBJEKTIF
2.1  Memupuk minat berniaga dalam kalangan murid
2.2  Membantu setiap unit persatuan/kelab menjana dana untuk menggerakkan aktiviti
2.3  Memupuk semangat kerjasama antara murid
2.4  Memupuk pemikiran yang kreatif antara murid

3.0 PELAKSANAAN/TEMA
Tarikh:   14 Mac 2017 (Selasa)
Tempat:  SMK Jalan Kebun
Tema:   Ke arah melahirkan usahawan cemerlang

4.0 KUMPULAN SASARAN

Persatuan/Kelab SMK Jalan Kebun

(i) Kertas Cadangan

Jenis Masalah Punca Masalah Penilaian Masalah Cara Mengatasinya

1.  Hasil jualan
kurang.

Tiada kemahiran
mempromosikan jualan.

Tiada keyakinan diri.
   Tiada pengalaman.
   Tiada pendedahan

dalam bidang jualan.

Belajar teknik
promosi.

2. Kurang
mendapat
tumpuan
pelanggan.

Produk tidak menarik.
  Harga tidak berpatutan.
  Tidak banyak pilihan.

Kurang usaha promosi.
  Kurang mendapat

bekalan daripada
pembekal.

Giatkan usaha
promosi.

Tambahkan
usaha mencari
pembekal.

Jadual 1.5 Contoh menganalisis masalah.
16

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

5.0 SENARAI  AHLI JAWATANKUASA

5.1 Jawatankuasa Induk

Pengerusi:  Pn. Hajah Rohana binti Mat Sah

Pengetua

Naib Pengerusi:   Pn. Jaya a/p Ramasamy

Penolong Kanan Kokurikulum

Penyelaras:   Pn. Zainah binti Saleh

Penasihat

Pengurus Program:  Saudara Muhammad Ilham bin Zaki

Pengerusi

Setiausaha:  Saudari Irdina binti Irfan

Setiausaha

Bendahari:    Saudari Lim Yoke Fan

Bendahari

5.2 Jawatankuasa Pelaksana

Jawatankuasa Nama Perincian Tugas

Penyelaras Pn. Zainah binti Saleh 1.   Menyediakan kertas kerja.
2.   Membantu pengurus program menyusun dan

menyelaraskan aktiviti/gerai jualan sebelum,
semasa dan selepas selesai aktiviti dijalankan.

3.   Merangka format dokumentasi, laporan aktiviti
dan borang penyertaan aktiviti/jualan.

4.   Membantu bendahari menyediakan
      anggaran perbelanjaan.
5.   Menyediakan atur cara program.

Pengurus
Program

Saudara Muhammad
Ilham bin Zaki

1.    Menguruskan perjalanan aktiviti/jualan sepanjang
program/majlis perasmian/gimik perasmian.

2.   Memberikan taklimat kepada semua guru
penasihat dan jawatankuasa kelab/persatuan
tentang aktiviti jualan yang dijalankan.

3.   Berbincang dengan penyelaras dalam
menyediakan atur cara majlis perasmian.

Setiausaha Saudari Irdina binti
Irfan

1.    Mengedarkan borang penyertaan gerai kepada
semua guru penasihat kelab/persatuan.

2.   Sentiasa berhubung dengan semua Ahli
Jawatankuasa untuk mendapatkan maklumat
semasa tentang perjalanan aktiviti.

3.   Memastikan dokumentasi siap dalam tempoh dua
minggu selepas program dijalankan.

4.   Menguruskan urusan surat-menyurat.
5.   Merakamkan gambar sebelum/ semasa aktiviti

dijalankan.
6.   Berbincang dengan Penyelaras Program tentang

format dokumentasi.
7.   Mengumpulkan semua bahan yang berkaitan

daripada semua Ahli Jawatankuasa.
17

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

6.0  TENTATIF PROGRAM
7.00 pagi           Persiapan gerai
8.00 pagi Jualan gerai bermula
10.00 pagi Majlis Perasmian
 - Ucapan alu-aluan pengacara majlis
 - Bacaan doa
 - Ucapan perasmian oleh Pengetua SMK Jalan Kebun
 - Penyampaian anugerah
 - Penyampaian cenderamata
 - Lawatan ke gerai/tapak-tapak aktiviti
1.00 petang Jualan gerai tamat

7.0 STRATEGI PELAKSANAAN
7.1 Menyediakan Pelan Operasi/ Kertas Kerja Program
7.2 Memohon pengesahan daripada pentadbir
7.3 Mengadakan mesyuarat Jawatankuasa Pelaksana
7.4 Menghebahkan program kepada guru-guru penasihat kelab/persatuan/kelas
7.5 Menempah khemah jualan (jika perlu)
7.6 Melaksanakan program
7.7 Mengadakan pasca nilai (post mortem)
7.8 Membuat laporan/dokumentasi

Jawatankuasa Nama Perincian Tugas

Bendahari Saudari Lim Yoke Fan 1.    Menyediakan anggaran perbelanjaan.
2.   Menyediakan laporan perbelanjaan.
3.   Membantu Penyelaras/Pengurus Program

menyelaraskan aktiviti jualan/gerai/
       tugas-tugas khas.

Persiapan
tempat/
Peralatan
Perasmian

Saudara Murshid bin
Hadi

1.    Menyediakan khemah jualan dan meja jualan.
2.   Berhubung dengan penyelaras/pengurus

program untuk keperluan lain.
3.   Menempah dan menggantung kain rentang.

Cenderamata
VIP

Saudari Kamala Devi
a/p Muthusamy

Menempah cenderamata untuk perasmi dan tetamu.

Persiapan
Perasmian/
Buku Atur Cara

1.   Saudari Ilyana
binti Haslam

2.  Saudari Rozana
binti Kamal

1.    Menyediakan peralatan/keperluan untuk gimik
perasmian.

2.   Menyediakan buku atur cara majlis.

Promosi 1.   Saudara Akhbar
bin Musa

2.   Saudari
Nurhidayah binti
Abd. Razak

Mempromosikan gerai jualan untuk menarik minat
lebih ramai murid hadir ke program tersebut.
18

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

8.0  ANGGARAN PERBELANJAAN

Bil. Butiran Kuantiti
Harga Seunit

(RM)
Jumlah

1. Kain rentang 1 90.00   90.00

2. Cenderamata 3 80.00 240.00

3. Cenderamata tetamu 15 10.00 150.00

4. Peralatan majlis perasmian 1 100.00 100.00

5. Alat tulis untuk
pendokumentasian

– 150.00 150.00

6. Pinjaman modal 20 150.00 3000.00

JUMLAH 3730.00

9.0  CADANGAN SUMBER KEWANGAN
9.1 Persatuan Ibu Bapa dan Guru  RM3500.00
9.2 Sumber pendapatan daripada yuran pendaftaran RM30.00 3 20
 =  RM600.00

10.0 PENUTUP

Program ini diharapkan dapat dijalankan dengan lancarnya dan segala usaha serta
perancangan yang dibuat dapat dilaksanakan dengan sebaik mungkin. Selain itu,
program ini diharapkan dapat meningkatkan kemahiran murid dalam menjalankan
perniagaan makanan secara kecil-kecilan. Program ini juga diharapkan dapat
membantu kelab/persatuan/kelas menjana pendapatan untuk menggerakkan aktiviti
masing-masing.

Disediakan oleh:

………………………
(Zainah binti Saleh)
Penyelaras Program
Hari Kantin SMK Jalan Kebun

Zainah
19

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Bil. Butiran ( √ )

1. Modal

2. Persiapan tempat

3. Peralatan

4. Cenderamata

5. Buku program/atur cara

6. Promosi

7. Kain rentang

8. Alat tulis

9. Pelan susun atur gerai

10. Peralatan kebersihan

Senarai Semak
Hari Kantin SMK Jalan Kebun 2017

(ii)  Surat Jemputan Mesyuarat

(iii)  Senarai Semak

Jemputan Menghadiri Mesyuarat AJK Hari Kantin Kali 2/2017

30 Jan 2017

05 Feb 2017

Sekian, terima kasih.

Surat jemputan mesyuarat perlu diserahkan kepada ahli jawatankuasa sebelum
mesyuarat dijalankan. Biasanya, surat tersebut mengandungi butiran penting berkaitan
dengan mesyuarat seperti tarikh, tempat, masa dan agenda mesyuarat.

Senarai semak merupakan butiran ringkas tentang perkara yang perlu disediakan
berkaitan dengan projek yang akan dilaksanakan.

Penutup

Setiausaha

Irdina
20

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N Laporan Aktiviti Hari Kantin 2017
Sekolah Menengah Kebangsaan Jalan Kebun

PROGRAM Hari Kantin

TARIKH 14 Mac 2017 (Selasa)

TEMPAT Dataran Sri Akmal, SMK Jalan Kebun

OBJEKTIF
PROGRAM

Program ini dijalankan untuk:-
1.     Memupuk minat berniaga dalam kalangan murid.
2.    Membantu setiap unit persatuan/kelab menjana pendapatan

bagi menjalankan aktiviti persatuan/kelab masing-masing.
3.     Memupuk semangat kerjasama dalam kalangan murid.
4.     Memupuk pemikiran yang kreatif antara murid.

TANGGUNGJAWAB Penyelaras dan AJK yang terlibat

TINDAKAN Semua AJK yang terlibat menjayakan Hari Kantin 2017.

KEKUATAN 1.      AJK yang terlibat telah menjalankan tugas yang diberikan
dengan penuh dedikasi serta semangat berpasukan.

2.     Murid-murid memberikan kerjasama yang baik dengan
        penuh semangat.
3.     Atur cara program berjalan dengan lancarnya hasil kerjasama

semua pihak yang terlibat.

KELEMAHAN 1.      Peralatan tidak mencukupi.
2.     Segelintir murid membuang sampah merata-rata.
3.     Barangan telah selesai dijual lebih awal dari masa yang

ditetapkan.
4.     Terdapat gerai yang tidak membersihkan kawasan jualan

mereka kerana tidak ada semangat kerjasama dalam kalangan
ahli yang terlibat.

PENAMBAHBAIKAN Pada masa akan datang, beberapa perkara akan diberikan perhatian
sebagai langkah penambahbaikan. Antaranya adalah seperti yang
berikut:
1. Memastikan peralatan mencukupi.
2. Menubuhkan urus setia khas untuk memastikan kebersihan terjaga.
3. Memastikan kuantiti barangan diperbanyak agar dapat mencapai

sasaran jualan pada masa yang ditetapkan.
4. Menguatkuasakan peraturan kepada penjual agar memastikan

kawasan jualan dibersihkan dan dikemaskan setelah selesai
        sesi penjualan.

iv)  Laporan Aktiviti

Laporan aktivti perlu disediakan sama ada secara bertulis atau lisan untuk menyampaikan
maklumat berkaitan dengan sesuatu projek yang dilaksanakan.
21

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Lampiran - Gambar

Ramai pengunjung memeriahkan
Hari Kantin Sekolah.

Gerai jualan tudung dan selendang.

Gerai jualan minuman.

Gerai jualan makanan.

CATATAN Program ini telah berjaya dilaksanakan seperti yang dirancangkan.
Semua yang terlibat telah menjalankan kerja dan tugasan yang
diamanahkan dengan baik dan penuh dedikasi. Murid-murid juga
seronok kerana secara tidak langsung mereka diberikan pendedahan
tentang peranan usahawan daripada mula proses penyediaan barang
jualan sehinggalah selesai. Pihak sekolah bercadang untuk menjadikan
Hari Kantin ini sebagai acara tahunan.
22

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

STANDARD
PEMBELAJARAN

(a) Mengenal Diri
Sebagai seorang manusia, kita mempunyai gambaran
atau pandangan terhadap diri sendiri. Gambaran tersebut
merangkumi aspek fizikal, kebolehan, kemahiran, minat,
bakat, sikap dan nilai. Jadual 1.6 menunjukkan gambaran
kesemua aspek berikut.

Mengenal kelebihan dan
kelemahan diri dari aspek

fizikal, kebolehan, kemahiran,
minat, bakat, sikap dan nilai.

Menyatakan maksud dan
kepentingan peningkatan kendiri.

Menjelaskan kaedah untuk
mendapatkan maklum balas
dalam proses peningkatan kendiri.

Membandingkan tahap
pendidikan, kemahiran dan
pilihan kerjaya dengan

matlamat pendapatan peribadi.
 Menganalisis kaitan antara

pelbagai kerjaya dengan
matlamat pendapatan individu.

Membina jadual aktiviti yang
dapat membantu

pembelajaran kendiri.
 Menyediakan pelan dan jadual

garis masa untuk mencapai
matlamat kerjaya dan
peningkatan kendiri dengan
mengambil kira keperluan
pendidikan, latihan, kos dan
kemungkinan hutang

yang ditanggung.

PENINGKATAN KENDIRI

Menurut Harter (1983) dalam
buku Becoming a Person, konsep
kendiri ialah ejen perkembangan
diri kanak-kanak sebagai objek,
iaitu boleh diperhatikan tahap
perkembangannya. Oleh itu,
kerjasama daripada banyak pihak
diperlukan supaya konsep kendiri
kanak-kanak subur secara positif.

1.3

Bil. Aspek Huraian dan Contoh

1. Fizikal Mengenal diri dari aspek fizikal bermaksud
mengetahui sifat tubuh badan sendiri. Terdapat
sifat fizikal yang boleh dibaiki seperti kelihatan
kemas dan menarik. Kita harus menerima sifat
fizikal kita secara positif dan tidak harus berasa
rendah diri sekiranya mempunyai tubuh badan
yang kurang menarik atau berbeza daripada
orang lain.

2. Kebolehan Kebolehan bermaksud kemampuan seseorang
melakukan sesuatu tugas atau kemahiran
tertentu. Kadangkala kebolehan tidak mudah
dikenal pasti. Ada kalanya setelah mencuba
sesuatu yang baharu, didapati kebolehan
tersebut ada pada diri sendiri.

3. Kemahiran Setiap individu berbeza dari segi keupayaan
berfikir, belajar, mengingat, menaakul dan
menganalisis. Setiap individu mempunyai aras
kognitif yang berlainan.

4. Minat Minat ialah keinginan atau kecenderungan
seseorang untuk melakukan sesuatu aktiviti
yang dapat memberikan kepuasan. Orang
yang berminat melakukan sesuatu tidak
semestinya mahir dalam bidang tersebut.

Jadual 1.6 Pelbagai aspek untuk mengenal kelebihan
dan kelemahan diri.

tahukah
anda?
23

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

(c) Kaedah Mendapatkan Maklum Balas Peningkatan Kendiri

(b) Peningkatan Kendiri

Dalam proses peningkatan kendiri, pencapaian akademik bukan satu-satunya aspek penting
dalam pembangunan manusia. Terdapat kaedah baharu diperkenalkan untuk mendapatkan
maklum balas tentang peningkatan kendiri seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 1.13.

Konsep kendiri merupakan persepsi seseorang tentang diri dari segi penilaian, pandangan,
tanggapan dan kepercayaan terhadap kekuatan dan kelemahan diri sendiri sama ada
positif atau negatif. Konsep ini dipengaruhi oleh aspek jasmani, psikologi dan pengalaman
pembelajaran yang dialami sejak kecil.
 Apabila konsep kendiri seseorang itu positif, maka individu berkenaan dapat menilai dan
memberikan pendapat tentang kebaikan dan kekurangannya serta dapat menerima maklum
balas daripada orang lain. Secara tidak langsung, individu berkenaan mengalami peningkatan
kendiri. Antara faktor yang dapat mempengaruhi peningkatan kendiri setiap individu ialah
genetik dan persekitaran.
 Genetik melibatkan kecerdasan, emosi dan bentuk tubuh badan. Contohnya, perhubungan
emosi awal dengan ibu bapa yang meluangkan banyak masa bersama-sama dengan anak
mereka, dapat mempengaruhi secara mendalam dalam membina keyakinan diri anak-anak.
Selain itu, faktor persekitaran seperti rakan sebaya dan media massa turut mempengaruhi
peningkatan kendiri. Pengaruh dan tindak-tanduk rakan sebaya sama ada positif atau negatif
banyak mempengaruhi personaliti anak-anak terutamanya remaja.
 Sebagai remaja, peningkatan kendiri amat penting dalam diri agar anda dapat membuat
keputusan dan menentukan setiap tindakan yang akan diambil supaya betul dan tepat.
Selain itu, peningkatan kendiri penting sebagai persediaan anda menghadapi cabaran pada
masa depan.

Bil. Aspek Huraian dan Contoh

5. Bakat Bakat merupakan kebolehan semula jadi. Bagi mencapai kejayaan, bakat dan
latihan perlu seiring dalam bidang yang diceburi.

6. Sikap Perbezaan sikap individu dapat dilihat semasa pergaulan, interaksi dan aktiviti
sosial.  Contohnya, jika terdapat peluang atau galakan yang positif, maka akan
wujud sikap positif pada diri seseorang itu.

7. Nilai Nilai merupakan pegangan dan pertimbangan terhadap sesuatu. Nilai akan
mempengaruhi keputusan yang dibuat dalam pelbagai situasi harian. Nilai
dibahagikan kepada dua kategori, iaitu kebendaan dan bukan kebendaan.
24

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

(e) Analisis Kerjaya dengan Matlamat
Pendapatan Individu

Setiap individu pasti mempunyai cita-cita dan kerjaya idaman.
Walau	bagaimanapun,	bukan	semua	individu	dapat	mencapai
cita-cita dan kerjaya yang diimpikan. Keputusan peperiksaan
akan mempengaruhi bidang yang akan dipohon di institusi
pengajian tinggi. Bidang tersebut akan menjadi penentu kepada
kerjaya dan kehidupan kita pada masa depan (Rajah 1.14).

Bil.
Tahap Pendidikan/

Kemahiran

Pilihan
Kerjaya

Matlamat Pendapatan
(Gaji Permulaan)

1. Sijil Pelajaran Malaysia Kerani 1000.00

2.
Diploma Kejuruteraan
Awam

Penolong
Jurutera

1600.00

3.
Bacelor Pendidikan
(Sains Rumah Tangga)

Guru 2200.00

4.
Sarjana Teknologi
Pertanian

Pegawai
Kanan

4500.00

5.
Doktor Falsafah
(Fisiologi Sukan)

Pensyarah 6000.00

Jadual 1.7 Contoh perbandingan tahap pendidikan,
kemahiran, dan pilihan kerjaya dengan matlamat
pendapatan dalam sektor awam.

(d) Perbandingan Tahap Pendidikan, Kemahiran dan Pilihan
Kerjaya dengan Matlamat Pendapatan

Perbezaan tahap pendidikan,
kemahiran individu dan daya
usaha akan mempengaruhi
nilai pendapatan. Individu
yang memiliki kelayakan atau
sijil dalam bidang kemahiran
seperti teknikal, kejuruteraan,
perubatan, teknologi maklumat
dan sebagainya mempunyai
nilai pendapatan yang agak
berbeza. Jadual 1.7 di sebelah
menunjukkan perbandingan
tahap pendidikan, kemahiran
dan pilihan kerjaya dengan
matlamat pendapatan.

Pada abad ke-21 ini, kerjaya
yang mempunyai permintaan
tinggi ialah pengurusan media
sosial, kejuruteraan teknologi
hijau, kejuruteraan robotik,
pakar dalam pengurusan
tekanan dan pertanian urban.

a) Satu prosedur yang sistematik untuk
memerhati tingkah laku manusia dan
menerangkannya dengan bantuan skala
numerikal atau sistem kategori.

b) Tujuan:
•	mengukur	kebolehan,	minat,	sikap,

personaliti, kecenderungan, kemahiran
berfikir dan kemahiran menyelesaikan
masalah.

•	memahami	keadaan	semula	jadi
dan perbezaan individu secara lebih
mendalam.

•	memberikan	pendedahan	maklumat
kerjaya yang lebih luas dan tepat.

a) Ujian Aptitud ialah ujian mengenal pasti
kebolehan atau bakat semula jadi belajar
dalam melakukan sesuatu perkara
dengan mudah dan cepat.

b) Tujuan:
•	mengenal	pasti	atau	menilai	kesediaan,

potensi, kesesuaian atau meramal
kejayaan murid dalam pembelajaran
seterusnya.

•	memberikan	gambaran	jenis	bidang
atau aliran yang sesuai dipelajari oleh
murid.

Ujian Psikometrik Ujian Aptitud

Rajah 1.13 Kaedah mengenal pasti peningkatan kendiri melalui Ujian Psikometrik dan Ujian Aptitud.

tahukah
anda?
25

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

(f) Aktiviti yang Dapat Membantu Pembelajaran Kendiri

(g) Pelan dan Garis Masa Mencapai Matlamat Kerjaya

Pembelajaran kendiri merupakan satu pendekatan pembelajaran yang berpusatkan murid
dan berlaku atas daya usaha murid itu sendiri. Perkara ini bermaksud murid belajar secara
sendiri melalui penggunaan bahan pembelajaran serta menilai dan memantau kemajuan
mereka sendiri. Murid berkenaan perlu bertanggungjawab ke atas pembelajaran mereka.
Rajah 1.15 menunjukkan contoh aktiviti yang dapat membantu pembelajaran kendiri bagi
seorang murid.

Dalam mencapai matlamat kerjaya yang diimpikan, pelan perancangan dan garis masa
hendaklah disediakan agar matlamat tidak tersasar. Berdasarkan teori Donald E. Super
(1952), konsep kendiri pekerjaan terbina melalui pertumbuhan fizikal dan mental, pemerhatian
terhadap kerja, mengenal pasti kerjaya dan pengalaman yang dilalui oleh orang dewasa.
Rajah 1.16 menunjukkan contoh garis masa ke arah pencapaian matlamat kerjaya individu
yang diubah suai berdasarkan teori Donald E. Super.

Rajah 1.16 Langkah ke arah pencapaian matlamat kerjaya individu yang diubah suai berdasarkan
teori Donald E. Super.

Membuat pemilihan bidang
untuk memasuki institusi

pengajian tinggi.

Memenuhi latihan kerjaya dan memasuki bidang
pekerjaan serta menjelaskan hutang pengajian

yang ditanggung.

Kerjaya
yang

diimpikan

Rajah 1.15  Contoh aktiviti yang dapat membantu pembelajaran kendiri bagi seorang murid.

Rajah 1.14  Kerjaya dengan matlamat pendapatan individu.

Murid belajar melalui
pendengaran seperti kuliah dan

penerangan.

Murid menggunakan carta,
poster, grafik dan penggunaan

multimedia dalam aktiviti
pembelajaran.

Murid belajar melalui
pengalaman seperti

menggunakan kaedah
hands-on melalui eksperimen

dan sebagainya.

Murid menulis semula nota,
membuat nota, menghafal
nota, menerangkan semula

gambar atau model
menggunakan perkataan

sendiri.

14 – 17 tahun 17 – 20 tahun 20 – 24 tahun 24 – 35 tahun

Membentuk dan
merancang matlamat.

Keputusan
peperiksaan

Kerjaya dan
pendapatan

Tentukan bidang berdasarkan
keputusan untuk memohon ke IPT

Membuat pemilihan beberapa kerjaya dan kemudian
memfokuskan satu kerjaya yang benar-benar diminati
berdasarkan kelayakan akademik.

Mendapatkan sumber untuk menampung kos pengajian.
26

K
ERJA

SEPA
SU

K
A

N

Organisasi Kerja

1. Matlamat organisasi bertujuan
untuk menetapkan matlamat yang
jelas, membina carta organisasi,
membahagikan tugasan dan
menetapkan masa tugasan.

2. Elemen yang terlibat dalam
organisasi adalah seperti
jawatankuasa, carta organisasi,
jadual tugasan dan panduan serta
peraturan menjalankan tugas di
tempat kerja.

3. Jawatankuasa dalam carta
organisasi terdiri daripada
Penaung, Yang Dipertua, Naib
Yang Dipertua, Setiausaha,
Naib Setiausaha, Bendahari,
Pemeriksa Kira-kira dan ahli biasa
yang mempunyai peranan dan
tanggungjawab masing-masing.

Semangat Kerja Sepasukan

1. Komunikasi ialah proses pemindahan atau pertukaran maklumat dan idea
antara dua atau lebih individu.

2. Komunikasi berkesan penting untuk memudahkan pencapaian matlamat,
meningkatkan prestasi kerja dan mewujudkan semangat kekitaan yang akan
membantu kejayaan organisasi.

3. Terdapat beberapa kaedah komunikasi, iaitu komunikasi lisan dan bukan lisan.
4. Bagi melaksanakan sesuatu program, antara perkara yang perlu dilaksanakan

oleh jawatankuasa yang dibentuk ialah menyediakan kertas cadangan, notis
panggilan mesyuarat, senarai semak tugasan dan laporan aktiviti.

Peningkatan Kendiri

1. Konsep kendiri merupakan persepsi
seseorang tentang diri dari segi
penilaian, pandangan, tanggapan
dan kepercayaan terhadap
kekuatan dan kelemahan diri sendiri
sama ada positif atau negatif.

2. Konsep kendiri dipengaruhi oleh
aspek jasmani, psikologi dan
pengalaman pembelajaran yang
dialami sejak kecil.

3. Faktor yang dapat mempengaruhi
peningkatan kendiri ialah genetik
dan persekitaran.

4. Peningkatan kendiri amat penting
dalam diri remaja untuk membuat
keputusan dan menentukan setiap
tindakan yang akan diambil supaya
betul, tepat dan sebagai persediaan
masa depan.

RumuSAN BAB

KERJA SEPASUKAN
27

K
ER

JA
 S

EP
A

SU
K

A
N

Jawab soalan berikut.

1. Berikan fungsi dan kepentingan setiap elemen di bawah.

Elemen Fungsi Kepentingan

Jawatankuasa

Carta Organisasi

Jadual Tugas

Panduan dan Peraturan
Menjalankan Tugas di
Tempat Kerja

2. Nyatakan medium komunikasi lisan.

3.  Apakah kepentingan semangat kerja sepasukan?

4. Senaraikan kaedah dalam menyelesaikan sesuatu tugasan.

5. Huraikan peranan dan tanggungjawab utama jawatankuasa berikut:

a)  Pengerusi

b)  Setiausaha

c)  Bendahari

d)  Pemeriksa Kira-kira

6.  Terangkan langkah-langkah menyelesaikan tugasan.

7. Mengapakah ahli pasukan dalam sesuatu organisasi kerja perlu bekerja mengikut garis
masa dan mematuhi arahan dengan betul?

8. Bagaimanakah kerjasama ahli dalam pasukan dapat membawa kejayaan kepada
pasukan?

9. Apakah cara menganalisis dan menilai masalah yang timbul dalam kerja sepasukan?

10. Sekolah anda akan mengadakan Hari Kantin untuk mengumpul dana bagi
melengkapkan lagi Pusat Sumber Sekolah.  Persatuan Sains Rumah Tangga telah
diminta mengendalikan program tersebut.

a) Sebagai pengerusi persatuan, terangkan langkah-langkah untuk membentuk
pasukan bagi mengendalikan Hari Kantin mengikut urutan yang betul.

b) Nyatakan lima kepentingan pembentukan pasukan.

PENILAIAN KENDIRI
28

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

PENGURUSAN SUMBER
KELUARGA DAN TEMPAT

KEDIAMAN
28

BAB 2
Pengenalan

29

Dalam bab ini, anda mempelajari tentang:

STANDARD KANDUNGAN

2.2

2.3

2.4

2.1
30

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

STANDARD
PEMBELAJARAN

Menerangkan struktur, fungsi
dan peranan keluarga dalam
budaya rakyat Malaysia.

Menjelaskan sumber keluarga.
 Menyenaraikan kategori, jenis

dan contoh sumber keluarga.
 Menerangkan kepentingan

pengurusan sumber keluarga
dengan betul.

Menghuraikan faktor yang
mempengaruhi pengurusan
sumber yang berkesan.

Menganalisis isu terkini dan
cabaran yang dihadapi oleh
keluarga dalam menguruskan
sumber keluarga.

Mengusulkan kaedah untuk
mengatasi isu dan masalah
yang dihadapi keluarga
untuk menguruskan sumber
keluarga dengan lebih baik
dan berkesan.

(a) Struktur, Fungsi dan Peranan
Keluarga

Keluarga merupakan sekumpulan manusia yang tinggal
bersama di bawah satu bumbung dan mempunyai hubungan
melalui perkahwinan, pertalian darah atau keluarga angkat.
Terdapat empat struktur keluarga, iaitu keluarga nuklear,
keluarga luas, keluarga induk tunggal dan keluarga poligami.
Rajah 2.1 menunjukkan struktur keluarga.

2.1 PENGURUSAN
SUMBER KELUARGA

Perkataan keluarga berasal

daripada bahasa Sanskrit, iaitu

kula dan warga (kulawarga) yang

bererti anggota dan

kelompok kerabat.
Rajah 2.1 Struktur keluarga.

Keluarga Nuklear
a) Keluarga asas

b) Terdiri daripada ibu bapa, anak kandung

atau anak angkat yang tinggal bersama.

tahukah
anda?

(i) Struktur Keluarga

30
31

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Rajah 2.1 Struktur keluarga.

Keluarga Induk Tunggal
a) Induk, iaitu ibu dan bapa yang

tidak tinggal bersama dalam
 satu bumbung.
b) Terjadi akibat perceraian, kematian

atau perpisahan.

Keluarga Luas
Terdiri daripada individu yang ada

pertalian darah atau hasil perkahwinan

seperti datuk, nenek, ibu atau bapa

saudara, dan sepupu yang tinggal di

bawah satu bumbung.

Keluarga Poligami
Sekiranya bapa mempunyai dua atau

lebih isteri.

atau

31

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N
32

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Rajah 2.2 Fungsi keluarga.

Jadual 2.1 Ciri persamaan dan perbezaan antara struktur keluarga.

(ii) Fungsi Keluarga

Terdapat lima fungsi keluarga dalam struktur masyarakat seperti ditunjukkan dalam Rajah 2.2.

Dalam struktur keluarga nuklear, keluarga luas, keluarga induk tunggal dan keluarga poligami,
terdapat beberapa ciri persamaan dan perbezaan (Jadual 2.1).

Sosiologi
a) Memastikan pembentukan

sahsiah dan tingkah laku
yang baik.

b) Menjalinkan hubungan sosial
dalam suasana harmoni.

c) Mengekalkan nilai budaya
setiap keluarga dan diamalkan
secara berterusan.

Biologi
a) Meneruskan kesinambungan

keturunan keluarga.
b) Memelihara dan membesarkan

zuriat keturunan.
c) Menyediakan keperluan asas,

iaitu makanan, pakaian dan
tempat kediaman.

d) Memastikan tahap kesihatan
keluarga terjamin dan selamat.

Psikologi
a) Membentuk identiti
 keluarga mengikut acuan
 yang dikehendaki.
b) Menjalinkan hubungan dengan

penuh kasih sayang.
c) Memberikan perlindungan.

Pendidikan
Memberikan pendidikan yang
sempurna bagi menjamin
kehidupan anak-anak pada
masa depan.

Sosial
a) Mencari sumber kewangan

bagi memelihara dan
membesarkan anak.

b) Merancang belanjawan
untuk keluarga.

FUNGSI
KELUARGA

Struktur Keluarga Keluarga Nuklear Keluarga Luas Keluarga Induk
Tunggal

Keluarga Poligami

Aspek

Ahli •	 Bapa
•	 Ibu
•	 Anak

•	 Bapa
•	 Ibu
•	 Anak
•	 Saudara-mara

•	 Bapa	atau	ibu
•	 Anak

Lebih daripada satu
ibu

Lokasi Tinggal bersama/
berasingan

Tinggal bersama/
berasingan

Tinggal bersama/
berasingan

Tinggal bersama/
berasingan

Hubungan •	 Perkahwinan
•	 Pertalian	darah
•	 Keluarga	anak

angkat

•	 Perkahwinan
•	 Pertalian	darah
•	 Keluarga	anak

angkat

•	 Perkahwinan
•	 Pertalian	darah
•	 Keluarga	anak

angkat

•	 Perkahwinan
•	 Pertalian	darah
•	 Keluarga	anak

angkat

Peranan Memenuhi
keperluan fizikal,
rohani, sosial dan
mental emosi

Memenuhi
keperluan fizikal,
rohani, sosial dan
mental emosi

Memenuhi
keperluan fizikal,
rohani, sosial dan
mental emosi

Memenuhi
keperluan fizikal,
rohani, sosial dan
mental emosi

Pola Interaksi Terhad kepada
ahli sahaja.

Tidak terhad.
Hanya merangkumi
saudara-mara
daripada pelbagai
generasi.

Tidak terhad
antara ahli.

Tertumpu kepada
keluarga ibu
masing-masing
33

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Rajah 2.3 Peranan ahli keluarga.

Sosiobudaya
•	 Gaya	hidup
•	 Amalan	harian
•	 Norma	sosial

Umur
•	 Bayi
•	 Kanak-kanak
•	 Remaja
•	 Ibu	bapa

Status Ekonomi
Keluarga
•	 Pola	perbelanjaan
•	 Sumber	pendapatan

Jantina
•	 Lelaki
•	 Perempuan

Kedudukan Ahli
Keluarga
•	 Bapa
•	 Ibu
•	 Anak	sulung
•	 Anak	bongsu

(iii) Peranan Ahli Keluarga

Setiap ahli keluarga memainkan peranan penting dalam membentuk individu dan masyarakat

yang berjaya. Setiap ahli keluarga mempunyai  tugas dan tanggungjawab masing-masing.

Rajah 2.3 menunjukkan faktor yang mempengaruhi peranan ahli keluarga.

•	 Umur

Dalam keluarga, setiap ahli mempunyai peranan dan tanggungjawab masing-masing

mengikut	peringkat	umur.	Bapa	berperanan	mencari	nafkah	untuk	memenuhi	keperluan

dan kehendak keluarga. Ibu bertanggungjawab mendidik anak-anak. Anak-anak, iaitu

bayi, kanak-kanak dan remaja memerlukan bimbingan, perhatian dan kasih sayang

daripada ibu bapa untuk membesar.

•	 Kedudukan Ahli Keluarga

Berdasarkan	kedudukan	dalam	keluarga,	setiap	ahli	mempunyai	peranan	masing-masing.

Ahli keluarga yang lebih dewasa menjadi contoh teladan kepada ahli yang lebih muda.

Mereka mempunyai tanggungjawab yang berat kerana mereka yang perlu merancang

sumber keluarga, melaksanakan tugas harian dan membuat keputusan.

•	 Jantina

Pembahagian tanggungjawab mungkin berbeza mengikut keupayaan berdasarkan

jantina. Contohnya, anak lelaki ditugaskan untuk membuat kerja-kerja rumah yang berat

seperti mengecat rumah dan mengalihkan perabot, sementara anak perempuan biasanya

membuat kerja-kerja rumah yang ringan seperti menyapu sampah dan melipat pakaian.

FAKTOR YANG
MEMPENGARUHI
PERANAN AHLI

KELUARGA
34

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

(b) Jenis Sumber Keluarga

Jadual 2.2 Kategori dan jenis sumber keluarga.

Sumber ialah segala bahan atau punca yang ada pada diri dan persekitaran individu dan

keluarga. Sumber adalah terhad. Contohnya, sumber masa yang terhad kepada 24 jam

sehari. Kemahiran dalam menguruskan sumber membantu kita dalam pengurusan sumber

yang terhad secara lebih berkesan. Kadangkala sumber tersebut tidak digunakan langsung

kerana tidak dapat dikenal pasti. Misalnya, bakat seseorang dalam bidang hiasan dalaman

tidak terserlah kerana tidak dicungkil dan dikembangkan.

Sumber keluarga dapat dikategorikan kepada dua, iaitu sumber manusia dan sumber

bukan manusia seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 2.2.

Kategori Sumber Keluarga Jenis Contoh

Sumber Manusia

Sumber yang terdapat pada diri individu
yang boleh digunakan.

Masa jam, hari, bulan

Pengetahuan pakar nutrisi

Tenaga keupayaan untuk melakukan
aktiviti

Kemahiran menjahit, memasak, bertukang

Sikap positif, negatif

Minat dan
kebolehan

menghasilkan kraftangan

Sumber Bukan Manusia

Sumber yang terdapat di persekitaran

Kemudahan
masyarakat

perpustakaan, taman
permainan, pusat beli-belah

Wang gaji, bonus, elaun

Harta benda rumah, kereta, tanah

Infrastruktur jalan raya, bekalan elektrik,
bekalan air

•	 Status Ekonomi Keluarga

Kebiasaannya, pola perbelanjaan dan sumber pendapatan ditentukan oleh status ekonomi

keluarga. Walau bagaimanapun, setiap ahli keluarga perlu dididik untuk mengawal

perbelanjaan agar sumber dapat diuruskan dengan berkesan untuk memenuhi keperluan

semua ahli.

•	 Sosiobudaya

Sosiobudaya ialah amalan yang berupa gaya hidup dan peradaban yang lahir daripada

pegangan dan kecenderungan dalam sesuatu masyarakat. Lazimnya, amalan keluarga

turut mengikut amalan dan budaya masyarakat setempat. Contohnya, wanita dididik

agar menghormati kaum lelaki.
35

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Pengurusan sumber keluarga perlu dirancang dengan teliti dan sistematik sebelum
dilaksanakan kerana sebab-sebab berikut:

•	 Mewujudkan	Persefahaman	dan	Mengurangkan	Konflik
 Pengurusan sumber keluarga yang efisien oleh ibu dan bapa penting dalam mewujudkan

persefahaman dan mengurangkan konflik antara ahli keluarga. Contohnya, apabila
seorang anak mempunyai kebolehan bermain alat muzik, ibu bapa harus berfikiran
terbuka	 dan	memahami	minat	 anak	 tersebut.	 Galakan	 dan	 dorongan	 perlu	 sentiasa
diberikan oleh ibu bapa dan secara tidak langsung persefahaman antara ahli keluarga
dapat diwujudkan dan dapat menghapuskan konflik keluarga.

• Menambahkan Pendapatan Keluarga dan Mengurangkan Pembaziran

Sumber keluarga perlu digunakan secara maksimum dan optimum untuk mengurangkan
pembaziran. Contohnya, apabila seorang ahli keluarga memiliki kemahiran menjahit,
dia seharusnya bijak memanfaatkan kemahirannya dengan mengambil upah menjahit
sekali gus dapat menambahkan pendapatan isi rumah, mengurangkan perbelanjaan
membeli pakaian dan seterusnya dapat mengurangkan pembaziran.

•	 Mencapai	Matlamat	dan	Meningkatkan	Kesejahteraan	Keluarga
 Sumber keluarga yang dapat diuruskan secara tepat dan jelas berpunca daripada sikap

positif yang diterapkan dalam keluarga. Sikap positif yang menjadi amalan keluarga
dapat menjana pencapaian matlamat yang dihasratkan. Contohnya, apabila seorang
anak mempunyai tahap kecergasan yang tinggi berbanding dengan anak yang lain,
ibu bapa seharusnya bijak menguruskan kepandaian anak tersebut untuk dimanfaatkan
kepada adik-beradiknya yang lain. Hasilnya, matlamat dari aspek pendidikan dapat
dicapai dan seterusnya dapat meningkatkan kesejahteraan keluarga.

35

Bagaimanakah	kemahiran
seseorang menjadikan
proses pengurusan sumber
keluarga lebih efisien?

Pengurusan sumber merupakan suatu proses merancang,

menggunakan dan menilai aktiviti. Penggunaan bahan atau

punca yang terdapat pada diri dan persekitaran adalah untuk

mencapai matlamat keluarga. Kemahiran mengurus sumber

keluarga akan dapat membantu proses pengurusan agar

lebih efisien bagi mencapai kebahagiaan dan keharmonian

hidup berkeluarga.

(c)	 Pengurusan	Sumber	Keluarga
dan Kepentingannya
36

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

(d) Pengurusan Sumber Keluarga Berkesan

Sumber keluarga perlu diaturkan dan diuruskan dengan sempurna. Pengurusan sumber

keluarga yang berkesan bergantung pada beberapa faktor seperti dalam Rajah 2.4.

Taraf	Pendidikan	Keluarga

Ahli keluarga yang berilmu dan
memiliki taraf pendidikan yang
tinggi dapat meningkatkan
kebolehan dan pengalaman
menguruskan sumber.

Saiz, Komposisi dan Kitaran Hidup

Saiz dan komposisi keluarga akan mempengaruhi agihan sumber
yang diterima oleh setiap ahli keluarga. Contohnya, jika bilangan
ahli keluarga banyak maka sumber kewangan menjadi terhad
berbanding dengan keluarga yang kecil. Kitaran hidup keluarga
pula meliputi perubahan tertentu dalam kehidupan berkeluarga.
Kitaran hidup ini dapat dibahagikan kepada peringkat permulaan,
perkembangan dan pengecilan.

Taraf	Sosioekonomi	Keluarga

Keluarga yang memiliki
pendapatan tinggi berpeluang
memperoleh sumber yang
lebih banyak dan secara tidak
langsung dapat membantu
pengurusan keluarga.

Sikap dan Amalan
Pengurusan

Keluarga yang mengamalkan
sikap positif dalam usaha
meningkatkan pengurusan
sumber berpeluang bergerak
ke hadapan berbanding
dengan keluarga yang
berfikiran pesimistik.

Lokasi Tempat Kediaman

Keluarga yang menetap
di bandar mempunyai peluang
ke arah membantu pengurusan
keluarga dengan lebih efisien
kerana kemudahan dan
infrastruktur yang banyak
terdapat di bandar.

Rajah 2.4 Faktor yang mempengaruhi pengurusan sumber keluarga.

Faktor yang
mempengaruhi

pengurusan sumber
keluarga
37

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Institusi keluarga di Malaysia pada alaf baharu ini menghadapi
pelbagai perubahan, cabaran, krisis dan dilema. Antara
cabaran yang timbul dalam pengurusan sumber keluarga
pada masa ini adalah seperti yang berikut:

(i) Peningkatan Masalah dan Jenayah dalam Keluarga
Peningkatan kadar jenayah keluarga seperti suami
mencederakan isteri dan pergaduhan suami isteri biasanya
berpunca daripada masalah sosial seperti penceraian,
kemiskinan dan pengangguran ahli keluarga.

(e) Cabaran Pengurusan Sumber Keluarga

dirapatkan sekiranya ibu bapa dapat memahami dan menyesuaikan diri dengan situasi
dan perkembangan yang berlaku pada masa ini dalam menangani pelbagai masalah
anak-anak.

(iv) Kurang Kemahiran Keibubapaan
 Tiada	jalan	mudah	untuk	membesarkan	anak-anak.	Bagi	ibu	bapa	yang	kurang	kemahiran

keibubapaan, hubungan yang terjalin dalam kalangan ahli keluarga mungkin akan renggang
sejak awal lagi. Kebanyakan ibu bapa seperti ini secara tidak sengaja mengabaikan dan
mengetepikan anak-anak mereka, menghukum anak-anak tanpa usul periksa atau tidak
menegur kesalahan anak-anak.

(v)	 Input	Negatif	daripada	Media	Elektronik
 Perkembangan Teknologi Maklumat dan Komunikasi (TMK), media pembelajaran,

globalisasi, ideologi baharu serta revolusi pengetahuan turut memerlukan ibu bapa
menguasai kemahiran dan pengetahuan yang baharu bagi memantau dan membendung
pengaruh negatif yang diperoleh anak-anak melalui teknologi ini.

Setiap ahli keluarga perlu berusaha mengelakkan diri daripada pengaruh buruk
yang boleh merosakkan kebahagiaan institusi keluarga. Walau bagaimanapun, cabaran
yang dihadapi harus ditempuhi dan ditangani dengan sebaik-baiknya demi memelihara
kesejahteraan kehidupan berkeluarga.

Lakukan aktiviti secara individu.
Sediakan folio keluarga anda.
Persembahkan folio tersebut
dengan menggunakan slaid
MS PowerPoint.

Layari laman
sesawang http://m.
utusan.com.my/
rencana/jurang-

laman
T M K
Imbas Saya

generasi-kesan-dalam-
keluarga-masyarakat-1.65221
untuk mendapatkan maklumat
lanjut tentang jurang generasi
(generation gap).

(ii) Kurang Masa yang Berkualiti Bersama Keluarga
Ramai pasangan suami isteri terpaksa memberikan
keutamaan kepada kerjaya sehingga pengurusan rumah
tangga dan anak-anak diserahkan kepada pembantu
rumah atau pihak lain. Pengabaian tanggungjawab ibu
bapa boleh membawa banyak masalah yang akan
merumitkan keharmonian keluarga.

(iii) Jurang Generasi
Antara cabaran yang sukar dihadapi oleh ibu bapa
ialah mengoptimumkan usaha bagi membaiki jurang
generasi. Ibu bapa yang dibesarkan dalam kitaran
hidup zaman dahulu tidak sama dengan generasi yang
membesar pada zaman ini. Jurang generasi boleh

sud ut
aktiviti
38

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

(ii)	 Mendidik	Anak	Melalui	Kemahiran	Keibubapaan	yang	Kreatif

Ibu bapa perlu diterapkan dengan kemahiran keibubapaan. Terdapat pelbagai gaya

keibubapaan yang boleh dilaksanakan untuk mendidik anak-anak. Satu daripadanya

ialah gaya keibubapaan kreatif. Antara cirinya adalah seperti yang berikut:

•	 bertoleransi,

•	 menghormati	idea	dan	pendapat	anak-anak,

•	 membimbing	anak-anak,

•	 sentiasa	memberikan	respons	kepada	anak-anak	apabila	ditanya	tentang	sesuatu,

•	 bersikap	fleksibel,

•	 menggalakkan	anak-anak	mengambil	risiko	yang	munasabah	semasa	mencuba

sesuatu yang baharu; dan

•	 memberikan	kebebasan	untuk	anak-anak	meneroka	persekitaran	tetapi	masih	di

bawah pemantauan ibu bapa.

(iii)	 Mewujudkan	Suasana	Rumah	Tangga	yang	Harmoni

Suasana harmoni bermaksud ahli keluarga saling menyayangi, hormat-menghormati,

menghargai, memahami tabiat dan watak masing-masing, saling memaafkan, saling

mempercayai dan bertanggungjawab terhadap kewajipan dan peranan masing-masing.

(iv) Menangani Permasalahan dengan Komunikasi yang Berkesan

Kebahagiaan keluarga biasanya terhalang oleh komunikasi yang tidak berkesan. Hubungan

keluarga harus berlandaskan perasaan kasih sayang dan kemesraan. Perasaan tersebut

perlu dijelaskan dan dizahirkan. Melalui penerapan kasih sayang, proses komunikasi dan

interaksi antara ahli keluarga menjadi mudah. Ahli keluarga tidak malu untuk sentiasa

ingat-mengingati antara satu sama lain apabila menghadapi masalah.

(v) Mendidik Anak Melalui Pendidikan Agama dan Moral

Ibu bapa perlu menekankan pendidikan agama dan moral dalam pembentukan sahsiah

anak-anak. Mereka yang diasuh dengan ajaran agama biasanya akan menjadi insan

yang cemerlang.

Terdapat sekurang-kurangnya

empat jenis gaya keibubapaan,

iaitu autoritarian, autoritatif,

permisif dan tidak terlibat atau

tidak hirau (Darling, 1999).

tahukah
anda?

(f)	 Penyelesaian	Masalah	Pengurusan
Sumber Keluarga

Antara masalah keluarga ialah penceraian, penderaan,
sumbang mahram dan pelbagai masalah sosial dalam
kalangan	 anak	 remaja.	 Bagi	 mengatasi	 masalah	 tersebut,
beberapa kaedah penyelesaian dikenal pasti, iaitu:

(i)	 Merancang	dan	Menilai	Urusan	Kewangan

Kebanyakan masalah yang melibatkan pengurusan
sumber keluarga berpunca daripada kegagalan

menguruskan kewangan dengan cekap. Setiap keluarga perlu bijak merancang urusan
kewangan secara bulanan dan tahunan agar perbelanjaan tidak melebihi pendapatan
yang boleh mengakibatkan timbulnya pelbagai masalah lain dalam keluarga.

38
39

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

STANDARD
PEMBELAJARAN

Pendapatan merupakan unsur penting untuk membentuk

keluarga sejahtera dan stabil. Matlamat utama pengurusan

sumber pendapatan keluarga ialah membaiki kedudukan

kewangan keluarga. Jika kewangan keluarga dapat diuruskan

dengan baik, maka simpanan dapat ditingkatkan. Pada masa

yang sama, aset dapat ditambahkan dan hutang dapat

dikurangkan. Hal ini membolehkan keluarga mencapai status

sosial yang lebih tinggi.

Sumber utama pendapatan keluarga adalah melalui pekerjaan

hakiki yang dilakukan secara konsisten untuk mendapatkan

gaji atau upah. Sumber alternatif pendapatan keluarga pula

ialah pekerjaan atau perkhidmatan yang dilakukan secara

sampingan, iaitu di luar waktu bekerja hakiki.

Pengurusan Sumber
Kewangan Keluarga

2.2  Menyenaraikan punca utama
sumber pendapatan dan
sumber alternatif

bagi keluarga.
 Menerangkan faktor yang

menyumbang ke arah jumlah
pendapatan dan

perbelanjaan keluarga.
 Menganalisis kesan jumlah

pendapatan kepada gaya
hidup, pilihan dan

keputusan berbelanja.
 Menerangkan tujuan

menyediakan bajet.
 Menggariskan langkah-

langkah menyediakan bajet.
 Menerangkan matlamat

kewangan:
 (i) Jangka pendek (kurang
 6 bulan)
(ii) Jangka sederhana
 (6 bulan – 1 tahun) dan
(iii) Jangka panjang (lebih

daripada 1 tahun)
 Menjelaskan perbezaan antara

keperluan dengan kehendak.
 Menganalisis keperluan dan

kehendak diri sendiri dalam
menentukan keutamaan.

Menetapkan matlamat
berdasarkan kehendak

dan keperluan.
 Menilai kesan penetapan

matlamat dalam
 kejayaan pengurusan
 kewangan keluarga.

Menyediakan satu pelan
kewangan keluarga
secara sistematik dan
bertanggungjawab dengan
mengambil kira pelbagai
alternatif serta kesan yang
akan dihadapi.

Menghuraikan kepentingan
elemen simpanan dan
pelaburan dalam

pelan kewangan
 yang disediakan.

Beli

rumah?

Tukar
telefon
pintar?

Percutian?    Kereta? Beli

rumah?
Percutian?

Kereta?Tukar telefon
pintar?

(a) Sumber Pendapatan Keluarga
40

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Pengurusan kewangan atau bajet keluarga yang berkesan bergantung kepada beberapa

faktor seperti dalam Rajah 2.5.

(b) Faktor Mempengaruhi Jumlah Pendapatan dan
Perbelanjaan Keluarga

Pendidikan

Tahap pendidikan boleh mempengaruhi jumlah pendapatan dan perbelanjaan keluarga.
Contohnya, keluarga yang mempunyai tahap pendidikan yang tinggi lazimnya berpeluang
untuk memperoleh pendapatan yang berpatutan sesuai dengan kelayakan pendidikannya.
Jumlah pendapatan yang diperoleh keluarga seperti ini akan turut mempengaruhi
perbelanjaan isi rumahnya.

Ekonomi Negara

Keluarga yang mempunyai pendapatan lain melalui pekerjaan sampingan seperti
perniagaan, hasil penyewaan tanah dan rumah mahupun jual-beli saham, biasanya
dapat hidup lebih selesa kerana memperoleh pendapatan berganda. Pendapatan
keluarga ini membawa kesan kepada peningkatan status sosial dalam masyarakat dan
secara tidak langsung dapat membantu perkembangan ekonomi negara.

Pendapatan

Jumlah pendapatan keluarga mempengaruhi gaya hidup,
pilihan	dan	keputusan	berbelanja.	Bagi	keluarga	yang
berpendapatan tinggi, kos sara hidup mereka juga tinggi
dan begitulah sebaliknya. Apabila membuat keputusan
untuk membeli barangan mahupun perkhidmatan, setiap
keluarga biasanya berbelanja berdasarkan kemampuan
pendapatan	mereka.	Namun,	terdapat	segelintirnya
yang berbelanja tanpa berfikir dan tidak merancang
perbelanjaan dengan baik. Akibatnya, mereka ini sentiasa
mengalami masalah putus wang sekalipun memperoleh
pendapatan yang tinggi.

1

Saiz, Komposisi dan Kitaran Keluarga

Semakin ramai bilangan anggota keluarga, maka semakin besar perbelanjaan. Oleh itu,
kepala keluarga, iaitu bapa dengan bantuan ibu perlu berusaha meningkatkan sumber
pendapatan keluarga.

2

3

4

Rajah 2.5 Faktor yang mempengaruhi jumlah

pendapatan dan perbelanjaan keluarga.

Layari laman
sesawang http://
www.pakdi.
net/8-langkah-

laman
T M K
Imbas Saya

menguruskan-kewangan-
dengan-bijak-dan-sistematik/
untuk mendapatkan
maklumat lanjut tentang cara
menguruskan kewangan
keluarga dengan bijak.
(Dicapai pada 6 Oktober 2016)
41

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

(d) Langkah-langkah Menyediakan Bajet

Dalam proses merancang kewangan, setiap keluarga sewajarnya mengikut langkah-langkah
umum yang digariskan agar matlamat penyediaan pelan kewangan dapat dicapai. Rajah
2.6 menunjukkan langkah-langkah ke arah menyediakan bajet. Jadual 2.3 pula menunjukkan
contoh pengiraan perbelanjaan bulanan keluarga yang berpendapatan RM4000.00 sebulan.

Menentukan matlamat keluarga

Menganggarkan pendapatan

Mengimbangkan pendapatan

dan perbelanjaan

Menentukan kategori keperluan

Menganggarkan perbelanjaan

Menilai bajet

Rajah 2.6 Langkah-langkah

menyediakan bajet.

Mengapakah keperluan
dan kehendak perlu
ditentukan keutamaannya
dalam menyediakan bajet?

Jadual 2.3 Contoh pengiraan perbelanjaan bulanan keluarga

yang berpendapatan bersih RM4000.00 sebulan.

Perkara
Pendapatan

(RM)
Perbelanjaan

(RM)

Gaji	bersih 4000.00 -

Makanan - 700.00

Pakaian - 200.00

Tempat kediaman - 1000.00

Bil	air,	elektrik,
pembetungan, telefon

- 300.00

Perubatan - 150.00

Pendidikan - 350.00

Pengangkutan - 500.00

Rekreasi - 200.00

Simpanan dan
Pelaburan

- 500.00

Pelbagai - 100.00

JUMLAH 4000.00 4000.00

Bajet	merupakan	satu	pelan	kewangan,	iaitu	cara	mengimbangi	wang	yang	dimiliki	dengan

wang yang dibelanjakan. Pelan kewangan tersebut haruslah berdasarkan jumlah pendapatan

dan perbelanjaan. Tujuan menyediakan bajet adalah seperti yang berikut:

•	 mencapai	matlamat,	keperluan	dan	kehendak,

•	 membantu	individu	membuat	keputusan	terhadap	jumlah	wang	yang	akan	dibelanjakan

dan disimpan,

•	 mengenal	pasti	sumber	pendapatan	yang	boleh	dibelanjakan,

•	 mengubah	suai	perbelanjaan	mengikut	keperluan	dan	kehendak	keluarga,

•	 mengelakkan	pembaziran;	dan

•	 menggalakkan	keluarga	membuat	simpanan.

(c)	 Bajet
42

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Lakukan aktiviti secara
berkumpulan. Andaikan
kumpulan yang dibentuk
merupakan satu keluarga
nuklear (bapa, ibu dan anak-
anak).	Bincangkan	dan
sediakan contoh bajet bulanan
keluarga anda. Persembahkan
contoh bajet tersebut.
Melalui aktiviti ini, anda akan
diterapkan dengan ciri berdaya
tahan, kerja sepasukan,
mahir berkomunikasi dan
bermaklumat.

Perancangan kewangan melibatkan penetapan matlamat.
Matlamat hendaklah boleh diukur, dicapai, releven dalam
tempoh tertentu. Contohnya, “Saya mahu menabung bermula
Januari 2017 dengan tabungan bulanan sebanyak RM50 untuk
simpanan bagi melanjutkan pengajian kelak”. Cadangan,
komitmen dan sokongan ahli keluarga amat penting semasa
menentukan matlamat kewangan tersebut. Setelah itu,
pastikan langkah-langkah yang dirancang dapat diambil
tindakan dan dilaksanakan agar matlamat perancangan
kewangan tercapai.
	 Berdasarkan	 keperluan	dan	 kehendak,	 setiap	 keluarga
boleh menetapkan matlamat jangka pendek dan jangka
panjang. Jadual 2.4 menunjukkan contoh matlamat jangka
pendek, jangka sederhana dan jangka panjang yang ingin
dicapai oleh satu keluarga.

(e)	 Matlamat	Kewangan

Jenis Matlamat dan Huraian Keperluan Kehendak

Jangka Pendek
Matlamat yang ingin dicapai
dalam jangka masa singkat.

•	Pakaian
•	Makanan

•	Telefon	pintar
•	Kelengkapan	rumah

Jangka Sederhana
Matlamat yang ingin
dicapai dalam jangka masa
sederhana.

•	Perkakasan	komputer
•	Kereta

•	Dana	pendidikan
•	Percutian

Jangka Panjang
Matlamat yang memerlukan
tempoh masa yang lama
untuk dicapai.

•	Menunaikan	fardu	haji
•	Simpanan

•	Pelaburan
•	Tanah

Jadual 2.4 Matlamat jangka pendek, jangka sederhana dan jangka panjang yang ingin dicapai
oleh satu keluarga.

Bagi	memastikan	matlamat	 perancangan	 kewangan	berada	pada	haluan	 yang	betul,
kita perlu sentiasa memantau perkembangan kewangan. Walau bagaimanapun, ruang perlu
diberikan untuk pengubahsuaian atau perubahan jika perlu dalam perancangan kewangan
tersebut. Sekiranya perancangan asal tidak berlaku sebagaimana yang dikehendaki, kita tidak
boleh sesekali berputus asa. Oleh itu, sebaik-baiknya kita hendaklah menggunakan “lembaran
penentu matlamat kewangan” sebagai langkah awal, iaitu matlamat jangka pendek (bagi
tempoh kurang enam bulan), matlamat jangka sederhana (bagi tempoh enam bulan hingga
setahun) dan matlamat jangka panjang (bagi tempoh lebih daripada setahun).

sud ut
aktiviti
43

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

NLayari laman
sesawang http://
www.myhealth.gov.
my/pengurusan-

laman
T M KKeperluan bermaksud barang dan perkhidmatan yang

membolehkan manusia terus hidup pada tahap keselesaan
yang minimum. Keperluan terdiri daripada keperluan asas
dan juga keperluan sampingan. Keperluan asas terbahagi
kepada makanan, pakaian dan tempat kediaman. Keperluan
sampingan pula merangkumi pengangkutan, perhubungan,
alat telekomunikasi dan seumpamanya. Keperluan asas
manusia akan sentiasa berubah mengikut arus kehidupan.
Contohnya, pendidikan yang bukan merupakan keperluan
manusia pada suatu ketika dahulu kini menjadi keperluan
utama manusia.

(f)	 Perbezaan	Keperluan	dan	Kehendak

Jadual 2.5 Perbezaan antara keperluan dengan kehendak.

Bil. Keperluan Kehendak

1. Mesti dipenuhi untuk terus hidup.
Contohnya, makanan, pakaian,
tempat kediaman.

Pelengkap kepada keperluan supaya
manusia dapat hidup dengan lebih
selesa dan seronok. Contohnya, kereta,
mesin basuh, televisyen.

2. Terhad dan tidak ada banyak pilihan. Tidak terhad dan terdapat
banyak pilihan.

3. Mengikut peringkat Maslow, yang paling
asas ialah keperluan asas dan yang paling
tinggi ialah keperluan sempurna kendiri.

Mengikut pilihan seseorang individu
yang biasanya dipengaruhi oleh faktor
usia, jantina, cita rasa dan pendapatan.

4. Mudah dipuaskan dan sama untuk
semua manusia.

Tidak   mudah dipuaskan dan berbeza
mengikut seorang individu dengan
individu yang lain.

5. Tuntutan semula jadi. Melalui pengalaman.

Imbas Saya

kewangan-keluarga/untuk
mendapatkan maklumat lanjut
tentang pengurusan kewangan
keluarga.
(Dicapai pada 15 Oktober 2016)

Kehendak bermaksud keinginan dan kemahuan terhadap pelbagai jenis barang dan
perkhidmatan untuk hidup dengan lebih selesa dan mewah daripada keadaan asal serta
dapat meningkatkan taraf hidup. Kehendak tidak mudah dipuaskan kerana apabila sesuatu
kehendak dipenuhi, kehendak lain pula akan timbul. Situasi ini menunjukkan kehendak
manusia tidak terhad sedangkan sumber yang ada adalah terhad. Oleh sebab itu, manusia
terpaksa membuat pilihan mengikut susunan keutamaan berdasarkan hasil pendapatan dan
kemampuan. Perbezaan kehendak antara individu dipengaruhi oleh faktor umur, jantina, cita
rasa, pekerjaan dan pendapatan. Oleh itu, keperluan dan kehendak mempunyai perbezaan
yang tertentu seperti yang terdapat dalam Jadual 2.5.
44

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Gambar	foto	2.1	Contoh barangan yang menjadi
keperluan atau kehendak.

(h) Matlamat Berdasarkan Keperluan dan Kehendak

Seperti yang telah dipelajari, keperluan dan kehendak seseorang bergantung kepada hasil
pendapatan dan kemampuannya. Walau bagaimanapun, kadangkala kita menginginkan
sesuatu	barang	atau	perkhidmatan	yang	luar	daripada	kemampuan	kita.	Bagi	mencapai	hasrat
ini, kita perlu mensasarkan matlamat yang ingin dicapai. Apabila kita mempunyai matlamat
sama ada jangka pendek, sederhana atau panjang, kita akan menggapai matlamat tersebut
dengan berusaha secara bersungguh-sungguh. Yang berikut menunjukkan beberapa contoh
situasi yang melibatkan keperluan dan kehendak.
•	 Encik	Yusof	ingin	mengerjakan	fardu	haji	dan	dalam	masa	yang	sama	beliau	juga	ingin

membeli sebidang tanah untuk mendirikan rumah banglo. Pada waktu ini, beliau telah
memiliki sebuah rumah teres dua tingkat.

•	 Irsyad	 baru	 memulakan	 kerjaya	 sebagai	 seorang	 Pegawai	 Tadbir	 Diplomatik.	 Dia
mensasarkan matlamat untuk membeli kereta dan rumah.

Dalam	situasi	Encik	Yusof,	beliau	perlu	mendahulukan	keinginannya	untuk	mengerjakan
fardu haji. Hal ini disebabkan sebagai seorang penganut Islam, beliau telah berkemampuan
untuk menunaikan rukun Islam kelima itu. Selain itu, keinginannya untuk membeli tanah dan
mendirikan rumah boleh dikemudiankan kerana beliau telah pun mempunyai rumah sendiri.
Dalam situasi Irsyad, dia perlu mendahulukan pembelian kereta kerana tuntutan kerjaya.

(g) Analisis Keperluan atau Kehendak

Keperluan dan kehendak sentiasa berubah mengikut masa.
Sebelum ini, telefon pintar dikategorikan sebagai kehendak.
Namun,	pada	masa	ini	telefon	pintar	merupakan	keperluan
kepada	 seseorang.	 Begitu	 juga	 dengan	 pengangkutan
seperti kereta yang menjadi alat pengangkutan penting
terutamanya untuk keperluan pekerja.
 Sekiranya dianalisis, keperluan dan kehendak individu
bergantung pada jenis pekerjaannya. Keperluan komputer
misalnya penting untuk pekerja dalam bidang pengurusan
tetapi kurang penting pada pekerja dalam bidang teknikal
seperti juruelektrik. Oleh sebab itu, kita perlulah mengenal
pasti bahawa sesuatu perkara, barangan atau perkhidmatan
tersebut merupakan keperluan atau kehendak. Perkara yang
dirasakan penting perlu didahulukan dan yang dirasakan kurang
penting  hendaklah dikemudiankan.
 Walau apapun, keperluan dan kehendak bergantung
pada individu berkenaan untuk menilainya sama ada
keperluan asas, memenuhi naluri atau keinginan, memenuhi
kepuasan diri atau memenuhi kepuasan orang lain.
Gambar	 foto	 2.1	 menunjukkan	 antara	 barangan	 yang
menjadi keperluan atau kehendak pada masa ini.
45

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

(i) Kesan Penetapan Matlamat

Dalam usaha merancang dan menjayakan pengurusan kewangan keluarga, matlamat yang
ingin dicapai perlu disusun mengikut keutamaan. Matlamat yang paling atas dalam susunan
tersebut perlu diberikan tumpuan dan perhatian sepenuhnya. Walau bagaimanapun,
matlamat yang ditetapkan kemungkinan boleh berubah mengikut masa bergantung pada
perubahan pendapatan, perubahan pekerjaan, pertambahan ahli keluarga dan sebagainya.
Oleh sebab itu, setiap keluarga perlu sentiasa menyemak matlamat dari semasa ke semasa
agar tidak tersasar daripada tempoh yang telah ditetapkan. Jadual 2.6 menunjukkan kesan
positif dan negatif dalam menetapkan matlamat keluarga.

Jadual 2.6 Kesan positif dan kesan negatif penetapan matlamat keluarga.

Kesan Huraian

Positif

Memupuk sikap positif seperti
bersungguh-sungguh, tabah,
sabar, cekal dan berani
menghadapi risiko

Penetapan matlamat keluarga dapat meningkatkan nilai
positif dalam diri setiap ahli keluarga.

Meningkatkan taraf sosioekonomi
keluarga

Dalam usaha mencapai matlamat seperti peningkatan
tahap pendidikan, secara tidak langsung taraf sosioekonomi
keluarga berkenaan turut meningkat.

Meningkatkan daya kreativiti dan
inovasi setiap ahli dalam keluarga

Bagi	menambahkan	sumber	kewangan	keluarga	ke	arah
mencapai matlamat, ahli dalam keluarga akan berusaha
menggunakan kreativiti dalam meningkatkan pendapatan
seperti melalui perniagaan.

Negatif

Mengundang rasa tertekan dalam
diri ahli keluarga

Apabila ibu bapa terlalu mengejar matlamat agar anak-anak
berjaya dalam pelajaran, anak-anak akan diasak untuk
belajar agar sentiasa lulus dalam peperiksaan. Perkara
ini mengakibatkan anak-anak akan mengalami tekanan
perasaan dan akhirnya mengundang impak yang lebih besar
dalam keluarga.

Mencetuskan nilai negatif dalam
diri seperti antisosial

Ahli keluarga yang terlalu menumpukan perhatian pada
pencapaian matlamat boleh menjadi individu yang antisosial.
Individu tersebut tidak akan mengendahkan aktiviti atau
program kekeluargaan dan kemasyarakatan.
46

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Perkara
Jan

(RM)

Feb

(RM)

Mac

(RM)

Apr

(RM)

Mei

(RM)

Jun

(RM)

Julai

(RM)

Ogos

(RM)

Sept

(RM)

Okt

(RM)

Nov

(RM)

Dis

(RM)

Jumlah

(RM)

Makanan 700 700 700 700 700 1000 800 700 700 700 700 1000 9100

Pakaian 300 - - 300 - - 300 - - - - 500 1400

Tempat
kediaman

1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 1000 12 000

Bil	air,	elektrik,
pembetungan,
telefon

250 250 250 250 250 300 250 250 250 250 250 250 3050

Perubatan 50 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 1150

Pendidikan 200 200 200 200 200 200 300 300 300 300 100 500 3000

P
e

rb
e

la
n

ja
a

n

Perkara
Jan

(RM)

Feb

(RM)

Mac

(RM)

Apr

(RM)

Mei

(RM)

Jun

(RM)

Julai

(RM)

Ogos

(RM)

Sept

(RM)

Okt

(RM)

Nov

(RM)

Dis

(RM)

Jumlah

(RM)

Gaji
pokok

3500 3500 3500 3650 3650 3650 3650 3650 3650 3650 3650 3650 43 200

Dividen &
Faedah

- - - - - 500 - - - - - - 500

Kenaikan
gaji

- - - 150 - - - - - - - - 150

Bonus - - - - - - - - - - - 1000 1000

Jumlah 3500 3500 3500 3650 3650 4150 3650 3650 3650 3650 3650 4650 44 850

JUMLAH 3500 3500 3500 3650 3650 4150 3650 3650 3650 3650 3650 4650 44 850

P
e

n
d

a
p

a
ta

n
(j)	 Pelan	Kewangan	Keluarga

Pengurusan kewangan keluarga yang diatur secara sistematik dapat menjayakan matlamat
yang	ingin	dicapai.	Yang	berikut	merupakan	situasi	keluarga	Encik	Amir	dan	pelan	kewangan
yang dirancangnya.

Encik	 Amir	 merupakan	 seorang	 Penolong	 Akauntan	 di	 sebuah	 agensi
swasta. Isterinya merupakan suri rumah tangga sepenuh masa. Mereka
dikurniakan empat orang anak yang berusia antara 7 hingga 12 tahun.
47

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

(k) Kepentingan Elemen Simpanan dan Pelaburan

Semasa membuat pelan kewangan keluarga, simpanan dan pelaburan merupakan antara
elemen yang penting. Rajah 2.7 menunjukkan kepentingan elemen simpanan dan pelaburan
dalam pelan kewangan keluarga.

Memperoleh pulangan dalam bentuk faedah

serta dividen yang berganda yang akan

meningkatkan pendapatan keluarga.

Menyediakan wang pendahuluan dan kos

urusan pembelian apabila membeli aset

seperti rumah atau tanah.

Membiayai kos pendidikan anak-anak

tanpa perlu membuat pinjaman pendidikan.

Menikmati kehidupan yang lebih berkualiti

apabila mampu memiliki manfaat hasil

peningkatan pendapatan.

Membeli kelengkapan rumah secara tunai

dan sekali gus dapat mengelakkan hutang

dan membayar dengan harga yang lebih

tinggi melalui ansuran.

Menyediakan wang untuk persaraan dan

menikmati kehidupan yang lebih selesa

selepas bersara.

KEPENTINGAN SIMPANAN DAN PELABURAN

Rajah 2.7 Kepentingan simpanan dan pelaburan.

1

2

3

4

5

6

Perkara
Jan

(RM)

Feb

(RM)

Mac

(RM)

Apr

(RM)

Mei

(RM)

Jun

(RM)

Julai

(RM)

Ogos

(RM)

Sept

(RM)

Okt

(RM)

Nov

(RM)

Dis

(RM)

Jumlah

(RM)

Pengangkutan
500 500 500 500 500 500 500 500 500 500 500 500 6000

Rekreasi 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 1200

Simpanan dan
Pelaburan

300 400 400 400 500 500 200 500 500 500 500 500 5200

Pelbagai 100 250 250 100 300 450 100 200 200 200 400 200 2750

JUMLAH 3500 3500 3500 3650 3650 4150 3650 3650 3650 3650 3650 4650 44 850

P
e

rb
e

la
n

ja
a

n
48

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

STANDARD
PEMBELAJARAN

Rajah 2.8 Punca konflik dalam keluarga.

Menyatakan maksud konflik
serta contoh konflik yang
berlaku dalam kalangan

ahli keluarga.
 Menghuraikan punca

berlakunya konflik dalam
kalangan ahli keluarga.

Menganalisis kesan konflik
kepada remaja.

Menilai dan mencadangkan
kaedah yang berkesan untuk
remaja mengatasi konflik

yang dihadapi.
 Mencadangkan cara untuk

membantu meningkatkan
hubungan baik dalam
kalangan ahli keluarga.

Mengaplikasikan kemahiran
menjalinkan hubungan yang
baik dengan ahli keluarga dan
orang bukan ahli keluarga.

(b)	 Punca	Konflik	dalam	Keluarga
Antara punca konflik yang sering berlaku dalam kalangan keluarga adalah seperti dalam

Rajah 2.8.

•	 Masalah	Kewangan

Sumber pendapatan yang rendah berbanding dengan perbelanjaan yang tinggi menyebabkan
masalah kewangan keluarga. Contohnya, anak-anak akan mengalami tekanan jika ibu atau bapa
tidak dapat menyediakan wang untuk membeli buku rujukan. Akibatnya, perselisihan faham akan
berlaku antara mereka.

• Halangan Komunikasi

Kadangkala terdapat perbezaan pendapat antara ahli keluarga semasa berkomunikasi. Hal ini
mungkin disebabkan penyampaian mesej yang tidak tepat sehingga menimbulkan konflik.

Konflik bermaksud perselisihan atau pertentangan idea antara
individu. Dalam keluarga, adakalanya konflik terjadi kerana

(a)	 Konflik	Keluarga

2.3
PENGURUSAN
KONFLIK DALAM
KELUARGA

masing-masing menegakkan pendirian sendiri. Contohnya, perselisihan faham antara bapa
dengan anak, hubungan dingin dengan keluarga mentua, dan keputusan terhadap sesuatu
perkara yang tidak dipersetujui secara bersama-sama. Perbezaan tersebut memberikan
kesan seperti berlakunya pecah-belah dalam keluarga.

• Cara Didikan Ibu Bapa

Biasanya	anak-anak	menjadikan	ibu	bapa	sebagai	model	ikutan	dan	mereka	akan	meniru	perkara
yang diamalkan oleh ibu bapa. Contohnya, anak-anak yang terlibat dalam jenayah biasanya
datang daripada keluarga yang mempunyai nilai akhlak yang rendah. Perbalahan yang sering
berlaku antara ibu bapa dan anak-anak ini menjadikan hubungan mereka dingin.
49

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

(c)	 Kesan	Konflik	kepada	Remaja

Menurut ahli psikologi, peringkat remaja ialah peringkat umur

individu mengalami krisis identiti. Jika remaja gagal mencari

identiti dirinya maka proses mencapai kedewasaan menjadi

lambat. Kesannya, mereka mungkin akan menunjukkan tingkah

laku kebudak-budakan dan mudah terpengaruh dengan

persekitaran. Akhirnya, remaja seperti ini akan terperangkap

dalam kecelaruan fikiran. Akibatnya, mereka membuat tindakan

yang membawa kepada kemudaratan kehidupan remaja itu

sendiri, keluarga, masyarakat dan negara.

Terdapat pelbagai konflik timbul dalam diri remaja seperti

konflik remaja dengan ibu bapa dan konflik kasih sayang,

iaitu remaja berasakan diri mereka tidak dikasihi. Konflik yang

timbul dalam diri remaja ini memberikan impak yang besar

dalam kehidupan remaja seperti dalam Rajah 2.9.

Remaja mempunyai beberapa sifat

tertentu. Remaja dikatakan terlalu

egoistik, sering menganggap diri

mereka sebagai tumpuan dunia,

terlalu berkorban memberikan

kesetiaan, mudah membuat

perhubungan cinta dan mudah

pula memutuskannya. Remaja

juga sering terumbang-ambing

dan sanggup memperhambakan

diri kepada ketua secara membuta

tuli, suka memberontak tanpa

sebab besar, mudah terpengaruh

dengan kebendaan, mempunyai

idealisme yang tinggi dan

mempunyai emosi yang sentiasa

berubah-ubah antara riang

dengan sedih (Ramli Shafie, 2003).

Rajah 2.9 Kesan konflik kepada remaja.

Menerapkan nilai yang baik hasil daripada
tunjuk ajar, nasihat dan galakan keluarga.

Tidak selamat sama ada berada di dalam
rumah atau di luar rumah.

Berasa	tertekan	kerana	menghadapi
masalah dengan  keluarga dan

rakan sebaya.

Berasa	takut,	sedih	dan	pesimis	yang
mengakibatkan remaja terjebak dengan

gejala sosial.

Bersyukur	terhadap	segala	nikmat
kurniaan Tuhan. Boleh	terlibat	dengan	keganasan.

Belajar	menyesuaikan	diri	untuk	mencapai
peringkat kedewasaan.

Meningkatkan harga diri.

Kesan	Positif Kesan	Negatif

Kesan	Konflik

tahukah
anda?
50

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

(d)	 Kaedah	Berkesan	Mengatasi	Konflik

Konflik yang tidak diatasi boleh menyebabkan masalah keluarga

dan sosial. Antara kaedah mengatasi konflik dalam kalangan

remaja ditunjukkan dalam Rajah 2.10.

Rajah 2.10 Kaedah mengatasi konflik.

Kumpulkan maklumat tentang
jenis-jenis konflik dalam
kalangan remaja. Sediakan
pamplet dengan menggunakan
perisian MS Word.

laman
T M K

Peranan Keluarga

Ibu bapa perlu menunjukkan contoh
yang baik untuk diteladani. Mereka perlu
prihatin dengan pergerakan anak-anak
dan mengenal pasti rakan anak-anak
untuk mengelakkan kejadian yang tidak
diingini berlaku. Ibu bapa juga boleh
mendisiplinkan anak-anak melalui kasih
sayang, kepatuhan terhadap agama
dan hubungan keluarga yang erat agar
mereka membesar sebagai insan yang
berperibadi mulia.

Peranan	Pihak	Berwajib

Pihak berwajib seperti kementerian
dan agensi bukan kerajaan hendaklah
mengadakan pelbagai kempen dan forum
serta mengedarkan risalah dan iklan dalam
usaha mengatasi masalah disiplin dalam
kalangan remaja. Selain itu, media massa
harus diberikan garis panduan agar dapat
menyeimbangkan antara program hiburan
dengan program pendidikan di televisyen,
radio, akhbar, majalah dan laman sosial.

Kesedaran Diri Remaja

Remaja seharusnya bersedia membina
dan membentuk sahsiah diri dan jati diri
untuk menjadi insan cemerlang. Perkara
ini dapat dicapai dengan melengkapkan
diri dengan ilmu agama atau pendidikan
moral, pengetahuan dan kemahiran
mengikut bidang bagi membina ketahanan
jasmani dan rohani.

Peranan Sekolah

Sekolah bertanggungjawab untuk
mengatasi masalah disiplin dalam
kalangan	warga	sekolah.	Guru	perlu
berusaha untuk menarik minat murid
semasa mengajar agar mereka tidak
bosan yang mengakibatkan mereka
melakukan perkara negatif seperti ponteng
sekolah.	Melalui	Persatuan	Ibu	Bapa	dan
Guru,	pihak	sekolah	perlu	menggembleng
usaha untuk mengadakan kempen dalam
mewujudkan persekitaran pembelajaran
yang kondusif. Program pemulihan bagi
remaja yang menghadapi masalah disiplin
harus dijalankan dari semasa ke semasa.

KAEDAH  BERKESAN
MENGATASI KONFLIK
51

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Hubungan yang baik dan berkesan dalam kalangan ahli keluarga penting demi memastikan
kesejahteraan hidup berkeluarga. Rajah 2.11 menunjukkan cara untuk membantu dalam
meningkatkan hubungan baik antara ahli keluarga.

(e) Cara Meningkatkan Hubungan Baik dalam Keluarga

Penyesuaian Diri dengan
Budaya dan Tradisi

Apabila berkahwin, seseorang
perlu belajar menyesuaikan
diri dengan  persekitaran, cara,
budaya dan tradisi pasangan,
dan keluarga pasangannya.
Hal ini bertujuan mengeratkan
hubungan sesama keluarga
mertua agar menjadi erat.

Komunikasi yang Berkesan

Ibu bapa hendaklah sentiasa bertanyakan perihal anak-anak.
Anak-anak harus dididik untuk memberikan respons terhadap
pertanyaan dan penyataan ibu bapa. Lama-kelamaan, perkara
tersebut akan menjadi rutin dan seterusnya proses komunikasi
akan berlaku dalam keluarga.

Amalan Berkasih Sayang

Ibu bapa merupakan contoh
teladan kepada anak-anak.
Ibu bapa bertanggungjawab
memberikan tunjuk ajar dan
nasihat yang berguna serta
harus peka terhadap perasaan
anak-anak. Ibu bapa perlu
menjadikan budaya berkasih
sayang sebagai tunjang utama

dalam kehidupan berkeluarga.

Aktiviti Bersama

Biasanya	ibu	bapa	akan
mengalami kesibukan pada hari
bekerja. Oleh itu, ibu bapa harus
berusaha meluangkan masa
pada hujung minggu atau cuti
umum untuk melakukan aktiviti
berfaedah bersama-sama

dengan anak-anak.

Pembimbing Anak-anak

Bagi	ibu	bapa	yang	bekerja,	masa	adalah	sangat	terhad
untuk	anak-anak.	Bagi	memastikan	pelajaran	dan	pengajian
anak-anak tidak terabai, ibu bapa harus meluangkan masa
membimbing anak-anak mengulang kaji pelajaran dan
mengajar anak-anak kecil membaca buku.

Perbincangan	Secara
Bersama

Permasalahan harus dibawa
berbincang dengan seluruh
ahli keluarga. Semua ahli
mesti bersetuju untuk
berganding bahu dalam
menyelesaikan permasalahan
yang dihadapi.

Cara
Meningkatkan
Hubungan Baik

dalam Keluarga

Rajah 2.11 Cara meningkatkan hubungan baik dalam keluarga.
52

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Gambar	foto	2.2 Aktiviti yang boleh mewujudkan hubungan baik.

Jalinan hubungan yang ikhlas dan positif dengan ahli keluarga mahupun bukan ahli keluarga
amat penting demi mencapai kesejahteraan hidup. Pelbagai aktiviti dan program boleh
dilaksanakan	agar	hubungan	yang	terjalin	akan	terus	kukuh	dan	mesra	(Gambar	foto	2.2).

(f)	 Hubungan	Baik	Sesama	Manusia

Perkelahan

Menonton televisyen

Semasa makan

Permainan

Hubungan Baik dengan Ahli Keluarga

Kelas Tempat asuhan

Hari sukan Hari keluarga

Hubungan Baik dengan Bukan Ahli Keluarga
53

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

STANDARD
PEMBELAJARAN

Mengenal pelbagai jenis
tempat kediaman.

Menerangkan faktor yang
mempengaruhi pemilihan
jenis dan kawasan

tempat kediaman.
 Menyatakan jenis ruang dan

fungsinya dalam
 tempat kediaman.

Menerangkan faktor yang
mempengaruhi keselesaan
setiap ruang kediaman.

Menyenaraikan alatan
berteknologi yang digunakan
dalam tempat kediaman.

Menghuraikan pengaruh
teknologi terhadap
pengurusan tempat kediaman.

Merancang kedudukan
alatan berteknologi mengikut
jenis ruang dalam tempat
kediaman dengan

memberikan justifikasinya.

Rumah atau tempat kediaman ialah tempat tinggal yang dapat
memberikan perlindungan, keselamatan dan keselesaan
kepada ahli keluarga. Selain itu, tempat kediaman memberikan
ruang kepada ahli keluarga untuk berkumpul dan berinteraksi
selepas menyelesaikan semua aktiviti harian. Contoh tempat
kediaman ialah rumah pangsapuri, rumah teres, rumah banglo
dan	rumah	papan	(Gambar	foto	2.3).

Tempat kediaman yang baik dapat memenuhi keperluan
fizikal, keperluan sosial dan keperluan psikologi. Penghuni
dapat memenuhi keperluan fizikal kerana tempat kediaman
dapat memberikan perlindungan dan menjamin keselamatan.
Penghuni juga dapat memenuhi keperluan sosial apabila
dapat melakukan aktiviti di tempat kediaman. Seterusnya,
penghuni dapat memenuhi keperluan psikologi kerana
berasa tenang dan selamat.

(a) Tempat Kediaman

(b) Faktor yang Mempengaruhi
Pemilihan Tempat Kediaman

PENGURUSAN TEMPAT
KEDIAMAN

2.4

Bagaimanakah	tempat
kediaman dapat
memberikan perlindungan
dari aspek psikologi kepada
penghuninya?

Gambar	foto	2.3 Jenis tempat kediaman.

Rumah pangsapuri

Rumah banglo

Rumah teres

Rumah papan
54

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

(c)	 Faktor	yang	Mempengaruhi	Pemilihan	Jenis	dan
Kawasan	Tempat	Kediaman

•	 Keperluan
 Tempat kediaman seharusnya menjadi tempat berteduh daripada hujan dan panas,

berlindung daripada jenayah dan bencana, tempat berinteraksi dan melaksanakan
aktiviti harian. Tempat kediaman perlu menepati keperluan keluarga yang berbeza-beza
termasuklah saiz keluarga dan ciri khas ahli keluarga seperti cacat, tua dan uzur.

•	 Pendapatan
 Keluarga yang berpendapatan tinggi cenderung memilih tempat kediaman di lokasi

yang strategik, saiz yang besar serta infrastruktur yang pelbagai dan berteknologi tinggi.
Bagi	keluarga	yang	berpendapatan	sederhana	dan	rendah,	mereka	boleh	memilih	jenis
dan kawasan tempat kediaman mengikut kemampuan mereka.

•	 Keselamatan
 Aspek keselamatan perlu diutamakan seperti bebas daripada jenayah, dan berhampiran

dengan balai polis dan balai bomba. Keselamatan tempat kediaman boleh ditingkatkan
dengan dilengkapi kawalan keselamatan seperti pengawal keselamatan, sistem
pencegahan kebakaran, dan pemasangan jeriji tingkap dan pintu.

•	 Kejiranan
 Aspek kejiranan perlu dititikberatkan semasa memilih tempat kediaman. Antara aspek

tersebut ialah cara pemikiran, sosioekonomi, norma dan gaya hidup yang hampir serupa
dapat membantu interaksi antara keluarga.

•	 Estetika
	 Nilai	 estetika	 penting	 semasa	 memilih	 tempat	 kediaman.	 Antaranya	 termasuklah

kawasan sekeliling yang bersih dan dipenuhi dengan hiasan landskap yang menarik.

•	 Infrastruktur
 Penghuni biasanya gemar memilih tempat kediaman yang mempunyai infrastuktur dan

perkhidmatan yang lengkap bagi memenuhi pelbagai keperluan ahli keluarga. Antara
contoh infrastruktur ialah jalan raya, sistem bekalan air dan elektrik serta tempat beribadat.

Bagaimanakah	aspek
kejiranan menjadi faktor
yang mempengaruhi
pemilihan jenis dan
kawasan tempat kediaman?

Rajah 2.12 Faktor yang mempengaruhi pemilihan jenis dan kawasan tempat kediaman.

Dalam membuat pemilihan jenis dan kawasan tempat kediaman, terdapat pelbagai faktor

yang perlu dipertimbangkan agar dapat memenuhi keperluan penghuninya (Rajah 2.12).
55

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Ruang untuk berehat

dan berinteraksi

antara ahli keluarga

dan tetamu.

Ruang untuk

membersihkan,

mengemaskan diri

dan merehatkan diri.

Ruang untuk

melakukan aktiviti

atau kerja.

Dalam sesebuah tempat kediaman, terdapat pelbagai ruang

untuk ahli keluarga melakukan aktiviti seharian. Setiap ruang

tempat kediaman mempunyai fungsinya yang tersendiri.

Terdapat tiga jenis ruang asas tempat kediaman, iaitu ruang

sosial, ruang persendirian dan ruang kerja.

(d) Ruang dan Fungsi Tempat Kediaman

Ruang tamu

Bilik	tidur

Ruang makan

Bilik	mandi

Ruang dapurRuang kerja

R
u

a
n

g
 s

o
si

a
l

R
u

a
n

g
 p

e
rs

e
n

d
ir

ia
n

R

u
a

n
g

k
e

rj
a

Layari laman
sesawang http://
www.impiana.my/
interior/ruang-tamu

laman
T M K
Imbas Saya

untuk mendapatkan maklumat
dan imej tentang pelbagai jenis
ruang tempat kediaman.
56

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

(e) Faktor Mempengaruhi Keselesaan Ruang Kediaman

Ruang kediaman seharusnya memiliki ciri-ciri yang membolehkan penghuninya berasa

selesa, selamat dan aman.

56

1

2

3

Sumber cahaya seperti cahaya matahari atau cahaya lampu sangat diperlukan di dalam

ruang kediaman.  Tujuannya adalah agar penghuni dapat melihat dengan jelas, mengelakkan

kemalangan dan memberikan suasana yang selesa.Terdapat tiga jenis pencahayaan, iaitu:

a) pencahayaan langsung – cahaya yang memancar terus ke sasarannya seperti

lampu meja

b) pencahayaan tidak langsung – cahaya pembalikan dari siling atau dinding

c) pencahayaan am – cahaya yang menyeluruh untuk sesuatu ruang

Alatan dan kelengkapan hendaklah disusun atur dengan

sistematik untuk memastikan pengudaraan yang baik

dan tidak menghalang laluan yang boleh mengakibatkan

kemalangan. Alatan dan kelengkapan hendaklah dipilih

mengikut keutamaan, berkeadaan baik dan mudah digunakan.

Antara contoh pengudaraan yang baik adalah melalui alatan

berteknologi seperti kipas angin, penyaman udara dan

ventilator	(Gambar	foto	2.4).	Pengudaraan	yang	kurang	baik

akan menyebabkan suasana yang panas menjadi lembap

dan tidak selesa.

Pencahayaan

Pengudaraan

Alatan dan Kelengkapan

Lakukan aktiviti secara
berkumpulan.	Bincangkan
faktor lain yang dapat
mempengaruhi keselesaan
ruang kediaman. Kemudian,
dapatkan maklumat tersebut
daripada pelbagai sumber
dan sediakan buku skrap
kumpulan anda.

Gambar	foto	2.4

Ventilator.

sud ut
aktiviti
57

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Dari aspek keselamatan, terdapat beberapa perkara yang perlu dipertimbangkan untuk
memastikan ruang kediaman selamat dan selesa.
•	 Memasang	jeriji	besi
•	 Mempunyai	alat	pemadam	api
•	 Menghidupkan	penggera	keselamatan
•	 Mempunyai	alat	pengesan	asap

•	 Melabelkan	ubat-ubatan	dan	bahan	beracun

Antara kriteria lantai yang elok dipilih oleh penghuni ialah
halus, rata, kukuh, tidak licin dan mudah dijaga. Contoh
jenis lantai yang biasa digunakan ialah lantai simen,
lantai papan, lantai vinil, terazo, jubin dan marmar.
Contoh penutup lantai pula ialah ambal, tikar buluh, tikar

mengkuang dan permaidani.

Terdapat tiga kumpulan skema warna yang memberikan kesan kepada keselesaan

ruang kediaman.

Sesuai untuk menampakkan suasana ruang

yang tenang dan sejuk.

Sesuai untuk ruang yang kecil supaya

kelihatan besar.

Sesuai untuk ruang yang besar supaya

kelihatan kecil.

4

5

6

Keselamatan

Lantai dan Penutup Lantai

Skema Warna
58

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Pada	zaman	moden	ini,	suri	rumah	dibantu	oleh	alatan	berteknologi	(Gambar	foto	2.5)	bagi
menjalankan aktiviti harian di tempat kediaman. Tujuannya adalah untuk menjimatkan masa
dan tenaga. Antara contoh alatan berteknologi adalah seperti yang berikut.

(f)	 Alatan	Berteknologi	di	Tempat	Kediaman

Gambar	foto	2.5 Alatan berteknologi dalam tempat kediaman.

Peti ais

Dapur masak

Ketuhar gelombang mikro

Seterika

Pengering rambut

Cerek elektrik

Penyaman udara

Mesin basuh
59

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

Seterika

(g) Pengaruh Teknologi terhadap Pengurusan Tempat
Kediaman

Alatan berteknologi dicipta untuk membantu kita dalam menguruskan tempat kediaman.
Alatan tersebut mempengaruhi cara keluarga menguruskan kerja penyelenggaraan,
pembersihan dan penjagaan keselamatan di tempat kediaman. Rajah 2.13 menunjukkan
pengaruh teknologi terhadap pengurusan tempat kediaman.

Masa

Penggunaan alatan berteknologi
dapat menjimatkan masa suri rumah
untuk melakukan lebih daripada satu
kerja secara serentak. Contohnya,
suri rumah boleh membasuh pakaian
dengan mesin basuh sambil mengisar

bahan untuk memasak.

Tenaga

Penggunaan alatan berteknologi dapat
menjimatkan penggunaan tenaga,
meringankan bebanan kerja dan
mengurangkan keletihan. Contohnya,
mesin basuh digunakan untuk mencuci
pakaian, mesin pemotong rumput untuk
memotong rumput dan pembersih
vakum untuk membersihkan tempat

kediaman.

Perbelanjaan

Penggunaan alatan berteknologi
melibatkan beberapa jenis kos,
antaranya kos pembelian alatan
dan kos penyelenggaraan.
Walaupun keluarga menggunakan
sebahagian daripada pendapatan
untuk menampung kos tersebut
namun dalam jangka masa yang
panjang, alatan tersebut sangat
berfaedah dan menjimatkan.

Kualiti Hidup

Penggunaan alatan berteknologi
semasa menguruskan tempat
kediaman dapat membantu
keluarga melaksanakan tugas
harian dengan lebih mudah, cepat
dan selamat. Masa yang terluang
boleh digunakan untuk aktiviti
riadah yang dapat mengeratkan
perhubungan dan memupuk
kemesraan antara ahli keluarga.

Keselamatan

Aspek keselamatan dalam penggunaan alatan berteknologi perlu diambil
perhatian. Semasa membeli alatan berteknologi, pastikan terdapat ciri-ciri
keselamatan pada alatan tersebut seperti mempunyai tanda piawaian
keselamatan (SIRIM), berada dalam keadaan elok, tiada kebocoran dan
mempunyai pendawaian yang betul. Alatan haruslah dibeli daripada syarikat
atau ejen yang boleh dipercayai. Sebelum menggunakan alatan tersebut,
baca dan fahami peraturan dan cara-cara menggunakannya. Patuhi arahan
yang disertakan tentang peraturan penggunaan dan penjagaannya.

Pengaruh

teknologi

terhadap

pengurusan

tempat

kediaman

Rajah 2.13 Pengaruh teknologi terhadap pengurusan tempat kediaman.
60

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Penggunaan ruang tempat kediaman mesti dirancang, diaturkan dan diuruskan dengan baik
agar dapat digunakan secara optimum dan memberikan keselesaan kepada penghuninya.
Kedudukan alatan berteknologi yang berada dalam tempat kediaman perlu diletakkan
bersesuaian dengan ruang yang ada dan aktiviti yang dijalankan.

Ruang dapur

Ruang mendobi

Ruang tamu/ruang istirahat

(h) Kedudukan Alatan Berteknologi dalam Ruang Kediaman

•	 Kedudukan	peti	sejuk	dan	almari	makanan
perlu berdekatan dengan meja kerja untuk
mengehadkan pergerakan semasa penyediaan
dan penyimpanan bahan makanan.

•	 Kedudukan	singki	di	tepi	tingkap	untuk
mendapatkan pencahayaan dan pengudaraan
yang cukup.

•	 Kedudukan	dapur	masak	perlulah	berdekatan
dengan singki.

•	 Alatan	berteknologi	yang	sering	digunakan
seperti cerek elektrik, periuk nasi elektrik dan
ketuhar gelombang mikro perlu diletakkan
berhampiran suis elektrik dan di tempat yang
mudah dilihat.

•	 Kedudukan	mesin	basuh	perlu	berdekatan
dengan sumber air dan sumber bekalan elektrik
di tepi tingkap atau pintu untuk mendapatkan
pencahayaan dan pengudaraan yang cukup.

•	 Bahan	pencuci	dan	alatan	cucian	perlu	disimpan
berhampiran mesin basuh.

•	 Susun	atur	perabot	dan	kelengkapan	perlulah
bersesuaian dengan saiz ruang tamu atau
ruang istirahat dan tidak mengganggu laluan.

•	 Alatan	berteknologi	seperti	televisyen,	radio,
kipas angin duduk dan sebagainya perlu
diletakkan berhampiran suis elektrik.

KE
DU

DU
KA

N
 A

LA
TA

N
 B

ER
TE

KN
O

LO
G

I D
A

LA
M

R
UA

N
G

K
ED

IA
M

A
N
61

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

RumuSAN BAB

Pengurusan Sumber Keluarga

1. Keluarga nuklear merupakan keluarga asas yang terdiri daripada ibu, bapa, anak
kandung atau anak angkat yang tinggal bersama-sama.

2. Keluarga induk tunggal ialah ibu bapa yang tidak tinggal bersama dalam satu
bumbung akibat perceraian, perpisahan atau meninggal.

3. Keluarga luas terdiri daripada individu yang ada pertalian darah atau hasil
perkahwinan seperti datuk, nenek, ibu atau bapa saudara dan sepupu yang tinggal
dalam satu bumbung.

4. Keluarga poligami ialah bapa yang mempunyai dua atau lebih isteri dengan anak
masing-masing.

5. Pengurusan sumber keluarga ialah suatu proses perancangan, penggunaan dan
penilaian aktiviti menggunakan bahan atau punca yang terdapat pada diri dan
persekitaran untuk mencapai matlamat keluarga.

Pengurusan	Sumber	Kewangan	Keluarga

1.	 Bajet	merupakan	satu	pelan	perbelanjaan,	iaitu	cara	mengimbangi	wang	yang
 dimiliki dengan wang yang dibelanjakan.
2. Tujuan menyediakan bajet adalah seperti yang berikut:

a) Mencapai matlamat, keperluan dan kehendak.
b) Membantu individu membuat keputusan tentang jumlah wang yang akan dibelanjakan

dan disimpan.
c) Mengenal pasti sumber pendapatan yang boleh dibelanjakan.
d) Mengubah suai perbelanjaan mengikut keperluan dan kehendak keluarga.
e) Mengelakkan pembaziran.

Pengurusan	Konflik	Keluarga

1. Punca konflik dalam keluarga antaranya termasuklah masalah kewangan, halangan
komunikasi dan cara didikan ibu bapa.

2. Konflik menimbulkan kesan kepada remaja, iaitu kesan positif dan kesan negatif.
3. Antara cara meningkatkan hubungan baik dalam keluarga adalah melalui

komunikasi yang berkesan, penyesuaian diri dengan budaya dan tradisi antara
keluarga mertua, perbincangan secara bersama-sama dan lain-lain.

Pengurusan Tempat Kediaman

1. Tempat kediaman bermaksud tempat tinggal yang dapat memberikan perlindungan
kepada keluarga seperti pangsapuri, rumah teres, rumah banglo dan rumah papan.

2. Antara faktor yang mempengaruhi pemilihan jenis dan kawasan tempat kediaman
adalah seperti yang berikut:
•	Memenuhi	keperluan	penghuninya				•	Pendapatan	keluarga				•	Aspek	keselamatan
•	Kejiranan				•	Nilai	estetika						•	Kemudahan	infrastruktur

3. Ruang dalam tempat kediaman terbahagi kepada tiga, iaitu ruang sosial, ruang
persendirian dan ruang kerja.

4. Faktor yang mempengaruhi keselesaan ruang kediaman ialah:
•	Pencahayaan							•	Pengudaraan							•	Skema	warna							•	Alatan	dan	kelengkapan
•	Lantai	dan	penutup	lantai								•	Keselamatan

PENGURUSAN SUMBER KELUARGA DAN TEMPAT KEDIAMAN
62

PEN
G

U
RU

SA
N

SU
M

BER K
ELU

A
RG

A
 D

A
N

TEM
PA

T K
ED

IA
M

A
N

Jawab	soalan	berikut.

1. Padankan jenis keluarga dengan ciri keluarga yang betul.

3. Apakah maksud sumber keluarga?

A. Segala bahan atau punca yang ada pada diri dan persekitaran individu dan keluarga.

B.	 Segala	bahan	atau	punca	yang	ada	pada	diri	dan	persekitaran	yang	digunakan	untuk
mencapai matlamat keluarga.

C. Suatu proses perancangan, penggunaan dan penilaian aktiviti menggunakan bahan
atau punca yang ada pada diri dan persekitaran untuk mencapai matlamat keluarga.

D. Suatu proses penggunaan bahan atau punca yang ada pada diri dan persekitaran
untuk memenuhi keperluan dan kehendak keluarga.

PENILAIAN KENDIRI

Jenis Keluarga Ciri Keluarga

Keluarga nuklear

Keluarga luas

Keluarga induk
tunggal

Keluarga poligami

Individu yang ada pertalian darah atau hasil
perkahwinan seperti datuk dan nenek.

Ibu dan bapa yang tidak tinggal bersama
dalam satu bumbung.

Bapa	yang	mempunyai	dua	atau	lebih	isteri
dengan anak masing-masing.

Ibu bapa, anak kandung atau anak angkat
yang tinggal bersama.

2. Isi jawapan bagi ruang kosong berikut.

FAKTOR YANG
MEMPENGARUHI RUANG

KEDIAMAN
63

PE
N

G
U

RU
SA

N
 S

U
M

BE
R

K
EL

U
A

RG
A

D
A

N
 T

EM
PA

T
K

ED
IA

M
A

N

X Y

A Infrastruktur Kejiranan

B Keperluan Keselamatan

C Estetika Keselamatan

D Kejiranan Infrastruktur

Faktor Keterangan

X Kawasan sekeliling yang bersih dan pemandangan yang indah

Y Bebas	daripada	jenayah	dan	berdekatan	dengan	perkhidmatan	keselamatan

4. Maklumat di bawah menunjukkan faktor yang mempengaruhi pemilihan tempat kediaman.

Apakah X dan Y?

5. Cadangkan cara untuk meningkatkan hubungan baik dalam kalangan ahli keluarga.

6. Huraikan kesan konflik pada diri remaja.

7.		 Bagaimanakah	masalah	pengurusan	sumber	keluarga	dapat	diselesaikan?

8. Jadual menunjukkan ciri keluarga dan kategori belanjawan bagi keluarga Danial dan

Irfan. Isteri Danial dan Irfan merupakan suri rumah tangga sepenuh masa.

9. Sejak akhir-akhir ini, kenaikan harga keperluan barangan harian tidak dapat

dibendung. Jika anda sebagai seorang ketua keluarga, apakah pelan kewangan

yang sistematik yang boleh anda lakukan?

a) Sediakan rekod belanjawan bagi keluarga Danial dan Irfan.

b)	 Bandingkan	kedua-dua	rekod	tersebut.

Ciri Keluarga Keluarga Danial Keluarga	Irfan

Saiz 3 orang 6 orang

Komposisi Suami, isteri dan
seorang bayi lelaki

Suami, isteri, seorang anak bersekolah
rendah, seorang anak bersekolah
menengah, seorang anak belajar di kolej,
seorang anak bekerja

Pendapatan RM3500 RM2500
64

BAB 3

PAKAIAN DAN JAHITAN
65

Dalam bab ini, anda mempelajari tentang:

STANDARD KANDUNGAN

3.2

3.3

3.4

3.1

PENYEDIAAN BAHAN JAHITAN

PENGHASILAN BLAUS ATAU ROMPI

Pernahkah anda terfikir dari manakah asalnya fabrik? Mengapakah setiap fabrik itu berbeza-
beza dari segi rupa, tekstur, corak, warna, dan ciri-ciri antara satu sama lain? Untuk membantu
menjawab persoalan tersebut, bab ini memberikan pendedahan kepada murid tentang jenis
gentian serta sumbernya, mengenal pasti jenis fabrik melalui ujian pembakaran fabrik dan
ciri-ciri fabrik asli dan buatan.
 Bab ini juga akan memberikan pengetahuan mengenai peranan dan faktor pemilihan
pakaian. Anda akan belajar cara melakarkan stail pakaian mengikut bentuk tubuh badan,
melakarkan  pola menggunakan alatan dan teknik yang betul, mengetahui tanda-tanda pola
serta melukis tanda pola dengan betul.
 Seterusnya, anda akan mempelajari cara untuk membuat rompi atau blaus berdasarkan
jenis fabrik yang sesuai. Murid juga perlu mengetahui peraturan menyusun atur pola di atas
fabrik, menyemat, menggunting dan memindahkan tanda pola dengan betul dan kemas.
Proses menjahit rompi atau blaus turut dipelajari dalam bab ini. Pada akhir bab ini, anda turut
mempelajari cara mengira anggaran kos untuk menghasilkan sehelai rompi atau blaus dan
menetapkan harga jualan.

Pengenalan
66

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Gentian ialah serabut serat dan filamen daripada bahan asli

dan bahan buatan yang dijadikan yarn untuk menghasilkan

fabrik. Bagi menghasilkan yarn, gentian perlu cukup panjang

untuk dipintal.  Kualiti sesuatu fabrik ditentukan oleh kehalusan

sesuatu gentian.

Gentian boleh diklasifikasikan kepada gentian asli dan gentian

buatan seperti yang ditunjukkan pada Rajah 3.1.

PEMILIHAN PAKAIAN
 Mengenal jenis gentian

serta sumbernya.
 Menamakan contoh fabrik

gentian asli dan fabrik
gentian buatan.

Menerangkan ciri-ciri fabrik
gentian asli dan fabrik
gentian buatan.

Menjalankan uji kaji fabrik
mengikut prosedur Ujian
Pembakaran Fabrik.

Merekodkan hasil ujian
pembakaran fabrik
berdasarkan kriteria pada
borang yang disediakan.

Menganalisis hasil ujian
pembakaran fabrik.

Membentangkan hasil ujian
pembakaran fabrik.

Menerangkan kesesuaian
fabrik untuk membuat
pakaian mengikut fungsi.

Menghuraikan peranan dan
faktor yang mempengaruhi
pemilihan pakaian.

Menghuraikan prinsip asas
pemilihan pakaian mengikut
bentuk badan individu.

Mengenal pasti elemen untuk
mereka bentuk stail pakaian.

Melakarkan dan melabelkan
stail pakaian mengikut jenis
bentuk badan untuk

majlis rasmi.
 Menghuraikan justifikasi

stail pakaian yang siap
direka bentuk.

(a) Gentian

Fabrik yang dihasilkan boleh
dipelbagaikan kegunaannya
mengikut  budaya, keperluan,
estetika dan sebagainya.
Fabrik yang dihasilkan juga
boleh melambangkan budaya
sesuatu kaum atau bangsa di
sesuatu tempat.

GENTIAN

Gentian Asli Gentian Buatan

Rajah 3.1 Klasifikasi gentian.

Tumbuhan

a) Linen

b) Kapas

Haiwan

a) Benang sayat

b) Sutera

Selulosa Terjana
Semula

a) Viskos

b) Triasetat

c) Asetat

Sintetik

a) Poliester

b) Akrilik

c) Poliamida
nilon

(i) Gentian Asli dan Sumbernya

Tumbuhan dan haiwan merupakan dua sumber gentian

asli. Gentian tumbuhan terdiri daripada selulosa yang boleh

didapati daripada biji, buah, daun atau batang. Gentian

haiwan boleh didapati daripada kepompong ulat sutera,

manakala benang sayat diperoleh daripada kambing biri-biri

dan juga haiwan lain seperti kambing Angora, arnab Angora,

unta dan llama. Jadual 3.1 menunjukkan gentian asli, sumber

dan contoh fabrik yang terhasil daripadanya.

(b) Gentian Asli dan Gentian Buatan

tahukah
anda?

STANDARD
PEMBELAJARAN 3.1
67

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Jadual 3.1 Sumber dan contoh fabrik gentian asli.

Gentian Sumber Contoh Fabrik

Tumbuhan

Kapas Dihasilkan daripada
buah pokok kapas.

Dril
Denim
Terry
Gingham
Belacu
Poplin

Linen Terhasil daripada
selulosa pokok flaks.

Damask
Kanvas
Crash
Linen

Haiwan

Sutera Dihasilkan daripada
kepompong ulat sutera.

Jacquard
Syantung

Benang
sayat

Bulu biri-biri. Jersi
Twil
Tweed

(ii) Gentian Buatan dan Sumbernya

Gentian buatan terhasil daripada tindak balas kimia

dengan bahan mentah yang akan menghasilkan fabrik.

Bahan mentah yang lazim digunakan ialah petroleum,

selulosa dan arang batu. Gentian buatan terbahagi

kepada dua jenis, iaitu gentian selulosa terjana semula dan

gentian sintetik. Jadual 3.2 menunjukkan gentian buatan,

sumber dan contoh fabrik yang terhasil daripadanya.

Rami menyerupai gentian flaks
yang diperoleh daripada pokok
rami, dan boleh dicampurkan
dengan poliester untuk dijadikan
pakaian seperti jaket, seluar,
skirt, kemeja dan pakaian berkait.

tahukah
anda?
68

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Jadual 3.2 Sumber dan contoh fabrik gentian buatan.

Gentian Sumber Contoh Fabrik

Gentian Selulosa Terjana Semula

Viskos Dihasilkan daripada campuran pulpa kayu atau biji kapas dengan
soda kaustik dan karbon sulfida melalui proses pemintalan basah.

Fortisan
Jetspun
Bemberg

Triasetat Dihasilkan daripada campuran selulosa asetik anhidrida dengan
metilena klorida melalui proses pemintalan kering.

Arnel

Asetat Dihasilkan daripada campuran serpihan kayu pulpa, asid asetik,
amhidrida dan aseton melalui proses pemintalan kering.

Arron
Ariloff

Gentian Sintetik

Poliester Dihasilkan daripada campuran bahan kimia terbitan petroleum,
asid terftalik dan gliko etilena melalui pemintalan cair.

Fortset
Avlin
Dakron
Encron

Poliamida/
Nilon

Bahan asas yang terlibat ialah arang batu, udara dan air yang
dihasilkan melalui pemintalan cair.

Nilon 6
Nilon 66

Akrilik Campuran petrokimia, akrilonitril dengan ammonia dan air yang
dihasilkan melalui pemintalan kering.

Orlon
Acrilan
Courtelle

(c) Ciri-ciri Fabrik Gentian Asli dan
Fabrik Gentian Buatan

Pengetahuan tentang fabrik  amat berguna dan penting
dalam memilih fabrik yang sesuai untuk menghasilkan
pakaian dan kelengkapan rumah tangga. Jadual 3.3
dan Jadual 3.4 menerangkan tentang ciri-ciri fabrik,
manakala Jadual 3.5 menerangkan perbezaan ciri-ciri
fabrik gentian asli dan gentian buatan.

Gentian Fabrik Sumber

Mineral Asbestos

Ketulan batu,
iaitu silicate of
magnesium
dan kalsium.

Getah Elastomer
Susu daripada
pokok getah.

tahukah
anda?
69

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Jadual 3.3 Ciri-ciri fabrik gentian asli.

Ciri-ciri
Fabrik Gentian Asli

Kapas Linen Sutera Benang Sayat

Keselesaan
Selesa dipakai. Sejuk dipakai. Sangat selesa

dipakai dan sejuk.
Lembut dan
selesa dipakai.

Kekenyalan

Mudah renyuk dan
mengecut semasa
cucian pertama.

Mudah renyuk
dan tidak
kenyal.

Mudah renyuk
dan tidak kenyal.

Mudah renyuk
dan tidak kenyal.

Keteguhan

Teguh sama ada
semasa kering atau
basah.

Sel berpoligan
dan paling
teguh.

Lemah sebanyak
20% apabila
basah dan teguh
apabila kering.

Lemah sebanyak
20% apabila
basah dan teguh
apabila kering.

Kekonduksian
haba

Pengalir haba yang
baik.

Pengalir haba
yang baik.

Pengalir haba
yang baik.

Penebat haba
yang baik.

Penyerapan
lembapan

Bersifat hidrofilik,
mudah menyerap
lembapan dan tiada
cas elektrostatik.

Mempunyai
daya
penyerapan
yang baik.

Daya penyerapan
yang baik dan
cepat kering.

Menyerap
lembapan
sehingga 30%.

Ketahanan
terhadap
cahaya
matahari

Tahan pada cahaya
matahari.

Tahan pada
cahaya
matahari.

Tidak tahan pada
cahaya matahari.

Tidak tahan pada
cahaya matahari.
Gentian menjadi
keras dan kering
jika terlalu lama
pada sinaran
matahari.

Ketahanan
terhadap
bahan kimia

Tahan pada asid
lemah dan alkali.

Tahan pada asid
lemah dan alkali.

Mudah rosak
pada asid pekat
dan alkali.

Mudah rosak
pada asid pekat
dan alkali.

Ketahanan
terhadap suhu

Tahan pada suhu
yang tinggi.

Tahan pada
suhu yang
tinggi.

Sensitif pada suhu
yang tinggi.

Rosak pada suhu
yang tinggi.

Lakukan aktiviti dalam kumpulan.
Hasilkan peta pemikiran yang
sesuai untuk ciri-ciri fabrik gentian
asli dan gentian buatan. Bentangkan
hasil dapatan kumpulan anda
kepada kelas.

sud ut
aktiviti
70

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Jadual 3.4 Ciri-ciri fabrik gentian buatan.

Ciri-ciri
Fabrik Gentian Buatan

Viskos
Triasetat dan

Asetat
Poliester

Poliamida/
Nilon

Akrilik

Keselesaan Selesa dan
sejuk dipakai.

Selesa kerana
lembut.

Tidak selesa
dipakai.

Tidak selesa
dan melekap
pada tubuh
badan.

Lembut
dan selesa
dipakai.

Kekenyalan • Tidak kenyal.
• Mudah

renyuk.

Lebih kenyal
daripada viskos.

• Kenyal.
• Tidak mudah

renyuk.

•  Tidak kenyal
•  Tidak mudah

renyuk.

Sederhana.

Keteguhan •  Sederhana
teguh.

•  Keteguhan
berkurang
40% apabila
basah.

Lemah
sebanyak 35%
apabila basah.

Teguh. Paling teguh. Teguh.

Kekonduksian
haba

Pengalir haba
sederhana
baik.

Pengalir haba
sederhana.

Penebat haba
yang baik.

Penebat haba
yang baik.

Penebat haba
yang baik.

Penyerapan
lembapan

Baik dan
berupaya
menyerap
sebanyak
30% air.

•  Menyerap
lembapan
secara
sederhana.

•  Mengalami
elektrostatik.

•  Menyerap
sedikit
lembapan.

•  Gentian
hidrofobik.

•  Mudah
mengalami
elektrostatik.

•  Menyerap
lembapan
sebanyak
7%.

•  Mengalami
elektrostatik.

•  Menyerap
lembapan
sebanyak
4%.

•  Gentian
hidrofobik.

•  Mudah
mengalami
elektrostatik.

Ketahanan
terhadap
cahaya
matahari

Mengalami
elektrostatik.

Tahan pada
cahaya
matahari.

Tahan pada
cahaya
matahari.

Tahan pada
cahaya
matahari.

Paling tahan.

Ketahanan
terhadap
bahan kimia

Lemah pada
asid dan tahan
pada alkali.

Lemah pada
alkali yang
pekat.

Tahan pada
asid dan alkali.

Tahan pada
asid dan lemah
pada alkali.

Tahan pada
asid dan
lemah pada
alkali.

Ketahanan
terhadap suhu

Haba yang
tinggi akan
menukarkan
warna.

Suhu
sederhana.

Suhu
sederhana.

Suhu
sederhana.

Suhu
sederhana.
71

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Jadual 3.5 Perbezaan ciri-ciri fabrik gentian asli dengan gentian buatan.

Gentian/Ciri-ciri Tumbuhan Haiwan
Selulosa Terjana

Semula
Sintetik

Keselesaan Selesa dipakai. Selesa dipakai
kerana lembut.

Selesa dipakai
kerana lembut.

Tidak selesa
kecuali akrilik.

Kekenyalan Tidak kenyal dan
mudah renyuk.

Lebih kenyal
daripada viskos.

Kenyal dan tidak
mudah renyuk.

Tidak kenyal dan
tidak mudah
renyuk.

Keteguhan Tidak kenyal. Lemah sebanyak
35% apabila basah.

Teguh. Kenyal dan tidak
mudah renyuk.

Teguh •  Teguh.
•  Bertambah

teguh apabila
basah.

Teguh tetapi lemah
apabila basah.

Sederhana teguh
tetapi lemah
apabila basah.

Teguh tetapi
lemah apabila
basah.

Kekonduksian
haba

Pengalir haba
yang baik.

Pengalir haba
yang baik.

Pengalir haba
yang baik.

Pengalir haba
yang baik.

Penyerapan
lembapan

Mudah menyerap
lembapan.

Daya penyerapan
yang baik iaitu
sebanyak 20%
hingga 30%.

Menyerap
lembapan secara
sederhana.

•  Menyerap
sedikit
lembapan.

•  Mengalami
elektrostatik.

Ketahanan
terhadap cahaya
matahari

Tahan pada
cahaya matahari.

Tahan pada
cahaya matahari.

Tahan pada
cahaya matahari
kecuali viskos.

Tahan pada
cahaya
matahari.

Ketahanan
terhadap bahan
kimia

Tahan pada asid
lemah dan alkali.

Rosak oleh asid
dan alkali.

Lemah pada asid
dan tahan pada
alkali.

Tahan pada asid
dan lemah pada
alkali.

Ketahanan
terhadap suhu

Tahan pada
suhu tinggi.

Rosak oleh
suhu tinggi.

Suhu sederhana. Suhu sederhana.

•  Hidrofilik bermaksud mudah
menyerap air.

•  Hidrofobik bermaksud tidak
menyerap air.

tahukah
anda?

Lakukan aktiviti dalam kumpulan.
Hasilkan peta pemikiran yang
sesuai untuk menunjukkan
perbezaan antara ciri-ciri fabrik
gentian asli dengan fabrik gentian
buatan. Bentangkan hasil dapatan
kumpulan anda kepada kelas.

sud ut
aktiviti
72

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

1. Fabrik asli

a) Fabrik kapas b) Fabrik linen

c) Fabrik sutera d) Fabrik benang sayat

2. Fabrik buatan

a) Viskos  b) Triasetat c)  Asetat

d) Akrilik e) Poliester f) Poliamida/Nilon

(d) Ujian Pembakaran Fabrik

Tujuan: Mengenal pasti fabrik.

Alatan yang diperlukan:

Bahan yang diperlukan:

1. Pakai baju makmal.

2. Sediakan peralatan.

a) Alaskan penunu bunsen

dengan asbestos.

b) Sediakan mangkuk pijar

dan penyepit.

3. Sediakan bahan.

a) Fabrik.

4. Nyalakan penunu bunsen.

Langkah-langkah:

1

Penunu Bunsen Pemetik api Alas asbestos Penyepit

Mangkuk pijar
73

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

1. Gunakan penyepit untuk

memegang fabrik.

2. Bakar fabrik.

1. Perhatikan perubahan yang

berlaku pada fabrik.

2. Kenal pasti bau yang dihasilkan.

1. Kenal pasti kesan atau hasil

pembakaran fabrik.

2.  Letakkan hasil pembakaran fabrik

di dalam mangkuk pijar.

2

4

3

Nilai Murni

Tip

•  Kerjasama.
•  Mematuhi arahan.
•  Mengamalkan langkah

keselamatan.

Pakai pakaian yang sesuai dan
sentiasa mematuhi peraturan
keselamatan semasa di dalam
makmal.

Keselamatan
74

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(e) Hasil Ujian Pembakaran Fabrik
Hasil ujian pembakaran fabrik adalah seperti contoh dalam Jadual 3.6.

Fabrik
Hampir

dengan Api
Ketika

Dibakar
Setelah Api

Padam
Bau

Hasil
Pembakaran

Kapas Menyala
berwarna
kuning.

Terbakar
dengan
cepat

Terus menyala. Berbau
seperti
kertas
terbakar.

Warna kelabu.

Sutera Berasap. Terpadam
sendiri.

Terpadam. Berbau
seperti
rambut
terbakar.

Peroi/manik
hitam yang boleh
dihancurkan.

Linen Menyala
berwarna
kuning.

Terbakar
dengan
cepat.

Terus menyala. Berbau
seperti
kertas
terbakar.

Warna kelabu.

Benang
Sayat

Berasap. Terpadam
sendiri.

Terpadam. Berbau
seperti
rambut
terbakar.

Peroi/manik
hitam.

Viskos Menyala. Terbakar. Mengeluarkan
asap berwarna
putih.

Berbau
seperti
kertas
terbakar.

Meninggalkan
abu halus
berwarna kelabu.

Triasetat/
Asetat

Menyala. Terbakar. Mengecut dan
mencair.

Berbau
seperti
cuka.

Meninggalkan
abu berupa
manik rapuh
berwarna hitam.

Poliester Menyala. Terbakar. Megeluarkan
asap berwarna
putih, mencair
dan menitis.

Berbau
seperti
plastik
terbakar.

Meninggalkan
abu berupa
manik hitam
keras.

Poliamida/
Nilon

Menyala. Terbakar
dengan
cepat.

Mencair dan
menitis.

Berbau
busuk.

Meninggalkan
abu berupa manik
coklat keras.

Akrilik Menyala
berwarna
kuning.

Terbakar
dengan
cepat.

Berasap hitam. Berbau
seperti
plastik
terbakar.

Meninggalkan
abu hitam yang
rapuh.

Jadual 3.6 Hasil ujian pembakaran fabrik.

A
S
LI

B
U

A
TA

N
G

e
n

ti
a

n
75

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Aktiviti:  Ujian Pembakaran Fabrik.

Arahan:  1. Lakukan aktiviti dalam kumpulan. Setiap kumpulan mengambil tiga sampel
fabrik untuk dibuat ujian pembakaran.

2.   Lakukan ujian pembakaran.
               3.   Perhatikan dan catatkan setiap proses ujian yang dilakukan.
               4.   Buat rumusan.
               5. Bentangkan hasil dapatan di dalam kelas.

Nama Gentian:

1. _________________________

2. _________________________

3. _________________________

Rekod hasil ujian pembakaran.

Fabrik Hasil

Perkara Keterangan

Apabila terkena api.

Apabila sedang terbakar.

Apabila api terpadam.

Sifat bau.

Kumpulan gentian.

Rumusan:

_____________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________

(f) Analisis Hasil Ujian Pembakaran Fabrik
76

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Pakaian yang menarik akan menjadikan seseorang itu kelihatan anggun dan bergaya.
Pemilihan fabrik yang sesuai akan membantu menghasilkan pakaian yang berkualiti dan

menepati cita rasa.  Jadual 3.7 berikut menunjukkan jenis fabrik dan fungsi serta kegunaannya.

(g) Kesesuaian Fabrik Mengikut Fungsi

(h) Faktor yang Mempengaruhi Pemilihan Pakaian

Pemilihan pakaian bergantung

kepada beberapa faktor seperti yang

ditunjukkan dalam Rajah 3.2.

Pendapatan
dan

Kemampuan

Keperluan
Sosial

Keperluan
Fisiologi

Budaya

Kemajuan
Teknologi

Geografi Pekerjaan

FAKTOR
PEMILIHAN
PAKAIAN

Rajah 3.2 Faktor pemilihan pakaian.

Fabrik Fungsi dan Kegunaan

Kapas Sesuai digunakan untuk membuat pakaian harian seperti pakaian seragam
sekolah, pakaian sukan, tuala mandi dan sebagainya.

Linen Sesuai digunakan untuk membuat pakaian kasual, blazer, rompi dan seluar.

Sutera
• Broked
• Satin
• Jacquard

Fabrik sutera sesuai digunakan untuk membuat blaus, baju kurung, kemeja dan
sebagainya yang bersesuaian dengan cirinya yang lembut, berkilau dan cantik.

Benang sayat
• Tweed
• Twill
• Jersi

Sesuai digunakan untuk membuat pakaian seperti baju sejuk dan kot.
Jersi pula sesuai untuk pakaian sukan.

Viskos Biasanya digunakan untuk membuat jaket, kot, pakaian dalam, blaus dan skirt.

Asetat Sesuai untuk membuat pakaian seperti blaus, gaun malam dan lapisan dalam
pakaian.

Triasetat Kot, blaus dan seluar di antara pakaian yang sesuai menggunakan fabrik triasetat.

Poliester Biasanya digunakan untuk membuat pakaian blaus, kemeja T dan seluar sukan.

Poliamida/nilon Sesuai digunakan untuk membuat pakaian kalis peluru, jaket, baju dalam dan
lain-lain.

Akrilik Sesuai untuk membuat baju panas, kardigan atau topi.

Jadual 3.7 Fungsi dan kegunaan fabrik.
77

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Rajah 3.2 Faktor pemilihan pakaian.

Pakaian dapat mengawal suhu tubuh dan melindungi kulit daripada cuaca, sinar matahari,
debu, gangguan binatang serta melindungi tubuh dari benda-benda lain yang membahayakan
kulit. Pakaian juga dapat melindungi kecacatan yang terdapat pada tubuh.

(i) Keperluan Fisiologi

Bidang pekerjaan mempengaruhi pemilihan pakaian dan boleh

memberikan gambaran pekerjaan seseorang. Pakaian yang

khusus akan memudahkan pekerjaan seseorang, contohnya

cef perlu memakai apron untuk melindungi dan mengelakkan

kekotoran daripada melekat pada pakaian,

manakala penyelam pula akan memakai pakaian

khas menyelam untuk memudahkan pergerakan

semasa menyelam.

(ii) Pekerjaan

Masyarakat Malaysia yang terdiri daripada pelbagai kaum dan
etnik mempunyai bentuk pakaiannya yang tersendiri. Bangsa
Melayu memakai baju Melayu, bangsa Cina memakai ceongsam
dan samfu, bangsa India memakai sari, manakala kaum
Punjabi memakai sut Punjabi. Kaum Iban, Dayak dan Kadazan
mempunyai reka bentuk pakaiannya yang tersendiri sesuai
dengan budaya masing-masing.

(iii) Budaya

Perkembangan teknologi yang semakin canggih membolehkan maklumat terkini mengenai
fesyen dan pakaian diperoleh dengan cepat. Berdasarkan penyelidikan dan teknologi yang
canggih, mutu fabrik gentian buatan dapat ditingkatkan hasilnya menyamai mutu gentian asli
seperti linen dan sutera. Perkembangan media massa seperti filem, video, majalah, laman
sosial dan sebagainya turut mempengaruhi stail dan pemilihan pakaian individu.

(iv) Kemajuan Teknologi

Setiap individu memainkan peranan yang pelbagai dalam masyarakat. Pemilihan
pakaian yang sesuai mengikut peranan dan tugas mereka dalam masyarakat amat
penting untuk menjadikan mereka kelihatan lebih berpengaruh. Contohnya, untuk
menghadiri majlis rasmi pakaian formal digayakan oleh pemakai, pakaian kasual
dipakai pada majlis yang tidak rasmi, manakala pakaian seragam untuk menjalankan
tugas yang tertentu.

(v) Keperluan Sosial
78

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Kualiti serta jumlah pakaian yang dimiliki oleh individu bergantung pada kemampuannya
berbelanja. Individu yang memperoleh pendapatan yang tinggi dan lumayan dapat
memilih pakaian eksklusif yang diperbuat daripada fabrik mahal atau berjenama terkenal.

Iklim turut mempengaruhi pemilihan pakaian. Bagi negara yang mempunyai cuaca yang
panas, jenis fabrik yang sesuai adalah seperti kapas dan linen. Pakaian yang dipakai
mestilah longgar, nipis dan sederhana tebal untuk memberikan keselesaan. Mereka yang
tinggal di kawasan sejuk memakai pakaian yang diperbuat daripada fabrik bulu biri-biri
atau kulit binatang untuk melindungi mereka daripada kesejukan dan angin. Masyarakat
di padang pasir pula memakai jubah dan hijab untuk mengelakkan mereka daripada
debu dan ribut pasir.

(vi) Pendapatan dan Kemampuan

(vii) Geografi
79

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(i) Prinsip Asas Pemilihan Pakaian

Prinsip asas pemilihan pakaian mengambil kira bentuk badan individu tersebut, corak, warna,

garisan dan fabrik dalam menghasilkan reka bentuk pakaian yang akan menampakkan

keunikan sesuatu pakaian. Selain itu, pakaian dipilih untuk mengimbangi kelemahan bentuk

fizikal bentuk badan seseorang. Lima prinsip asas pemilihan pakaian yang perlu diambil kira

adalah seperti dalam Rajah 3.3.

Bentuk Badan

Tekstur Fabrik Warna

Garisan dan
Cantuman Corak

PRINSIP ASAS
PEMILIHAN PAKAIAN

Rajah 3.3 Prinsip asas pemilihan pakaian.

Rajah 3.4 Bentuk badan.

(i) Bentuk Badan

Manusia mempunyai bentuk badan yang berbeza-beza. Pemilihan pakaian juga akan berbeza
mengikut bentuk badan. Terdapat empat jenis bentuk badan seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 3.4.

Rajah 3.4 Bentuk badan.Tinggi dan langsing Rendah dan kurusTinggi dan gempal Rendah dan gempal
80

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(ii) Corak
Corak merupakan motif pada fabrik yang terdapat dalam pelbagai bentuk seperti bentuk
geometri, bunga dan garisan. Yang berikut merupakan kesan corak fabrik terhadap
bentuk badan.

Corak menegak
Menjadikan seseorang kelihatan
tinggi dan langsing.

Corak kecil
Menampakkan tubuh badan
seseorang lebih langsing dan kurus.

Corak besar
Menjadikan seseorang
kelihatan gempal.

Corak melintang
Menampakkan seseorang
kelihatan rendah dan gempal.

1

2

3

4

1. Lakukan aktiviti dalam kumpulan. Gunakan teknik “Gallery Walk” bagi aktiviti ini. Lakarkan stail
pakaian yang sesuai berdasarkan ciri-ciri bentuk badan berikut untuk ke majlis rasmi.

i)  Tinggi dan langsing   ii)  Rendah dan kurus
 iii)  Rendah dan gempal  iv)  Tinggi dan gempal
2. Tampalkan hasil kerja kumpulan anda di dinding untuk dilihat oleh kumpulan lain.
3. Kumpulan anda boleh memberikan pandangan tentang hasil kerja kumpulan lain di atas

pelekat dan tampalkan di atas hasilan kerja tersebut.

sud ut
aktiviti
81

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Garisan mendatar atau melintang
menjadikan pemakai kelihatan gempal dan
rendah. Garisan jenis ini akan memberikan
kesan ilusi rendah dan lebar.

Garisan menyerong akan memperlihatkan
potongan yang kelihatan feminin. Garisan
menyerong menampakkan pemakai kelihatan
lebih langsing dan tinggi.

Garisan menegak pada pakaian menjadikan
pemakai kelihatan lebih langsing kerana garisan
menegak membahagikan ruang dalam pakaian.

(iii)  Garisan dan Cantuman

Garisan dan cantuman akan menghasilkan bentuk. Garisan
juga akan menimbulkan ilusi arah dan pergerakan kepada
sesuatu rekaan. Penggunaan garisan dan cantuman yang
dirancang dengan teliti dapat menghasilkan rekaan yang
lebih baik serta sesuai dengan pemakai.

Garisan melengkung pula boleh dibuat
dalam pergerakan yang menegak, mendatar
atau menyerong. Garisan menegak akan
memberikan kesan tinggi dan langsing,
manakala kesan mendatar dan menyerong
akan memberi kesan rendah dan gempal.

Terdapat pelbagai garis gaya
blaus yang boleh dipadankan
dengan slek, skirt dan sebagainya.

tahukah
anda?
82

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(iv) Warna

Rajah 3.9 Aplikasi warna.

RODA WARNA BUKU ERT
TGKTN 4

(v) Tekstur Fabrik

Jadual 3.8 Ciri, kesan dan contoh fabrik.

Ciri Kesan Contoh Fabrik

Berkilat Kelihatan lebih gempal Satin, berlabuci

Kusam Kelihatan lebih kecil Flanel, gingham

Lutsinar Kelihatan lebih besar Organza, organdi

Kasar Kelihatan lebih besar Denim, kanvas

Tebal Kelihatan lebih besar Benang bulu

Legap Melindungi bentuk badan yang bermasalah Korduroi, dril

Aplikasi warna (Rajah 3.9) yang sesuai
memberikan kesan ilusi pada bentuk
badan. Bagi menghasilkan kesan ilusi
yang positif, warna pakaian perlu sesuai
dengan warna kulit dan bentuk tubuh.
Warna terbahagi kepada  tiga jenis, iaitu:

a) Warna Asas/Primer – Warna tulen
iaitu merah, biru dan kuning.

b) Warna Kedua/Sekunder – Campuran
dua warna asas, iaitu ungu, jingga
dan hijau.

c) Warna Ketiga/Tertier – Campuran
warna asas dan warna sekunder,
iaitu warna kuning kehijauan, merah
keunguan dan biru kehijauan.

Warna panas seperti merah dan kuning memberikan ilusi orang yang kurus kelihatan
lebih gempal. Manakala warna sejuk seperti ungu dan hijau menampakkan orang yang
gempal kelihatan langsing.

Fabrik yang menyerap cahaya seperti flanel akan menampakkan seseorang yang
gempal kelihatan kurus. Fabrik yang sederhana tebal seperti denim dan korduroi akan
menampakkan seseorang kelihatan lebih gempal dan amat sesuai untuk orang yang
berbadan kurus. Fabrik yang keras atau mempunyai tekstur fluf, berkait atau bertenun
timbul akan menampakkan orang yang berbadan kurus kelihatan lebih gempal.  Fabrik
berkilau pula akan membalikkan cahaya dan menampakkan bentuk badan lebih ketara
dan amat sesuai untuk orang yang kurus kerana menampakkannya kelihatan gempal.
Jadual 3.8 menunjukkan ciri, kesan dan contoh fabrik.

primer

pr
im

er

prim
er sekunder

primer

primer primer

sekunder

sekunder

se
ku

nd
er

se
ku

nd
er

sekunder

tertier

tertie
rtertier

te
rt

ie
r te

rtie
r

tertie
r
83

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(j) Elemen Mereka Bentuk Stail Pakaian

Jadual 3.9 Elemen stail pakaian yang sesuai untuk bentuk badan yang berlainan.

Elemen Rendah dan Kurus
Rendah dan

Gempal
Tinggi dan Langsing Tinggi dan Gempal

Garisan

dan

cantuman

Garis bentuk A

Garis empayar.

Garis V di

bahagian badan.

Bahu mendatang,

garis empayar.

Garis bentuk A, garis

lurus tegak, garis

puteri.

Tekstur

fabrik
Sederhana tebal.

Sederhana nipis,

lembut.
Sederhana tebal. Lembut, nipis.

Garis leher
Berbentuk sampan.

Berbentuk U.

Berbentuk V,

segi empat.
Berkolar, bulat.

Segi empat, bulat

dengan belah

berlapik, bentuk U, V.

Lengan

Gelembung, bisyop,

kaki kambing,

padanan rata.

Raglan, padanan

rata.

Kimono, kaki kambing,

Magyar, lengan

gelembung, bisyop.

Raglan, padanan

rata.

Corak
Kombinasi melintang,

tegak dan saiz besar.

Saiz kecil, serong

dan tegak.

Bertabur, saiz besar,

melintang.

Saiz sederhana,

tegak.

Warna Cerah dan terang. Lembut dan gelap. Cerah dan terang. Lembut dan gelap.

Hiasan
Ropol, kedut, lisu,

kocek tampal.
Kocek sisi.

Skirt berpesak,

berkedut, berlisu,kocek

sisi, kocek tampal.

Kocek sisi, kolar

simpul hias.

Rajah 3.6 Elemen mereka bentuk stail pakaian.

ELEMEN
MEREKA

BENTUK STAIL
PAKAIAN

Garisan dan cantuman

Lengan

Fabrik

Corak

Garis leher

Warna

Hiasan

Elemen mereka bentuk stail pakaian memainkan peranan yang penting bagi menampilkan
diri dan memberikan keyakinan kepada pemakai. Rajah 3.6 menunjukkan elemen mereka
bentuk stail pakaian, manakala Jadual 3.9 menunjukkan elemen stail pakaian yang sesuai
untuk bentuk badan yang berlainan.
84

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(k) Stail Pakaian Mengikut Jenis Badan

Anda perlu bijak untuk memilih stail pakaian yang sesuai untuk menghadiri majlis rasmi. Majlis
rasmi merupakan suatu majlis, upacara dan keramaian yang diperakukan oleh kerajaan, jabatan
atau organisasi.  Majlis rasmi biasanya dirancang dengan rapi dan tersusun dari segi tugas, susun
atur program, pakaian dan sebagainya. Contohnya adalah seperti Hari Ucapan dan Anugerah
Kecemerlangan Murid.  Jadual 3.10 menunjukkan etika pakaian untuk ke majlis rasmi.

Jadual 3.10 Etika pakaian untuk majlis rasmi.

Pakaian Lelaki Pakaian Perempuan

a)  Baju kemeja berlengan panjang, berwarna
putih atau cerah dan bertali leher.

b)  Baju Melayu cekak musang dan
bersamping.

c)   Baju batik berlengan panjang.
d)  Berkasut hitam dan bersarung kaki

berwarna hitam atau gelap.

a)  Baju kebaya labuh hingga ke paras lutut.
b)  Kain baju kebaya tidak berbelah di tengah,

tepi atau dibelakang.
c)   Blaus bagi pakaian sari hendaklah berlengan

dan tidak menunjukkan perut atau pusat.
d)  Pakaian ceongsam hendaklah labuh ke paras

tumit kaki serta berlengan.  Belahannya
sampai ke paras lutut sahaja.

e)  Berkasut yang sesuai seperti kasut yang
bertutup.

Kemeja
berlengan panjang

Baju batik berlengan panjang Ceongsam

Baju Melayu Kebaya labuh Sari berblaus
panjang

(Sumber: Institut Tadbir Awam (INTAN))
85

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Langkah 1

Sediakan croquis.

Langkah 3

Lakarkan stail pakaian yang
dikehendaki.

Langkah 2

Letakkan sehelai kertas bond di atas croquis.

Langkah 4

Lukis semula ilustrasi
menggunakan pen teknikal.

Langkah 5

Labelkan ciri-ciri stail pakaian.

Bahan-bahan yang diperlukan untuk melakarkan stail
pakaian mengikut jenis bentuk badan untuk majlis
rasmi ialah:
• Croquis
• Kertas bond
• Pensel
• Pen teknikal
• Pensel warna

Langkah-langkah Melakarkan Stail Pakaian Menggunakan Croquis

• Croquis- perkataan Perancis
yang bermaksud alat panduan
yang terdapat dalam pelbagai
figura dan digunakan untuk
menekap bagi menghasilkan
lakaran kasar stail pakaian.

• Kertas bond digunakan untuk
menekap krokuis atau templat.

(l) Melakar Stail Pakaian dan
Membuat Justifikasi

Garis leher
bentuk V

Belah berlapik
sama lebar

Kelepet
melengkung

Butang

tahukah
anda?
86

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(m) Stail Pakaian yang Siap Direka Bentuk

A

C

B

D

Lakukan aktiviti dalam kumpulan. Gunakan teknik “Think-Pair-Share” untuk aktiviti ini.
Fikirkan stail pakaian yang sesuai untuk bentuk badan yang berlainan berdasarkan
gambar yang diberikan. Setelah masa yang diberikan tamat, anda boleh berbincang
dengan rakan secara berpasangan. Seterusnya, selepas masa tamat, anda dan
pasangan dikehendaki berbincang dalam kumpulan. Rakan daripada kumpulan lain
boleh menyoal.

sud ut
aktiviti
87

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

STANDARD
PEMBELAJARAN

MENDRAF POLA
ROMPI ATAU BLAUS

Melakarkan dan melabelkan
rompi atau blaus mengikut
ciri stail yang dipilih.

Menamakan alatan untuk
mengambil ukuran badan
dan mendraf pola.

Menyenaraikan bahagian
badan yang perlu diukur
dengan betul.

Mengukur dan mencatat
ukuran badan berdasarkan
borang ukuran badan.

Membuat pengiraan ukuran
badan untuk menyediakan
pola asas rompi atau blaus.

Menamakan bahagian-
bahagian pola yang umum
dan pada pola rompi

atau blaus.
 Menyatakan maksud tanda-

tanda pola dengan betul.
 Menggunakan alatan dan

bahan mendraf pola
 dengan betul.

Mendraf pola rompi atau
blaus yang dipilih mengikut
teknik yang betul.

Melukis tanda pola
 dengan betul.

(a) Lakaran Rompi dan Blaus

3.2

Rajah 3.7  Lakaran rompi bahagian hadapan dan belakang.

Garis leher bentuk V

Belah berzip
Lengan

padanan rata

Kelepet melengkung

Belah lapik
sama lebar

Lisu
pemadan

Belah berzip
Lisu pemadan

Kelepet
melengkung

Butang

Rajah 3.8  Lakaran blaus bahagian hadapan dan belakang.

Lakaran hadapan

Lakaran hadapan

Lakaran belakang

Lakaran belakang
88

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(b) Alatan Mengambil Ukuran Badan dan Mendraf Pola

Pita ukur Pembaris lengkung

Pembaris sesiku Pembaris lurus

Pelbagai alatan digunakan untuk mengambil ukuran badan dan mendraf pola. Yang berikut
adalah antara alatan yang digunakan.

Mengambil ukuran badan dan
bahagian melengkung pada pola.

•   Membuat garisan bersudut tepat
dan garisan lurus pada pola
atau fabrik.

•    Membentuk garis leher dan
lubang lengan (bahagian
melengkung).

•    Mengukur dan menanda
garisan yang lurus, tegak dan
panjang di atas kertas pola atau
fabrik.

•    Mengukur fabrik.

Membentuk garis melengkung
seperti garis leher, keruk lengan,
rusuk blaus, rusuk skirt dan kaki
seluar semasa mendraf pola.

Rajah 3.9  Bahagian badan yang perlu diukur.
89

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Bahu

Dada

Pinggang

Pinggul

Labuh baju

Rajah 3.9  Bahagian badan yang perlu diukur.

(c) Ukuran Badan
Bahagian badan yang perlu diukur ditunjukkan dalam Rajah 3.9, manakala Jadual 3.11

menunjukkan cara mencatat ukuran badan.

TIP
1. Kedudukan pita ukur selari

dengan lantai semasa
mengambil ukuran melintang.
• Ukuran dada dan pinggul

diambil pada bahagian yang
paling penuh atau besar.

• Pastikan pita ukur tidak ditarik
terlalu kuat dan ketat.

2. Pinggang diikat sewaktu
mengambil ukuran untuk
mendapatkan bahagian yang
paling ramping atau kecil.

3. Gunakan pita atau tali yang
sesuai untuk mengikat pinggang.
Elakkan dari menggunakan pita
ukur kerana akan merosakkan
pita ukur tersebut. (d) Borang Ukuran Badan

Sebelum menjahit pakaian, ukuran badan perlu diambil.
Jadual 3.11 menghuraikan cara mengukur dan mencatat
ukuran badan.

Jadual 3.11 Cara mencatat ukuran badan.

(i) Garisan Melintang

Bahagian Badan Cara Mengukur

3. Dada

Ukur keliling
dada melalui
mercu dada.

4.  Jarak Mercu
Dada

Ukur jarak
dari mercu
kanan dada
ke mercu kiri
dada.

Bahagian Badan Cara Mengukur

1.  Leher

Ukur keliling
pangkal leher.

2.  Bahu

Ukur melintang
dari sendi
tulang bahu
kiri ke sendi
tulang bahu
kanan melalui
bahagian
tengkuk.
90

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Bahagian Badan Cara Mengukur

5. Bidang
Hadapan

Ukur dari
pangkal ketiak
kanan ke
pangkal ketiak
kiri iaitu

kira-kira 5 - 6 cm
dari pangkal
leher.

6. Bidang
Belakang

Ukur dari
pangkal ketiak
kiri, iaitu

kira-kira 15 cm
dari pangkal
leher.

7. Pinggang

Ukur keliling
pinggang
yang telah
diikat.

8. Pinggul

Ukur keliling
pinggul
melalui
bahagian
yang paling
besar, iaitu
kira-kira
18 – 20 cm
dari garis
pinggang.

9. Pergelangan
Tangan

Ukur keliling
pergelangan
tangan.

Bahagian Badan Cara Mengukur

10. Bahu ke Mercu
Dada

Ukur dari
pangkal bahu ke
mercu dada.

11.  Garisan Tengah
Belakang

Ukur dari
pangkal leher ke
garis pinggang.

12.  Labuh Baju

Ukur dari tulang
tengkuk ke paras
labuh yang
dikehendaki.

13.  Labuh Lengan

Ukur dari
sendi bahu ke
pergelangan
tangan dengan

membengkokkan
lengan.

(ii) Garisan Menegak
91

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Jadual Ukuran Bahagian Badan

Bil. Bahagian Badan Ukuran (cm) 1/2
1/4

1/6 Lakaran fesyen

A. Garis Melintang

Contoh fabrik

1. Leher *

2. Bahu *

3. Dada *

4. Jarak mercu dada *

5. Bidang hadapan *

6. Bidang belakang *

7. Pinggang *

8. Pinggul *

9. Pergelangan tangan *

B. Garis Menegak

10. Bahu ke mercu dada

11. Garis tengah belakang

12. Labuh baju

13. Labuh lengan

Panduan Menggunakan Jadual Ukuran Bahagian Badan

1. Catatkan semua ukuran yang diambil.

2. Bahagian badan yang bertanda (*) perlu dibuat pengiraan.

a) Jika (*) berada di lajur 1/2 – ukuran bahagian badan perlu dibahagikan dua.

b) Jika (*) berada di lajur 1/4 – ukuran bahagian badan perlu dibahagikan empat.

c) Jika (*) berada di lajur 1/6 – ukuran bahagian badan perlu dibahagikan enam.

3. Ruang ‘Lakaran fesyen’ – perlukan lakaran fesyen pakaian yang akan dijahit.

4. Ruang ‘Contoh fabrik’ –  lekatkan contoh fabrik bagi pakaian yang akan dijahit.
92

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(i) Mendraf Pola Rompi Bahagian Hadapan

1. Garis AB  = Labuh rompi

2. Garis AC = Ukuran bahu 4 2 cm

3. A A1= 7 cm, A – A2 = 27 cm sambungkan
garisan A1 dan A2

4. A–D = CE = dada 4 4

5. Garis DF = ukuran dada 4 4 1 2.5 cm

6. C–G = Turunkan 2 cm

7. H = GE 4 2

8. H H1 = Masukkan 2 cm

9. Sambungkan G H1 F membentuk lubang
lengan dengan menggunakan pembaris sesiku

10. A–I = Ukuran bahu ke pinggang

11. Garis I–J = Ukuran pinggang 4 4 1 2 cm

12. BK = Ukuran punggung 4 4 1 1 cm

13. B B1 = Naikkan 2.5 cm

14. B B2 = 5 cm

15. K K1 naikkan 2 cm

16. Bentukkan B1 B2 dan K1

Langkah Kerja

(e) Penyediaan Pola Rompi dan Blaus

Gunting dua keping.
93

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(ii) Mendraf Pola Rompi Bahagian Belakang

1. Garis AB = Labuh rompi

2. Garis AC = Ukuran bahu 4 2

3. A A1= 7 cm, AA2 = 2 cm. Sambungkan
garisan A1 dan A2

4. AD = CE = dada 4 4

5. Garis DF = Ukuran dada 4 4 + 2.5 cm

6. CG = Turunkan 2 cm

7. H = GE 4 2

8. H H1 = Masukkan 1 cm

9. Sambungkan G H1 F membentuk lubang
lengan dengan menggunakan pembaris
sesiku

10. AI = Ukuran bahu ke pinggang

11. Garis IJ = Ukuran pinggang 4 4 1 3.5 cm

12. BK = Ukuran punggung 4 4 1 1 cm

13. K K1 = Naikkan 2 cm

14. Bentukkan garisan K1–B

15. DL =  Mercu ke mercu 4 2

16. Buat garisan lurus ke garisan pinggang
dan tandakan M

17. M M1 = M M2 = 1.5 cm

18. MN = MO = 12 cm

19. Masukkan tanda pola

Langkah Kerja

Gunting satu keping.
94

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(iii) Mendraf Pola Blaus Bahagian Hadapan

1. AB = Labuh blaus

2. AC = Ukuran bahu 4 2

3. A A1 = 7.5 cm, A A2 = 10 cm
Sambungkan A1 dan A2 menggunakan
pembaris sesiku

4. AD = CE = Dada 4 4

5. DF = Ukuran dada 4 4 1 2.5 cm

6. CG = Turunkan 2

7. H = GE 4 2

8. H H1 = Masukkan 2 cm

9. Sambungkan G H1 F membentuk lubang
lengan menggunakan pembaris sesiku

10. AI = Ukuran bahu ke pinggang

11. IJ = Ukuran pinggang 4 4 1 2 cm

12. IB = Ukuran pinggang ke punggung = 15 cm

13. BK = Ukuran punggung 4 4 1 1 cm

14. K K1 = Naikkan 2 cm

15. Sambungkan B K1

Langkah Kerja

Lapel Hadapan Rompi

Lapik Belakang Rompi

Langkah
a) Tekapkan pola badan pada

bahagian bentuk leher.
b) AD = 5 cm
c) CE  = 5 cm
d) Sambungkan garisan DE.

Langkah
a) Tekapkan pola badan belakang pada

bahagian bentuk leher.
b) BC = Ikut ukuran bahu pada pola

bahagian belakang.
c) CD = Ikut ukuran keruk lengan pada

pola bahagian belakang.
d) DE = 5 cm.
e) Sambungkan garisan EF.

Gunting satu keping.

Gunting dua keping.

Gunting satu keping.
95

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(iv) Mendraf Pola Blaus Bahagian Belakang

1. AB = Labuh blaus

2. AC = Ukuran bahu 4 2

3. A A1 = 7.5 cm, A A2 = 2 cm
Sambungkan A1 dan A2 menggunakan
pembaris sesiku

4. AD = CE = Dada 4 4

5. DF = Ukuran dada 4 4 1 2.5 cm

6. CG = Turunkan 2 cm

7. H = GE 4 2

8. H H1 = Masukkan 1 cm

9. Sambungkan G H1 F, membentuk lubang
lengan menggunakan pembaris sesiku

10. A1 = Ukuran bahu ke pinggang

11. IJ = Ukuran pinggang 4 4 1 3.5 cm

12. BK = Ukuran punggung 4 4 1 0.5 cm

13. IB = Ukuran pinggang ke punggung = 15 cm

14. BK = Ukuran punggung 4 4 1 1 cm

15. K K1 = Naikkan 2 cm, sambungkan
garisan K1 B

16. DL = Mercu ke mercu 4 2

17. Buat garisan lurus ke garisan pinggang dan
tandakan M

18. M M1 = M M2 = 1.5 cm

19. MN = MO = 12 cm

20. A2 = BN = 2.5 cm

Langkah Kerja

Gunting dua keping.
96

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah
a) Tekapkan bahagian pola badan

hadapan.
b) AB = 6 cm
c) CD = 6 cm
c) Sambungkan garisan BD.

Langkah
a) Tekapkan bahagian pola badan

belakang.
b) AB = 6 cm
c) CD = 6 cm
d) Sambungkan garisan BD.

(v) Mendraf Pola Lengan

1. A A1 = Ukuran labuh lengan

2. AB = Ukuran tinggi kepala lengan (untuk
keselesaan pergerakan lengan, ukuran
tinggi kepala lengan ialah 11 cm - 13 cm)

3. Buat satu garisan mendatar melalui B

4. AC = Ukuran lengkuk lengan belakang

5. AD = Ukuran lengkuk lengan hadapan

6. A1E = A1F = 14 cm (Ikut ukuran pergelangan
tangan)

7. Sambungkan garisan DF dan CE

8. AC 4 4 dan tandakan dengan G, H, I

9. AD 4 4 dan tandakan dengan J, K, L

10. Gg turun 0.5 cm

11. Ii naik 2 cm

12. Jj naik 2 cm

13. L1 turun 1 cm

14. Sambungkan C, g H, i, A, J, k, l, D
menggunakan pembaris lengkung untuk
membentuk kepala lengan

15. Masukkan tanda pola
• Belakang lengan (B)
• Belakang lengan (H)

Langkah Kerja

Lapik Hadapan Blaus

Lapik Belakang Blaus

B H

Gunting satu keping.

Gunting dua keping.

Gunting dua keping.
97

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(f) Bahagian Pola yang Umum pada Pola Rompi atau Blaus

Rajah 3.10  Pola rompi.

Rajah 3.11  Pola blaus.

Pola badan hadapan

Pola badan hadapan Pola badan belakang

Pola lapel

Pola lengan

Pola lapik

Lapik leher belakang

Lapik leher hadapan

Pola badan belakang

Rajah 3.10 dan Rajah 3.11 menunjukkan bahagian pola umum yang perlu disediakan bagi

menghasilkan rompi atau blaus.

G
T
H

G
T
B

G
T
H

G
T
B
98

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Tanda Pola Maksud

Garis Gunting

Garisan yang padat
dan selari dengan
garis pemadan. Fabrik
hendaklah digunting pada
garisan ini.

Basi Kelim/Basi Jahitan

Ruang di antara garisan
gunting dengan garisan
pemadan berjarak
1.5 – 2.5 cm.

Lisu Pemadan

Garis putus-putus  yang
bersambung dengan titik
hitam dan bentuk V atau
segi tiga. Garisan lurus
pada bahagian tengah
ialah garis lipatan lisu.

Lisu pemadan juga boleh
ditunjukkan dengan lubang
kecil berbentuk V atau
segi tiga.

G.T.H. Garis Tengah
Hadapan.

G.T.B. Garis Tengah
Belakang.

Lubang Butang

Garis lurus yang
mempunyai lubang kecil di
bahagian hujungnya yang
terletak di G.T.H./ G.T.B.

Butang

Kedudukan butang.

Ubah Suai

Dua garis selari
menunjukkan garis
pengubahsuaian pola,
iaitu bahagian pola yang
hendak dipanjangkan,
pendek, besar dan kecil.

(g) Tanda Pola

Tanda Pola Maksud

Ira Lurus

Garis lurus yang
mempunyai tanda anak
panah di kedua-dua
hujung. Apabila meletakkan
pola ke atas fabrik, tanda ini
hendaklah diletakkan selari
dengan benang lungsin/ira
lurus tepi fabrik.

Tanda Lipatan

Terdapat tiga bulatan
kecil. Tepi pola yang
mempunyai tanda ini
hendaklah diletakkan
pada lipatan fabrik.

Tanda kepala anak panah
hendaklah diletakkan
pada lipatan fabrik yang
dilipatkan selari dengan
benang lungsin/ira lurus.

Tanda Imbang

Tanda yang berbentuk
pucuk rebung dibuat
pada garis menggunting.
Tanda ini sebagai
panduan apabila
mencantum kepingan
fabrik sebelum dijahit.

Garis Pemadan

Garisan putus-putus yang
dibuat 15 mm hingga 20 mm
dari garis menggunting.
Kepingan fabrik hendaklah
dijahit pada garis ini apabila
kerja mencantumkan fabrik
dilakukan.

Jadual 3.12 Tanda pola.

- - - - - - - - - - -

G |
T |
B |

G |
T |
H |

x1.5 cm /
2.5 cm

Tanda pola digunakan sebagai panduan semasa menyusun atur pola di atas fabrik,
menggunting, mencantum dan menjahit. Jadual 3.12 di bawah menunjukkan contoh tanda
pola yang biasa digunakan.

••
••

{
99

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

STANDARD
PEMBELAJARANPENYEDIAAN BAHAN

JAHITAN

(a) Jenis Fabrik

Jenis fabrik yang dipilih untuk menghasilkan rompi atau

blaus ialah fabrik yang mudah dikendalikan sama ada polos

atau bercorak sederhana. Pemilihan fabrik yang bertepatan

dan sesuai bagi menghasilkan rompi atau blaus penting bagi

memastikan rompi atau blaus yang dihasilkan cantik, kemas

dan selesa dipakai. Hasil gabungan fabrik dan stail pakaian

yang teliti akan menghasilkan rompi atau blaus yang

berkualiti, anggun dan sesuai dengan pemakai. Gambar foto

3.1 menunjukkan fabrik yang sesuai untuk membuat rompi

atau blaus.

3.3
 Menyenaraikan jenis fabrik

yang sesuai untuk membuat
rompi atau blaus.

Mengenal pasti ira, sebelah
luar dan sebelah dalam
fabrik, corak dan kecacatan
pada fabrik.

Menerangkan peraturan
susun atur pola yang betul
di atas fabrik.

Menyusun atur pola di atas
fabrik dengan teknik

yang betul.
 Menyemat pola dengan

teknik yang betul.
 Menggunting fabrik dengan

teknik yang betul.
 Memindahkan tanda pola ke

fabrik dengan teknik yang
betul dan kemas.

Gambar foto 3.1 Fabrik yang sesuai untuk membuat rompi atau blaus.

Fabrik poplinFabrik ginghamFabrik kapas

campuran

Fabrik flannel Fabrik denimFabrik kapas
campuran

Rompi Blaus
100

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(i) Mengenali Ira Fabrik

Kenal pasti ira pada fabrik

dengan melihat tepi fabrik

seperti yang ditunjukkan

pada contoh Gambar foto

3.2. Bagi menghasilkan

pakaian yang cantik,

gunakan ira lurus.

(ii)  Mengenali Sebelah
Dalam (S.D.) dan Sebelah

Luar (S.L.) Fabrik

Bahagian S.L. fabrik adalah

lebih licin, lebih lembut dan

lebih berkilau berbanding

bahagian S.D. fabrik

(Gambar foto 3.3).

(b) Mengenal Fabrik

CARA
Mengenal

Fabrik

Ira fabrik

Sebelah luar
fabrik

Kecacatan
fabrik

Corak fabrik

Sebelah
dalam
fabrik

Gambar foto 3.2 Ira fabrik.

Gambar foto 3.3 S.D. dan S.L. fabrik.

Rajah 3.12 Cara mengenal fabrik.

Layari laman
sesawang http://www.
textileschool.com/
articles/330/type-of-

laman
T M K
Imbas Saya

fabrics untuk mengenal fabrik
dengan lebih maklumat lanjut.
(Dicapai pada 14 Oktober 2016)

Fabrik boleh dikenal pasti melalui beberapa cara. Rajah 3.12 menunjukkan cara untuk

mengenal fabrik.
101

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(iii)  Mengenali Corak Fabrik

Corak fabrik S.L. adalah lebih jelas kelihatan berbanding
dengan S.D. fabrik. Contoh corak fabrik ditunjukkan

pada Gambar foto 3.4 dan 3.5.

(iv)  Mengenali Kecacatan pada Fabrik

Kenal pasti kecacatan pada fabrik
dengan memerhatikan tenunan,
warna dan corak fabrik. Jika terdapat
kecacatan, tandakan bahagian
tersebut dengan kapur tukang jahit
(Gambar foto 3.6). Ini bertujuan bagi
mengelakkan bahagian yang rosak
daripada digunakan.

Gambar foto 3.6 Kecacatan pada fabrik.

Gambar foto 3.4 Corak geometri. Gambar foto 3.5 Corak realistik.

Jalur

Polka dot

Houndstooth Flora

FaunaTye dye

Houndstooth fabrik yang biasanya
berwarna hitam dan putih, memiliki
bentuk dengan empat sisi dan
digunakan untuk membuat baju
bahagian luar rompi atau jaket.

tahukah
anda?
102

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

GTH
G T B

G T LG T L

(c) Peraturan Menyusun Atur Pola
Kita perlu menyusun atur pola bagi memastikan pola diletakkan pada ira lurus fabrik. Susun
atur yang betul akan menghasilkan pakaian yang tergantung elok dan selesa dipakai. Perkara
yang perlu diikuti untuk memudahkan kerja semasa menyusun atur pola ialah:
1. Ratakan pola yang berkedut dengan menggosok fabrik bagi mendapatkan permukaan

yang rata dan licin.
2. Bentangkan fabrik di atas permukaan meja yang rata.
3. Kenal pasti dan patuhi arahan, maklumat dan label pola.
4. Temukan sebelah dalam fabrik dan pastikan bahagian lipatan berada di tepi meja.
5. Letakkan tanda ira lurus pola tepat pada ira lurus fabrik.
6. Susun atur kepingan pola besar dahulu diikuti dengan kepingan pola kecil.
7. Pastikan permukaan pola yang berlabel berada di sebelah atas.
8. Susun pola sehala pada fabrik corak sehala, fabrik nep dan fabrik pail.
9. Padankan corak fabrik genggang atau fabrik jalur pada kelim.

10. Semat fabrik dengan jarum peniti supaya tetap.

(d) Menyusun Atur Pola di Atas Fabrik

Gambar foto 3.7 Susun atur pola rompi di atas fabrik.

Gambar foto 3.8 Susun atur pola blaus di atas fabrik.

Susun atur pola bergantung
pada jenis fabrik yang dipilih
dan mengikut lebar bidang kain.

Susunkan pola di atas fabrik mengikut ira kain, pastikan tidak membazirkan fabrik. Gambar
foto 3.7 dan 3.8 menunjukkan susun atur pola rompi dan blaus di atas fabrik.

tahukah
anda?

G T H G T H

G T B G T B
103

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Gambar foto 3.9 Menyemat peniti pada pola.

(e) Menyemat Pola

Peniti digunakan untuk menyemat pola pada fabrik bagi
memastikan kedudukan pola tidak bergerak, tetap dan
mudah untuk digunting. Gambar foto 3.9 menunjukkan
langkah menyemat peniti pada pola.

(f) Menggunting Fabrik dengan Teknik yang Betul

Semasa anda hendak menggunting fabrik, perhatian harus diberikan kepada

peraturan berikut:

1.  Pastikan fabrik berada di atas permukaan yang rata.
2.  Gunakan gunting fabrik yang tajam.
3.  Apabila menggunting fabrik, letakkan satu tangan di atas pola.
4.  Gunakan mata gunting sepenuhnya semasa menggunting bahagian lurus dan

gunakan bahagian hujung mata gunting sahaja untuk menggunting bahagian kecil
dan lengkung.

5.  Pastikan mata gunting yang runcing berada di atas meja ketika menggunting fabrik.
6.  Jangan angkat fabrik semasa menggunting fabrik.
7.  Gunakan bahagian mata gunting yang runcing untuk menggunting tanda imbang.
8.  Tanda imbang dubel boleh digunting sekali sebagai satu.
9.  Pastikan jumlah kepingan fabrik yang digunting mencukupi.

Semat peniti arah ke dalam
supaya bahagian yang tajam
tidak terkena pada jari.

TIP
104

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(g) Memindahkan Tanda Pola ke Fabrik

Selepas menggunting, kita perlu memindahkan tanda pola
pada fabrik. Sebelum menanggalkan pola, tanda pola
perlu dipindahkan ke sebelah dalam fabrik. Hal ini akan
memudahkan kerja memadankan dan menjahit pakaian.
Tanda pola perlu dipindahkan dengan tepat dan jelas tanpa
mencacatkan fabrik.
 Terdapat dua cara untuk memindahkan tanda pola
pada fabrik. Pilihlah cara yang sesuai mengikut fabrik yang
menjadi pilihan untuk dijahit, iaitu sama ada:
a) Menanda dengan kapur tukang jahit.
b) Menanda dengan roda surih dan kertas karbon
 tukang jahit.

Roda surih dan kertas karbon
tukang jahit

Kapur tukang jahit

Jadual 3.13 Memindahkan tanda pola pada fabrik.

Penggunaan roda surih dan
kertas karbon tukang jahit:
•	 boleh	dibuat	secara	double,

iaitu bahagian atas dan
bawah fabrik yang hendak
ditandakan.

•	 digunakan	juga	untuk
memudahkan penandaan
bahagian tengah pola.  Cara penandaan ini dijelaskan dalam Jadual 3.13.

tahukah
anda?
105

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

STANDARD
PEMBELAJARAN

Menyenaraikan proses
jahitan yang digunakan untuk
membuat rompi atau blaus
dengan betul.
 i) Kelim
 ii) Garis leher
iii) Penghilangan gelembung
iv) Penyudah tepi
 v) Kancing

Menerangkan langkah-
langkah menjahit rompi

atau blaus.
 Menggunakan mesin jahit

dengan teknik yang betul
 dan selamat.

Menjahit rompi atau blaus
mengikut langkah yang betul.

Menekankan rompi atau blaus
dengan cara yang betul

dan kemas.
 Menghias rompi atau blaus

dengan hiasan yang sesuai
dan menepati kegunaan
rompi atau blaus.

Membuat pentaksiran kendiri
pada rompi atau blaus yang
dihasilkan.

Mengira anggaran kos
menghasilkan sehelai rompi
atau blaus dan menetapkan

harga jualan.
 Menulis refleksi yang berkaitan

pengalaman menghasilkan
projek jahitan.

Kelim merupakan cantuman dua atau lebih kepingan

fabrik untuk memberikan bentuk pada pakaian atau

artikel jahitan. Kelim boleh digunakan sebagai jahitan

hiasan bagi mencantikkan lagi hasil pakaian dan artikel

jahitan. Terdapat beberapa jenis kelim, antaranya kelim

belah kangkung, kelim betawi, kelim papan mesin dan

kelim lipat tindih.

PENGHASILAN BLAUS
ATAu ROMPI

(a) Proses Jahitan

Bagi menghasilkan rompi atau blaus, proses jahitan yang

terlibat adalah seperti yang berikut:

(i) Kelim

Jadual 3.14 Pemilihan jenis kelim.

Kelim

betawi

Fabrik nipis dan

berjerumbai

Bahagian

lurus

Kain sarung,

kain pelikat

dan sampin

Kelim

papan

mesin

Fabrik

sederhana tebal

Bahagian

lurus

Kemeja, skirt,

blaus, dan

slack

Kelim lipat

tindih

Fabrik

sederhana tebal

Bahu

mendatang

dan skirt

mendatang

Pijama, skirt

dan blaus

Kelim belah

kangkung

Semua jenis

fabrik

Bahagian

lurus dan

melengkung

Semua jenis

pakaian

Jenis
Kelim

Faktor
Jenis Fabrik Kedudukan Jenis Fabrik

3.4

Kelim papan tangan
merupakan salah satu jenis
kelim. Kelim ini terletak
di bahagian lurus dan
melengkung. Contoh seperti
di baju kurung tradisional,
baju tidur dan pakaian bayi.

tahukah
anda?

Jenis kelim adalah seperti dalam Jadual 3.14 dan Rajah 3.13.
106

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

•	 Kelim	Betawi

Kelim Betawi

Kelim Papan Mesin

Kelim Belah
Kangkung

Kelim
Lipat Tindih

Rajah 3.13 Jenis kelim.

JENIS
KELIM

Kelim betawi sesuai dijahit pada fabrik nipis dan mudah berjerumbai. Kelim betawi

merupakan kelim di dalam kelim dan sangat kukuh serta kemas. Kelim ini mempunyai dua

baris jahitan. Dari segi kegunaannya, kelim ini biasa digunakan untuk menjahit kain sarung,

kain pelikat dan sampin.
107

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Proses	menjahit	kelim	betawi

Langkah 1

a) Temukan  sebelah dalam fabrik dan
semat dengan jarum peniti.

b) Jahit jelujur pada garisan pemadan.
c) Jahit mesin dengan jarak 0.6 cm dari

garisan pemadan.

Langkah 2

Gunting  basi kelim sehingga lebarnya
berbaki 0.3 cm dari mesin jahit.

Langkah 3

a)    Buka dan ratakan kelim pada
sebelah dalam supaya tidak
beralur apabila diterbalikkan.

b)   Tekan dengan seterika supaya
kelim terbuka.

Langkah 4

a) Terbalikkan kelim supaya sebelah
luar fabrik bertemu.

b)  Jahit jelujur dan jahit mesin di atas
garisan pemadan.

c) Tanggalkan jahitan jelujur dan
tekan kelim supaya menghadap
ke belakang pakaian pada
sebelah dalam.

0.3 cm

0.6 cm
108

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah 1
Jahit jelujur di atas bahagian lipatan.

Langkah 2
Tandakan garisan tengah hadapan pada
garisan pemadan dan kedutkan di bahagian
bawah kelim jika perlu.

Langkah 3
a)    Letakkan tepi bahagian atas yang berlipat

di atas garisan pemadan bahagian bawah
kelim dengan garisan hadapan (GTH)
bertemu.

b)   Jelujur dan tetapkan dengan jahitan mesin
di tepi lipatan sebelah atas.

Langkah 4
Kemaskan kelim lipat tindih dengan jahitan
insang pari atau cara balutan sendiri.

•	 Kelim	Lipat	Tindih

Kelim jenis ini memperlihatkan mata jahitan pada kelim di sebelah luar. Kelim tersebut
adalah sangat teguh kerana dijahit menggunakan tiga lapisan kain. Kelim ini tidak
digunakan pada kain-kain tebal yang berkedut. Kelim lipat tindih boleh dikemaskan sama
ada dengan jahitan insang pari, pita jalur serong tepat, mesin pengemas tepi, dan dengan
cara balutan sendiri.

Jahit Insang Pari Cara Balutan Sendiri

Proses	menjahit	kelim	lipat	tindih

Langkah 1

Jahit jelujur di atas bahagian lipatan.

Bahagian atas baju.

Bahagian bawah baju.

Langkah 2

Tandakan garis tengah hadapan
pada garisan pemadan dan kedutkan
di bahagian bawah kelim jika perlu.

Langkah 3

a)    Letakkan tepi bahagian atas yang
berlipat di atas garisan pemadan
bahagian bawah kelim dengan
garisan hadapan (G.T.H) bertemu.

b)   Jelujur dan tetapkan dengan jahitan
mesin di tepi lipatan sebelah atas.

Langkah 4

Kemaskan kelim lipat tindih
dengan jahitan insang pari atau
cara balutan sendiri.

Jahitan mesin
109

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

•	 Kelim	Belah	Kangkung

Kelim belah kangkung ialah jenis kelim yang popular dan mudah dijahit. Kelim jenis ini
terdiri daripada satu jalinan pada sebelah dalam pakaian. Kelim ini sesuai untuk fabrik
sederhana tebal dan tebal.

Semasa mengemas kelim
belah kangkung, anda boleh
menggunakan jahit lilit ubi, jahit
zig zag, kun, jahit insang pari
ataupun pengemas tepi. Tujuan
mengemas kelim adalah untuk
mengelakkan fabrik daripada
berbulu dan tahan lama.

Jahit mesin

Jelujur

Seterika

Proses menjahit kelim belah kangkung

Langkah 1
a)    Temukan sebelah luar fabrik.
b)    Padankan garis pemadan.
c)    Semat dan jahit jelujur.
d)    Jahit mesin tepat pada garis pemadan.

Langkah 2
a)     Cabut jelujur.
b)     Tekan kelim supaya terbuka dan ratakan

dengan seterika.

Langkah 1

a) Temukan sebelah luar fabrik.
b) Padankan garisan pemadan.
c) Semat dan jahit jelujur.
d) Jahit mesin tepat pada

garisan pemadan.

Langkah 2

a) Cabut jelujur.
b) Buka dan tekan kelim

supaya rata.

tahukah
anda?

S.D.
110

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

•	 Kelim	Papan	Mesin

Kelim papan mesin adalah rata, kemas dan tidak berjerumbai. Kelim ini kukuh kerana

dijahit dengan menggunakan dua baris jahitan. Kelim ini boleh disiapkan di sebelah luar

atau di sebelah dalam pakaian. Kelim ini juga boleh dijahit menggunakan benang yang

berwarna kontras untuk menjadi hiasan atau stail pada pakaian.

Jahitan mesin

Proses	menjahit	kelim	papan	mesin

Langkah 1

a)   Temukan sebelah dalam fabrik.
b)   Semat, jahit jelujur dan jahit mesin

ke bawah sedikit dari garisan
pemadan.

c)  Cabutkan jahitan jelujur.

Langkah 2

Gunting basi kelim bahagian belakang
sehingga 0.3 cm. Gunting basi kelim
bahagian hadapan hingga 0.6 cm.

Langkah 3

Kelepetkan basi bahagian hadapan ke
atas basi kelim bahagian belakang supaya
membalut basi kelim bahagian belakang.

Kelim papan mesin yang siap.

0.3 cm}

Langkah 4

a) Letakkan tepi yang berlipat menghala
ke bahagian belakang pakaian.

b) Jelujur dan mesin rapat dengan lipatan.

c) Cabutkan jelujur.
111

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

•	 Lapik

Lapik ialah sekeping fabrik tambahan untuk mengemaskan tepi pakaian. Lapik boleh
disudahkan dan dikemaskan di sebelah dalam atau luar pakaian dengan menggunakan
fabrik yang sama atau fabrik yang berlainan.
 Lapik berbentuk digunakan untuk mengemaskan garis leher, lubang lengan, garis
pinggang skirt dan kocek tampal. Garis leher berbentuk bulat, segi empat, ‘U’ dan ‘V’
sesuai digunakan pada rompi dan blaus.

Lapik leher
yang telah siap
dicantum

Penyediaan lapik

Jelujur dan

jahit mesin

Basi kelim

lapik yang

ditrim

Kelim bahu

S.L S.L

Proses	menjahit	lapik	leher

Langkah 1

a) Temukan bahagian hadapan dan
belakang blaus.

b) Jahit kelim bahu.

Langkah 3

a) Temukan sebelah luar lapik dengan sebelah luar
pakaian.

b) Temukan kelim bahu lapik dengan kelim bahu baju.
c) G.T.H bertemu.
d)  Jelujur dan jahit mesin di garis pemadan.

Langkah 2

a) Sediakan lapik dengan ira lurus selari
dengan ira lurus pada pakaian.

b)   Cantum kelim bahu lapik berbentuk.
Trim basi kelim dan tekan buka.

c) Kemaskan lapik berbentuk dengan
melipatkan ke sebelah dalam dan
dijahit mesin.

d) Trim basi kelim dan tekan lapik.

(ii) Garis Leher
Garis leher pada rompi dan blaus boleh disudahkan dengan menjahit kun atau lapik
berbentuk dan lapik perhiasan. Beberapa pilihan kolar boleh dilakukan bersesuaian
dengan jenis, stail dan fabrik.
112

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah 4

a) Trim basi kelim hingga 0.6 cm.
b) Snip basi kelim yang bersudut dan

melengkung ke dalam.

Langkah 5

a) Terbalikkan lapik ke sebelah atas.
b) Tekan lapik dengan jahit tindih.
c)    Terbalikkan lapik ke sebelah dalam pakaian

dan tekan.
d) Jelujur lapik ke pakaian.
e) Tetapkan lapik dengan jahitan sembat susup

atau jahit silang pangkah.

S.D S.D Snip kelim

basi

Jahit silang

pangkah

Jahit tindih dalam

S.L.

S.L.
S.L.

S.D

S.D

Kelim
terbuka

Lipatan pada lapik

0.6 cm
G.P

S.D

S.L

Trim basi kelim

Proses	menjahit	lapik	lurus

Langkah 1

a) Temukan kedua-dua sebelah luar
lapik dengan S.L pakaian.

b) Semat dan jahit jelujur di atas
garisan pemadan.

c)  Jahit dengan jahitan mesin dan
trim basi kelim sehingga 0.6 cm.

Langkah 2

a)   Tekan kelim supaya terbuka.
b) Buka dan tekan kelim

supaya rata.
c)  Jelujur pada kelepet lapik.

Jelujur
113

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Jahitan jelujur

Lipatan pada lapik

S.L

S.D

Jahitan mesin

S.D

S.L lapik

Langkah 3

a) Terbalikkan lapik ke sebelah
dalam pakaian.

b) Tekan dan jahit jelujur.

Langkah 4

Tetapkan lapik dengan jahitan mesin,
jahitan silang pangkah, jahitan sembat
atau jahitan sembat susup.

Jahitan mesin

S.L.

Proses	menjahit	lapik	berbentuk

Langkah 1

Kemaskan tepi lapik dengan jahitan
jelujur, dan kemudian jahit dengan
jahitan mesin.  Pastikan ira lurus lapik
selari dengan ira lurus pakaian.

Basi kelim disnip

Trim basi kelim
sehingga tinggal

0.6 cm

S.L

S.D

Langkah 2

a) Temukan kedua-dua S.L lapik dengan
S.L pakaian dan jahit jelujur di atas
garisan pemadan.

b) Jahit dengan jahitan mesin.
c)   Trim dan snip basi kelim supaya garis

kelim rata.
d) Tekan dengan seterika supaya rata.
114

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Jahitan
jelujur

Jahitan sembat
susup

Langkah 3

Terbalikkan lapik ke sebelah
dalam. Jahit jelujur dan tetapkan
dengan jahitan sembat susup
atau silang pangkah.

(iii)	Belah
Belah ialah proses jahitan untuk memudahkan pakaian dipakai atau ditanggalkan.
Belah juga berfungsi bagi memudahkan pergerakan dan sebagai hiasan. Pemilihan
belah bergantung pada jenis fabrik, kedudukan belah, jenis dan stail pakaian.

Langkah 1

a) Lekatkan lapik dalam pada
sebelah dalam bahagian
lapik belah jika perlu.

b)    Kemaskan tepi lapik.Jahit mesin
Badan kiri

Badan
kanan

Lapik Lapik

Proses	belah	kelepet	sama	lebar

Langkah 2

a) Lipat pada garis lipatan
menghala ke sebelah dalam
dan tekan rata.

b) Jahit jelujur serong pada
sepanjang belah. Badan

kiri
Badan
kanan

Lapik belah

Tepi lapik
115

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Proses	menjahit	belah	slit	berlapik	pada	garis	tengah		hadapan

Langkah 1

a) Tandakan kedudukan belah pada garis
hadapan dengan jelujur halus.

b)    Panjang belah ialah 12 cm.

Langkah 2

a) Sediakan lapik.
b) Cantumkan kelim bahu

lapik hadapan dan lapik
belakang.

c) Trim basi kelim.
d) Kemaskan tepi lapik.

Langkah 3

a) Temukan sebelah luar lapik dan sebelah
 luar pakaian.
b) Padankan garis pemadan kelim bahu dan

kedudukan belah.
c) Semat peniti dan jelujur serong.
d) Mulakan jahitan pada garis leher tengah

belakang hingga 0.5 cm dari hujung belah.
e) Teruskan ke pangkal belah, jahit satu mata

jahitan melintang.
f) Teruskan ke hujung belah hingga ke garis leher

tengah belakang.
g) Jahit mesin sekali lagi pada bahagian belah.
h) Trim basi garis leher hingga tinggal 0.6 cm.
i) Gunting sepanjang garis belah.
j) Gunting serong pada penjuru hujung belah.
k) Snip di sekeliling basi garis leher.

Jelujur

halus

Kedudukan

belah

Hujung belah

Pangkal belah

0.5 cm

Mulakan

jahitan

Kemaskan

tepi lapik

Snip

S.D
116

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Kelim bahu

Kelim
rusuk

Cantumkan
lengan pada
keruk lengan

Badan
hadapan

Lengan padanan rata ialah sejenis lengan yang dicantumkan pada lubang lengan
bahagian badan. Panjang lengan adalah berdasarkan fesyen yang dipilih. Lengan
padanan rata tergantung elok jika ukuran kepala lengan dibuat melebihi ukuran lubang
lengan. Kedut halus dibuat dan diratakan elok agar tidak ada lisu atau kedut di sebelah
luar lengan apabila siap dijahit.

•	 Lengan	padanan	rata

Langkah 4

a) Tekan rata kelim pada garis leher dan
belah serta jahit tindih dalam.

b) Terbalikkan lapik ke sebelah dalam
pakaian.

c) Tekan rata.
d) Jahit jelujur serong.
e) Tetapkan lapik pada pakaian dengan

jahit sembat susup atau jahit silang
pangkah.

Langkah 1

Sediakan lengan.
a) Jahit mesin kasar pada G.P

bahagian kepala lengan dari tanda
imbang hadapan ke tanda imbang
belakang.

b) Jahit mesin kasar sebaris lagi 0.3 cm
ke atas G.P pada basi kelim.

c) Cantumkan kelim lengan.
d) Sudahkan hujung lengan dengan

menjahit kelepet.
Langkah 2

Cantumkan lengan pada keruk lengan.
a) Temukan S.L lengan dan S.L badan  pakaian.
b) Padankan.
c) Tanda imbang lengan hadapan dan tanda

imbang keruk lengan badan hadapan.
d) G.T lengan dan kelim bahu.
e) Tanda imbang lengan belakang dan tanda

imbang keruk lengan badan belakang.
f) Kelim lengan dengan kelim rusuk pakaian G.P.
g) Tarik serentak kedua-dua benang jahit mesin

kasar supaya lengan padan dengan keruk
lengan.

h) Lilitkan hujung benang pada peniti.
i) Seratakan kepala lengan.
j) Semat peniti dan jahit jelujur pada G.P.
k) Jahit mesin dari S.D lengan, tepat pada G.P

bermula dan berhenti pada kelim lengan.

Kelim
rusuk

Jahit lengan
117

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(iv) Penghilangan Gelembung

•	 Kedut	Lepas

Kedut lepas ialah sejenis penghilangan gelembung
bagi memudahkan pergerakan dan mengimbangkan
lebihan fabrik pada pakaian untuk memberikan bentuk
dan keselesaan. Kedut lepas memerlukan fabrik yang
banyak, iaitu sekurang-kurangnya dua ke tiga kali
ganda daripada ukuran yang siap. Kedut lepas sesuai

untuk fabrik halus dan lembut.

Penghilangan gelembung ialah proses mengurangkan
atau menghilangkan lebihan fabrik pada pakaian.
Tujuan menghilangkan gelembung adalah untuk
memberikan bentuk pada pakaian, memadankan
bentuk pakaian, memudahkan pergerakan pemakai
dan sebagai hiasan.

Proses	menjahit	kedut	lepas

Kedut lepas
notch

Langkah 1

a) Tandakan jarak di antara notch
dengan kedudukan kedut.

b) Tandakan garis pemadan (G.P)
dan garis tengah pada fabrik.

1. Kelim lubang lengan boleh
dikemaskan dengan:

• Mesin pengemas tepi.
• Balutan sendiri.
• Jahit lilit ubi.
• Jahit insang pari.

2. Faktor pemilihan
penghilangan gelembung
• Stail pakaian – lisu

pemadan dijahit pada
pakaian sama sendat,
kedut lepas dijahit pada
pakaian longgar.

• Jenis pakaian – Kedut
lepas dan lisu dijahit pada
pakaian kanak-kanak dan
pakaian mengandung.

• Jenis fabrik yang digunakan
– kedut lepas sesuai dibuat
pada fabrik lembut.

• Bahagian pakaian – lisu
pemadan dijahit pada
bahagian pinggang.

tahukah
anda?
118

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah 2

a) Jahit mesin menggunakan mata
jahitan kasar.

b) Jahit dua baris jahitan antara garis
pemadan pada jarak yang sama
0.3 cm.

Langkah 3

a) Tarik benang atas dan bawah
serentak dari kedua-dua hujung
sehingga mendapat ukuran kedut
yang dikehendaki.

b) Lilit benang pada jarum peniti
mengikut bentuk 8.

c) Ratakan kesemua kedut.

Langkah 4

Cara menekan kedut lepas.
a)    Tekan dari sebelah dalam.
b) Tekan dari bahagian bawah pakaian hala ke kedut sambil menarik bahagian

atas untuk membentuk kedut.
c) Gunakan hujung seterika.  Jangan tekan di atas kedut kerana akan

menyebabkan kedut berlipat.
d) Gantung pakaian selepas ditekan supaya kedut tergantung dengan elok.

Jahitan mesin kasar
119

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

•	 Lisu	pemadan

Lisu	 pemadan	boleh dijahit di pinggang skirt, rusuk
blaus dan pinggul blaus. Lisu pemadan boleh dibentuk
dengan menjahit dari bahagian yang tirus ke hujung
yang tirus atau dari bahagian yang lebar. Terdapat
dua jenis lisu pemadan iaitu lisu pemadan cekung dan

lisu pemadan cembung.

• Lisu perlu disediakan
pada S.L. pakaian untuk
mengelakkan kesilapan
arah melipat lisu.

• Lisu pemadan cembung
biasanya terdapat pada
bahagian pinggang skirt
dan slek.

Garisan lisu
pemadan

Garisan
lipatan

Mata jahitan
bertindih 2 cm
di garis pinggang

Snip dan kemaskan
dengan jahitan
insang pari

Proses	membuat	lisu	pemadan	cekung

Langkah 1

Tandakan kedudukan lisu
pemadan.

Langkah 2

a) Temukan sebelah luar fabrik dan sematkan
 di garisan pemadan.
b) Pastikan kedua-dua garis pemadan bertemu.
c) Semat dan jelujur.

Langkah 3

a) Mulakan jahit mesin di garis pinggang ke
satu hujung tirus.

b) Tindih mata jahitan awal sepanjang
 2 cm di garis pinggang dan jahit mesin ke

hujung yang tirus satu lagi.
c) Susupkan semua hujung benang.

Langkah 4

a) Snipkan di bahagian pinggang sehingga
 0.5 cm dari garis jahitan untuk

mengurangkan tegangan pada lisu bagi
membolehkan lisu melengkung dengan rata.

b) Kemas tepi yang disnip dengan jahitan
insang pari.

c) Tekan lisu menghala ke tengah pakaian.

tahukah
anda?
120

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(v)	 Penyudah	Tepi

Gambar foto 3.10 Jenis kelepet.

Kelepet lurus Kelepet melengkung

Penyudah tepi pada pakaian dan kelengkapan

rumah tangga adalah untuk melindungi tepi

kain, mengemaskan tepi fabrik supaya tidak

berjerumbai atau sebagai hiasan. Penyudah

tepi boleh digandingkan dengan kun dan renda

sebagai hiasan. Contoh penyudah tepi ialah

kelepet dan lapik.

•	 Kelepet

Kelepet ialah sejenis penyudah tepi yang dihasilkan dengan melipat tepi fabrik ke sebelah

dalam.  Kelepet ditetapkan dengan jahitan mesin atau jahitan tangan. Terdapat dua jenis

kelepet, iaitu kelepet lurus dan kelepet melengkung. Lebar kelepet biasanya berukuran

4 cm hingga 5 cm. Kelepet biasanya ditetapkan dengan jahitan sembat, jahitan sembat

susup, jahitan silang pangkah atau jahitan mesin (Gambar foto 3.10).

tahukah
anda?
Faktor yang perlu
dipertimbangkan semasa
memilih jenis penyudah tepi.
• Jenis pakaian.
• Jenis fabrik yang digunakan.
• Jenis penyudah tepi yang

dipilih sesuai atau tidak
dengan rompi atau blaus
yang dipilih.
121

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Kelepet dikemaskan dengan jahitan
silang pangkah

Proses	menjahit	kelepet	lurus

Langkah 1

Tandakan garis kelepet dan
garis lipatan pertama lebih kecil
daripada kelepet.

Langkah 2

a) Lipat fabrik di lipatan pertama
ke sebelah dalam (S.D).

b) Semat dan jelujur.

Langkah 3

Tetapkan kelepet dengan
menggunakan jahitan yang sesuai.

Garisan kelepet

Jelujur

Garisan lipatan pertama
122

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Garis kelepet

Garis
kelepet

Jahitan
mesin
kasar

Garis
lipatan
pertama

Jelujur
Kelepet{

Sembat
susup

Jahitan
sembat
pada lisu
kecil

Garis kelepet

Proses	menjahit	kelepet	melengkung

Langkah 1

a)  Tandakan garisan kelepet.
b) Tanda garis lipatan pertama.

Langkah 2

Jahit mesin kasar digaris
lipatan pertama untuk
membuat kedut halus.

Langkah 3

a)   Lipat pada garisan kelepet dan tekan.
b)   Tarik jahitan mesin longgar,

seratakan kedut dan padankan
kedudukan supaya kelepet terletak
rata pada pakaian.

Langkah 4

a) Tetapkan kelepet dengan jahitan
sembat susup atau jahitan silang
pangkah.

b)  Kemaskan bahagian kelepet
yang melengkung menggunakan
jahitan lilit ubi atau jahitan sembat.

Garisan lipatan
pertama
123

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(vi)	 Kancing

Kancing biasanya digunakan untuk membuka dan menutup belah pada pakaian.
Kancing hendaklah dijahit dengan kukuh supaya tidak mudah tanggal dan permukaan
belah terletak rata. Pastikan kancing yang hendak dijahit bersesuaian dengan jenis
belah dan kedudukan pada pakaian itu sendiri. Jenis kancing yang sesuai untuk rompi
dan blaus adalah seperti butang dua lubang atau empat lubang dan butang bertangkai.
Rajah 3.14 menunjukkan beberapa jenis kancing.

Jenis
Kancing

Butang
katup

Riben

Butang
dan lubang

butang

Zip

Velkro
Cangkuk

dan	palang

Rajah 3.14 Jenis kancing.

Butang katup sesuai dijahit pada
bahagian pakaian yang tidak ada
tarikan kerana kancing ini tidak
kukuh.

Layari saman
sesawang http://
www.youtube.com/
watch?v=KZdM8zH1S7M
untuk menonton video

laman
T M K
Imbas Saya

cara-cara menjahit lubang butang.
(Dicapai pada 16 Oktober 2016)

Proses menjahit butang berlubang dua

Langkah 1

a)    Mulakan dengan jahit kia
pada S.L pakaian tepat
pada kedudukan butang.

b) Masukkan jarum melalui
lubang butang dan cucuk
jarum ke S.D pakaian.

Masukkan jarum ke lubang yang kedua
dan cucukkan jarum ke bawah

tahukah
anda?
124

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah 2

Letakkan sebatang mancis atau
peniti di atas butang dan jahit
beberapa kali dengan melalukan
benang atas mancis/peniti.

Langkah 3

a)    Tanggalkan mancis atau peniti
dan tarik butang ke atas.

b) Lilitkan benang untuk
membentuk tangkai butang.

Langkah 4

Cucuk jarum ke sebelah dalam dan
kemaskan dengan jahit ulat-ulat.

Bagi memudahkan anda
mengancing butang berlubang
dua atau empat, tangkai atau
kaki butang perlu dibuat pada
bahagian bawah butang.

tahukah
anda?

Jahitan
ulat-ulat

Butang lubang dua yang telah siap dijahit.
125

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Proses	menjahit	butang	berlubang	empat

Proses menjahit butang bertangkai

Langkah 1

a)    Mulakan dengan jahit kia pada S.L
pakaian tepat pada kedudukan butang.

b) Masukkan jarum melalui lubang butang
dan cucuk jarum ke S.D pakaian.

Langkah 2

a) Letakkan sebatang mancis atau peniti
di atas butang dan jahit beberapa kali
dengan melalukan benang atas batang
mancis atau peniti.

b) Tanggalkan mancis atau peniti dan tarik
butang ke atas.

b) Lilitkan benang untuk membentuk
tangkai butang.

Terdapat beberapa cara untuk menjahit
butang berlubang empat. Warna benang
yang berlainan daripada fabrik boleh
digunakan untuk menjahit butang
sebagai hiasan.

a)    Mulakan dengan jahit kia.

b)    Cucukkan jarum melalui
tangkai buang.

c)    Jahit beberapa kali dan
kemaskan dengan jahit
ulat-ulat pada sebelah
dalam.
126

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(b) Langkah-langkah Menjahit Rompi atau Blaus
Langkah menjahit rompi atau blaus termasuk aktiviti menjahit kemasan tepi pada semua
bahagian pakaian kecuali pada bahagian garis leher. Tekan dengan seterika setelah selesai
bagi setiap proses jahitan. Yang berikut ialah langkah-langkah menjahit rompi atau blaus.

Langkah 1

Jahit lisu cekung badan belakang.
a) Lipat di bahagian tengah lisu pemadan

dengan bahagian sebelah luar bertemu
dengan sebelah luar.

b) Semat, jelujur dan jahit mesin di sepanjang
basi lisu bermula dari hujung tirus.

c) Tekan lisu.

Langkah 2

Sediakan lapik hadapan dan lapik belakang.
a) Sediakan lapik dalam untuk bahagian

hadapan dan bahagian belakang rompi.
b) Letak lapik dalam di S.D lapik leher. Semat

dan jelujur lapik leher. Tekan.
c) Temukan S.L lapik hadapan dengan S.L lapik

belakang.
d) Cantum kelim bahu lapik. Tekan buka kelim.

Langkah 3

Jahit lapik ke garis leher dan siapkan belah
berlapik.
a) Semat dan jelujur lidah belah di kiri
 G.T.H. S.L pakaian.
b) Temukan S.L lapik dengan S.L pakaian.
c) Temukan kelim bahu lapik dengan kelim

bahu badan.
d) Semat, jelujur dan jahit mesin di G.P, garis

kelim dan G.T.H.
e) Jahit mesin di G.P lapik bahagian ini.
f) Gunting basi kelim sehingga tinggal 0.6 cm.
g) Terbalikkan lapik di S.D pakaian.
h) Jahit silang pangkah di sepanjang  tepi lapik.

Proses menjahit rompi
127

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Langkah 4

Jahit kelim rusuk.
a) Temukan S.L badan hadapan dengan
 S.L badan belakang.
b) Temukan G.P garis rusuk badan hadapan

dengan garis rusuk badan belakang.
c) Semat, jelujur dan jahit mesin.
d) Tekan buka kelim.

Langkah 5

Cantumkan lapik lengan pada garis lubang lengan rompi.
a) Masukkan lapik ke lubang lengan dengan S.L
 fabrik bertemu.
b) Temukan garis tengah lapik dengan kelim bahu.
c) Temukan juga kelim lapik dengan kelim rusuk.
d) Tentukan tanda imbang lapik hadapan bertemu tanda

imbang hadapan badan dan tanda imbang belakang
lapik bertemu tanda imbang belakang badan.

e) Semat, jelujur dan jahit mesin di garisan pemadan.

Langkah 6

Trim basi kelim.
a) Trim basi kelim hingga 0.6 cm.
b) Snip basi kelim.

Langkah 7

Tetapkan lapik lengan.
a) Terbalikkan lapik ke sebelah dalam.
b) Tekan lapik dengan jahit tindih.
c) Tetapkan lapik dengan jahitan sembat

susup atau jahit silang pangkah.
128

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah 1

Jahit lisu cekung bahagian badan belakang.

a) Lipat di bahagian tengah lisu pemadan
dengan sebelah luar bertemu dengan
sebelah luar.

b) Semat, jelujur dan jahit mesin di sepanjang
basi lisu bermula dari hujung tirus.

c) Tekan kelim.

Langkah 2

Jahit lapik berbentuk.
a) Cantumkan bahu lapik berbentuk bahagian

hadapan dan bahagian belakang.
b) Kemas dan trim basi kelim.
c) Tekan buka kelim.

Langkah 3

Jahit lapik ke pakaian.
a) Temukan kelim lapik dengan bahu pakaian.
b) Temukan S.L lapik dengan S.L pakaian.
c) Semat, jelujur dan jahit mesin di sekeliling

lubang leher.

Langkah 4

Trim basi kelim hingga 0.6 cm dari jahitan.

a) Terbalikkan lapik ke sebelah dalam pakaian.
b) Jahit jelujur dan tetapkan lapik dengan jahitan

sembat susup atau jahit silang pangkah.

}

Proses menjahit blaus
129

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Langkah 5

a) Panjang belah = panjang zip + basi kelim
 garis badan.
b) Pada sebelah dalam belah, temukan permukaan

zip dengan basi kelim. Pastikan jarak penahan
hujung zip berada 0.7 cm ke bawah garis leher.

c) Semat dan jelujur pita zip ke belah tepi badan
belakang. Tepi belah salah satu bahagian badan
belakang menutupi gigi zip dan dijahit

0.6 cm dari tepi belah.
d) Kemaskan pita zip dengan jahitan silang

pangkah berkelompok dan rapatkan dengan
jahitan lilit ubi.

e) Temukan ke dua-dua belah bahagian belakang
badan dan jahit dengan mesin bermula dari
hujung jahitan lilit ubi hingga ke penghujung

kaki blaus.

Langkah 6

Cantumkan kelim bahu menggunakan
kelim belah kangkung.
a) Temukan S.L badan hadapan dengan

garis bahu badan belakang.
b) Semat, jelujur dan jahit mesin
 di G.P bahu.
c) Tekan buka kelim.

Langkah 7

Jahit kelim rusuk.
a) Temukan S.L badan hadapan dengan S.L

badan belakang.
b) Temukan G.P garis rusuk badan hadapan

dengan garis rusuk badan belakang.
c) Semat, jelujur dan jahit mesin.
d) Tekan buka kelim.
130

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah 9

Cantumkan lengan ke lubang lengan.
a) Selaraskan kepala lengan dengan saiz
 lubang lengan.
b) Masukkan lengan ke lubang lengan dengan S.L

lengan bertemu dengan S.L pakaian.
c) Temukan kelim lengan dengan kelim
 rusuk badan.
d) Temukan kelim bahu dengan G.T.L.
e) Temukan tanda imbang lengan dengan
 tanda imbang lubang lengan.
 f) Semat dan jelujur di G.P.
g) Jahit mesin.
h) Kemaskan hujung lengan dengan kelepet lurus.

Langkah 10

Kemaskan hujung blaus dengan kelepet
melengkung.
a) Lipat pada garis kelepet ke S.D pakaian.
b) Buat lisu kecil pada bahagian kelepet

yang melengkung menggunakan jahitan
lilit ubi.

c) Lipat garis pertama, semat, jelujur dan
jahit silang pangkah.

d) Tekan rata.

Langkah 8

Sediakan lengan.
a) Jahit mesin 1 baris jarak 0.5 cm pada G.P dan 1

baris lagi 0.5 cm ke atas G.P dari tanda imbang
hadapan ke tanda imbang belakang dengan
mata jahitan kasar.

b) Temukan G.P kelim lengan.  Semat, jelujur dan
jahit mesin.  Tekan buka kelim.

c) Kemaskan kelepet pada hujung lengan
pakaian dengan jahit silang pangkah.
131

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Mesin jahit merupakan alat yang paling penting bagi seorang

tukang jahit. Pelbagai jenama mesin jahit boleh didapati di

pasaran. Pilihlah mesin jahit yang paling sesuai dengan kerja-

kerja yang hendak anda lakukan dengan mesin jahit tersebut.

Antara jenis mesin jahit yang terdapat di pasaran ialah mesin

jahit tangan, mesin jahit kaki, mesin jahit elektrik dan mesin

jahit automatik. Terdapat juga mesin jahit yang menjimatkan

masa dan tenaga seperti mesin jahit kemas tepi, mesin jahit

ulat-ulat, mesin jahit butang, mesin jahit kelepet, mesin sulam

komputer dan mesin jahit getah kenyal.

Layari laman
sesawang http://
www.Isn.com.my/
cadangan-model-
dan-harga-mesin-

laman
T M K
Imbas Saya

(c) Cara Menggunakan Mesin Jahit dengan Teknik
yang Betul

Penulis check

Cara menggunakan mesin jahit

Sebelum menjahit

1.    Pasangkan jarum di pemegang
jarum. Pastikan bahagian yang rata
menghala ke skru pemegang jarum.

2.   Pasangkan benang bawah.
3. Pasangkan benang atas.
4. Naikkan benang bawah dan tarikkan

ke belakang penekan.
5. Laraskan mata jahitan.

jahit-di-malaysia untuk
mendapatkan maklumat
lanjut mesin jahit.
(Dicapai pada 11 November
2016)
132

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Jangan menarik fabrik ketika

anda sedang menjahit kerana

akan menyebabkan fabrik

berkedut dan tertarik.

Semasa mula menjahit

1. Letakkan fabrik di bawah
penekan jahitan.

2. Pusing roda imbang ke hadapan
untuk menurunkan jarum
menembusi fabrik.

Selepas menjahit

1. Naikkan jarum mesin setinggi
yang boleh.

2. Naikkan tuas angkat.
3. Tarik fabrik ke belakang mesin

untuk mengelakkan jarum
daripada bengkok.

tahukah
anda?
133

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Tip
Jangan menggunakan mesin
jahit jika kabel atau plag rosak.
Jika mesin jahit tidak berfungsi
dengn sempurna atau telah
terjatuh dan rosak serta dibasahi
air sama ada akibat bencana
alam dan sebagainya, sila ke
pusat servis yang bertauliah
untuk diperiksa, diperbaiki atau
dilakukan pelarasan secara
elektronik atau mekanik.

Keselamatan

Peraturan Keselamatan Menggunakan Mesin Jahit

Apabila anda menggunakan mesin jahit, langkah keselamatan mestilah diutamakan bagi

mengelakkan kemalangan dan kerosakan peralatan serta bahan yang digunakan. Yang

berikut ialah sebahagian langkah keselamatan yang boleh diikuti bagi mengurangkan

risiko kecederaaan.

1. Jangan biarkan mesin jahit bersambung dengan

elektrik tanpa digunakan. Pastikan plag mesin dicabut

daripada punca elektrik selepas digunakan atau sebelum

membersihkan dan membaiki kerosakan.

2. Pastikan debu atau cebisan kain tidak terkumpul di

lubang peredaraan udara dan kawalan kaki. Jika ada,

pastikan telah dibersihkan dahulu.

3. Jangan keluarkan plag daripada punca elektrik dengan

menarik kabel, sebaliknya peganglah plag dengan

kemas dan cabut dengan cermat.

4. Jauhi daripada segala bahagian bergerak dan berikan

perhatian sewajarnya kepada bahagian di sekeliling

jarum mesin jahit.

5. Jangan menggunakan jarum yang bengkok.

6. Jangan menolak atau menarik fabrik apabila menjahit

kerana boleh membengkokkan jarum dan menyebabkan

jarum patah.

7. Matikan suis apabila menyelaraskan bahagian jarum, memasang benang,

menukar jarum, memasang benang gelendong atau menukar tapak penekan

dan sebagainya.

(d) Cara Menekan Rompi atau Blaus dengan Teknik
yang Betul

Proses yang perlu dilakukan pada pakaian bagi mendapatkan hasil kerja yang menarik, elok,

kemas dan profesional ialah proses menekan. Proses menekan merupakan satu langkah

kerja yang penting apabila menjahit pakaian.

Proses menekan tidak sama dengan menggosok. Proses menekan dilakukan dengan

menekan sekejap pada satu bahagian fabrik pakaian tanpa menggerakkan seterika, kemudian

diangkat dan digerakkan pada bahagian pakaian yang lain. Gunakan seterika, wap, bod

menekan dan kain seterika. Press mitt diperlukan apabila menekan bahagian melengkung.
134

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Perkara yang perlu dilakukan apabila menekan ialah:

1. Gunakan sekeping perca fabrik dan uji terlebih dahulu kesan suhu seterika dan wap ke atas

fabrik. Hal ini bertujuan untuk mengelakkan fabrik rosak dan mencair akibat suhu seterika

yang terlalu panas serta tekanan yang berlebihan memberikan kesan pada sebelah luar

fabrik.

2 Gunakan suhu seterika yang betul berdasarkan jenis fabrik yang dipilih.

3. Tekan fabrik dari sebelah dalam untuk mengelakkan kesan kilat pada sebelah luar fabrik.

Gunakan kain seterika apabila menekan pada sebelah luar fabrik.

4. Tekan fabrik mengikut ira untuk mengelakkan fabrik menjadi renggang. Jangan tarik fabrik

pada bahgian melengkung.

5. Tanggalkan peniti sebelum menekan untuk mengelak kesan pada fabrik dan kerosakan

pada seterika.

6. Tekan kelim dan lisu pemadan sebelum mencantumkannya pada bahagian lain.

7. Kelim perlu ditekan rata sebelum ditekan buka untuk mengelakkan kedut.

8. Gunakan press mitt (Gambar foto 3.11) apabila menekan bahagian berbentuk dan

melengkung untuk mengekalkan bentuknya.

9. Alaskan basi kelim, lisu pemadan atau lisu dengan jalur kertas untuk mengelakkan kesan

pada sebelah luar fabrik.

10. Pastikan pakaian telah dipadankan dengan elok sebelum menekan bahagian lipatan

pada pakaian itu.

11. Gunakan hujung seterika dan tekan mengikut arah mata jahitan.

Gambar foto 3.11 Contoh press mitt dan penggunaannya.
135

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Langkah Penerangan

Selepas menjahit kelim, tekan pada garis jahitan.

Buka kelim yang telah dijahit dan gosok. Tekan

buka basi kelim dengan hujung seterika.

Menekan

Menggosok

Rajah 3.15 Menekan dan menggosok.

Tip
Keselamatan

Langkah keselamatan apabila
menekan

•	 Pastikan	air	tidak	terlalu	penuh
di dalam seterika wap.

•	 Jangan	sentuh	seterika	panas.
•	 Jauhkan	tangan	daripada

terkena wap.
•	 Sentiasa	tegakkan	seterika.
•	 Pastikan	tapak	seterika	dan

bod seterika sentiasa bersih.
•	 Padamkan	seterika

dan cabut plag selepas
menggunakannya.

Teknik menekan kelim
136

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Langkah Penerangan

Tekan buka kelim lengan.

Padankan lengan ke keruk lengan pakaian.

Jangan tekan melebihi garis pemadan kepala lengan

untuk mengekalkan bentuk.

Selepas cantuman dibuat, tekan keliling basi
kelim keruk lengan pada sebelah dalam pakaian.
Tekan pakaian untuk menghilangkan kedut dan
meratakan pakaian.

(e) Cara Menghias Rompi atau Blaus

Hiasan
Rompi

Hiasan
Blaus

Poket RendaKun Dokoh

Butang SulamanSulaman Kun

Rajah 3.16 Hiasan rompi. Rajah 3.17 Hiasan blaus.

Teknik menekan lengan
137

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(f) Pentaksiran Kendiri

Pakaian yang telah siap dijahit akan melalui proses penilaian yang akan dilakukan oleh guru

mata pelajaran. Penilaian yang dilakukan berdasarkan kriteria yang telah disenaraikan dan

ditetapkan. Murid juga boleh membuat penilaian sendiri berpandukan borang yang disediakan

untuk mengetahui kebolehan dan tahap kemahirannya.

Pemberian markah diberikan berdasarkan tahap pencapaian yang boleh dikategorikan

seperti yang berikut:

Contoh Lampiran Penilaian

Tajuk Projek:  Menjahit Rompi atau Blaus

Nama:  …………………………………………………….

Tingkatan:  …………………………………………………….

Disahkan Oleh: …………………………………………………….

Tarikh:  …………………………………………………….

Tahap
Pencapaian

Sangat Baik Baik Sederhana Lemah Tidak Ada Hasil

Markah 4 3 2 1 0

Bil.
Proses
Jahitan

Kriteria
Markah

Jumlah Catatan
0 1 2 3 4

1.
Kelim
belah
kangkung

* Jahitan kukuh dan lurus.
* Saiz mata jahitan sesuai.
* Ditekan buka dan rata.
* Sama lebar keseluruhan.
* Basi kelim dikemaskan dengan elok.

2. Kelepet

* Kelepet rata.
* Penjuru kelepet ditrim untuk

mengurangkan ketebalan.
* Kelepet lurus.
* Lebar kelepet sama keseluruhan.
* Lebar kelepet sesuai.
* Jahitan kukuh.

3.

Belah
kelepet
sama
lebar

* Lebar lapik sama.
* Lapik dalam sesuai.
* Tepi belah sama panjang.
* Bentuk pangkal belah elok.
* Lapik ditetapkan dengan betul.
* Tepi lapik dikemaskan.
* Kemas dan rata.
138

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Bil.
Proses

Jahitan
Kriteria

Markah
Jumlah Catatan

0 1 2 3 4

4.

Lengan

padanan

rata

* Kelepet lengan rata dan sama

lebar.

* Kelepet ditetapkan dengan kukuh.

* GTL bertemu dengan garis bahu.

* Kelim keruk lengan rata.

* Kelim lengan dan kelim rusuk

bertemu elok.

* Basi kelim keruk lengan ditekan ke

arah kepala lengan.

* Bahagian kepala lengan

disertakan dengan elok.

5.
Garis

leher

* Lapik dalam sesuai.

* Bentuk kolar seimbang kiri

dan kanan.

* Basi kelim ditrim dan digunting baji.

* Bentuk kolar terletak elok.

* Kolar bawah tidak kelihatan.

* Permukaan kolar rata.

* Cantuman tepat dan rata pada

garis pemadan.

6. Kancing

* Bilangan butang mencukupi.

* Saiz butang dan lubang butang

yang sesuai.

* Saiz lubang butang sama

pada keseluruhannya.

* Kedudukan tepat.

* Jahitan kukuh dan kemas.

* Jahitan betul dan kemas.

7. Hiasan

* Fabrik sesuai.

* Rupa dan drep elok.

* Bahan jahitan sesuai.

* Hasil ditekan keseluruhan.

* Kemas dan bersih.

Jumlah Markah: ……………………………………………….

Markah Maksimum: 172

Markah Pencapaian: ……………………………………………….

Jumlah markah diperoleh

Markah maksimum
Markah Pencapaian = 3 100%
139

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

(g) Cara Mengira Anggaran Kos Menghasilkan Sehelai
Rompi atau Blaus dan Menetapkan Harga Jualan

Anggaran kos ialah jumlah kos yang diperlukan untuk menghasilkan sesuatu produk. Pengiraan

kos penting sekiranya anda ingin menceburkan diri dalam perniagaan. Anda harus tahu cara

membuat pengiraan kos bagi setiap pakaian yang dijahit supaya anda dapat keuntungan

secara terancang. Antara jenis kos yang perlu diambil kira ialah:

Jenis Kos

•	 Kos	Bahan:	 		 Kos	 bahan	 yang	 digunakan	 untuk	 menghasilkan	 pakaian

seperti fabrik, butang, benang, kancing dan lapik.

•			Kos	Upah:	 		 Upah	yang	dibayar	untuk	menjahit	pakaian.

•			Kos	Sampingan:		 Perbelanjaan	 bagi	 menguruskan	 perniagaan	 seperti	 sewa,

bayaran elektik, air dan telefon.

Bahan Kuantiti Harga Seunit (RM) Kos (RM)

Fabrik 2 meter 8.00 16.00

Benang jahit 1 buku 1.00 1.00

Lapik dalam (3 cm) 1 meter 1.00 1.00

Butang 6 biji 0.50 3.00

Bahan hiasan - - 5.00

Kertas perang dan

kertas surih

2 helai 0.80 1.60

JUMLAH 27.60

Yang berikut ialah jadual yang menunjukkan kos sehelai blaus.

Kos Bahan

Jadual 3.15 Kos bahan.

XBRP FAHAM TGK NASKAH BERTANDA
140

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

(h) Refleksi Berkaitan Projek Jahitan

Berdasarkan pengalaman menghasilkan projek jahitan, anda dikehendaki melengkapkan

refleksi berpandukan borang yang disediakan. Nyatakan ‘Ya’ atau ‘Tidak’ bagi setiap proses

yang dilakukan dan catatkan tindakan yang akan dilakukan.

Kos Upah Kos yang dikenakan ialah RM8.00 sejam.

(Anggaran jangka masa untuk menjahit sehelai rompi atau

blaus ialah 3 jam bagi seorang pekerja)

RM8.00 3 3 jam = RM24.00

Kos Sampingan Anggaran kos sampingan bagi bayaran elektrik untuk

penggunaan mesin jahit, mesin jahit pengemas tepi dan

seterika sebanyak RM4.00.

Anggaran Kos Projek Kos Bahan 1	Kos	Upah	1 Kos Sampingan

= RM27.60 1  RM 24.00 1 RM4.00

= RM55.60

Penetapan Harga Jualan Peratus keuntungan yang dikehendaki 3 Kos projek

= 40

100

Harga Jualan Harga projek 1 Peratus keuntungan

= RM77.84

Bil. Perkara/Proses Ya Tidak Tindakan Catatan

1. Melakarkan stail pakaian pandangan

hadapan dan pandangan belakang

dengan kemas dan tepat

2. Fabrik yang dipilih sesuai untuk

menghasilkan rompi atau blaus.

Proses yang

dilakukan dan

tindakan yang

akan dilakukan.

3. Ukur	badan	sendiri	dengan	tepat	dan

menghasilkan pakaian yang selesa dan

cantik.

Jadual 3.16 Menetapkan harga jualan

3  RM55.60 = RM22.24
141

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Bil Perkara/Proses Ya Tidak Tindakan Catatan

4. Proses menjahit merangkumi:

–  Penghilangan gelembung

–  Kelim

–  Garis leher

–  Belah

–  Penyudah tepi

–  Kancing

–  Lengan

5. Melakarkan pola merangkumi:

–  Melakarkan pola bahagian hadapan

–  Melakarkan pola bahagian belakang

–  Melakarkan pola lengan

–  Melakarkan pola lapik

6. Menyusun atur pola mengikut peraturan

susun atur pola pada fabrik.

–  Tanda pola

–  Menggunting fabrik dengan betul

7. Menjahit mengikut langkah menjahit yang

betul

8. Pengiraan anggran kos:

–  Kos bahan

–  Kos upah

–  Kos sampingan

–  Penetapan harga jualan
142

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

SUSUN SEMULA/SEMAK

Lakukan aktiviti dalam kumpulan. Kumpulkan fabrik corak sehala, jalur, genggang. Lukiskan susun
atur pola bagi setiap corak fabrik yang terkumpul. Jahit dua helai sampel kelim betawi. Tekan satu
sampel mengikut langkah yang betul dan sampel kedua tidak perlu ditekan. Catatkan perbezaan
rupa hasil kerja kedua-duanya. Kemudian, buat satu lawatan ke kedai menjual mesin jahit. Buat
satu pemerhatian berkenaan model mesin jahit dan fungsinya. Pilih cadangan mesin jahit yang
sesuai untuk anda.

Jadual 3.17 Contoh refleksi pengalaman murid menghasilkan projek.

sud ut
aktiviti

Proses Aktiviti Pelajar

1.   Susun atur pola Pastikan fabrik terbentang rata sewaktu
menyusun pola bagi mengelakkan pembaziran
di samping menjadikan kerja-kerja memotong
fabrik menjadi lebih kemas, teratur dan
mengikut turutan.

2.  Menggunting fabrik Gunting yang digunakan hendaklah bersesuaian
dan tajam. Ketika menggunting, biar mata yang
runcing terletak di atas meja.

3.  Menjahit blaus
 a) Jahit kelepet di bahu dengan kelim belah

kangkung

b)  Menyediakan belah kelepet sama lebar

c)  Mencantumkan dan mengemaskan leher

d) Menyediakan dan menetapkan kelepet
lurus

Kesilapan yang biasa berlaku ialah bahu kanan
dan bahu kiri melengkung. Hal ini disebabkan
ketika menjahit fabrik telah ditarik agak tegang.
Jahitan perlu ditetas semula untuk cuba
membaikinya agar tidak terlalu melengkung.

Sewaktu snip untuk menanda bahagian kelepet
di belah, jangan terlebih mengguntingnya
kerana guntingannya nanti akan nampak
sewaktu melipat bahagian kelepet. Sewaktu
membuat lapik di leher, cubalah menutup
kecacatan tersebut.

Sewaktu mencantumkan leher, pastikan
hujung kolar bertemu G.T.H pakaian. Kelim
bahu hendaklah ditekan rata terlebih dahulu.
Kesilapan yang biasa dilakukan sewaktu
mencantumkan bahagian lengan dengan
hujung lengan ialah bahagian atas lengan
menjadi kurang kemas, agak berkedut dan tidak
tercantum dengan baik. Tetas dan buka semula
mata jahitan dan menjahit semula dengan
kemas.

Pastikan keseluruhan sama lebar. Tekan dengan
seterika. Tetapkan dengan kukuh dan kemas,
dan sebaiknya mata jahitan tidak ketara di
sebelah luar pakaian.
143

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

RumuSAN BAB

GENTIAN

Selesa dipakai

Tidak kenyal dan

mudah renyuk

Tahan pada suhu tinggi

dan sinaran cahaya

matahari

Kukuh dan bertambah

kukuh apabila basah

Mudah menyerap

lembapan

Pengalir haba yang

baik

Tahan pada asid lemah

dan alkali

Tumbuhan
Selulosa terjana

semula
Haiwan Sintetik

Gentian Asli Gentian Buatan

Buah kapas

Batang flaks Bulu biri-biri

Viskos

Asetat Poliamida

Triasetat Akrilik

Ulat	sutera Poliester

CIRI-CIRI GENTIAN ASLI
SUMBER TUMBUHAN
144

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Selesa dipakai kerana

lembut

Pengalir haba yang

baik

Rosak oleh suhu yang

tinggi dan alkali

Kukuh tetapi lemah

apabila basah

Penyerapan baik

Tidak mudah renyuk

CIRI-CIRI
GENTIAN ASLI

SUMBER HAIWAN

Kenyal dan tidak

mudah renyuk

Kukuh tetapi lemah

apabila basah

Tahan pada cahaya

matahari

Menyerap sedikit lembapan

dan mengalami elektrostatik

Suhu sederhana Tidak selesa dipakai

Tahan pada asid dan

lemah pada alkali

Penebat haba yang

baik

CIRI-CIRI
GENTIAN
BUATAN
145

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Pekerjaan

Budaya dan
agama

Geografi

Pendapatan dan
kemampuan

Keperluan
fisiologi

Keperluan sosial
Kemajuan
teknologi

FAKTOR
PEMILIHAN

PAKAIAN

PRINSIP ASAS
PEMILIHAN

PAKAIAN

Garisan cantuman Corak

Tekstur Warna

Bentuk badan

Rupa fabrik
146

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

Pembaris
melengkung

Pembaris sesiku

Kertas karbon
tukang jahit

Roda surih

Pita ukur

Kapur tukang
jahit

Perancangan Kerja
•	 Lakaran
•	 Contoh	fabrik
•	 Ukuran	badan
•	 Mengenal	pasti	proses

menjahit
•	 Susun	atur	pola
•	 Langkah	menjahit
•	 Pengiraan	kos

Perlaksanaan
•	 Mengambil	ukuan	badan
•	 Mengenal	pasti	tanda	pola
•	 Melakarkan	pola	mengikut	ukuran
 badan sendiri
•	 Mengubah	suai	pola
•	 Membentangkan	fabrik	dan

menyusun atur pola
•	 Menggunting	fabrik
•	 Menjahit	pakaian	dan	menekan

pada proses jahitan

Pembaris lurus

ALATAN
MENGUKUR

DAN MENDRAF
POLA

MEMBUAT PAKAIAN
147

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

Peraturan menyusun atur pola di atas fabrik

Peraturan menggunting fabrik

Susun
kepingan yang

besar diikuti
yang kecil

Susun pola
di atas fabrik
dengan betul

Gunting tepat
pada garisan

gunting

Gunting
kepingan pola
besar diikuti

kepingan pola
yang kecil

Fabrik tidak
diangkat atau
dipindahkan

Tekan pola
dengan
sebelah
tangan

Gunting
gerakan
sekata.

Pola yang
bertanda

lipatan letak
pada lipatan

fabrik

Ira pada pola
selari dengan

ira fabrik
mengikut

corak fabrik

Semat pola
pada fabrik

menggunakan
jarum peniti

Semat jarum
peniti pada
jarak yang

sesuai.

Kancing

Garis Leher

Penghilangan
gelembung

Penyudah tepi

Lengan Belah

Kelim

PROSES
JAHITAN
148

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

1. Antara yang berikut yang manakah gentian asli?

I Gentian tumbuhan
II Gentian haiwan

III  Gentian sintetik
IV Gentian selulosa terjana semula

A. I dan II
B. I dan IV
C. II dan III
D. III dan IV

2. Berdasarkan Rajah 1, X ialah

A. tanda imbang.
B. garis pemadan.
C. tanda lipatan.
D. garisan gunting.

3. Antara berikut, yang manakah peraturan menggunting fabrik semasa membuat
pakaian?

I Elakkan mengangkat fabrik semasa menggunting
II Tekan kepingan fabrik dengan sebelah tangan

III Gunting fabrik mengikut garisan pemadan
IV Gunting kepingan yang kecil dahulu

A. I dan II
B. I dan IV
C. II dan III
D. III dan IV

4. Labelkan tanda pola pada gambar dalam Rajah 2.

PENILAIAN KENDIRI

Jawab soalan berikut.

A

B

D

C

X

Rajah 1

Rajah 2
149

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

5. Berpandukan gambar rajah berikut, namakan bahagian badan yang diukur.

6. Lengkapkan simbol tanda pola bagi jadual berikut.

Bil. Nama Pola Simbol

1. Tanda lipatan

2. Tanda Imbang

3. Ira lurus

4. Lubang butang

5. G.T.B
150

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

ITA
N

7. Nyatakan kegunaan alat jahitan berikut dan catat jawapan pada ruangan yang
disediakan.

8. Encik Arif sedang bekerja. Beliau memakai
pakaian yang dibuat daripada fabrik poliester
dan berasa tidak selesa. Beliau bekerja dari
pukul 7.00 pagi hingga 12.00 tengah hari.

Alat Kegunaan

Pita ukur

Pembaris lengkung

Pembaris sesiku

Pembaris lurus

a)  Cadangkan satu jenis fabrik yang selesa dipakai oleh Encik Arif semasa bekerja.
 Nyatakan tiga ciri fabrik itu dipilih.

I ………………………………………………………………………………………

II ………………………………………………………………………………………

III ………………………………………………………………………………………

b) Bandingbezakan ciri gentian yang dipilih dengan gentian poliester.
151

PA
K

A
IA

N
 D

A
N

JA
H

IT
A

N

9. Lengkapkan carta klasifikasi fabrik di bawah.

10. Gambar foto di sebelah menunjukkan sehelai rompi
yang hendak dijahit oleh Zetty.

Hitungkan:
a) Kos bahan untuk membuat rompi tersebut.
b) Kos sehelai rompi tersebut jika kos sampingan RM3.00 dan kos upah menjahit

RM40.00.
c) Harga jualan sekiranya Zetty ingin menjual sehelai rompi dengan 30%

keuntungan.

Selulosa + Alkali
+ Soda kaustik

Petroleum +
Etilena

Selulosa + Asid
asetik

Arang batu +
Udara	+	Air

Selulosa + Asetik
anhidrida +

Metilena klorida

Petroleum +
Ammonia + Air

Haiwan

Sintetik

Ulat	sutera

Buah kapas

Sutera

Kapas

Bulu biri-biri Benang sayat

FABRIK

Jadual di bawah menunjukkan senarai bahan yang
akan digunakan.

Bil. Bahan Kuantiti Kos Seunit (RM)

1. Fabrik tanpa bercorak 2 meter 8.00/meter

2. Butang 4 biji 0.50

3. Benang 1/2 buku 0.80/buku

4. Lapik dalam nipis 1/4 meter 4.50/meter
154

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

(a)  Makanan, Pemakanan, Nutrien dan
 Pelawas

(i) Makanan

Makanan merupakan bahan yang boleh dimakan sama

ada dalam bentuk pepejal ataupun cecair. Pengambilan

makanan yang seimbang, betul dan tepat dapat

memenuhi keperluan fizikal, fisiologi, psikologi, dan sosial.

(ii) Pemakanan

Pemakanan ialah kajian saintifik terhadap pengambilan

makanan dan fungsinya kepada tubuh badan manusia.

Pemakanan meliputi jenis dan kuantiti nutrien untuk proses

pertumbuhan, pemulihan dan pengawalan tubuh badan.

(iii) Nutrien

Nutrien merupakan komposisi kimia dalam makanan.

Terdapat lima kumpulan nutrien iaitu protein, karbohidrat,

lemak, vitamin, dan garam mineral. Air dan pelawas

bukan tergolong dalam nutrien tetapi peranannya amat

penting dalam sistem pemakanan manusia. Setiap nutrien

mempunyai komposisi sumber, fungsi, kesan berlebihan

dan kekurangan. Pengambilan nutrien dalam kadar dan

kuantiti tertentu dinamakan diet seimbang.

(iv) Pelawas

Pelawas merupakan makanan yang kaya dengan bahan

yang tidak dapat tercerna, terutamanya selulosa. Pelawas

membantu dalam mempercepat proses perkumuhan dan

merangsang proses peristalsis.

4.1 Keperluan Makanan,

NutrIen DAN FUNGSINYA

STANDARD
PEMBELAJARAN

Mendefinisikan makanan,
pemakanan, nutrien dan pelawas.

Menerangkan kepentingan
pengambilan makanan, air dan
pelawas kepada manusia.

Mengklasifikasikan nutrien serta
fungsi setiap nutrien.

Menamakan sumber makanan
bagi setiap nutrien.

Menjelaskan kesan kekurangan
dan berlebihan setiap nutrien
terhadap tubuh badan seperti
obesiti, penyakit jantung,
kencing manis, skurvi, ketosis,
anemia dan rabun malam.

Menjalankan uji kaji kehadiran
nutrien karbohidrat, protein dan
lemak dalam bahan makanan
dengan mengikut prosedur.

Merekodkan hasil uji kaji pada
borang yang disediakan.

Menganalisis dan membuat
rumusan hasil uji kaji.
155

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Rajah 4.1 Jenis kumpulan makanan.

Kita memerlukan makanan untuk tumbesaran, mendapatkan tenaga bagi aktiviti harian

seperti berjalan, berlari, membina sel tubuh badan serta memelihara dan mengawal proses

tubuh badan. Tubuh badan kita memerlukan pelbagai jenis makanan yang mengandungi

kesemua nutrien seperti karbohidrat, protein, lemak, vitamin, dan garam mineral. Makanan

yang kita ambil setiap hari boleh dikategorikan kepada tiga kumpulan utama mengikut fungsi

makanan seperti dalam Rajah 4.1.

Makanan Pembina Tubuh
Makanan yang membantu dalam
pembinaan dan pemulihan sel
rosak. Contohnya, protein, garam
mineral dan air.

Makanan Pelindung dan
Pengawal Penyakit
Makanan yang mengawal dan
menjaga kesihatan tubuh badan
melalui garam mineral, vitamin,
selulosa dan air.

Makanan Pemberi Tenaga
Makanan yang dapat memberikan tenaga
kepada tubuh badan melalui karbohidrat, lemak
dan protein. Tenaga diperlukan untuk aktiviti luar
dan dalam tubuh badan seperti pernafasan,
pergerakan jantung dan perkumuhan.

JENIS
KUMPULAN
MAKANAN

Air dan pelawas penting untuk tubuh badan. Air ialah bahan asas dalam semua

bendalir tubuh yang berperanan penting dalam peredaran darah, pernafasan, pencernaan

dan perkumuhan. Bahan buangan perlu dikumuhkan dalam bentuk peluh, air kencing dan

hembusan nafas. Air penting untuk mengawal suhu badan agar kekal pada suhu 37°C, dan

melicinkan membran. Tubuh badan manusia memerlukan sekurang-kurangnya 6–8 gelas

air sehari atau 2–3 liter. Walau bagaimanapun, pengambilan air berbeza-beza mengikut

peringkat umur, pekerjaan, saiz dan aktiviti yang dilakukan oleh setiap individu. Rajah 4.2

menunjukkan fungsi air dalam tubuh badan manusia.

(b)  Kepentingan Pengambilan Makanan, Air dan Pelawas
156

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Pelawas pula terdiri daripada selulosa dan gentian yang tidak boleh dicernakan atau

diserapkan oleh tubuh badan.  Buah-buahan, sayur-sayuran, bijirin dan kekacang kaya dengan

pelawas. Kekurangan air dan pelawas mengakibatkan penyakit sembelit dan divertikulitis.

Gambar foto  4.1 menunjukkan sumber makanan yang mengandungi air dan pelawas.

Menjadi pelincir dalam
membran sendi,salur
pernafasan dan salur

pencernaan.

Membantu proses
pencernaan, perkumuhan,

pernafasan dan
peredaran darah.

Rajah 4.2 Fungsi air dalam tubuh badan manusia.

Gambar foto 4.1 Sumber makanan yang mengandungi air dan pelawas.

AIR

Divertikulitis merupakan sejenis

penyakit yang berkaitan dengan

pencernaan. Penyakit ini banyak

terjadi pada bahagian usus besar.

tahukah
anda?

Mengawal
suhu badan

manusia.
157

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Nutrien
Pembina

Tubuh

Protein Karbohidrat
Vitamin

Vitamin Larut Air Vitamin
Larut

Lemak
Tiamina

Riboflavin
Niasin

Piridoksin
Kobalamin

Asid askorbik
Amigdalin

Retinol
Kalsiferol
Tokoferol
Menadion

Mikro

Iodin
 Ferum
Fluorin
Zink

Lemak

Lemak
Tepu

Lemak
Tidak
Tepu

Monosakarida Disakarida Polisakarida

Protein
Haiwan

Protein
Tumbuhan

Garam
Mineral

Nutrien Pemberi Tenaga Nutrien Pencegah Penyakit

NUTRIEN

Nutrien terbahagi kepada tiga kumpulan, iaitu pembina tubuh, pemberi tenaga dan pencegah

penyakit. Nutrien pembina tubuh terdiri daripada protein yang dikelaskan kepada protein

haiwan dan tumbuhan. Nutrien pemberi tenaga pula terbahagi kepada karbohidrat dan lemak.

Karbohidrat terdiri daripada monosakarida, disakarida dan polisakarida, manakala lemak

terbahagi kepada lemak tepu dan lemak tidak tepu. Nutrien pencegah penyakit terbahagi

kepada vitamin dan garam mineral. Garam mineral dikelaskan kepada makro dan mikro.

Rajah 4.3 menunjukkan klasifikasi nutrien.

Rajah 4.3 Klasifikasi nutrien.

Makro

Kalsium
Fosforus

Magnesium
Natrium
Kalium
Sulfur

(c)  Klasifikasi Nutrien
158

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Jadual 4.1 menunjukkan fungsi, sumber dan kesan berlebihan dan kekurangan nutrien protein,

karbohidrat dan lemak.

Jadual 4.1 Fungsi, sumber dan kesan berlebihan dan kekurangan protein, karbohidrat dan lemak.

Nutrien Sumber Fungsi Kesan Berlebihan
Kesan

Kekurangan

Protein a) Daging dan ofal.
b) Ikan dan

karangan laut.
c) Sayuran jenis

kekacang, bijirin
dan kekeras.

a) Membina
sel tubuh
badan untuk
tumbesaran.

b) Menggantikan
dan membaiki
sel yang rosak.

c)   Bahan
utama dalam
penghasilan
enzim, hormon,
antibodi dan sel
darah.

d) Unsur penting
dalam cecair
dan tisu tubuh
badan.

e)  Menghasilkan
tenaga.

f)   Membantu
pembekuan
darah.

a) Unsur karbon
yang berlebihan
ditukarkan
kepada lemak
dan menjadi tisu
adipos di bawah
kulit.

b) Asid amino
yang berlebihan
dipecahkan
kepada nitrogen
dan karbon.

c) Nitrogen yang
berlebihan
ditukarkan
kepada urea
dan dikeluarkan
melalui air
kencing.  Jika
terlalu berlebihan
akan menjadi
asid urik dan
berkumpul di
sendi tubuh.

Contoh: penyakit
gout disebabkan
oleh asid urik yang
berlebihan.

a)  Tumbesaran
terganggu.

b)  Tubuh badan
lemah dan
mudah
diserang
penyakit.

c)  Luka dan
kecederaan
lambat
sembuh.

d)  Kesihatan
terganggu
dengan
ketiadaan
keseimbangan
cecair dan

tisu tubuh.
e)  Kekurangan

berterusan
menyebabkan
penyakit
Kwashiorkor.

(d)  Sumber Nutrien dan Kesan Berlebihan serta
 Kekurangan Nutrien
159

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Nutrien Sumber Fungsi Kesan Berlebihan
Kesan

Kekurangan

Karbohidrat a)  Semua
makanan jenis
manis seperti
kek, kuih-muih,
biskut dan

ais krim.
b)  Semua

makanan
berkanji seperti
nasi, roti, ubi,
keladi dan
pasta.

a)  Pembekal
utama bagi
tenaga dan
haba.

b)  Membantu
metabolisme
protein.

a)  Bertambah berat
badan.

b)  Ditukarkan
kepada lemak
dan disimpan
di bawah kulit
sebagai tisu
adipos.

c) Ditukarkan
kepada glikogen
dan disimpan di
dalam hati.

d)  Penyakit diabetes,
obesiti.

a)  Turun berat
badan.

b)  Keletihan,
kelaparan dan
kesejukan.

c)  Mudah dijangkiti
penyakit.

Lemak a)  Asid lemak
tepu didapati
daripada
lemak haiwan,
susu dan hasil
tenusu serta
santan kelapa.

b)  Asid lemak
tidak tepu
didapati
daripada lemak
tumbuhan
seperti minyak
sayuran,
kekacang dan
buah zaiton.

a)  Melindungi
organ dalaman
tubuh.

b)  Membekalkan
tenaga dan
haba.

c)  Mengawal suhu
badan.

d)  Menjadi pelarut
bagi vitamin
larut lemak.

e)  Mengurangkan
penggunaan
protein bagi
penghasilan
tenaga.

f)   Memberikan
daya tahan
lapar kerana
lambat
dicernakan.

a)  Lemak akan
disimpan
dan berlaku
kegemukan.

b)  Penyakit jantung
dan darah
tinggi akibat
pemendapan
kolesterol di
dalam salur
darah.

a)  Berat badan
berkurangan.

b)  Kekurangan
yang maksimum
menyebabkan
pertumbuhan
terganggu dan
kulit menjadi
kering.

c)  Cepat berasa
lapar.

d)  Kesejukan
akibat kurang
penebat.

MILK

MILK

MILK

MINYAK
JAGUNG
160

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Nutrien Sumber Fungsi Kesan Berlebihan Kesan Kekurangan

Vitamin Larut Lemak

Retinol
(Vitamin A)

a)  Minyak ikan,
hati, kuning
telur, mentega
dan keju.

b)  Buah betik,
labu, tomato,
lobak merah
dan bayam.

a)  Menjaga kesihatan
kulit supaya sihat
dan licin.

b)  Membina rodopsin
bagi penglihatan
mata semasa
pencahayaan.

c)   Memelihara
membran mukosa
di dalam saluran
pernafasan,
pencernaan dan
perkumuhan.

d)  Mengawal
pertumbuhan
tulang  dan gigi
kanak-kanak.

a) Loya.
b) Cirit-birit.
c) Sakit tulang.
d) Keguguran

rambut.
e) Kerosakan pada

hati.
f) Pertumbuhan

dalam kalangan
kanak-kanak
terbantut.

g) Keracunan jika
beta karoten
tidak sempat
ditukarkan
kepada retinol.

a)   Jangkitan
pada saluran
pernafasan,
pencernaan
dan perkumuhan
kerana membran
kering.

b)  Penglihatan kabur
terutama pada
waktu malam.

c)   Buta (penyakit
xeroftalmia).

d)  Melambatkan
tumbesaran pada
kanak-kanak.

Kalsiferol
(Vitamin D)

a)  Cahaya
matahari,
ergosterol
(lemak di
bawah kulit
manusia),
kuning telur,
minyak
ikan, ikan
berminyak,
hati, mentega,
keju dan susu.

a)  Membantu
pembentukan gigi
dan tulang yang
kuat.

b)  Membantu
penyerapan
kalsium dan
fosforus di dalam
usus kecil.

a) Dahaga.
b) Toksik.
c) Cirit-birit.
d) Keletihan.
e) Muntah-muntah.
f) Pertumbuhan

terbantut dalam
kalangan kanak-
kanak.

g) Pemendapan
kalsium dalam
jantung dan
buah pinggang.

a)  Menjejaskan
kekuatan gigi dan
tulang.

b)  Penyakit
riket (tulang
membengkok
ke dalam) pada
kanak-kanak.

c)   Orang dewasa
mengalami
osteomalasia.

Tokoferol
(Vitamin E)

a)  Bijiran, lemak,
sayuran
berdaun hijau,
kacang soya,
kekeras, hati
dan telur.

a)  Menjadi agen
antioksida untuk
mengelakkan
pencemaran
makanan.

Jarang berlaku dan
tidak toksik.

a)  Gangguan pada
saraf.

b)  Gangguan
penglihatan.

c)   Sel darah merah
mudah rosak.

Menadion
(Vitamin K)

a)  Sayuran
berdaun
hijau, hati
dan minyak
kacang soya.

b)  Terdapat
dalam saluran
usus yang
dihasilkan oleh
bakteria.

a)  Membantu proses
pembekuan darah.

b)  Bersama kalsium
menukarkan
protrombin
kepada trombin
untuk membina
fibrin.

Toksik. Pendarahan dalaman
yang berlarutan.

Jadual 4.2 Fungsi, sumber dan kesan nutrien vitamin, garam mineral, pelawas dan air.

Jadual 4.2 pula menunjukkan fungsi, sumber dan kesan nutrien vitamin, garam mineral,
pelawas dan air.
161

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Nutrien Sumber Fungsi Kesan Berlebihan Kesan Kekurangan

Vitamin Larut Air

Tiamina
(Vitamin B1)

a)  Kekacang dan
kekeras.

b)  Sayuran hijau.
c)  Yis dan bijirin.
d)  Daging.

a)  Koenzim
metabolisme
karbohidrat.

b)  Membantu fungsi
sistem saraf.

c)  Membantu
tumbesaran kanak-
kanak.

d)  Menambahkan
selera makan.

Kerosakan pada
hati.

a)  Radang saraf.
b)  Tumbesaran

kanak-kanak
terbantut.

c)  Tiada selera
     makan dan letih.
d)  Kurang daya

konsentrasi.
e)  Penyakit beri-beri

(sistem saraf
terganggu, lemah
otot dan kurang
berat badan).

Riboflavin
(Vitamin B2)

a)  Putih telur,
hati, susu,
yis, keju dan
sayuran
berdaun hijau.

a)   Sebagai koenzim
dalam pencernaan
karbohidrat dan
protein.

Dikumuhkan dalam
air kencing.

a)  Penyakit kulit.
b)  Hilang selera

makan.
c)  Mulut dan bibir

pecah dan
bengkak (penyakit
kailosis).

d)  Penyakit membran
luar mata (sensitif
pada cahaya dan
berair).

Niasin
Asid
nikotinik
(Vitamin B3)

a)  Susu, telur,
ikan bilis,
ayam, daging
dan hati.

b)  Yis, bijirin dan
kekeras.

a)  Koenzim bagi
menghasilkan
tenaga pada
karbohidrat.

b)  Mengawal proses
pencernaan.

c)   Mengawal
kesihatan sistem
saraf.

a)  Loya
b) Cirit-birit dan

gatal kulit.
c) Perut tidak

selesa.
d) Hati tidak

berfungsi
dengan baik.

e) Kandungan gula
dalam darah
tinggi.

f) Denyutan
jantung tidak
normal.

a)  Cirit-birit.
b)  Hilang selera

makan.
c)  Hilang daya

ingatan.
d)  Gangguan sistem

pencernaan.
e)  Penyakit pellagra.
f)   Tumbesaran

kanak- kanak
terbantut.

g)  Penyakit Dermatitis.

Piridoksin
(Vitamin B6)

a)  Daging,
kuning telur,
hati, keju, susu
dan ikan.

b)   Bijirin dan
sayuran
berdaun hijau.

a)  Koenzim dalam
metabolisme
karbohidrat, lemak
dan protein.

b)  Mengawal
kesihatan sistem
saraf.

a)   Toksik
b) Sukar berjalan.
c) Kerosakan saraf

yang tidak boleh
dipulihkan.

a)  Kekejangan
otot berlaku
kepada bayi jika
kekurangan yang
berlarutan.

b)  Anemia.
162

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Nutrien Sumber Fungsi Kesan Berlebihan Kesan Kekurangan

Kobalamin
(Vitamin
B12)

Daging, ikan, hati,
telur, susu dan
keju.

a)  Membantu dalam
pembentukan sel
darah merah.

b)  Berperanan dalam
sistem enzim.

Jarang berlaku
kerana hati dapat
menyimpannya
dengan cukup
dan boleh diserap
semula untuk
digunakan.

a)  Berlaku anemia
penicius (bentuk
sel darah merah
tidak normal).

b)  Berkudis di mulut
dan  lidah.

c)   Keseluruhan
      sistem kesihatan

tubuh merosot.
d)  Tangan menjadi

kebas.

Asid
askorbik
(Vitamin C)

Sayuran berdaun
hijau, buah-buahan
terutama buah
sitrus, jambu batu
dan kiwi.

a)  Membantu
penyerapan ferum.

b)  Membina dan
memelihara kulit
dan lapisan saluran
pencernaan.

c)  Memelihara kulit,
gigi dan gusi.

d)  Menguatkan
dinding saluran
darah.

e)  Membantu
pembinaan tisu
perantaraan.

f)   Membentuk
hemoglobin dan
enapan ferum
dalam tisu hati.

a) Dikumuhkan.
b) Cirit-birit dan

bengkak perut.

a)  Luka lambat
sembuh atau tidak
sembuh.

b)  Tidak dapat
membina tisu
perantaraan.

c)   Dinding saluran
darah pecah
dan lemah.

d)  Gusi berdarah dan
gigi longgar.

e)  Kulit kering dan
kasar.

f)   Anemia kerana
tiada penyerapan
ferum.

g)  Penyakit skurvi.

Amigdalin
(Vitamin
B17)

a)  Buah-buahan
seperti aprikot,
epal, pir dan
keluarga
Berry.

b)  Kekacang
seperti
kacang
macadamia.

c)  Ubi kayu dan
keladi.

Mencegah dan
menyembuhkan
penyakit kanser.

a) Demam.
b) Loya.
c) Pening.
d) Tekanan darah

rendah secara
abnormal.

e) Kerosakan saraf.
f) Kerosakan buah

pinggang.

Salah satu penyebab
kanser dan arthritis.

Asid Folik a)  Hati dan ginjal.

b)  Sayuran
berdaun hijau
dan yis.

a)  Mengubati anemia.
b)  Membantu

pembentukan sel
darah merah.

c)  Membantu
metabolisme
protein.

Jarang berlaku Anemia (sel darah
merah berkurangan,
rapuh atau bertukar
bentuk).
163

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Nutrien Sumber Fungsi Kesan Berlebihan Kesan Kekurangan

Garam Mineral

Kalsium a)  Susu, keju,
kuning telur,
ikan bilis dan
sardin.

b)  Bijirin,
kekacang
dan sayuran
berdaun hijau.

a)  Membentuk
kalsium fosfat
untuk kekuatan dan
kekerasan tulang.

b)  Membantu proses
pembekuan darah.

c)   Membantu fungsi
otot dan saraf.

d)  Mengaktifkan
enzim untuk
metabolisme tubuh
badan.

Batu karang. a)   Pembentukan
gigi dan tulang
terganggu.

b)   Penyakit riket pada
kanak-kanak.

c)   Penyakit
osteomalacia pada
orang dewasa.

d)  Tumbesaran
terganggu.

e)  Otot dan saraf tidak
berfungsi dengan
baik.

Fosforus a)  Makanan
berproses,
daging, susu
dan ikan.

b)  Tomato,
lemon, timun
dan pisang.

a)  Membina dan
menguatkan gigi
dan tulang.

b)  Membantu
pengeluaran tenaga.

c)   Membantu
pengawalan
cecair tubuh.

d)  Mengatur
metabolisme protein,
vitamin, lemak dan
karbohidrat.

a)  Penyakit kalsium
terbentuk di luar
tulang khasnya
dalam buah
pinggang.

b)  Gangguan pada
ginjal.

a)  Tulang dan gigi
lemah.

b)  Otot menjadi
lemah.

c)   Kesan sama
      seperti

kekurangan
kalsium.

Magnesium a)  Sayuran
berdaun hijau
dan kacang
soya.

b)  Makanan laut.

a)   Membantu
kestabilan sistem
saraf.

b)  Membantu proses
metabolisme tubuh
badan.

c)   Mengawal
ketegangan otot.

a) Toksik.
b) Mengganggu

fungsi buah
pinggang.

a)  Radang saraf.
b)  Penyakit tetanus.
c)   Pengawalan

pergerakan otot
terganggu.

Natrium a)  Daging, telur,
ikan, susu dan
keju.

b)  Bayam, lobak
putih dan
lobak merah.

a)  Membina plasma
darah dan cecair
limfa.

b)  Menentukan
kepekatan cecair
tubuh badan.

c)   Mengimbangkan
kadar asid bes
dalam proses
pencernaan.

Dikumuhkan. a)  Tubuh badan jadi
lesu dan kurang
selera makan.

b)  Otot menjadi
kejang.

c)  Radang saraf.

Iodin a)  Makanan laut,
susu dan telur.

b)  Sayuran
berdaun hijau,
telur, bijirin
dan buah-
buahan.

a)  Mengawal kadar
metabolisme
tubuh.

b)  Membantu
pertumbuhan

kanak-kanak.
c)   Membentuk

tiroksin.

a) Sakit kepala.
b) Sesak nafas.

a)   Kelenjar tiroid
membengkak.

b)   Pertumbuhan
kanak-kanak
terbantut.

c)   Daya pemikiran
tidak sempurna.

d)   Penyakit guiter dan
kretinisme.
164

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Nutrien Sumber Fungsi Kesan Berlebihan Kesan Kekurangan

Ferum a)  Hati dan
limpa.

b)  Bijirin,
sayuran
hijau, emping
oat dan prun.

a)  Membantu respirasi sel.
b)  Membantu

pengoksidanan lemak,
karbohidrat dan
protein.

c)   Pembentukan
hemoglobin.

d)  Membawa oksigen ke
seluruh tubuh.

e)  Membantu sel
membina enzim.

a) Muntah-muntah.
b) Cirit-birit.
c) Kejang perut.
d) Pengambilan

1000 mg sehari
boleh menjadi
toksik.

a)  Kesihatan
terganggu kerana
oksigen tidak
dapat disalurkan
ke seluruh tubuh
badan dengan
sempurna.

b)   Anemia.
c)   Sesak nafas,

tiada selera
makan dan letih.

Fluorin a)  Makanan
laut, daging
dan keju.

b)   Sayuran.
c)   Air minuman.

a)  Memelihara enamel
gigi dan tulang supaya
tahan lama dan kuat.

b)  Memelihara tulang
supaya kuat.

a) Toksik.

b) Fluorosis dalam
kalangan kanak-
kanak.

Kerosakan gigi.

Zink a)  Daging tanpa
lemak, hati
dan daging
ayam.

b)  Bijirin, roti,
gandum, dan
kekeras.

a)  Membantu dalam
tumbesaran dan
memelihara tisu.

b)  Menjadi komponen
enzim.

a)  Pengambilan
terlalu tinggi
menyebabkan
toksik dengan
simptom
lengkap,
muntah,
letih dan
mengganggu
fungsi buah
pinggang.

b)  Mengganggu
penyerapan
ferum.

a)   Cirit-birit.
b)   Hilang selera

makan.
c)   Tumbesaran

perlahan.

Pelawas dan Air

Pelawas a)  Buah-buahan.
b)  Sayuran,

kekacang
dan bijirin.

a)  Membantu proses
perkumuhan.

b)  Mengelakkan sembelit.
c)  Merangsang proses

peristalsis.

Menyebabkan
cirit-birit dan
dinyahidratkan.

a)  Proses
perkumuhan

tidak lancar.

b)  Penyakit sembelit
dan divertikulitis.

Air Minuman,
buah-buahan,
sayuran dan
sup.

a)  Membantu sistem
pencernaan.

b)  Melembapkan
permukaan sistem
pencernaan,
pernafasan dan
membran mukus.

c)   Membantu sistem
perkumuhan.

d)  Mengawal suhu
badan.

e)  Bahan utama dalam
semua cecair tubuh
badan.

f)   Pelarut bagi garam
dan sebatian organik.

Meningkatkan
isi padu darah dan
buah pinggang
akan bekerja ‘lebih
masa’.

a)  Turun berat
     badan.
b)  Rasa dahaga,
     letih dan lesu.
c)   Kulit kering dan

lebam.
165

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Setiap makanan mengandungi lebih daripada satu nutrien.
Kandungan nutrien dalam sesuatu makanan berbeza-beza.
Bagi menentukan kandungan nutrien dalam makanan, ujian
Millon dilakukan untuk protein, ujian iodin untuk karbohidrat,
ujian Benedict untuk glukos dan ujian emulsi untuk lemak.

Ujian Iodin
Tujuan:  Menguji kehadiran karbohidrat
   dalam makanan.

Prosedur:
1. Masukkan dua titis larutan iodin ke
 dalam 2 cm³ larutan kanji di dalam
 satu tabung uji.
2. Perhatikan perubahan yang berlaku.

Pemerhatian: Kanji bertukar warna
   kepada biru tua.

Kesimpulan:  Terdapat karbohidrat dalam kanji.

Ujian Millon
Tujuan:  Menguji kehadiran protein
  dalam makanan.

Prosedur:
1. Masukkan 1 cm³ bahan uji Millon ke
 dalam 2 cm³ larutan  albumin di dalam
 satu tabung uji.
2. Panaskan tabung uji berisi campuran
 itu di dalam kukusan air.
3. Perhatikan perubahan yang berlaku.

Pemerhatian: Mendakan putih yang terhasil bertukar
   menjadi mendakan merah bata apabila
   campuran ini dididihkan.

Kesimpulan:  Terdapat protein dalam larutan albumin.

Radas dan Bahan

Tabung uji

Larutan
iodin 2 cm³

Larutan
kanji

Penitis

(e)  Ujian Nutrien dalam Makanan

Osteoporosis bermaksud tulang
poros. Biasanya, penghidap
mengalami keretakan atau pecah
tulang pinggul.

tahukah
anda?
166

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Ujian Benedict
Tujuan:   Menguji kehadiran glukos
  dalam makanan.

Prosedur:
1. Masukkan 2 cm³ larutan  glukosa ke dalam satu

tabung uji.
2. Panaskan tabung uji berisi campuran itu di dalam air.
3. Perhatikan perubahan yang berlaku.

Pemerhatian:  Mendakan warna merah bata akan
 terbentuk.

Kesimpulan:  Terdapat glukos dalam larutan glukosa.

Ujian Emulsi
Tujuan: Menguji kehadiran lemak dalam makanan.

Prosedur:
1. Tambahkan beberapa titis minyak masak ke

dalam tabung uji berisi eranol.  Goncangkan
campuran itu.

2. Tambahkan sedikit air suling. Goncangkan
 sekali sahaja.
3. Perhatikan perubahan yang berlaku.

Pemerhatian:  Larutan menjadi keruh.

Kesimpulan:  Terdapat lemak dalam minyak

masak berkenaan.
167

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Tajuk uji kaji:                          __________________________________________________________

Tujuan:                                   __________________________________________________________

Pengenalpastian masalah:  __________________________________________________________

Hipotesis:                               __________________________________________________________

Pemboleh ubah:                   __________________________________________________________

Radas dan bahan:                __________________________________________________________

Prosedur:                               __________________________________________________________

Keputusan

Sampel Makanan Bahan Uji Pemerhatian Kesimpulan

Pemerhatian:

Kesimpulan:

Tip

Bahan uji Millon ialah bahan
beracun dan mengandungi
merkuri. Berhati-hati ketika
menjalankan uji kaji Millon.

Keselamatan

(f)  Rekod Hasil Uji Kaji
Yang berikut ialah contoh borang hasil uji kaji yang boleh digunakan untuk merekodkan hasil
uji kaji yang dijalankan.

Nama:……………………… Tingkatan:……………………… Tarikh:………………………
168

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Mendefinasikan pencernaan,
penyerapan dan enzim.

Menerangkan peranan enzim
dalam sistem pencernaan.

Melakarkan dan menamakan
organ-organ utama yang
terlibat dalam proses
pencernaan dan penyerapan.

Menjelaskan proses tindak
balas enzim dalam sistem
pencernaan.

Menghuraikan proses
penyerapan hasil akhir
pencernaan.

Mencadangkan cara yang lebih
berkesan untuk menggalakkan
proses pencernaan bahan
makanan dan penyerapan
nutrien di dalam tubuh badan.

Makanan dan minuman merupakan keperluan asas bagi
manusia. Apakah yang akan berlaku kepada makanan
yang kita makan apabila masuk ke dalam mulut? Bagi
mendapatkan jawapan terhadap persoalan tersebut, kita
perlu mempelajari dan mengkaji proses pencernaan dan
penyerapan yang berlaku di dalam tubuh badan.

(i) Sistem Pencernaan

Pencernaan ialah proses menguraikan molekul makanan
yang kompleks kepada molekul yang lebih ringkas agar
dapat diserapkan oleh tubuh badan. Sistem pencernaan
manusia terdiri daripada salur pencernaan dan organ
seperti hati dan pankreas yang bermula di mulut dan
berakhir di dubur. Pencernaan melibatkan proses mekanikal
dan proses kimia (Rajah 4.4).

(ii) Sistem Penyerapan

Penyerapan ialah proses serapan unit ringkas nutrien melalui vilus ke dalam aliran darah

dan sistem limfa untuk dihantar ke sel tubuh. Proses penyerapan hasil akhir pencernaan

berlaku di usus kecil, manakala penyerapan air dan garam mineral tertentu berlaku di usus

besar. Hasil pencernaan berada antara empat hingga lima jam di dalam usus kecil. Nutrien

akan diserap dan bahan yang tidak diserap akan masuk ke dalam usus besar.

(iii) Enzim

Enzim ialah pemangkin organik yang mengawal atau mempercepat tindak balas kimia

dalam organisma hidup. Enzim dihasilkan oleh mulut, perut, pankreas  dan usus kecil. Enzim

mempunyai fungsi yang berbeza dan bertindak ke atas bahan makanan yang tertentu.

Contohnya, terdapat enzim yang bertindak dalam medium berasid sahaja dan enzim yang

bertindak dalam medium beralkali sahaja.

SIstem Pencernaan dan
penyerapan makanan

Proses Mekanikal
Makanan yang dihancurkan oleh gigi semasa
proses mengunyah menjadi bentuk yang lebih
kecil untuk menambahkan luas permukaan
butir makanan untuk tindakan enzim. Proses ini
juga melibatkan peristalsis untuk menggerakkan
makanan dalam saluran alimentari.

Proses Kimia
Melibatkan penguraian molekul kompleks
yang besar dalam makanan kepada
molekul lebih kecil dan ringkas melalui enzim
pencernaan dengan kehadiran air. Proses ini
dipanggil hidrolisis.

Sistem Pencernaan

(a)  Pencernaan, Penyerapan dan Enzim

Rajah 4.4 Sistem pencernaan makanan.

4.2
STANDARD

PEMBELAJARAN
169

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Mulut

Esofagus

Perut

Duodenum

Usus kecil

Usus besar

Dubur

Jadual 4.3 Jenis dan peranan enzim dalam sistem pencernaan.

Organ Jenis Enzim Pencernaan Peranan Enzim Pencernaan

Mulut Enzim amilase Bertindak ke atas kanji dan menukarkannya kepada
dekstrin dan maltose.

Perut

Enzim pepsin Membantu dalam memecahkan protein menjadi pepton.

Enzim renin
Membantu dalam mencernakan protein susu menjadi
kasein.

Pankreas

Enzim tripsin Memutuskan ikatan pepsida.

Enzim amilase Menguraikan amilum menjadi disakarida.

Enzim disakarase (maltase,
sukrase, laktase)

Menguraikan disakarida menjadi monosakarida.

Enzim lipase Mencerna lemak menjadi asid lemak dan gliserol.

Usus kecil

Enzim erepsinogen Memutuskan ikatan peptide.

Enzim desakarase Menguraikan disakarida menjadi monosakarida.

Enzim lipase Mencernakan lemak menjadi asid lemak dan gliserol.

Enzim enterokinase Mengaktifkan tripsinogen menjadi tripsin.

Rajah 4.6 Urutan aliran makanan.Rajah 4.5 Sistem pencernaan manusia.

Yang berikut merupakan jenis dan peranan enzim dalam
sistem pencernaan (Jadual 4.3).

Terdapat beberapa organ utama dalam proses pencernaan pada manusia (Rajah 4.5 dan
Rajah 4.6).

Mulut

Hati

Dubur

Usus besar

Esofagus

Perut

Hempedu
Pankreas

Kelenjar air liur

Usus kecil

(b)  Peranan Enzim dalam Sistem
 Pencernaan

(c)  Organ-organ Utama dalam Proses Pencernaan

Panjang saluran pencernaan

bagi orang dewasa adalah

antara 7 meter hingga 8 meter.

tahukah
anda?
170

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Bahagian
Salur

Alimentari

pH Kelenjar Rembesan Pencernaan Tindakan Biokimia Catatan

Substrat   Hasil

Mulut 7.0 Kelenjar
air liur

Air liur
Mukus
enzim

Amilase
liur

Kanji Maltosa Pencernaan
karbohidrat.

Perut 1.5 Kelenjar
gaster

Jus gaster
HCI
Enzim

Pepsin Protein Pepton dan
Polipeptida

Pencernaan
protein
bermula.

Renin Kaseinogen Kasein Mengentalkan
susu.

Duodenum 7.8 Hati Hempedu
(alkali)

Tiada Tiada Tiada Mengemulsikan
lemak.

Pankreas Jus
pankreas
Enzim

Lipase Lemak Gliserol dan
asid lemak

Pencernaan
lipid bermula.

Amilase Kanji Maltosa

Tripsin Pepton
Polipeptida

Peptida

Ileum 7.6 Kelenjar
usus

Jus usus
Enzim

Erepsin
(Peptidase)

Peptida Asid amino Proses
pencernaan
menjadi
lengkap.Sukrase Sukrosa Glukosa dan

fruktosa

Maltase Maltosa Glukosa

Laktase Laktosa Glukosa dan
galaktosa

Lipase Lemak Gliserol dan
asid lemak

Jadual 4.4 Tindak balas enzim dalam sistem pencernaan.

Proses tindak balas enzim dalam sistem pencernaan (Jadual

4.4) melibatkan organ-organ berikut:

(i) Mulut

Makanan yang masuk ke dalam mulut akan dikunyah
secara mekanikal kepada saiz yang lebih kecil dan
mudah untuk diuraikan. Semasa mengunyah, makanan
akan bercampur gaul dengan air liur (Rajah 4.7) dan
membentuk gumpalan kecil yang dinamakan bolus. Air
liur ialah sejenis cecair alkali mengandungi mukus yang
bertindak sebagai pelincir untuk memudahkan makanan
ditelan (Rajah 4.7). Air liur juga mengandungi enzim
amilase yang bertindak ke atas kanji dan menukarkannya
kepada dekstrin dan maltosa. Rajah 4.8 menunjukkan
tindak balas amilase ke atas kanji.

Rajah 4.7 Tiga pasang kelenjar
 air liur.

Kelenjar submaksilari

Kelenjar sublingual

Kelenjar parotid

(d)  Proses Tindak Balas Enzim dalam Sistem Pencernaan
171

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Bahagian
Salur

Alimentari

pH Kelenjar Rembesan Pencernaan Tindakan Biokimia Catatan

Substrat   Hasil

Mulut 7.0 Kelenjar
air liur

Air liur
Mukus
enzim

Amilase
liur

Kanji Maltosa Pencernaan
karbohidrat.

Perut 1.5 Kelenjar
gaster

Jus gaster
HCI
Enzim

Pepsin Protein Pepton dan
Polipeptida

Pencernaan
protein
bermula.

Renin Kaseinogen Kasein Mengentalkan
susu.

Duodenum 7.8 Hati Hempedu
(alkali)

Tiada Tiada Tiada Mengemulsikan
lemak.

Pankreas Jus
pankreas
Enzim

Lipase Lemak Gliserol dan
asid lemak

Pencernaan
lipid bermula.

Amilase Kanji Maltosa

Tripsin Pepton
Polipeptida

Peptida

Ileum 7.6 Kelenjar
usus

Jus usus
Enzim

Erepsin
(Peptidase)

Peptida Asid amino Proses
pencernaan
menjadi
lengkap.Sukrase Sukrosa Glukosa dan

fruktosa

Maltase Maltosa Glukosa

Laktase Laktosa Glukosa dan
galaktosa

Lipase Lemak Gliserol dan
asid lemak

Rajah 4.8 Tindak balas amilase ke atas kanji.

Amilase
Kanji Dekstrin + Maltosa

(ii) Esofagus
 Esofagus ialah saluran yang menghubungkan

antara rongga mulut dengan perut. Panjang
esofagus ialah 25 cm. Lidah akan menolak bolus
ke dalam esofagus melalui tindakan menelan.
Ketika proses menelan, epiglottis akan mengawal
makanan daripada masuk ke dalam trakea bagi
mengelakkan tercekik. Sebaik-baik sahaja bolus
masuk, otot esofagus akan mengembang dan
menguncup. Pergerakan kembang dan kuncup
otot secara beritma adalah untuk menolak
makanan sepanjang salur pencernaan. Proses
ini dinamakan peristalsis (Rajah 4.9).

(iii) Perut

Perut ialah organ berongga seperti pundi yang
terletak di sebelah kiri diafragma. Pencerut kardiak
terletak di hujung esofagus yang mengawal jumlah
makanan yang masuk dan menghalang makanan
daripada masuk balik ke esofagus. Pencerut pilorus
yang terletak di bahagian bawah perut mengawal
makanan daripada perut masuk ke duodenum.
Rajah 4.10 menunjukkan kedudukan pilorus dan
pencerut kordiak di perut.

Kelenjar gaster di dalam perut merembes
jus gaster yang mengandungi asid hidroklorik
cair (HC¹), mukus dan enzim pepsin, renim dan
lipase gaster. HC¹ akan meneutralkan amilase
untuk menyediakan satu medium berasid (pH
5-6) bagi tindakan jus gaster dan enzim serta
memusnahkan bakteria yang berbahaya kepada
tubuh badan. Hormon gastrin pula merangsang
penghasilan pepsinogen yang menjadi aktif
apabila bercampur dengan HC¹. Rajah 4.11
menunjukkan tindak balas enzim.

Rajah 4.11 Tindak balas enzim pepsin

dan renin ke atas protein.

Pepsin

Renin

Protein

Kaseinogen

Pepton + Polipeptida

Kasein

Rajah 4.9 Proses peristalsis.

Rajah 4.10 Kedudukan pilorus di dalam

perut.

Esofagus

Otot
dikuncupkan

Otot
diregangkan

Bolus
Makanan

Perut

Enzim lipase kurang memberikan kesan ke atas lemak yang terdapat dalam makanan

kerana enzim ini hanya dirembeskan dalam kuantiti yang sedikit. Makanan yang bercampur

dengan jus gaster akan berubah menjadi bentuk krim yang dinamakan kim.  Kim akan ditolak

masuk ke dalam duodenum. Makanan akan berada di dalam perut antara dua hingga lima

jam bergantung pada jenis makanan. Protein dan lemak akan berada lebih lama di dalam

perut dibandingkan dengan karbohidrat.

Esofagus

Pilorus

Dinding lambung

Tiga lapisan otot polosDuodenum

Pencerut kardiak
172

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Proses penyerapan hasil akhir pencernaan berlaku pada usus kecil (Rajah 4.12, 4.13 dan 4.14).
Air, vitamin dan garam mineral tertentu akan diserap di dalam usus besar. Vilus ialah unjuran
halus berukuran satu milimeter panjang di dinding usus kecil yang membantu dalam proses
penyerapan. Penyerapan berlaku pada bahan berikut.

(e)  Proses Penyerapan

(i) Usus Kecil

Usus kecil merupakan tempat berlakunya proses pencernaan yang paling panjang

dan proses penyerapan makanan. Usus kecil terdiri daripada:

•	  Duodenum (25 cm pertama usus kecil)

•	  Jejunum (bahagian utama usus kecil)

•	  Ileum (bahagian akhir usus kecil)
Pada duodenum pula terdapat hujung saluran pankreas dan saluran hempedu.

Sel epitelium

Disebatikan
semula
menjadi
lemak

Saliran darah

Lakteal Sistem limfa

Asid lemak
+

Gliserol

Vitamin larut lemak
Lemak

+
Limfa

Galaktosa

Sel epitelium Vena portalKapilari darah Hati

Glukosa

Fruktosa

Asid amino

Vitamin larut air

Salur limfa

Lakteal

Rajah 4.13 Keratan rentas usus kecil dan

struktur vilus.

Rajah 4.12 Keratan rentas usus kecil dan struktur vilus.

Rajah 4.14 Struktur vilus dan

mikrovilus.

Vena

Sel epitelium
Lakteal

Arteri

Vilus

Salur limfa

Sel epitelium
173

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Rembesan dari luar usus kecil

Rembesan dari luar usus kecil dihasilkan oleh pankreas dan pundi hempedu. Garam hempedu

dan pigmen hijau yang bersifat alkali dalam pundi hempedu akan mengalir masuk ke

duodenum melalui salur hempedu. Garam hempedu berfungsi membaurkan lemak kepada

titisan halus bagi mengurangkan ketegangan permukaan lemak supaya enzim lipase dapat

bertindak menghasilkan gliserol dan asid lemak. Pankreas yang terletak di bawah perut

menghasilkan jus pankreas yang mengalir masuk ke dalam duodenum melalui saluran

pankreas. Manakala jus pankreas ialah cecair alkali jernih yang mengandungi tiga enzim, iaitu

lipase, tripsin dan amilase. Rajah 4.16 menunjukkan kedudukan hati, pundi hempedu, pankreas

dan duodenum.
Lipase akan menukarkan lemak yang telah

dibaurkan kepada asid lemak dan gliserol.

Tripsin pula bertindak ke atas pepton serta

polipeptida untuk menghasilkan peptida dan

asid amino, manakala amilase bertindak ke atas

kanji yang belum dicernakan di dalam mulut bagi

menghasilkan maltosa. Rajah 4.17 menunjukkan

tindak balas enzim dari luar usus kecil ke atas

pepton, kanji dan lemak.

Amilase

Pepton

Kanji

Polipeptida + Asid amino

Maltosa

Lemak Asid lemak + Gliserol
Lipase

Tripsin

Rajah 4.17 Tindak balas enzim dari luar usus kecil ke atas

pepton, kanji dan lemak.

Rajah 4.16 Kedudukan hati, pundi hempedu,

pankreas dan duodenum.

Hati

Pundi
hempedu

Pankreas

Duodenum

Rektum

Ilium

Jejunum

Usus besar

Duodenum

Dua jenis rembesan membantu dalam
pencernaan di usus kecil (Rajah 4.15),
iaitu:

•	 Rembesan dari luar usus kecil

•	 Rembesan di dalam usus kecil

Rajah 4.15 Bahagian usus kecil.

Bagi tubuh badan yang sihat,
pundi hempedu menghasilkan
lebih kurang 500 ml hingga 1000 ml
cecair hempedu sehari.

tahukah
anda?
174

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Kolon datar

Anus

Sekum Rektum

Kolon
naik Ileum

penyerap Kolon
turun

Umbai cacing

Rajah 4.19 Bahagian usus besar.

(ii) Usus Besar

Usus besar terbahagi kepada tiga bahagian, iaitu kolon, sekum dan rektum. Rajah 4.19

menunjukkan bahagian usus besar. Fungsi utama usus besar ialah menyerap air dan

mengeram bakteria tidak berbahaya.  Bakteria yang berada di dalam usus besar memecahkan

sebahagian bahan yang tidak dicernakan seperti selulosa serta mensintesis menadion dan

kumpulan vitamin B, terutama kobalamin.

Peptidase

Maltase

Sukrase

Laktase

Lipase

Polipeptida

Maltosa

Sukrosa

Laktosa

Lemak

Asid amino

Glukosa

Glukosa + Fruktosa

Asid lemak + Gliserol

Glukosa + Galaktosa

Rajah 4.18 Tindak balas enzim di dalam usus kecil ke atas nutrien.

sud ut
aktiviti
Lakukan aktiviti dalam kumpulan.
Lakarkan proses penyerapan
pada usus besar. Nyatakan fungsi
usus besar. Pamerkan hasil kerja
kumpulan di dalam kelas.

Rembesan di dalam usus kecil (Rajah 4.18) pula mengandungi enzim seperti yang berikut:

•	 Maltase  –  Menukarkan maltosa kepada glukosa.
•	 Laktase  –  Menukarkan laktosa kepada glukosa.
•	 Lipase  –  Bertindak balas ke atas lemak yang belum dicernakan bagi

menghasilkan asid lemak dan gliserol.
•	 Peptidase –  Memecahkan rantaian polipeptida yang belum dicernakan bagi

menghasilkan asid amino.
•	 Sukrosa  –  Menukarkan sukrosa kepada glukosa dan fruktosa.

(iv) Usus Kecil

Usus kecil merupakan tempat berlakunya proses pencernaan yang paling panjang

dan proses penyerapan makanan. Usus kecil terdiri daripada:

•	  Duodenum (25 cm pertama usus kecil)

•	  Jejunum (bahagian utama usus kecil)

•	  Ileum (bahagian akhir usus kecil)
Pada duodenum pula terdapat hujung saluran pankreas dan saluran hempedu.
175

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Rajah 4.20 Kepentingan sistem pencernaan yang sihat.

Oleh itu, penjagaan sistem pencernaan adalah penting bagi memelihara kesihatan
dan kesejahteraan secara menyeluruh. Penjagaan ini bermula dengan mengamalkan
pemakanan yang sihat.

Kita perlu mengambil makanan yang kaya dengan serat seperti sayuran, buah-buahan, bijian
asas dan bijirin. Serat menggalakkan pergerakan bahan makanan melalui sistem pencernaan dan
membolehkan pembuangan bahan kumuh secara konsisten. Diet seimbang yang kaya dengan
serat boleh mengurangkan risiko penyakit yang berkaitan dengan jantung atau kanser kolorektal.
Pengambilan makanan dalam kuantiti yang sederhana dapat mengelakkan tekanan yang terlalu
tinggi pada sistem pencernaan. Makan secara teratur membantu sistem pencernaan berfungsi
dengan sempurna dan berkesan.

1

Kita perlu mengurangkan pengambilan makanan yang diproses seperti makanan segera, gula-gula
dan snek kerana makanan ini mempunyai nutrisi atau fiber yang rendah, dan biasanya mengandungi
lemak tepu, garam dan bahan aditif yang boleh memudaratkan kesihatan tubuh badan.

2

Kita perlu minum air sekurang-kurangnya 2.5 liter air sehari. Air membantu melarutkan sebahagian
besar nutrisi dan menggalakkan pergerakan bahan buangan melalui sistem pencernaan dan
membantu dalam melembutkan bahan kumuh.

4

Kita perlu mengurangkan pengambilan minuman berkarbonat kerana boleh mendatangkan kesan
yang kurang baik kepada tubuh badan. Kandungan gulanya yang tinggi dan perasa tiruan boleh
menjejaskan kesihatan kita.

3

Tekanan atau stres memberikan kesan kepada sistem pencernaan dan boleh mengganggu
keseimbangan pencernaan. Tekanan yang berpanjangan akan menyebabkan penyakit seperti
ulser dan kanser.

5

Pengambilan makanan yang mengandungi nutrien seimbang termasuk air dan pelawas
daripada pelbagai sumber makanan penting bagi memperoleh tahap kesihatan yang
baik. Bagi mengekalkan sistem pencernaan bahan makanan dan penyerapan nutrien di
dalam tubuh badan agar sentiasa baik dan sihat, langkah-langkah dalam Rajah 4.20 perlu
diamalkan, iaitu:

(f)  Kepentingan Sistem Pencernaan yang Sihat
176

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Gambar foto 4.2 Contoh sumber makanan berkhasiat.

Diet bermaksud pengambilan makanan oleh individu
untuk meningkatkan dan memelihara kesihatan tubuh
badan.  Amalan pemakanan berdasarkan Peruntukan Diet
Harian Seimbang yang disarankan adalah berdasarkan

Piramid Makanan.

Diet Seimbang

Diet seimbang pula bermaksud pengambilan makanan yang
mengandungi semua nutrien seperti protein, karbohidrat,
lemak, garam mineral, vitamin, air, dan pelawas dalam

kuantiti yang diperlukan oleh tubuh badan. Gambar foto 4.2

menunjukkan contoh sumber makanan berkhasiat.

DIet SeImbang

(a)  Diet dan Diet Seimbang
 Menjelaskan maksud diet dan

diet seimbang.
 Menerangkan faktor yang

mempengaruhi pengambilan
diet individu.

Menerangkan konsep Piramid
Makanan dan kegunaannya.

Menghuraikan kepentingan
pengambilan diet yang
seimbang berpandukan Piramid
Makanan.

Menyediakan maklumat
pengambilan makanan harian
kendiri.

Menilai dan merumuskan corak
pengambilan makanan harian
kendiri borang yang disediakan.

Mencadangkan menu yang
sesuai untuk pelbagai kumpulan
individu berdasarkan diet
seimbang.

4.3

Buah-buahan dan
sayur-sayuran

Daging, ikan dan
pilihan lain

Lemak dan gula

Roti, bijirin dan
kentang

Susu dan produk
tenusu

STANDARD
PEMBELAJARAN
177

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Setiap individu perlu mengambil makanan dengan keperluan nutrien yang berbeza-beza.  Cara
pengambilan makanan seseorang individu dipengaruhi oleh faktor seperti yang tersenarai
dalam Jadual 4.5.

Jadual 4.5 Faktor yang mempengaruhi pengambilan diet.

Faktor Huraian dan Contoh

1.  Keperluan Fisiologi Pengambilan makanan untuk mengawal kesihatan yang baik
bergantung pada keperluan fisiologi setiap individu seperti umur,
jantina, saiz badan, aktiviti yang dijalankan dan tahap kesihatan.
•	 Umur

a) Kanak-kanak dan remaja memerlukan nutrien pembina tubuh
badan untuk proses tumbesaran.

b) Orang dewasa dan remaja yang aktif memerlukan lebih
nutrien pembekal tenaga.

c) Golongan tua memerlukan nutrien untuk memelihara
kesihatan, vitamin dan mineral untuk pertahanan tubuh.

•	 Jantina
a) Kaum wanita memerlukan ferum yang lebih untuk

menggantikan kehilangan darah melalui haid dan bersalin.
b) Kaum lelaki memerlukan makanan pembekal tenaga  yang

lebih kerana mereka lebih aktif dan mempunyai lebih tisu otot.
•	 Saiz badan
     Individu yang mempunyai saiz tubuh badan yang besar

memerlukan lebih makanan pembekal tenaga.
•	 Aktiviti harian

Individu yang aktif memerlukan makanan pemberi tenaga
dan pembina tubuh kerana aktiviti yang dijalankan lebih
menggunakan tenaga berbanding dengan seseorang yang
kurang aktif.

•	 Tahap kesihatan
Seseorang pesakit memerlukan diet tertentu bergantung kepada
tahap kesihatan dan nasihat doktor.

2.   Pendidikan Pengetahuan terhadap pemilihan diet dan mempunyai ilmu
mengenal pola pemakanan yang sihat menjadikan seseorang lebih
prihatin untuk menjaga kesihatan. Selepas mempelajari jenis dan
fungsi nutrien, seseorang itu akan prihatin terhadap diet yang dipilih.

3.  Geografi Diet dipengaruhi oleh iklim dan kemudahan infrastruktur. Iklim di
Malaysia sesuai untuk menghasilkan sumber makanan seperti
beras, kelapa dan pisang. Beras dan hasil beras menjadi sumber
utama sajian harian masyarakat Malaysia.

(b)  Faktor yang Mempengaruhi Pengambilan Diet
178

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Faktor Huraian dan Contoh

4.  Pendapatan keluarga Pendapatan keluarga mempengaruhi pemilihan makanan mengikut
kemampuan masing-masing. Keluarga yang berpendapatan
rendah masih mampu mengamalkan diet sihat melalui penyediaan
makanan seimbang. Ikan siakap yang mahal boleh digantikan
dengan ikan sardin.

5.  Budaya Kebudayaan pelbagai kaum yang terdapat di Malaysia mempengaruhi
pemilihan makanan dalam sajian harian.  Perayaan yang disambut
oleh pelbagai kaum turut membezakan jenis makanan yang menjadi
hidangan.

a) Makanan istimewa orang Melayu pada hari raya seperti ketupat,
lemang dan nasi impit yang boleh dimakan bersama-sama dengan
rendang, serunding atau kari turut digemari oleh kaum lain.

b) Salad sayuran beraneka jenis dan warna bernama “Loh Sang”
dimakan pada malam Tahun Baru Cina.

c) Pada hari Deepavali pula kaum India akan menghidangkan
makanan seperti tosai, idli, nasi berwarna-warni yang dihidangkan
bersama-sama dengan kari.

d) Kaum Iban di Sarawak akan menghidangkan 'Manuk Pan Suh'
atau ayam yang dimasak di dalam buluh sebagai hidangan di hari
Gawai.

e) Kaum Kadazan akan menghidangkan Men Hinava, Noon Som
Bosou sebagai hidangan di hari kaamatan.

6.  Agama Perbezaan agama mempengaruhi pemilihan diet seseorang.  Setiap
agama mempunyai pantang larangnya sendiri.

a) Agama Buddha dan Hindu menggalakkan amalan diet vegetarian
tulen atau vegetarian lakto. Diet ini mengandungi makanan protein
daripada sumber tumbuhan seperti kacang soya dan hasilnya
bagi menggantikan sumber protein haiwan.

b) Agama Islam pula melarang umatnya memakan daging khinzir
dan minum minuman keras.

7.  Keperluan sosial Keperluan sosial di negara kita telah mengubah corak pengambilan
diet. Makanan dan minuman menjadi semakin penting dalam
kebanyakan upacara seperti hari jadi, hari ulang tahun perkahwinan,
perayaan agama dan budaya.
a) Pelbagai jenis makanan bagi kaum yang berbeza menjadi

kegemaran kaum lain seperti nasi lemak, nasi kerabu, nasi
dagang, tosai, dim sum dan sebagainya.

b) Ahli korporat melayani pelanggannya makan di restoran atau hotel.
c) Bertukar-tukar juadah ke rumah jiran untuk mengeratkan

hubungan kejiranan juga mempengaruhi diet.

8.  Kemajuan teknologi Kemajuan teknologi bukan sahaja memudahkan cara penyediaan
makanan tetapi juga telah mengubah corak pengambilan diet
generasi kini.
a) Alat penjimat masa seperti ketuhar gelombang mikro, pengisar,

pengadun dan sebagainya menjadikan kerja memasak menjadi
lebih mudah, cepat dan bersih.

b) Makanan segera, makanan sejuk beku dan makanan kering turut
menjadi pilihan.

contoh

SELAMAT HARI JADI
179

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Piramid makanan ialah satu panduan bagi pemilihan makanan. Kegunaan piramid makanan
adalah untuk membantu seseorang mengamalkan pemilihan makanan yang sihat dalam
kuantiti yang disyorkan. Pengambilan makanan yang sihat akan membolehkan tubuh badan
dan otak berfungsi dengan baik. Pengambilan makanan perlu dipelbagaikan kerana tiada
makanan yang boleh membekalkan kesemua nutrien yang diperlukan oleh tubuh badan.
Piramid makanan mengandungi contoh kumpulan makanan, bilangan hidangan dan
kandungan nutrien.

ARAS 4 (Makan sedikit)
Terdiri daripada makanan yang kaya dengan lemak, minyak dan gula

serta dimakan dalam jumlah yang sangat sedikit.

ARAS 3 (Makan sederhana)
Kaya dengan protein, vitamin B kompleks, ferum, zink dan magnesium.

Pengambilan makanan disyorkan dua hidangan sehari. Contohnya,
daging rendah lemak, tempe, ikan, ayam, kacang soya, susu,

dadih dan keju. Ayam, daging, telur (½ - 2 sajian), ikan 1 sajian,
kekacang (½ - 1 sajian).

ARAS 2 (Makan banyak)
Kaya dengan garam mineral, vitamin dan pelawas. Terdiri

daripada sayur-sayuran dan buah-buahan. Pengambilan
makanan dalam kumpulan ini disyorkan lima sajian (2

buah-buahan, 3 sayuran).

ARAS 1 (Makan secukupnya)
Membekalkan vitamin, garam mineral, pelawas,

sedikit protein, dan kaya dengan karbohidrat
kompleks. Makanan dalam kumpulan ini

diambil sebanyak 4–8 hidangan sehari.
Contohnya, nasi, bubur, roti, mi, mihun,

biskut, pasta, bijirin sarapan, capati,
tosai, ubi keledek, keladi dan kentang.

(c)  Piramid Makanan

Piramid Makanan membantu kita untuk merancang diet. Kita seharusnya bijak memilih
makanan harian kendiri yang dapat memenuhi kriteria seperti yang dicadangkan dalam
Jadual 4.6.

Rajah 4.21 Piramid Makanan.
180

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Jadual 4.6 Jadual perancangan diet berasaskan Piramid Makanan.

Aras Kumpulan
Makanan

Contoh Makanan Sajian Harian Contoh Satu Sajian

Aras 1 Bijirin, hasil bijirin
serta ubi-ubian.

Mi, roti, nasi, pasta,
capati, tosai, emping
jagung, kentang dan
keledek.

4–8 sajian
(makan
secukupnya
daripada
kumpulan ini)

a) 1 cawan bubur nasi

b) 1 keping roti

c)  ½ cawan nasi

d)  ½ cawan pasta/mi/mihun

e) 1 biji kentang

f) 1 keping biskut bijirin

Aras 2 Buah-buahan dan
sayur-sayuran.

Jambu batu,
belimbing, nanas,
betik, tembikai, kubis,
bayam kangkung,
sawi.

3–5 sajian
(makan
banyak
daripada
kumpulan ini)

a) 1 biji oren

b) 1 biji pisang

c) 1 hiris betik/nanas/tembikai

d) ½  cawan sayuran hijau

e) ½ cawan sayur buah/
berubi

Aras 3 Ikan, ayam,
daging, karangan
laut dan kekacang.

Ikan bawal, ikan
kembung, ayam,
daging lembu,
sotong, udang,
ketam, telur, kacang
soya, kacang dal
dan kacang tanah.

2–3 sajian
(makan secara
sederhana)

a) 1 ekor ikan kembung

b) 1 ketul peha ayam

c) 1 ketul daging tanpa lemak
(saiz 1” x 2”)

d) 5 camca besar ikan bilis
tanpa kepala

e) 1 biji telur

f) 1 camca udang kecil tanpa
kulit

g) 1 keping tauhu

h) 1 keping tempe

i) 2 camca besar mentega
kacang

j) ½  cawan kacang

k) ½ cawan kekacang kering

Susu, dadih dan
keju.

Susu, dadih dan keju
kecuali mentega dan
krim.

1–2 sajian
(makan secara
sederhana)

l)   1 gelas susu rendah lemak

m) 1 cawan dadih

n)  1 keping keju

Aras 4 Lemak, minyak,
garam dan gula.

Minyak kelapa
sawit, minyak
jagung, minyak
kacang, mentega,
krim dan minuman
berkarbonat.

15–30 gram
(makan sedikit
sahaja)
181

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Lakukan aktiviti dalam kumpulan. Gunakan teknik "Think-Pair-Share" untuk mengenal pasti dan
membincangkan pengambilan makanan harian kendiri. Fikir secara sendirian dan berbincang dengan
pasangan. Kemudian, dalam kumpulan bentangkan apa-apa yang difikirkan mengenai pengambilan
makanan harian kendiri. Rakan lain boleh menyoal. Kumpulkan maklumat berikut:

a) Kepentingan mengamalkan diet seimbang dalam pengambilan makanan.
b) Makanan yang perlu diambil dalam kuantiti yang banyak.
c) Apakah kesan amalan pemakanan yang tidak sihat?

Lengkapkan borang maklumat makanan harian kendiri dalam jadual di bawah bagi mengenal pasti
pengambilan diet anda sama ada menepati diet seimbang seperti yang telah disarankan atau tidak.

sud ut
aktiviti

Nama:          __________________________________________________________

Umur:  __________________________________________________________

Tinggi: __________________________________________________________

Berat Badan: __________________________________________________________

Sajian Menu Diet Seimbang Anda Jumlah Hidangan

Sarapan Pagi

Minum Pagi

Makan Tengah Hari

Minum Petang

Makan Malam

Penilaian

__________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________

Rumusan

__________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________
182

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Pengambilan makanan mengikut diet yang seimbang membantu dalam menjamin kesihatan
yang baik dan berkualiti. Diet seimbang menjadikan tubuh badan bertenaga dan sihat,
tumbesaran menjadi sempurna, wajah akan menjadi lebih berseri dan ceria, selera makan
yang baik dan sistem pencernaan serta perkumuhan menjadi lancar. Punca utama serangan
penyakit diabetes, gangguan kardiovaskular, anemia, tekanan darah tinggi, kanser, strok,
dan sebagainya adalah kerana pengambilan makanan yang tidak sempurna dan tidak
berkhasiat serta kurang mengamalkan senaman. Corak pengambilan makanan yang
teratur sepatutnya dimulakan dari kanak-kanak lagi. Yang berikut merupakan kepentingan
pengambilan diet yang seimbang.

Rajah 4.21  Kepentingan pengambilan diet seimbang.

(i)   Memastikan Tumbesaran Seimbang

Tubuh badan menerima semua keperluan zat untuk membina badan yang kuat dan sihat.
Contohnya, bayi memerlukan lebih banyak protein untuk tumbesaran, iaitu 2 g protein
bagi setiap kilogram berat badan. Apabila meningkat ke alam kanak-kanak, keperluan
proteinnya turut bertambah dan memerlukan 35 g protein untuk tumbesaran dan
pembinaan sel-sel badan serta lebih karbohidrat dan lemak untuk menghasilkan tenaga
yang mencukupi.

(ii)   Mencegah Masalah Kekurangan Nutrien

Pengambilan makanan yang mempunyai nutrien yang lengkap, air dan pelawas dalam
kuantiti yang diperlukan oleh tubuh badan akan membantu menjadikan kita sentiasa sihat
dan mempunyai daya tahan menghadapi sebarang jangkitan penyakit.

(iii)  Mengekalkan Berat Badan yang Normal

Kita perlulah mengambil makanan dalam kuantiti yang sederhana tetapi cukup khasiat
yang diperlukan oleh badan. Pengawalan dalam pengambilan makanan mengikut diet
seimbang mengelak seseorang menjadi obesiti yang boleh mengakibatkan penyakit
seperti diabetes, darah tinggi dan jantung.

(iv)  Mengurangkan Risiko Penyakit Berkaitan Pemakanan

Pengambilan makanan berkhasiat disarankan untuk memastikan kita sentiasa sihat dan
bebas daripada pelbagai penyakit berbahaya. Pengambilan makanan seimbang dalam
diet seharian dapat membantu mengurangkan risiko beberapa penyakit seperti kanser,
serangan jantung, tekanan darah tinggi, lebihan kolesterol, osteoporosis dan diabetes.
Pengambilan banyak buah-buahan dan sayur-sayuran diikuti diet rendah lemak
dan mengambil produk tenusu boleh mengurangkan risiko tekanan darah tinggi dan
menstabilkan tekanan darah, sekali gus mengurangkan risiko terhadap penyakit jantung.

(v)   Memastikan Perkembangan Mental yang Sihat

Kekurangan zat makanan yang tertentu boleh menjadikan mental seseorang tidak cukup
cerdas atau mudah letih. Keadaan ini menjadikan seseorang gagal berfikir dengan efektif
untuk menyelesaikan masalahnya berbanding dengan seseorang yang memperoleh diet
yang seimbang dalam pengambilan makanannya. Pemakanan seimbang menjadikan
mental kita lebih stabil dan berdaya tahan.

(d)  Kepentingan Pengambilan Diet Seimbang
183

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Rajah 4.22 menunjukkan tip diet seimbang yang boleh membantu kita untuk membuat pemilihan

makanan.

TIP
DIET

SEIMBANG

Pilihlah makanan yang
mengandungi bijirin penuh
sekurang-kurangnya separuh
daripada kumpulan bijirin yang
diambil. Utamakan roti, biskut dan
produk bijirin yang tinggi serat
untuk sarapan pagi seperti oat.

Makan Nasi dan Produk Bijirin
Secukupnya

Tingkatkan pengambilan susu
dengan menambahkan produk
susu yang rendah gula semasa
menyediakan minuman.
Gantikan susu pekat manis
dengan susu rendah lemak
sama ada dalam bentuk cecair
atau susu tepung.

Ambil Susu dan Produk
Tenusu Secukupnya

Dalam setiap hidangan,
makan pelbagai jenis
sayuran dan buah-buahan.
Sekurang-kurangnya tiga
sajian sayur-sayuran dan dua
sajian buah-buahan setiap
hari. Makan sayur-sayuran
berdaun hijau tua seperti sawi
dan kailan bersama-sama
dengan batangnya. Sayur
yang pelbagai warna diambil
semasa makan tengah hari
dan makan malam.

Makan Banyak Buah-Buahan
dan Sayur-Sayuran Setiap Hari

Makan satu sajian ikan setiap
hari yang terdiri daripada
pelbagai jenis ikan. Kurangkan
pengambilan udang, ketam dan
kerang-kerangan. Makanlah
daging, ayam dan telur secara
sederhana. Masaklah dengan
cara membakar, mengukus atau
merebus bagi mengurangkan
lemak. Pilihlah pelbagai
jenis kekacang dan dal serta
produknya seperti tempe dan
juga tauhu.

Makan Ikan, Daging, Ayam, Telur
dan Kekacang Secara Sederhana

Elakkan makanan yang
mempunyai asid lemak tepu.
Biasanya makanan ini terdapat
dalam jumlah yang tinggi
seperti keju, kulit ayam, daging
berlemak, susu penuh krim,
dadih, kek dan kuih-muih.
Pengambilan yang berlebihan
meningkatkan jumlah kolesterol
dan mengakibatkan penyakit
kronik seperti lemah jantung,
diabetes, tekanan darah tinggi
dan kanser.

Kurangkan Pengambilan Minyak
Tepu dan Kolesterol

Kurangkan pengambilan
makanan yang tinggi garam
seperti ikan masin, telur asin,
sayur asin, kerepek dan
keropok, makanan diproses
seperti sosej, bebola daging,
nuget, dan burger, juga
makanan manis seperti gula.
Pengambilan garam, gula dan
sos merupakan punca pelbagai
penyakit yang berbahaya.

Kurangkan Pengambilan
Garam, Gula dan Sos

Rajah 4.22 Tip diet seimbang.
184

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Peruntukan DIet HarIan
yang DIsarankan dan
Indeks JIsIm Badan

Peruntukan Diet Harian yang Disarankan atau Recommended
Dietry Allowance (RDA) ialah satu jadual yang menunjukkan
tahap keperluan nutrien harian oleh individu yang sihat
mengikut jantina, umur, ibu mengandung dan ibu yang
menyusukan anak. Pengetahuan tentang RDA membolehkan
seseorang merancang diet seimbang dan mengamalkan
pemakanan yang sihat.

Peruntukan Diet Harian yang disarankan di Malaysia
telah diubah suai berpandukan RDA Food and Agriculture
Organization (FAO) dan World Health Organization (WHO).
Walau bagaimanapun, Peruntukan Diet yang Disarankan  ini
adalah lebih rendah kerana saiz badan penduduk Malaysia
secara puratanya lebih kecil berbanding dengan penduduk
di negara barat.

RDA dapat digunakan sebagai alat pengukur untuk menilai
kuantiti sesuatu makanan berhubung dengan kesihatan.
Sebagai contoh, bagi seorang kanak-kanak yang menghidapi
penyakit anemia dan menerima rawatan, dietnya harus
mengandungi vitamin B6 dan B12 yang mencukupi. Dengan
itu, kuantiti makanan dalam dietnya yang disediakan perlu
mengikut keperluan vitamin yang dicadangkan dalam RDA,
iaitu 300 mg. Rajah 4.23 menunjukkan kegunaan peruntukan
diet harian yang disarankan.

Rajah 4.23 Kegunaan peruntukan diet harian.

Bahan rujukan kepada
individu dan pakar
pemakanan semasa
merancang menu harian.

Sebagai alat pengukur untuk menilai kualiti sesuatu bahan
makanan berdasarkan ketumpatan nutrien dalam makanan
tersebut dan kaitannya dengan kesihatan.

Panduan kepada industri
makanan membuat label,

iaitu memberikan maklumat
makanan pada bungkusan
makanan produk mereka.

Panduan kepada penggubal polisi dalam bidang pemakanan
dan pertanian untuk menjamin bekalan makanan penduduk
sesebuah negara agar mencukupi.

(a)  Peruntukan Diet Harian yang Disarankan

Mengenal pasti maksud dan
kegunaan Peruntukan Diet
Harian yang disarankan.

Membandingkan keperluan
kalori mengikut kumpulan
umur, jantina dan golongan
tertentu merujuk kepada Jadual
Komposisi Makanan.

Mengira nilai tenaga yang
terdapat dalam makanan.

Mengenal pasti maksud dan
kegunaan Indeks Jisim Badan.

Mengukur berat badan unggul
menggunakan carta BMI.

Mengira tahap Indeks Jisim
Badan individu dengan betul
menggunakan formula BMI

Mentafsir berat badan individu
berdasarkan maklumat

yang disediakan.
 Mencadangkan cara untuk

mengatasi masalah berat
badan yang berlebihan.

4.4

KEGUNAAN PERUNTUKAN
DIET HARIAN YANG

DISARANKAN

STANDARD
PEMBELAJARAN
185

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Catatan: 1. Pengambilan yang disarankan berdasarkan penyerapan 10% ferum.

2. Disebut µg retinol equivalent (RE). 1RE = 1 µg retinol atau 6 µg B – karoten.

3. Niacin equivalent (NE) ialah 1 mg niasin atau 60 mg triptofan dalam diet.

(Sumber: Komposisi Zat dalam Makanan Malaysia, edisi keempat, 1997. IMR: Kuala Lumpur)

sud ut
aktiviti
Berpandukan contoh RDA yang disarankan dalam Jadual 4.7, cuba anda kenal pasti tenaga

yang diperlukan oleh diri anda sendiri. Kenal pasti setiap lajur dalam jadual tersebut.

Jadual 4.7 Contoh Peruntukan Diet Harian yang Disarankan untuk kegunaan di Malaysia.

Perkara Umur
Berat
tubuh

Tenaga
(kkal)

Protein
(g)

Kalsium
(mg)

Ferum
(mg)

Vitamin
A (µg

RE)

Tiamina
(µg)

Riboflavin
(mg)

Niasin
(mg)

Asid
Folik
(µg)

Vitamin
B12
(µg)

Asid
Askorbik

(mg)

Bayi <1
13-

112/kg
1 360

2.3-
2.0/kg

23

550
450

10
10

200
250

0.4
0.5

0.6
0.8

6.6
9.0

50
100

0.3
0.9

20
20

Kanak-kanak 3 – 6
7 – 9

1830
2190

29
35

450
450

10
10

300
400

0.7
0.9

1.1
1.3

12.1
14.5

100
100

1.5
1.5

20
20

Remaja: Lelaki 10 – 12
13 – 15
16 – 19

2600
2450
2580

43
53
54

650
650
500

10
18
18

575
725
750

1.0
1.0
1.0

1.6
1.5
1.5

17.2
16.2
17.0

100
200
200

2.0
2.0
2.0

20
30
30

Remaja
Perempuan

10 – 12
13 – 15
16 – 19

2350
2200
2100

41
53
54

650
650
500

10
24
28

575
725
750

0.9
0.9
0.8

1.4
1.3
1.3

15.5
14.5
13.9

100
200
200

2.0
2.0
2.0

20
30
30

Dewasa Lelaki
(sederhana

aktif)

20 -39
40 – 49
50 - 59

>60

55
55
55
55

2530
2400
2280
2020

53
53
53
53

450
450
450
450

9
9
9
9

750
750
750
750

1.0
1.0
0.9
0.8

1.5
1.4
1.4
1.2

16.7
15.8
15.0
13.0

200
200
200
200

2.0
2.0
2.0
2.0

30
30
30
30

Dewasa
Perempuan
(sederhana

aktif)

20 -39
40 – 49
50 -59

>60

50
50
50
50

2000
1900
1800
1600

41
41
41
41

450
450
450
450

28
28
9
9

750
750
750
750

0.8
0.8
0.8
0.8

1.2
1.2
1.2
1.2

13.0
13.0
13.0
13.0

200.
200
200
200

2.0
2.0
2.0
2.0

30
30
30
30

Ibu
mengandung

Trimester
pertama
Trimester

kedua
Trimester

ketiga

150
+350
+350

_
+13
+13

_
+750
+750

_
_
_

_
_
_

_
+0.2
+0.2

_
+0.2
+0.2

_
+2.3
+2.3

_
+200
+200

_
+1.0
+1.0

_
20
20

Ibu
menyusukan

anak

Enam bulan
pertama +550 +24 +750 _ +450 +0.2 +0.3 +3.6 +100 +0.5 +20

Jadual 4.7 menunjukkan maklumat yang bertujuan untuk menggalakkan pemakanan yang

baik dalam kalangan penduduk di Malaysia dan mengekalkan tahap kesihatan yang baik.

Sebelum jadual ini dapat digunakan untuk mengira nilai nutrien dan tenaga dalam sesuatu

makanan, maklumat berikut perlu dikenal pasti terlebih dahulu.

(b)  Jadual Komposisi Makanan
186

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Jenis
makanan
yang telah
dimasak

%
Bahagian
yang
boleh
dimakan

Komposisi garam mineral

Kkal
Tenaga

g
Air

g
Protein

g
Lemak

g
CHO

g
Serabut

g
Abu

mg
Ca

mg
P

mg
Fe

mg
Na

mg
K

mg
Retinol

µg
Karoten

µg
RE

mg
B1

mg
B2

mg
Niasin

vit.
C

Bawal hitam
berlada

70 242 53.9 24,3 14.4 3.3 0.0 4.7 47 447 2.2 187 236 70 9 71 0.40 0.17 0.6 0.0

Kari kambing 94 139 50.2 11.7 10.1 0.5 1.4 1.5 60 140 2.6 142 136 72 0 72 0.05 0.15 0.1 0.0

Sandwich tuna 100 174 53.6 20.2 1.1 20.9 2.4 1.8 85 141 0.7 490 240 35 124 56 0.08 0.15 2.7 0.6

Kuih ketayap 100 216 54.0 4.2 7.9 32.1 1.1 0.8 17 43 5.5 47 331 50 0 50 0.06 0.11 2.4 0.0

(Dipetik dan diubah suai daripada buku Komposisi Zat dalam Makanan, edisi keempat, 1997. IMR, Kuala Lumpur)

Komposisi nutrien bagi setiap 100 g bahagian yang boleh dimakan

Jadual 4.8 Komposisi nutrien.

Kiraan nilai tenaga dalam makanan bermula dengan mengenal pasti berat makanan
dan % E.P. Pengiraan tenaga hanya melibatkan tiga nutrien sahaja, iaitu protein, lemak dan
karbohidrat. Contoh 1 hingga 3 menunjukkan cara mengira nilai tenaga bagi makanan tertentu
dan hidangan harian.

Contoh 1

(i) 100 g EP belimbing mengandungi nilai tenaga:

Karbohidrat

5.0 g  17 kJ = 85 kJ

Protein

0.7 g  17 kJ = 11.9 kJ

Lemak

0.1 g  38 kJ = 3.8 kJ

(ii)    Jumlah tenaga bagi 100 g belimbing manis

=   Nilai tenaga karbohidrat + Nilai tenaga protein + Nilai tenaga lemak

=  85 kJ  11.9 kJ  3.8kJ

=  100.7 kJ

Kira nilai tenaga bagi 100 g belimbing manis. E.P belimbing manis ialah 100%.
100 gram belimbing manis mengandungi:
  5.0/g karbohidrat
  0.7/g protein
  0.1/g lemak

Petunjuk:
Mg = miligram
mJ = megajoule
Ug = mikrogram
E.P = bahagian yang boleh dimakan (Edible Portion)
R.E = Retinol equivalent
N.E = Niacin equivalent
Kkal = kilokalori

(c)  Nilai Tenaga dalam Makanan
Nilai tenaga dalam makanan ialah kuantiti tenaga yang terdapat dalam makanan untuk
melakukan aktiviti. Bagi mengira nilai tenaga dalam makanan, kita menggunakan Jadual
Komposisi Nutrien seperti dalam Jadual 4.8.
187

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

(i)  93.6 g ayam goreng mengandungi:

Karbohidrat

Protein

Kira nilai tenaga bagi seketul ayam goreng 120 g dengan EP 78%.

Kirakan EP dahulu =    78   120 g = 93.6 g
                                     100
Kirakan nilai tenaga pada bahagian yang boleh dimakan sahaja, iaitu 93.6 g.
100/g ayam goreng mengandungi:
3.2/ karbohidrat
20.2/g protein
17.9/g lemak

(i) 100 g betik mengandungi:

=  73 g

(ii)    73 g EP betik mengandungi nilai tenaga:

Karbohidrat

Protein

Lemak

(iii)    Jumlah nilai tenaga bagi 100 g betik

= Nilai tenaga karbohidrat + Nilai tenaga protein + Nilai tenaga lemak

= 88.11 g  18.615 g  2.774 g

= 109.499 kJ

Contoh 3

Kira nilai tenaga bagi 100 g betik.  EP betik ialah 73%.
100 g EP betik mengandungi:
  7.1/g karbohidrat
  1.5/g protein
  0.1/g lemak

Contoh 2

 100 g
73

100

 7.1 g  17 kJ = 88.11 kJ    = 73
100

 0.1 g  38 kJ = 2.774 kJ = 73
100

 1.5 g  17 kJ = 18.615 kJ = 73
100

 3.2 g  17 kJ = 50.9184 kJ
 =

93.6
100

 20.2 g  17 kJ = 321.4224 kJ =
93.6
100
188

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Lemak

(ii) Jumlah nilai tenaga bagi 120 g ayam goreng

= Nilai tenaga karbohidrat  Nilai tenaga protein  Nilai tenaga lemak

=  50.9184 kJ  321.4224 kJ  636.6672  =  1 009.008  kJ

= 1 009.01 kJ

 17.9 g  38 kJ = 636.6672 kJ =
93.6
100

Lakukan aktiviti ini dalam kumpulan. Secara individu, hitungkan nilai tenaga bagi sebiji pau ayam

berdasarkan jadual di bawah.

Nama
makanan

Berat
makanan

(g)

% E.P
Komposisi nutrien pada setiap 100 g bahagian yang boleh dimakan

Tenaga
(kkal)

Air
(g)

Protein
(g)

Lemak
(g)

CHO
(g)

Serabut
(g)

Abu
(g)

Tepung
gandum

500 100 352 12.7 12.6 12.6 73.2 0.0 0.5

Marjerin 20 100 732 15.2 0.7 0.7 1.6 0.0 2.2

Daging
dada ayam

325 24 151 70.9 18.4 18.4 1.9 0.0 1.0

Adakah jawapan anda sama dengan ahli kumpulan? Bincangkan. Senaraikan menu untuk sehari
bagi diri anda.

(i)  Kirakan jumlah tenaga yang dibekalkan oleh makanan yang dimakan dalam setiap sajian.
Tunjukkan pengiraan bagi setiap nilai tenaga yang diperoleh.

(ii)  Adakah nilai tenaga yang dibekalkan sesuai dengan keperluan tenaga mengikut Peruntukan
Diet Harian yang Disarankan?

(iii) Bincangkan jawapan ahli kumpulan dengan guru anda.

Indeks Jisim Badan atau Body Mass Index
(BMI) merupakan formula untuk menilai berat
badan dan berkait rapat dengan ketinggian
seseorang.  BMI merupakan pengukuran tidak
langsung komposisi badan yang berkaitan
dengan kandungan lemak dalam badan dan
ketinggian seseorang.  Seseorang individu boleh
menggunakan BMI untuk mengetahui berat
ideal dan tahap risikonya (Rujuk Jadual 4.9).

Jadual 4.9 Klasifikasi Berat Badan Orang Dewasa

Asia Mengikut Indeks Jisim Badan (BMI).

Klasifikasi Indeks Jisim Badan
(BMI)

Kurang berat badan Kurang daripada 18.5

Berat normal 18.5 – 24.9

Lebih berat badan Lebih 23

Risiko 23.1 – 24.9

Obes kelas 1 22.9 – 29.9

Obes kelas 2 Lebih 30

(d)  Indeks Jisim Badan

(* Sumber: WHO/IASO/IOTF, 2000.)

sud ut
aktiviti
189

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Pengiraan BMI adalah seperti yang berikut:

Contoh pengiraan:

Berat badan anda ialah 66 kg dan tinggi ialah 170 m.

Setelah mendapat keputusan BMI, anda bolehlah membandingkan nilai BMI tersebut
dengan Jadual 4.9 bagi menentukan kategori anda. Catatkan keputusan anda dalam jadual
berikut.

Indeks Jisim Badan (BMI) =
 Berat (kg)

Tinggi (m)  Tinggi (m)

= 22.8

Indeks Jisim Badan (BMI) =
      Berat (kg)

Tinggi (m)  Tinggi (m)

66 kg

1.7 m  1.7 m
=

BMI anda BMI Status Komen

Kurang
daripada 15

Kurang berat badan
keterlaluan

Anda terlalu kurang berat badan
dan perlu menambahkan berat
yang ideal.

18.5 – 24.9 Kurang berat
Anda perlu menambahkan sedikit
lagi berat badan anda.

18.5 – 24.9 Unggul/sesuai
SYABAS, terus amalkan
pemakanan sihat dan
amalkan senaman.

25.0 – 29.9 Berat badan berlebihan
Anda berisiko tinggi. Amalkan diet
seimbang dan senaman.

Lebih 30 Gemuk/obesiti
Anda amat berisiko tinggi.
Amalkan diet seimbang dan
senaman yang berterusan.

(e)  Pengiraan Indeks Jisim Badan
190

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Rajah 4.24 Cara mengatasi berat badan berlebihan.

Jika kita tergolong dalam golongan yang mempunyai berat badan berlebihan, saranan berikut
merupakan cara untuk mengurangkan berat badan yang berlebihan.

Mengambil Sarapan
Pengambilan sarapan dapat
membekalkan nutrisi dan
tenaga untuk meningkatkan
kemampuan otak melakukan
aktiviti pada waktu pagi
seperti belajar.

Makan Secara Teratur
Pastikan jumlah makan
sekurang-kurangnya tiga
kali sehari, iaitu sarapan,
makan tengah hari dan
makan malam.

Banyakkan Pengambilan
Makanan Berserat
Serat sangat penting untuk
menurunkan paras kolesterol
dan melancarkan sistem
pencernaan.

Amalkan Senaman
Bersenam membolehkan
tubuh badan menjadi cergas.
Apabila berjalan kaki sekurang-
kurangnya 5 km sehari, ini
dapat membantu menurunkan
berat badan dan tubuh badan
menjadi sihat.

Minum Air Secukupnya
Minum air yang cukup dapat
mengelakkan daripada makan secara
berlebihan.  Kita disarankan minum air
sebanyak 6–8 gelas air sehari.

(f)  Cara Mengatasi Berat Badan Berlebihan

CARA
MENGATASI

BERAT BADAN
BERLEBIHAN
191

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Label Makanan

Label makanan memberikan kesan terhadap pengguna
kerana dapat memberikan maklumat yang penting terhadap
makanan yang terdapat di pasaran. Pengguna mestilah
mengetahui cara yang betul untuk membaca label makanan.

Maklumat yang terdapat pada label makanan bukan
sahaja berfungsi sebagai pelengkap hiasan pembungkusan
makanan. Label juga membantu pengguna membuat pilihan
makanan yang bijak. Kementerian Kesihatan Malaysia telah
menguatkuasakan undang-undang bagi label makanan
sama ada makanan dalam tin, plastik, kotak, dan sebagainya.

Pada masa kini masyarakat masih kurang kesedaran tentang
kepentingan pelabelan. Rajah 4.25 menunjukkan kepentingan
label makanan kepada pengguna.

Rajah 4.25 Kepentingan label makanan.

Membantu pengguna
membuat pilihan yang lebih
bijak tentang makanan yang

hendak dibeli.

Memudahkan pihak
berkuasa membuat

pemantauan dan tindakan
kepada pengeluar yang

menipu pengguna dengan
tidak mematuhi label yang

dilekatkan.

Memastikan pengeluar
dan pengilang makanan

mengutamakan kandungan
zat makanan dalam setiap
produk yang dikeluarkan.

Membantu suri rumah
menyediakan sajian yang

bermutu dan seimbang
untuk keluarga.

Menyokong aktiviti
pendidikan pemakanan untuk
menggalakkan penggunaan

prinsip piramid makanan dalam
pemilihan makanan.

(a)  Label Makanan

(b)  Kepentingan Label Makanan

Mengenal pasti maklumat yang
terdapat pada label makanan.

Menerangkan kepentingan label
makanan.

Menganalisis maklumat yang
terdapat dalam beberapa label
produk makanan.

Menilai kesan label makanan
terhadap pengguna.

Menghasilkan label makanan
yang kreatif berdasarkan
produk makanan yang akan
dipasarkan.

4.5

KEPENTINGAN
LABEL

MAKANAN

STANDARD
PEMBELAJARAN
192

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Pengguna perlu mendapatkan maklumat yang cukup bagi memastikan pembelian

yang bijak diamalkan.  Dengan adanya maklumat dan fakta yang lengkap, pengguna akan

dilindungi daripada amalan perniagaan yang menyeleweng dan tidak beretika.  Maklumat

yang diberikan kepada pengguna bergantung pada perkara seperti yang berikut:

•	 Benar dan tepat, iaitu maklumat yang diberikan mestilah benar dan tepat dengan produk

yang dihasilkan.

•	 Boleh diterima kerana maklumat mestilah mempunyai kesahihan dan kredibiliti.

•	 Boleh difahami melalui penyampaian maklumat yang tidak mengelirukan pengguna.

•	 Nyata dan jelas, iaitu cara pelabelan dan ukurannya hendaklah mengikut kriteria yang

ditetapkan dan mudah untuk dibaca.

Tujuan label makanan adalah seperti yang berikut:

•	  Memilih makanan yang sihat dan menyeluruh

Label makanan berfungsi sebagai perantara komunikasi dengan pihak pengeluar

makanan yang ingin menerangkan kepada pengguna akan kebaikan produknya

daripada sudut kesihatan.

•	  Menilai makanan

Dengan memahami makna yang terkandung pada label, kita boleh membandingkan jenis

makanan berdasarkan faktor seperti kandungan nutrien dan kualiti ramuan yang digunakan.

•	  Menjamin kualiti produk

Dengan adanya maklumat pemakanan pada label, pihak pengeluar bertanggungjawab

untuk menjalankan prosedur jaminan kualiti supaya maklumat tersebut adalah benar

sepanjang masa. Pihak pengeluar akan berusaha memelihara kandungan nutrien dalam

produknya seperti yang tertera pada label dan dengan ini kualiti produk akan lebih terjamin.

2 Bahasa yang
digunakan ialah
bahasa Malaysia
atau bahasa
Inggeris.

3 Gambar yang menjadi
ramuan sahaja yang
boleh disertakan pada
label.

1 Nama produk hendaklah
berdasarkan ramuan utama atau
campuran. Contoh: jus epal atau
jus campuran buah-buahan epal
dan aloe vera.

(c)  Maklumat pada Label Makanan
Mengikut peraturan-peraturan makanan 1985, antara maklumat yang perlu ada pada
pelabelan makanan adalah seperti yang berikut:
193

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Senarai ramuan yang digunakan
perlu dinyatakan dengan jelas dan
disenaraikan mengikut susunan berat
menurun.  Contoh: Krimer tanpa tenusu
40%, serbuk kopi 12%, gula 5%.

4 5 Penyataan bahan aditif yang digunakan
mestilah dinyatakan.  Contoh: “Mengandungi
bahan pengawet, bahan perwarna, bahan
perisa dan antipengoksida yang dibenarkan.”

6
Berat bersih/isi padu/
bilangan minimum isi
bungkusan. Contoh:
Berat bersih  1 kg,
40 keping.  Isi padu
minimum 250 ml.

7
Nama dan alamat
pengilang/pengimport/
negara asal perlu
dinyatakan dengan jelas
pada label.

9 Penyataan
cadangan
hidangan.
Contoh:
“CADANGAN
HIDANGAN’
yang
dinyatakan
berhampiran
dengan
gambar.

10 Maklumat pemakanan
dinyatakan mengikut
jadual komposisi
makanan yang
dikeluarkan oleh
Kementerian
Kesihatan Malaysia.
Contoh:  Nilai
kalori bagi protein,
karbohidrat, lemak
dan tenaga yang
digunakan.

11 Logo ‘‘HALAL’’ yang
dikeluarkan oleh pihak
berkuasa seperti JAKIM
dan mestilah dalam tempoh
sah laku.

Contoh Logo ‘HALAL JAKIM’

12 Penyataan/akuan yang
mengelirukan pengguna
tidak dibenarkan pada
label makanan.  Contoh:
Akuan yang menyatakan
makanan tertentu
mempunyai sumber
yang mencukupi bagi
semua nutrien penting.

13 Makanan yang
mengandungi bakteria
Bifido perlu mempunyai
maklumat berikut,
iaitu bilangan bakteria
hidup dan penyataan
“MENGANDUNGI
BAKTERIA HIDUP,
MEMERLUKAN KEADAAN
PENYIMPANAN KHAS”.

14 Kod bar.

8 Penandaan tarikh luput.
Contoh:  “GUNA SEBELUM”
atau “ BAIK SEBELUM”.

Ramuan: Puri Oren, Gula, Anggur Pekat, Pear Pekat, Vitamin C, Vitamin E, Vitamin
A, dan Likopena. Mengandungi Kondisioner Makanan, Perisa dan Pengawet yang
dibenarkan.

GUNA SEBELUM     15  11  16

Jus
Buah

Khidmat Pengguna/ Customer service
Dibuat oleh/ Manufactured by:

MALAYSIA MILKY SDN BHD (8322-Q)
No.1-3, Jalan 3/91A, 46300 Petaling Jaya, Selangor,

Malaysia.
Talian Bebas/ Toll Free: 1800 11 1134

ISO 9001 QMS & 22000 FSMS Certified
HACCP Food Safety System In Place
194

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

Rajah 4.26 menunjukkan contoh maklumat yang terdapat pada label makanan.

1 LITER

MS 1500 : 2009
1 216-07/2004

Khidmat Pengguna/ Customer service
Dibuat oleh/ Manufactured by:

MALAYSIA MILKY SDN BHD (8322-Q)
No.1-3, Jalan 3/91A, 46300 Petaling Jaya, Selangor, Malaysia.

Talian Bebas/ Toll Free: 1800 11 1134
ISO 9001 QMS & 22000 FSMS Certified

HACCP Food Safety System In Place

GUNA SEBELUM     15  11  16

Maklumat Kandungan Khasiat/
Nutrition Information

Hidangan Satu Pek: 4
Serving Per Pek: 4

Tenaga/ Energy

Protein

Jumlah Lemak/ Total Fat

Kolestrol/ Cholestrol

Karbohidrat/ Carbohydrate

- Jumlah Gula/ Total sugar

Serat Pemakanan/ Dietary Fibre

Natrium/ Sodium

Vitamin A

Vitamin C

Vitamin E

125kcal

(525kj)

0g

0mg

30.3g

24.8g

2.0g

73mg

500mcg

38mg

8mg

50kcal

(210kj)

0g

0mg

12.1g

9.9g

0.8g

29mg

200mcg

15mg

3mg

Saiz Hidangan: 250ml
Serving Size: 250ml

Setiap 100ml
Per 100ml

Setiap Hidangan
Per Serving

Ramuan: Puri Oren, Gula, Anggur Pekat, Pear Pekat, Vitamin C, Vitamin E, Vitamin
A, dan Likopena. Mengandungi Kondisioner Makanan, Perisa dan Pengawet yang
dibenarkan.

Rajah 4.26  Maklumat pada label makanan.

Tarikh luput
penggunaan
Tarikh tamat tempoh
jaminan atau
kualiti kesegaran
makanan.

Jenama makanan
Nama produk
makanan oleh
pembuat, pengeluar
atau pengilang di
pasaran.

Isi padu
Berat sebenar
kandungan dalam
ukuran metrik.

Pengawet dan
pewarna
Bahan tambahan
yang terdapat
dalam ramuan
makanan.

Nama dan alamat
pengilang
Rujukan jika
terdapat masalah
berkaitan produk
makanan.

Komposisi
makanan
Senarai nutrien yang
terkandung dalam
makanan.

Senarai ramuan
Kandungan bahan
yang digunakan
dalam penyediaan
makanan.

Tanda ‘Halal’
Jabatan Kemajuan
Islam Malaysia
Piawaian kepada
produk yang bersih,
baik dan suci.

Kod bar
Identifikasi
barangan di
pasaran.

Jus
Buah

1 LITER

MS 1500 : 2009
1 216-07/2004

GUNA SEBELUM     15  11  16

Maklumat Kandungan Khasiat/
Nutrition Information

Hidangan Satu Pek: 4
Serving Per Pek: 4

Tenaga/ Energy

Protein

Jumlah Lemak/ Total Fat

Kolestrol/ Cholestrol

Karbohidrat/ Carbohydrate

- Jumlah Gula/ Total sugar

Serat Pemakanan/ Dietary Fibre

Natrium/ Sodium

Vitamin A

Vitamin C

Vitamin E

125kcal

(525kj)

0g

0mg

30.3g

24.8g

2.0g

73mg

500mcg

38mg

8mg

50kcal

(210kj)

0g

0mg

12.1g

9.9g

0.8g

29mg

200mcg

15mg

3mg

Saiz Hidangan: 250ml
Serving Size: 250ml

Setiap 100ml
Per 100ml

Setiap Hidangan
Per Serving

Ramuan: Puri Oren, Gula, Anggur Pekat, Pear Pekat, Vitamin C, Vitamin E, Vitamin
A, dan Likopena. Mengandungi Kondisioner Makanan, Perisa dan Pengawet
yang dibenarkan.

Tarikh Luput

Kandungan

Pengeluar

Kod Bar

Tanda Halal

Berat Kandungan

Jus
Buah

Jenama

Khidmat Pengguna/ Customer service
Dibuat oleh/ Manufactured by:

MALAYSIA MILKY SDN BHD (8322-Q)
No.1-3, Jalan 3/91A, 46300 Petaling Jaya, Selangor, Malaysia.

Talian Bebas/ Toll Free: 1800 11 1134
ISO 9001 QMS & 22000 FSMS Certified

HACCP Food Safety System In Place
195

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

sud ut
aktiviti

Lakukan aktiviti dalam kumpulan.
Guru mempamerkan beberapa contoh label pada bungkusan makanan.
Murid dikehendaki berfikir sendiri dalam jangkamasa tertentu mengenai kesan label makanan
terhadap pengguna.
Selepas masa yang diberikan tamat, murid dikehendaki berkongsi idea bersama pasangan
masing-masing.
Masa tamat dan murid berkongsi dengan keseluruhan kelas.
Murid menyenaraikan hasil perbincangan dan mencatatkannya dalam buku nota.

Gunakan kreativiti sendiri bagi menghasilkan label pembungkus makanan yang menarik,
jelas dan mudah difahami oleh pengguna berdasarkan maklumat pelabelan yang telah
dipelajari. Label tersebut hendaklah mengandungi maklumat berikut:

1.      Jenama makanan
2.     Komposisi makanan
3.     Berat/isi padu/kandungan
4.     Senarai kandungan
5.     Kod bar
6.     Tanda atau logo ‘HALAL’
7.     Tarikh luput
8.     Nama dan alamat pengeluar/
 pengilang/pengimport
9.     Logo syarikat

sud ut
aktiviti

(d)  Menilai kesan label makanan terhadap pengguna

(e)  Penghasilan Label Makanan
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

196

Menu ialah senarai makanan yang dihidangkan untuk sesuatu
sajian. Perancangan menu hendaklah berpandukan Piramid
Makanan. Sajian merupakan makanan yang dihidangkan
pada masa tertentu seperti sarapan pagi, minum pagi,
makan tengah hari, minum petang dan makan malam.
Tujuan merancang menu ditunjukkan dalam Rajah 4.27.

Perancangan Menu

Rajah 4.28  Faktor yang mempengaruhi perancangan menu.

Rajah 4.27 Tujuan merancang menu.

Tujuan Sajian Keperluan Kegemaran Sumber Bilangan
tetamu

Keseimbangan
Sajian

•	Majlis formal
•	Majlis tidak
  formal

•	Keperluan
fizikal

•	 Tahap
kesihatan

Makanan
kegemaran

•	Nutrien
•	Warna
•	Tekstur
•	Rasa
•	Bahan
 makanan
•	Kaedah
 memasak

•	Kewangan
•	Bahan
•	Kemahiran
•	Keupayaan
•	Masa
•	Kemudahan
 fizikal

•	Kuantiti
 makanan
•	Jenis alatan

menghidang
•	Cara

persembahan

FAKTOR YANG MEMPERNGARUHI PERANCANGAN MENU

Terdapat beberapa faktor yang mempengaruhi perancangan

menu seperti yang tersenarai pada Rajah 4.28.

Menjimatkan masa dan tenaga.

Memastikan sajian yang dirancang adalah menyelerakan,
menarik dan pelbagai dari segi warna, rasa, tekstur dan
kaedah memasak.

Memastikan perbelanjaan untuk menu yang dirancang
tidak melebihi anggaran perbelanjaan.

Memastikan makanan yang disediakan adalah seimbang.

(a)  Menu

(b)  Faktor yang Mempengaruhi
Perancangan Menu

Menyatakan maksud menu dan
tujuan perancangan menu.

Menjelaskan faktor yang
mempengaruhi perancangan
sesuatu menu.

Merancang menu sajian harian
yang seimbang untuk keluarga:
i) Sarapan
ii) Minum pagi atau

petang
iii) Sajian makan tengah

hari atau malam
iv) Sajian Kumpulan

Tertentu
 Menyediakan perancangan

kerja untuk hidangan keluarga.
 Membuat perbandingan antara

kos makanan yang disediakan
sendiri dengan makanan siap
masak yang dibeli.

4.6

1
2

3

4

STANDARD
PEMBELAJARAN
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

197

•	 Tujuan Sajian

Terdapat perbezaan antara sajian formal dengan sajian tidak formal. Oleh itu, menu
dirancang mengikut kesesuaian sajian. Bagi sajian majlis formal, biasanya terdapat
makanan istimewa, kepelbagaian pilihan dan memerlukan masa yang agak lama serta
kemahiran tertentu untuk menyediakannya. Contohnya, untuk majlis perkahwinan,
masakan seperti nasi minyak, rendang daging, ayam masak merah, dalca akan disajikan
pada majlis tersebut.
 Sajian untuk majlis tidak formal seperti sarapan, makan tengah hari, makan malam
ataupun berkelah bersama-sama ahli keluarga lebih mudah dan cepat disediakan.
Makanan bagi menu untuk berkelah mestilah mengenyangkan, membekalkan tenaga
untuk aktiviti fizikal dan mudah dibawa. Walau bagaimanapun, menu bagi sajian formal
dan tidak formal tersebut mestilah seimbang dan berkhasiat.

•	 Keperluan

Perancangan menu mengikut keperluan adalah
penting kerana setiap individu berbeza-beza
dari segi keadaan fizikal dan tahap kesihatan.
Contohnya, warga emas dan kanak-kanak
memerlukan makanan yang mudah dihadam dan
dicernakan. Bagi individu yang mengalami masalah
kesihatan, hidangan kurang berminyak atau lebih
lembut diperlukan untuk memudahkan pencernaan.

•	 Kegemaran

Setiap ahli keluarga pastinya mempunyai makanan kegemaran masing-masing. Pilihan
yang dibuat hendaklah menitikberatkan aspek keseimbangan diet, rasa, bau, tekstur,
warna, rupa, persembahan makanan, suasana sekeliling dan tempat makan. Pilihlah
menu yang menepati citarasa seisi keluarga.  Contohnya, jika ahli keluarga gemar akan
masakan Cina maka menu yang dihidangkan mestilah bertepatan dengan masakan Cina.

Gambar foto 4.3 Contoh hidangan
 sarapan untuk pesakit.

•	 Keseimbangan Sajian

Faktor keseimbangan sajian perlu dititikberatkan
bagi menghasilkan variasi dan keseimbangan.
Variasi bahan makanan membekalkan nutrien,
perisa dan bau makanan tersendiri. Oleh itu, sajian
akan bertambah menarik dan unik. Tekstur yang
dipelbagaikan secara kreatif dengan kaedah
memasak dapat membantu dalam membangkitkan
selera pada makanan yang dihasilkan. Warna
juga memberikan kesan pada makanan untuk
menjadikannya lebih menarik dan menyelerakan.
Bagi mempelbagaikan rasa dan kelihatan lebih
menyelerakan, maka hidangan manis dan savouri
boleh dihidangkan.

Gambar foto 4.4 Contoh hidangan
 yang menitikberatkan
 keseimbangan dalam
 sajian.
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

198

•	 Bilangan Tetamu

Bilangan tetamu mempengaruhi kuantiti makanan yang dihasilkan. Semakin ramai
bilangan tetamu, maka semakin banyak kuantiti makanan yang perlu disediakan dan
begitulah sebaliknya.

Sajian harian ialah hidangan makanan dalam sehari. Sajian yang dihidangkan mestilah
seimbang dan sebaik-baiknya dapat memenuhi cita rasa semua. Rajah 4.29 menunjukkan
sajian harian.

Rajah 4.29 Sajian harian.

Sajian
Harian

Sarapan
Makan
Malam

Minum Pagi
Minum
Petang

Minum
Malam

Makan
Tengah Hari

Sajian
Utama

Sajian
Sampingan

Brunch Hi Tea

(c)  Menu Harian Seimbang Keluarga

•	 Sumber

Perkara utama dalam perancangan setiap menu
hendaklah berdasarkan peruntukan kewangan.
Perancangan perbelanjaan perlu diikuti bagi
mengelakkan pembaziran. Kemudahan fizikal juga
perlu diambil kira seperti penggunaan alat penjimat
masa seperti pengisar, ketuhar gelombang mikro,
periuk nasi, pembancuh kek dan lain-lain. Menu
yang dipilih hendaklah berdasarkan kemahiran
memasak. Masakan yang dihasilkan boleh
dipelbagaikan melalui penguasaan kemahiran
memasak.
 Perancangan menu yang menggunakan
bahan makanan dalam musim atau yang mudah
diperoleh sepanjang tahun adalah terbaik kerana
harganya yang murah, lebih segar dan bermacam-
macam pilihan.  Menu yang menjadi pilihan perlu
disesuaikan dengan sumber rasa yang ada.
Perancangan menu yang teliti dapat menjimatkan
masa dengan menggunakan kaedah memasak
yang bersesuaian dengan peruntukan masa.

Gambar foto 4.5 Contoh alat penjimat

masa.
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

199

Yang berikut ialah contoh menu harian yang seimbang untuk keluarga.

Jenis Sajian:     Sarapan
Pemilihan Menu:   Mengandungi karbohidrat yang tinggi
      untuk membekalkan tenaga harian.
Contoh Menu:

Menu 1
•	 Kuetiau goreng
•	 Minuman susu bercoklat
•	 Sepotong betik

Menu 2
•	 Bubur nasi ayam
•	 Sayur kangkung goreng
•	 Telur asin
•	 Kopi/ teh

Menu 3
•	 Roti canai
•	 Dalca
•	 Tembikai
•	 Kopi/teh

Jenis Sajian:    Minum Pagi
Pemilihan Menu:   Makanan ringan dan berkhasiat yang
 dihidangkan sebelum makan tengah hari
 antara pukul 10.00 pagi hingga 11.00 pagi.
Contoh Menu:

Menu 1
•	 Pau sambal
•	 Buah Melaka
•	 Minuman susu bercoklat

Menu 2
•	 Kuih cara berlauk
•	 Kek permaisuri
•	 Kopi/teh

Menu 3
•	 Karipap
•	 Kuih ketayap
•	 Kopi/teh

Hi tea menyediakan menu yang

beraneka pilihan dan dihidangkan

antara pukul 3.00 petang hingga

6.00 petang.

Brunch merupakan hidangan

sepinggan lengkap dan makanan

ringan yang dihidangkan antara

sarapan dengan makan tengah hari.

tahukah
anda?
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

200

Jenis Sajian:    Minum Petang
Pemilihan Menu:   Makanan ringan dan berkhasiat yang dihidangkan sebelum makan malam.
Contoh Menu:

Menu 2
•	 Sandwic telur
•	 Kek lobak merah
•	 Kopi/teh

Menu 3
•	 Cucur badak
•	 Donut
•	 Kopi/teh

Menu 1
•	 Karipap
•	 Kuih keria
•	 Kopi/teh

Jenis Sajian:    Makan Tengah Hari
Pemilihan Menu:   Pilihan menu bergantung pada majlis formal atau tidak formal.
Contoh Menu:

Menu 2
•	 Nasi tomato
•	 Ayam masak merah
•	 Acar timun nenas
•	 Betik
•	 Jus buah

Menu 3
•	 Nasi kerabu
•	 Belimbing
•	 Sirap limau

Menu 1
•	 Nasi putih
•	 Sup ayam
•	 Kubis goreng
•	 Betik
•	 Air limau nipis

Jenis Sajian:    Makan Malam
Pemilihan Menu:   Pilihan menu bergantung pada majlis formal atau tidak formal.
Contoh Menu:

Menu 1
•	 Laksa
•	 Kek	lapis	Sarawak
•	 Buah	tembikai
•	 Jus	buah-buahan

Menu 2
•	 Nasi	putih
•	 Ikan	tenggiri	berlada
•	 Sayur	kubis	masak
 lemak putih
•	 Tembikai
•	 Jus	limau

Menu 3
•	 Nasi	ayam	Hainan
•	 Salad	buah-buahan
•	 Jus	tembikai

Jenis Sajian:    Sajian Kumpulan Tertentu
Pemilihan Menu:   Menitik beratkan jenis dan jumlah nutrien untuk tumbesaran dan pembaikan
  sel-sel kerana kumpulan ini lebih berisiko.
Contoh Menu:   Sarapan

Menu 1 (Untuk
Kanak-kanak)
•	 Bijirin	sarapan	1
 susu
•	 Telur		masak
 hancur
•	 Roti	rapuh
•	 Mentega
•	 Jem
•	 Susu

Menu 2 (Untuk Ibu
Menyusukan Anak)
•	 Mi	siam
•	 Skon	titis
•	 Mentega
•	 Madu
•	 Buah-buahan
 segar
•	 Susu/jus	mangga

Menu 3 (Untuk Ibu
Mengandung)
•	 Bubur nasi
•	 Telur masak
 hancur
•	 Puding roti
•	 Buah-buahan
•	 Jus epal/susu
 panas

Menu 4 (Untuk
Pesakit)
•	 Telur masak
 hancur
•	 Roti
•	 Mentega
•	 Kaya
•	 Jus tembikai
•	 Susu bercoklat
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

201

Jenis Sajian: Sajian Kumpulan Tertentu
Pemilihan Menu:  Menitikberatkan jenis dan jumlah nutrien untuk tumbesaran dan
  pembaikan sel-sel kerana kumpulan ini lebih berisiko.
Contoh Menu:  Makan Malam

Menu 1 (Untuk Kanak-kanak)
•	 Nasi	lembut
•	 Ayam	goreng
•	 Ikan	kukus
•	 Sayur	campur
•	 Ais	sirap

Jenis Sajian: Sajian Kumpulan Tertentu
Pemilihan Menu: Menitikberatkan jenis dan jumlah nutrien untuk tumbesaran dan pembaikan
 sel-sel kerana kumpulan ini lebih berisiko.
Contoh Menu: Makan Tengah Hari

Menu 1 (Untuk Kanak-Kanak)
•	 Nasi	putih
•	 Ikan	masak	masam	manis
•	 Cendawan	+	lobak	merah
•	 Ais	krim
•	 Jus	jambu	batu

Menu 2 (Untuk Ibu Menyusukan Anak)
•	 Nasi putih
•	 Kari daging dan kentang
•	 Sayur kubis goreng
•	 Sambal ikan bilis
•	 Buah-buahan segar
•	 Agar-agar pelangi
•	 Susu/jus mangga

Menu 3 (Untuk Ibu Mengandung)
•	 Nasi kerabu
•	 Betik
•	 Jus lobak merah bersusu

Menu 4 (Untuk Pesakit)
•	 Nasi putih
•	 Sup	ayam	+	sayuran
•	 Betik
•	 Jus buah-buahan

Jenis Sajian:     Sajian Kumpulan Tertentu
Pemilihan Menu:   Menitikberatkan jenis dan jumlah nutrien untuk tumbesaran dan
 pembaikan sel-sel kerana kumpulan ini lebih berisiko.
Contoh Menu:  Makan Malam

Menu 1 (Untuk Kanak-kanak)
•	 Nasi	lembut
•	 Ayam	goreng
•	 Ikan	kukus
•	 Sayur	campur
•	 Ais	sirap

Menu 2 (Untuk Ibu Menyusukan Anak)
•	 Nasi	Putih
•	 Sambal	ikan
•	 Masak	lemak	kubis
•	 Agar-agar	cendol
•	 Buah-buahan	segar
•	 Jus	tembikai	susu

Menu 4 (Untuk Pesakit)
•	 Bubur nasi
•	 Sup	daging	+	sayuran
•	 Pisang
•	 Jus buah-buahan

Menu 3 (Untuk Ibu Mengandung)
•	 Nasi	ayam
•	 Sup
•	 Betik
•	 Jus	tembikai
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

202

Perancangan menu bagi kumpulan tertentu perlu dibuat dengan teliti supaya menu yang
disediakan adalah seimbang, memenuhi cita rasa,  menaikkan selera, dan menarik.  Panduan
berikut dapat membantu dalam perancangan menu bagi kumpulan tertentu.

Kanak-kanak

•	 Makanan yang dipilih perlu memenuhi keperluan kalori
kanak-kanak.

•	 Makanan mengandungi nutrien pembina tubuh untuk
membina sel-sel tubuh.

•	 Hidangan mengandungi banyak makanan pencegah
penyakit seperti buah-buahan dan sayur-sayuran
segar, jus buah-buahan, hasil tenusu, dan minyak ikan.

•	 Hidangan makanan beraneka jenis untuk
menggalakkan kanak-kanak makan.

•	 Makanan rangup perlu dihidangkan bagi membolehkan
tulang rahang dan gigi menjadi kuat.

•	 Dapatkan sekurang-kurangnya 500 ml susu setiap
hari agar bekalan nutrien mencukupi.

•	 Perkenalkan makanan baharu daripada kebiasaan
untuk mengelakkan kanak-kanak menjadi jemu.

•	 Elakkan makanan yang sukar dihadamkan dan
terlalu pedas seperti pulut, ikan berlemak, kari daging
dan sambal.

Ibu Menyusukan Anak

•	 Sajikan makanan yang berkalori tinggi
seperti bijirin, hasil bijirin, kentang, mentega
dan krim kerana semasa pengeluaran susu,
banyak tenaga diperlukan.

•	 Sajikan makanan yang mengandungi
protein yang tinggi kerana lebih 12–15
protein dirembeskan ke dalam air susu
setiap hari semasa menyusukan anak.

•	 Ambil 2.28–4.56 liter susu sehari untuk
membekalkan kalsium dan fosforus ke
dalam susu ibu bagi melindungi gigi dan
tulang ibu.

•	 Minum 6–8 gelas air sehari bagi menjamin
pengeluaran susu yang banyak.

Ibu Mengandung

•	 Perlulah mengandungi nutrien
yang seimbang.

•	 Pengambilan ferum mencukupi
untuk menjamin bekalan darah
yang cukup semasa melahirkan
anak akan mengurangkan risiko
berat bayi yang lahir kurang
daripada berat normal dan
kematian pranatal.

•	 Mengandungi asid folik yang
tinggi untuk perkembangan otak
fetus yang baik.

Pesakit

•	 Perlu mendapatkan nasihat doktor.
•	 Sediakan makanan yang mudah hadam.
•	 Pastikan makanan yang disediakan ringan
 dan berkhasiat.

•	 Elakkan makan makanan yang berempah
 dan berperisa.
•	 Pelbagaikan kaedah memasak yang sihat

seperti mengukus, merendidih dan merebus.

•	 Elakkan makan makanan yang dimasak

menggunakan kaedah menggoreng,

memanggang, membakar dan menggril.

•	 Elakkan makanan yang mengandungi

karbohidrat dan lemak yang tinggi.

Perancangan
Menu Kumpulan

Tertentu

Rajah 4.30  Perancangan menu untuk kumpulan tertentu.
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

203

Rajah 4.31  Perancangan kerja.

Tujuan perancangan kerja adalah untuk memastikan penyediaan hidangan dapat
dilaksanakan dengan lancarnya dan bersistematik. Yang berikut menunjukkan penyediaan
kerja sesuatu penyediaan hidangan.

Pilihan Menu

Tentukan pilihan untuk menu bersesuaian dengan jenis dan tujuan sajian. Sediakan senarai
masakan dan nyatakan kuantiti bahan serta kaedah memasaknya. Pelbagaikan rupa, rasa dan
tekstur supaya hidangan tersebut menyelerakan dan menarik perhatian untuk dimakan.

Pilihan Aktiviti

Pilih susunan aktiviti berdasarkan keutamaan masakan tersebut, iaitu:
(a) Tempoh masa yang lama dalam penyediaannya seperti kaedah membakar, mengukus,
 memanggang dan merendidih.
(b)  Dihidangkan sejuk seperti agar-agar, puding dan kuih tempatan.
(c) Didinginbekukan.

Contoh  Perancangan Kerja untuk Hidangan Keluarga

Sediakan beberapa hidangan masakan untuk sajian sarapan bagi empat orang ahli keluarga.
Masak dan hidangkannya dengan menarik. Masa penyediaan ialah 120 minit.

Cadangan Menu:  Bubur nasi ayam
 Sayur kangkung goreng
 Telur asin
 Betik
 Air kopi

Contoh Perancangan Kerja

Memilih menu dan menyenaraikan ramuan dan peralatan yang digunakan.

Susunan Kerja

Susunan kerja perlu mengambil kira masa memulakan kerja, tempoh untuk setiap susunan kerja
dan catatan untuk aktiviti yang perlu dibuat secara sambilan semasa penyediaan makanan.
Susunan kerja merangkumi kerja pembersihan dan mengemas alatan serta tempat kerja.
Rancangan masa kerja, susunan kerja dan catatan peringatan penting disusun dengan teliti
supaya dapat dilaksanakan dengan bersistem.

Senarai Beli-Belah dan Pengekosan

Senaraikan bahan basah dan kering secara berasingan berserta kuantiti yang digunakan,
kos seunit dan jumlah kos bahan mentah. Ubah suai dan tukar menu jika terdapat perubahan
harga atau bahan yang sukar diperoleh.  Hitungkan jumlah bagi kos bahan mentah, kos upah
dan kos sampingan untuk mengetahui jumlah perbelanjaan penyediaan makanan. Pastikan
sajian mengikut anggaran yang dibuat.

Senarai Alatan

Buat senarai alatan yang diperlukan dalam penyediaan menu yang dipilih bagi memastikannya
berjalan lancar dan mengikut masa yang ditetapkan.

(d)  Perancangan Kerja

1

2

3

4

5
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

204

Jadual 4.10  Pilihan masakan, bahan, kaedah memasak dan alat penjimat masa.

Pilihan Masakan Bahan Kaedah Memasak Peralatan/Alat Penjimat Masa

Bubur nasi ayam 300 g beras
1 biji lada merah
10 g halia – hiris halus
200 g isi ayam
2 g bawang goreng
30 g daun bawang dan saderi
1 camca teh minyak bijan
2 liter air rebusan ayam
Garam secukup rasa

Merebus 1 periuk
1 senduk kayu
1 pisau
1 papan pemotong sayur
1 mangkuk hidangan
4 mangkuk kecil
4 camca besar

Sayur kangkung
goreng

500 g kangkung
3 ulas bawang merah
3 ulas bawang putih
10 g cili merah
30 g ikan bilis
1 camca teh minyak masak
Garam secukup rasa

Menggoreng 1 pinggan bujur
1 kuali
1 sudip

Telur asin 2 biji telur asin Merebus 1 pinggan bulat
1 periuk

Betik 4 potong betik 1 pinggan hidang

Air kopi 30 g penuh serbuk kopi
1 liter air panas mendidih
1 jag susu panas
1 mangkuk gula halus

Merebus 1 teko kopi
1 jag susu
1 mangkuk gula
1 cerek
4 biji cawan beralas

Kos sajian melibatkan pengiraan jumlah kos bahan mentah, kos upah dan kos sampingan.
Jadual 4.11 menunjukkan kos bahan mentah.

a) Kos Bahan Mentah

Bahan Kering Kuantiti Digunakan Kos Seunit (RM) Kos (RM)/Kuantiti

Beras 300 g 2.60/kg 0.78

Bawang putih 10 g 7.50/kg 0.08

Bawang merah 25 g 5.25/kg 0.13

Bawang goreng 2 g 4.90/250 g 0.04

Telur asin       2 biji 1 biji/0.80 1.60

Serbuk kopi 30 g 3.00/100 g 0.90

Gula halus 250 g 2.90/kg 0.73

Susu cair 350 ml 4.80/500 ml 3.36

Garam 10 g 2.60/kg 0.03

Ikan	bilis 30 g 22.00/kg 0.66

Minyak bijan 10 ml 4.50/500 ml 0.09

Minyak sayuran 10 ml 2.78/liter 0.03

JUMLAH 8.43

Jadual 4.11  Kos bahan mentah.

(e)  Pengiraan Kos Sajian
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

205

c)  Kos Sampingan

Kos sampingan ialah lain-lain kos yang dikenakan semasa menyiapkan sajian seperti
 gas, elektrik dan air.
	 Kos	sampingan	=	Gas	+	Elektrik	+	Air
	 		 	 							=	RM2.50	+	RM2.30	+	RM1.50
           = RM6.30

d)  Kos Sajian = Kos Bahan Mentah 1 Kos Upah 1 Kos Sampingan
             = RM12.11 1 RM12.00 1 RM6.30
             = RM30.41

Contoh Perancangan Kerja

Tempoh masa:  120 minit (9.30 pagi – 11.30 pagi)

Bahan Basah Kuantiti Digunakan Kos Seunit (RM) Kos (RM)/ Kuantiti

Dada ayam 200 g 9.00/kg 1.80

Kangkung 200 g 3.50/kg 0.70

Halia 10 g 7.00/kg 0.07

Cili merah 10 g 10.00/kg 0.10

Daun saderi 10 g 15.00/kg 0.15

Daun bawang 10 g 6.00/kg 0.06

Betik 200 g 4.00/kg 0.80

JUMLAH 3.68

Jumlah kos bahan mentah = RM 8.43 1  RM 3.68 = RM12.11

b)  Kos Upah

Tempoh masa untuk menyiapkan sajian ini ialah dua jam.
 Kadar upah untuk kerja menyediakan dan memasak ialah RM6.00 sejam.
 Kerja memasak dilakukan seorang diri.
 Kos Upah = Kadar upah 3 Bilangan jam 3 Bilangan pekerja
                  = 2 jam 3 RM6.00 3 1 orang
                  = RM12.00

Masa Susunan Kerja Catatan

9.30 – 9.40
(10 minit)

1. Mengumpulkan semua alatan yang diperlukan.
2. Menyukat bahan.

•	 Rebus	isi	ayam.
•	 Rebus	telur	asin.

9.40 – 10.10
(30 minit)

Bubur nasi ayam
1. Basuh beras dan masak nasi dengan air rebusan ayam

secukupnya.
2. Kacau dan pastikan air rebusan mencukupi sehingga nasi

kembang dan lembik.
3. Setelah bubur ayam masak, masukkan halia, garam dan

hirisan ayam ke dalam bubur ayam.
4. Kacau dan biarkan mendidih seketika.
5. Potong telur asin.
6. Akhir sekali, taburkan hirisan daun bawang, daun saderi

dan cili merah.  Titiskan minyak bijan ke dalam bubur ayam.

•	 Hiris	dan	siatkan	daging
ayam yang telah direbus.

•	 Hiris	halia	dengan	halus.
•	 Hiris	cili,	daun	bawang	dan

daun saderi.

Jadual 4.12  Menu dan susunan kerja.
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

206

10.25 – 10.50
(25 minit)

Sayur kangkung goreng
1. Panaskan minyak di dalam kuali.
2. Tumiskan bawang putih dan bawang merah yang telah

dihiris.
3.   Masukkan ikan bilis.
4. Masukkan sayur kangkung dan cili merah.
5. Masukkan garam secukup rasa.
6. Angkat dan hidang ke dalam pinggan bujur.

•	 Hiris	bawang	merah,
bawang putih dan cili
merah.

•	 Basuh	ikan	bilis.

10.55 – 11.15
(20 minit)

Kopi
1. Panaskan teko.
2. Masukkan serbuk kopi dan tuang air mendidih.
3. Sajikan kopi bersama-sama dengan susu panas dan gula.

•	 Didihkan	air	untuk	kopi.
•	 Cuci	alatan	yang

digunakan.

11.15 – 11.30
(15 minit)

1. Hias semua makanan dan sajikan.
2. Cuci alatan, keringkan dan simpan.
3. Kemaskan tempat kerja dan buang sampah.

Masa Susunan Kerja Catatan

10.10 – 10.30

(20 minit)

Betik
Potong dan hiaskan betik dalam pinggan hidang dan sejukkan
di dalam peti sejuk.

•	 Cuci	dan	potong	betik.

Berdasarkan Jadual 4.13, penyediaan makanan secara sendiri, jelas lebih menjimatkan di
samping terjamin kebersihannya dan lebih berkualiti.

Jadual 4.13  Perbandingan kos sajian.

Jadual 4.13 menunjukkan perbandingan kos makanan yang disediakan sendiri dengan
makanan siap masak yang dibeli (untuk empat orang makan).

Kos sajian makanan yang disediakan sendiri Kos sajian makanan siap masak yang dibeli

Kos Bahan Mentah RM12.12
Kos Upah RM12.00
Kos Sampingan RM  6.30

Jumlah RM30.42

Bubur nasi ayam RM26.00
Sayur kangkung goreng RM  6.00
Air kopi RM  6.00
Betik RM  6.00

Jumlah RM44.00

(f)  Perbandingan Kos

Pilihan
masakan

Masakan Sajian

Nutrien Kaedah Rupa Rasa Tekstur Peranggu
meja

Alatan dan
kuantiti

Hiasan
sesuai

Lakukan	aktiviti	dalam	kumpulan	yang	terdiri	daripada	dua	orang	murid.	Rujuk	buku-buku	resepi	dan
rancangkan menu sajian makan malam bagi keluarga anda. Sediakan perancangan kerja amali untuk
menu sajian yang dipilih. Buat kad menu yang menarik dan berinformasi. Gunakan jadual senarai
semak berikut untuk menilai hasil kerja anda.

sud ut
aktiviti
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

207

RumuSAN BAB

JENIS
KUMPULAN
MAKANAN

Makanan pemberi tenaga

Makanan pembina tubuh

Makanan pelindung dan pengawal penyakit

Membina sel tubuh badan, tumbesaran dan
pemulihan (protein, garam mineral, air).

Memelihara dan mengawal
proses tubuh (vitamin dan
garam mineral).

Membekalkan tenaga dan
haba (karbohidrat, lemak,
protein).

PERANAN
NUTRIEN

PE
NC

ER
NA

AN
 DA

N P
EN

YE
RA

PA
N M

AK
AN

AN

Maksud

Pencernaan

Enzim

Peristalsis

Rembesan

Penyerapan

Proses memecahkan molekul makanan yang kompleks
kepada unit paling ringkas oleh tindakan mekanikal dan
kimia supaya dapat diserapkan oleh tubuh badan.

Bahan kimia yang dihasilkan oleh kelenjar organ
pencernaan bagi melakukan fungsi tertentu.

Serapan unit ringkas nutrien melalui vilus ke dalam aliran
darah dan sistem limfa untuk dihantar ke sel  tubuh badan.

Pemangkin organik yang mengawal atau mempercepat
tindak balas kimia dalam organisma hidup.

Pergerakan kembang kuncup otot secara beritma untuk
menolak makanan sepanjang saluran pencernaan.

•	 Usus kecil
•	 Usus besar

Organ
Pencernaan

Organ
Penyerapan

•	 Mulut
•	 Perut

•	 Duodenum
•	 Usus kecil
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

208

Organ/
Kelenjar

Rembesan Enzim dan Bahan Lain
Bahan yang Dikenakan
Tindak Balas

Hasil Pencernaan

Mulut Air liur Amilase Kanji masak Dekstrin	+	Maltosa

Perut Jus gaster Pepsin
Renin
Asid hidroklorik cair

Protein
Kasinogen

Pepton	+	polipeptida
Kasein

Pundi
hempedu

Hempedu Garam hempedu Lemak	(dibaurkan) Asid	lemak	+gliserol

Pankreas Jus pankreas Tripsin
Amilase
Lipase

Pepton
Kanji
Lemak

Polipeptida
Maltosa
Asid	lemak	+	gliserol

Usus
kecil

Rembesan di
dalam usus
kecil

Peptidase
Maltase
Sukrase
Laktase
Lipase

Polipeptida
Maltosa
Sukrosa
Laktosa
Lemak

Asid amino
Glukosa
Glukosa	+	fruktosa
Glukosa	+	galaktosa
Asid	lemak	+	gliserol

Pendidikan

Keperluan fisiologi

Pendapatan keluarga

FAKTOR YANG
MEMPENGARUHI

PENGAMBILAN DIET
Kemajuan teknologi

Budaya

Agama

Geografi

Makan sedikit  (lemak, minyak gula)

Makan sederhana  (daging, ayam, ikan,
kekacang, susu, hasil tenusu)

Makan banyak (sayur-sayuran, buah-buahan)

Makan secukupnya (bijirin, hasil bijian, ubi-ubian)

Keperluan sosial
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

209

KEGUNAAN
RDA

Merancang menu
harian

Menilai kuantiti makanan
berhubung dengan

kesihatan

Garis panduan
menggubal polisi

makanan

Membuat label
makanan

Memudahkan pemantauan
daripada pihak berkuasa

Membuat pilihan yang bijak

Menyokong aktiviti
pendidikan makanan

Mengutamakan kandungan
zat makanan dalam produk

Menyediakan sajian
bermutu dan seimbang

KEPENTINGAN
 LABEL MAKANAN

Tujuan sajian

Bilangan tetamu Keperluan

Kegemaran

Keseimbangan sajian

Sumber

FAKTOR YANG
MEMPENGARUHI
PERANCANGAN

MENU

Langkah Perancangan Kerja

Memilih menu

Menyenaraikan ramuan utama dan peralatan

Mengira kos

Menyediakan susunan kerja
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

210

PENILAIAN KENDIRI

Jawab soalan berikut.

1.					Lengkapkan	jadual	di	bawah.

% E.P Bahan Makanan
Komposisi (g) dalam 100 g

Jumlah Nilai
Tenaga (kJ)

Protein Lemak Karbohidrat

100 250 g keropok
ubi kentang

5.2 32.2 54.1

87 35 g telur 26.1 21.9 0

73 50 g betik 1.5 7.1 0.1

210

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

9.				Lengkapkan	peta	alir	tentang	pergerakan	makanan	dalam	salur	pencernaan.

10.		 Jadual	menunjukkan	sajian	makan	tengah	hari	Mei	Ling.

Makanan Porsi %E.P

Komposisi makanan yang boleh dimakan bagi
setiap 100 g

Protein (g) Lemak (g) Karbohidrat (g)

Mi sup 180g 100 3.6 2.6 7.5

Jus oren 250g 100 1.1 0.2 10.0

(Dipetik	daripada	Komposisi	Zat	Dalam	Makanan	Malaysia,	Edisi	Keempat	1997,	IMR:	Kuala	Lumpur)

a) Hitungkan jumlah nilai tenaga dalam kJ bagi kedua-dua jenis makanan tersebut.

b) Nyatakan tiga fungsi nutrien asid askorbik yang terdapat dalam jus oren.

Mulut

Usus kecilDubur

Perut____________ ____________

________________________

2. Nyatakan maksud makanan dan pemakanan.

3. Apakah fungsi pelawas pada tubuh badan kita?

4. Senaraikan klasifikasi protein dan nyatakan contohnya.

5. Nyatakan penyakit yang disebabkan oleh tabiat pengambilan makanan berkalori tinggi.

6. Penyakit riket disebabkan oleh __________________________

7. __________________________ ialah pembekal tenaga utama pada tubuh badan kita.

8.   Jelaskan faktor yang mempengaruhi perancangan menu.
M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

211

M
A

K
A

N
A

N
 D

A
N

PEM
A

K
A

N
A

N

11.   Jadual menunjukkan hidangan seharian yang diambil oleh Puan  Jazmin.

•	 Sarapan yang disediakan ialah roti bakar, telur dan bubur nasi.

•	 Makan tengah hari terdiri daripada lauk berdasarkan telur, ikan dan sayur-sayuran.

•	 Minum petang terdiri daripada aiskrim dan kek coklat.

•	 Mengambil makanan malam seperti pasta dan buah-buahan.

a)  Berdasarkan pernyataan di atas, padankan sumber makanan yang diambil oleh
Puan Jazmin mengikut Aras Piramid Makanan.

b)  Berdasarkan Prinsip Piramid Makanan, anda dikehendaki membantu Puan Jazmin
untuk menyusun pengambilan diet harian keluarganya.

10.		 Jadual	menunjukkan	sajian	makan	tengah	hari	Mei	Ling.

Makanan Porsi %E.P

Komposisi makanan yang boleh dimakan bagi
setiap 100 g

Protein (g) Lemak (g) Karbohidrat (g)

Mi sup 180g 100 3.6 2.6 7.5

Jus oren 250g 100 1.1 0.2 10.0

(Dipetik	daripada	Komposisi	Zat	Dalam	Makanan	Malaysia,	Edisi	Keempat	1997,	IMR:	Kuala	Lumpur)

a) Hitungkan jumlah nilai tenaga dalam kJ bagi kedua-dua jenis makanan tersebut.

b) Nyatakan tiga fungsi nutrien asid askorbik yang terdapat dalam jus oren.

12.    Berdasarkan gambar berikut, lengkapkan label yang berkaitan pada kotak yang

diedarkan.

________________

1 LITER

MS 1500 : 2009
1 216-07/2004

Khidmat Pengguna/ Customer service
Dibuat oleh/ Manufactured by:

MALAYSIA MILKY SDN BHD (8322-Q)
No.1-3, Jalan 3/91A 46300 Petaling Jaya, Selangor, Malaysia.

Talian Bebas/ Toll Free: 1800 11 1134
ISO 9001 QMS & 22000 FSMS Certified

HACCP Food Safety System In Place

GUNA	SEBELUM					15		11		16

Maklumat Kandungan Khasiat/
Nutrition Information

Hidangan Satu Pek: 4
Serving Per Pek: 4

Tenaga/ Energy

Protein

Jumlah Lemak/ Total Fat

Kolestrol/ Cholestrol

Karbohidrat/ Carbohydrate

- Jumlah Gula/ Total sugar

Serat Pemakanan/ Dietary Fibre

Natrium/ Sodium

Vitamin A

Vitamin C

Vitamin E

125kcal

(525kj)

0g

0mg

30.3g

24.8g

2.0g

73mg

500mcg

38mg

8mg

50kcal

(210kj)

0g

0mg

12.1g

9.9g

0.8g

29mg

200mcg

15mg

3mg

Saiz Hidangan: 250ml
Serving Size: 250ml

Setiap 100ml
Per 100ml

Setiap Hidangan
Per Serving

Ramuan: Puri Oren, Gula, Anggur Pekat, Pear Pekat, Vitamin C, Vitamin E, Vitamin
A, dan Likopena. Mengandungi Kondisioner Makanan, Perisa dan Pengawet yang
dibenarkan.

________________

________________

________________

________________

________________

Jus
Buah
212
Dalam bab ini, anda akan diberikan pendedahan untuk mengenali dan membezakan antara
perniagaan dengan keusahawanan serta membuat perbandingan ciri dan kelebihan menjadi
seorang peniaga atau usahawan. Anda juga diminta untuk mengkaji ciri usahawan abad ke-21
yang berjaya dengan bimbingan guru.  Melalui maklumat yang dipelajari tentang usahawan,
anda diminta untuk menilai potensi diri agar dapat menjadi seorang usahawan yang berjaya.
Turut dijelaskan maklumat tentang peranan usahawan dalam aspek mewujudkan peluang
perniagaan dan pekerjaan, memenuhi kehendak dan keperluan komuniti, menyumbang
pembangunan ekonomi serta mengkaji dan menguji penemuan ciptaan baharu.

Selain itu, dalam bab ini anda turut mempelajari tentang bentuk dan ciri organisasi
perniagaan dari segi milikan, sumber modal dan liabiliti serta penerangan tentang jenis
perniagaan seperti milikan tunggal, perkongsian, koperasi, syarikat sendirian berhad dan
syarikat awam berhad. Cara untuk memulakan sesebuah perniagaan juga turut diajar berserta
prosedur memulakan perniagaan daripada mula mengisi borang pendaftaran perniagaan
hingga bayaran yang perlu dijelaskan.

Pada akhir bab ini, anda diberikan pendedahan tentang cara menyediakan rancangan
perniagaan yang penting untuk merancang objektif perniagaan, produk atau perkhidmatan
yang akan dikeluarkan, strategi pemasaran yang akan dilaksanakan serta perbelanjaan
yang wujud dalam organisasi yang ditubuhkan. Rancangan perniagaan merupakan pelan
induk perniagaan yang menerangkan kajian yang telah dibuat dan langkah yang akan
diambil pada masa depan untuk membangunkan perniagaan. Kesimpulannya, bab ini dapat
membantu murid menyediakan diri untuk memulakan perniagaan hinggalah perniagaan
tersebut berjaya ditubuhkan.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

214

(a)  Peniaga, Perniagaan, Usahawan,
dan Keusahawanan

(b)  Perbandingan Ciri antara Peniaga
dengan Usahawan

Pengenalan PernIagaan
dan Keusahawanan5.1

Jadual 5.1  Perbandingan ciri antara peniaga dengan usahawan.

Aspek Peniaga Usahawan

Tujuan
Perniagaan

Menjalankan
kegiatan jual beli
untuk mendapatkan
keuntungan.

Menjalankan kegiatan membeli,
menghasilkan barang baharu
dan memasarkannya untuk
mendapatkan keuntungan.

Produk
Jualan

Menjual barang dan
perkhidmatan yang
sedia ada di pasaran.

Sentiasa berusaha mencipta
barang dan perkhidmatan
yang baharu.

Matlamat
Perniagaan

Mementingkan
keuntungan jangka
pendek.

Mementingkan keuntungan
bagi jangka panjang.

Sikap •	Tidak sanggup
menghadapi risiko.

•	Berpuas hati dengan
keadaan sedia ada.

•	Sanggup menghadapi
sebarang risiko.

•	Sentiasa berkeinginan
untuk mengembangkan
perniagaan.

Usahawan ialah individu yang melakukan kegiatan membeli,
menghasilkan barang baharu atau membuat pengubahsuaian dan
memasarkannya untuk mendapatkan keuntungan.

Peniaga merujuk kepada seseorang yang melakukan kegiatan
membeli dan menjual barang atau perkhidmatan untuk
mendapatkan keuntungan.

Keusahawanan merujuk kepada kemampuan, kebolehan dan
kecenderungan seseorang meneroka peluang perniagaan,
mengusahakan perniagaan, membuat pembaharuan atau
pengubahsuaian demi memenuhi keperluan dan kehendak
masyarakat. Keusahawanan ialah aktiviti usahawan dalam
memenuhi keperluan dan kehendak manusia, mengusahakan
dan mengembangkan perniagaan, melakukan perubahan dan
pembaharuan bagi meningkatkan pengeluaran serta menjayakan
perniagaan untuk kepentingan diri sendiri, masyarakat dan negara.

Perniagaan ialah aktiviti membeli dan menjual barang dan
perkhidmatan dengan tujuan memperoleh keuntungan.

Perbandingan ciri antara peniaga dengan usahawan adalah
seperti dalam Jadual 5.1 dan Jadual 5.2.

Menyatakan maksud peniaga,
perniagaan, usahawan dan
keusahawanan.

Membandingkan ciri-ciri serta
kelebihan  menjadi seorang
peniaga dan usahawan.

Mengkaji ciri-ciri usahawan
abad ke-21 yang berjaya.

Menilai kekuatan dan
kelemahan diri untuk menjadi
seorang usahawan.

Menghuraikan peranan
usahawan dari aspek:

i) Mewujudkan peluang
perniagaan dan pekerjaan.

ii) Memenuhi kehendak dan
keperluan komuniti.

iii) Menyumbang kepada
pembangunan ekonomi.

iv) Meningkatkan taraf hidup.
 v) Mengkaji dan menguji

penemuan dan ciptaan
yang baharu.

Mengenal pasti agensi-
agensi yang membantu
pembangunan usahawan.

Menghuraikan peranan
agensi-agensi dalam
membantu kejayaan
pembangunan usahawan.

i) Latihan dan pengurusan
 ii) Pembiayaan
 iii) Infrastruktur dan
  ruang niaga
 iv) Pemasaran
 v) Penyelidikan dan

pembangunan

STANDARD
PEMBELAJARAN
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

215

Jadual 5.2  Perbandingan kelebihan antara peniaga dengan usahawan.

Aspek Peniaga Usahawan

Pengurusan Bergantung kepada pengurusan
perniagaan yang sedia ada.

Menguruskan perniagaan dan bebas membuat
keputusan pengendalian perniagaannya sendiri.

Masa bekerja Terhad kepada waktu urusan
perniagaan yang telah ditetapkan.

Fleksibel dan bebas bekerja pada bila-bila masa.

Keputusan Bebas membuat keputusan. Bebas membuat keputusan.

Risiko Sukar dan tidak sanggup untuk
menghadapi sebarang risiko.

Sanggup menghadapi pelbagai risiko tanpa
mudah berputus asa.

Usaha Sentiasa berusaha untuk
menambahkan keuntungan.

Berusaha untuk memperkembang dan
memperbesar lagi perniagaan.

(c)  Ciri-ciri Usahawan Abad ke-21

Dalam usaha ke arah menjadi usahawan pada abad ke-21, seseorang peniaga perlu berusaha
dengan lebih bersungguh-sungguh untuk cemerlang dan bersaing dengan usahawan yang lain.
Yang berikut ialah ciri-ciri usahawan abad ke-21 (Rajah 5.1).

Sentiasa Peka dan Bijak Mengambil Peluang
Usahawan perlu melihat dan mengambil peluang serta pandai menganalisis, merumuskan dan
mengambil tindakan terhadap peluang yang ada.

Bermaklumat
Usahawan perlu mendapatkan maklumat yang terkini, jelas dan tepat untuk bertindak dengan
pantas. Rangkaian maklumat luaran yang canggih membolehkan maklumat diterima dengan cepat
dan tepat.

Kreatif dan Inovatif
Usahawan perlu mempunyai ciri-ciri kreativiti dan inovatif bagi mendapatkan kelebihan persaingan,
terutamanya dalam bidang yang menggunakan teknologi tinggi dan terkini. Contoh usahawan
abad ke-21 yang kreatif dan inovatif ialah Tan Sri Tony Fernandes yang berjaya mempelopori sistem
penerbangan tambang murah.

Optimistik
Usahawan perlu sentiasa berfikiran ke hadapan dan berfikiran positif terhadap tindakan yang akan
diambil. Usahawan yang optimistik beranggapan segala kesusahan dan kepayahan merupakan
cabaran yang perlu ditempuhi dalam bidang perniagaan.

Proaktif
Usahawan yang proaktif akan bertindak lebih agresif dalam segala tingkah laku dan tindakan dalam
dunia perniagaan. Usahawan ini sentiasa berusaha dan melibatkan diri dalam mencari peluang
baharu di luar bidang operasi perniagaannya. Contoh usahawan proaktif ialah Datuk Wira (Dr.) Haji
Ameer Ali bin Mydin, Pengarah Urusan Mydin Mohamed Holdings Berhad.

Rajah 5.1  Ciri-ciri usahawan abad ke-21.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

216

Bil. Ciri-ciri Ada Tiada Tindakan

1. Anda suka akan sesuatu yang baharu.

2. Anda berminat melakukan sesuatu yang mencabar diri anda.

3. Anda memiliki keyakinan dalam melakukan sesuatu tugasan.

4. Anda mempunyai daya imaginasi yang tinggi.

5. Anda berasa berputus asa jika tidak dapat menyiapkan tugasan
yang diberikan.

6. Anda bersedia menerima teguran daripada sesiapa sahaja tidak
kira peringkat umur.

7. Anda berlapang hati menerima kritikan orang lain apabila anda
membuat sesuatu tugasan.

8. Anda berminat melakukan sesuatu perkara yang tidak dilakukan
orang lain.

9. Anda selalu memberikan pendapat dan idea yang baharu.

10. Anda suka membantu orang lain dalam apa-apa juga keadaan.

11. Anda meluangkan masa senggang dengan membuat perkara
yang berfaedah dan memberikan pulangan yang baik.

12. Anda boleh melakukan tugasan secara berkumpulan walaupun
melibatkan orang yang anda tidak suka.

13. Anda suka melakukan aktiviti lasak yang mempunyai banyak
risiko kecederaan.

14. Anda sentiasa berfikiran terbuka dan mudah memahami sesuatu.

Jadual 5.3  Borang senarai semak.

Aktiviti yang dijalankan boleh membantu anda menilai potensi diri untuk menjadi seorang usahawan

(d)  Saya Seorang Usahawan

Ciri-ciri Utama Usahawan

Kreatif

Inovatif

Sanggup menghadapi risiko

Bijak mengambil peluang

Daya usaha yang berterusan

tahukah
anda? Lakukan aktiviti dalam kumpulan. Gunakan teknik

“Think-Pair-Share” untuk menjalankan aktiviti ini. Guru
memberikan senarai semak berkaitan dengan ciri-ciri
mengenal potensi diri menjadi seorang usahawan. Anda
perlu berfikir sendiri dalam jangka masa tertentu. Masa
tamat dan anda berkongsi idea bersama-sama dengan
pasangan yang dipilih. Kemudian, masa tamat dan anda
berkongsi idea dengan keseluruhan kelas.

sud ut
aktiviti
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

217

(e) Peranan Usahawan

Usahawan menceburi pelbagai bidang perniagaan
dan perusahaan seperti perkilangan, pembinaan,
perdagangan dan khidmat jualan langsung. Secara
tidak langsung, usahawan dapat menyediakan
peluang perniagaan dan pekerjaan kepada setiap
golongan komuniti tanpa mengira sama ada
mereka terlatih mahupun tidak. Oleh itu, masalah
pengangguran dan masalah sosial yang berkaitan
dengan pengangguran dapat dikurangkan.

1. Mewujudkan Peluang Perniagaan dan
Pekerjaan

Usahawan akan berusaha menghasilkan pelbagai
jenis barang dan perkhidmatan yang dapat
memenuhi keperluan dan kehendak komuniti
yang pelbagai serta tidak terhad. Barang seperti
peralatan elektrik dan elektronik, kereta dan
kemudahan pengangkutan awam membolehkan
manusia hidup dengan lebih selesa.

2. Memenuhi Kehendak dan Keperluan
Komuniti

Usahawan membantu menyumbang
kepada pembangunan ekonomi
negara dengan mewujudkan peluang
pekerjaan dan secara tidak langsung
dapat meningkatkan taraf hidup
sesebuah komuniti. Usahawan turut
membantu dalam industri perkilangan
dan khidmat langsung sama ada
secara sendiri atau secara usaha
sama dengan pelabur asing.  Dengan
adanya usahawan, ekonomi negara
dapat dipelbagaikan. Oleh yang
demikian, usahawan bukan sahaja
dapat meningkatkan lagi pendapatan
negara malah dapat membantu
negara mengurangkan kesan akibat
kemelesetan ekonomi.

4. Menyumbang Kepada
Pembangunan Ekonomi

Usahawan perlu mempunyai ciri-ciri
kreatif dan inovatif serta sentiasa
berusaha mencipta dan mengubah
suai barang dan perkhidmatan
mengikut keperluan pengguna.
Usahawan yang berpandangan jauh
serta berani menghadapi risiko akan
dapat menghasilkan produk yang
berkualiti tinggi dan menghasilkan
pengeluaran produk secara besar-
besaran untuk dipasarkan ke luar
negara.   Penemuan dan penciptaan
baharu serta kajian yang dilakukan
dari semasa ke semasa dapat
meningkatkan hasil eksport negara,
dan membantu memajukan ekonomi
negara.

3. Mengkaji dan Menguji Penemuan
dan Ciptaan Baharu

Rajah 5.2  Peranan usahawan.

Peranan
Usahawan

Rajah 5.2 menunjukkan peranan usahawan.

Peluang pekerjaan dapat dipertingkat dengan adanya usahawan. Usahawan yang menjalankan
perniagaan ataupun perusahaan sudah tentu memerlukan tenaga pekerja. Tenaga pekerja perlu
dibayar gaji, bonus dan ganjaran dan perkara ini seterusnya dapat meningkatkan taraf hidup pekerja
dan keluarga mereka. Selain itu, barang dan perkhidmatan yang dihasilkan oleh usahawan dapat
dinikmati oleh semua golongan.  Pilihan barang dan perkhidmatan yang ada dapat membantu dalam
meningkatkan kualiti hidup sesebuah komuniti.

5. Meningkatkan Taraf Hidup
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

218

Agensi Peranan

Latihan dan Pengurusan

a)  Menyediakan
latihan pengurusan
dan bimbingan
keusahawanan.

b)  Memberikan nasihat
dan kepakaran dalam
pengurusan, perakaunan
serta teknikal kepada
usahawan dalam
perniagaan dan
perindustrian.

c)  Memberikan khidmat
sokongan, bimbingan dan
latihan kepada usahawan
Industri Kecil dan
Sederhana (IKS).

Pembiayaan

a) Menyediakan dana
bagi pelbagai jenis skim
pembiayaan modal
usahawan IKS.

b) Memberikan aset
dan modal bagi
mengembangkan
perniagaan.

c) Memberikan bantuan
kewangan kepada
usahawan untuk membeli
saham dan pembiayaan
ekuiti.

d) Menyediakan modal untuk
sektor pertanian sebagai
pinjaman.

e) Membiayai program
penyelidikan dan
pembangunan barangan
tempatan.

(f) Peranan Agensi dalam Membantu Usahawan

Antara agensi yang membantu usahawan dalam membangunkan potensi diri ditunjukkan dalam
Jadual 5.4.

Jadual 5.4  Agensi yang membantu usahawan.

a)   Majlis Amanah Rakyat
(MARA)

b) Perbadanan Produktiviti
Negara (MPC)

b) Majlis Amanah Rakyat (MARA)

d) Pusat Pembangunan
Usahawan Malaysia (MEDEC)

d) Agro Bank Bhd

f) Malaysian Industrial
Development Finance Berhad
(MIDF)

c)   Perbadanan Industri Kecil
 dan Sederhana (SMIDEC)

c)   Perbadanan Usahawan
Nasional Berhad (PUNB)

e)   Small Medium Enterprise
Development Bank Malaysia
Berhad (SME)

g)   Perbadanan Pembangunan
Teknologi Malaysia (MTDC)

a)   Kementerian Pembangunan
      Usahawan (KPuN) dan

Koperasi
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

219

Agensi Peranan

Infrastruktur dan Ruang Niaga

a)  Membina bazar, arked, kedai
dan medan selera.

b)  Membangunkan bandar baharu,
bangunan pejabat, kompleks
perniagaan, bangunan kilang,
dan ruang niaga di pusat bandar.

c)   Menyediakan tapak industri,
kawasan bandar baharu, ruang
niaga untuk disewakan dan
pusat perniagaan.

d)   Membangunkan koridor raya
multimedia yang lengkap
dengan kompleks perniagaan,
bandar baharu dan infrastruktur.

e)   Membina kawasan untuk pusat
penyelidikan teknologi tinggi
yang dilengkapi ruang pameran,
dewan persidangan, pusat
teknologi, pusat pembelajaran
dan auditorium.

Pemasaran

a)  Membaiki sistem pemasaran,
memperluas pasaran dan
meneroka pasaran baharu bagi
hasil pertanian negara.

b)   Bekerjasama dengan pihak
swasta dan agensi kerajaan
bagi mewujudkan pemasaran
pertanian yang cekap
dan berkesan.

c)   Membantu pengeluar dan
pengeksport memasarkan
barang mereka ke luar negara.

d)   Mengadakan pertunjukan dan
pameran, bengkel perniagaan,
menjalankan penyelidikan
pasaran, menerima pertanyaan
serta membekalkan maklumat
kepada peniaga di luar negara.

e)   Memasarkan hasil padi dan
beras supaya harga terjamin
dan stabil.

f)    Membantu pengusaha industri
desa memasarkan produk
kraftangan mereka di dalam dan
juga di luar negara.

(Contoh: Perbadanan
Kemajuan Negeri Selangor)

a)   Majlis Amanah Rakyat
(MARA)

a)   Lembaga Pemasaran
Pertanian  Persekutuan
(FAMA)

b) UDA Holdings Berhad

b) Perbadanan
Pembangunan
Perniagaan
Antarabangsa
Malaysia (MATRADE)

d) Perbadanan Kemajuan
Ekonomi Negeri (PKEN)

d) Perbadanan Kemajuan
Kraftangan Malaysia
(PKKM)

c)   Perbadanan Pembangunan
 Multimedia (MSC)

c)   Padiberas Nasional Berhad
(BERNAS)

e)   Taman Teknologi Malaysia
(TPM)
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

220

Agensi Peranan

Penyelidikan dan Pembangunan

a)  Institut Penyelidikan dan Pembangunan Pertanian
Malaysia (MARDI)

b)   Institut Piawaian dan Penyelidikan Perindustrian
Malaysia (SIRIM)

c)    Lembaga Getah Malaysia (MRB)

d)   Lembaga Minyak Sawit Malaysia (MPOB)

e)   Institut Mikroelektrik Sistem Malaysia (MIMOS)

f)    Institut Penyelidikan Perikanan (FRI)

a)  Menjalankan penyelidikan terhadap
beberapa tanaman untuk mencari
benih tanaman yang mengeluarkan
hasil yang lebih baik dan bermutu.

b)  Menjalankan penyelidikan mengenai
penyediaan dan pembungkusan
makanan.

c)  Menjalankan kajian dalam industri
berteknologi tinggi.

d)  Menggalakkan pemindahan
teknologi dari luar negara agar
industri tempatan terus berkembang.

e)   Menguji dan menyelidik sesuatu
keluaran untuk menentukan kualiti agar
mencapai piawai yang ditetapkan.

f)   Mewujudkan budaya kualiti dalam
kalangan usahawan dengan
mewujudkan satu piawai sebagai kayu
pengukur kualiti sesuatu keluaran.

g)  Melakukan penyelidikan
terhadap industri getah dengan
memodenisasikan industri getah
Malaysia dari segi penanaman,
penorehan, pemprosesan susu getah
dan pengeluaran serta pemasaran
produk getah.

h)  Menjalankan penyelidikan dalam
penanaman, pengeluaran, penuaian,
pemprosesan, penyimpanan,
pengangkutan dan pemasaran
produk yang berkaitan dengan
minyak kelapa sawit dan
industri sawit.

i)    Mengenal pasti dan meningkatkan
pelbagai keperluan infrastruktur
industri elektronik.

j)    Menubuhkan pelbagai bahagian
seperti Bahagian Teknologi Elektronik
dan Bahagian Teknologi Komputer
untuk tujuan pembangunan
teknologi.

k)   Memberi nasihat dan kepakaran
dalam penyelidikan berkaitan
dengan perikanan dan
membangunkan teknologi berkaitan
dengan akuakultur.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

221

(a) Milikan Perniagaan
Milikan perniagaan dibahagikan kepada beberapa jenis
mengikut pemilikan, kawalan dan pengurusan. Jenis
pemilikan perniagaan terbahagi kepada Perniagaan Milikan
Tunggal, Perkongsian, Syarikat Sendirian Berhad, Syarikat
Awam Berhad dan Koperasi.

Prosedur memulakan
pernIagaan

Jadual 5.5  Bentuk dan ciri-ciri organisasi perniagaan.

Jenis
Milikan

Milikan Sumber Modal Liabiliti

Milikan
Tunggal

Perniagaan
dimiliki oleh
seorang pemilik.

Modal
diperoleh
daripada
simpanan
sendiri atau
pinjaman
daripada
saudara-mara
atau bank.

Menanggung
liabiliti yang
tidak terhad.
Jika perniagaan
gagal, peniaga
perlu menjelaskan
hutang dengan
menggunakan
harta
persendirian.

Perkongsian Perniagaan
dimiliki oleh
2–20 orang
rakan kongsi.
Bagi perkongsian
bank, rakan
kongsi tidak
boleh melebihi 10
orang, manakala
perkongsian
profesional
seperti akauntan
ahlinya tidak
terhad.

Modal
disumbangkan
oleh rakan
kongsi
mengikut
kadar
yang telah
dipersetujui
dalam
perjanjian
perkongsian.

Setiap rakan
kongsi biasa
menanggung
liabiliti tidak
terhad. Harta
perkongsian
boleh dituntut
untuk membayar
hutang
perniagaan.

Syarikat
Sendirian
Berhad

Perniagaan
dimiliki oleh
sekumpulan
orang
persendirian
kerana saham
tidak boleh
dijual kepada
orang ramai.

Modal diperoleh
melalui
jualan saham
kepada orang
persendirian
yang
bilangannya
tidak melebihi 50
orang.

Liabiliti pemegang
saham terhad
setakat jumlah
modal yang
dilaburkan sahaja.

5.2

Marrybrown International

Malaysia merupakan restoran

makanan segera tempatan

pertama di Malaysia yang

menjalankan perniagaan

francais. Pada tahun 1999,

Marrybrown telah mendapat

pengiktirafan Francaisor

Tempatan Antarabangsa Terbaik.

tahukah
anda?

Menerangkan pelbagai
bentuk dan ciri-ciri organisasi
perniagaan dari segi milikan,
sumber modal dan liabiliti.

•	 Perniagaan	Milikan	Tunggal
	 •	 Perkongsian
	 •	 Syarikat	Sendirian	Berhad
	 •	 Koperasi

Menerangkan cara memulakan
perniagaan.

•	 Memulakan	perniagaan
baharu

•	 Ambil	alih	perniagaan
	 •	 Francais

Menyenaraikan prosedur
memulakan perniagaan.

Mengisi borang pendaftaran
perniagaan.

Menerangkan prosedur
pendaftaran perniagaan atas
talian.

Menganalisis dan menilai isu
yang perlu dipertimbangkan
semasa memulakan
perniagaan.

STANDARD
PEMBELAJARAN
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

222

Jenis Milikan Milikan Sumber Modal Liabiliti

Syarikat Awam
Berhad

Syarikat awam dimiliki
oleh orang awam dengan
membeli saham dalam
syarikat tersebut.  Saham
syarikat awam disenaraikan
di Bursa Saham.

Modal syarikat
diperoleh melalui
jualan saham kepada
orang awam.

Liabiliti pemegang
saham adalah terhad
kepada modal yang
dilaburkan sahaja.

Koperasi Pemiliknya terdiri daripada
ahli yang membeli saham
dalam koperasi. Bilangan
ahli sekurang-kurangnya 100
orang hingga tidak terhad.

Modal diperoleh
menerusi jualan
saham kepada
ahlinya.  Modal juga
diperoleh daripada
yuran bulanan
ahli koperasi.

Setiap ahli koperasi
menanggung
liabiliti terhad.  Ahli
koperasi hanya
akan rugi setakat
jumlah saham yang
dilaburkan sahaja.

(b) Cara Memulakan Perniagaan
Bagi memulakan perniagaan, seseorang harus mempunyai minat, kebolehan, modal,
pengalaman dan pengetahuan yang cukup. Terdapat beberapa cara untuk memulakan
perniagaan, iaitu:

i) Memulakan Perniagaan Baharu

Seseorang boleh memulakan perniagaan jika mempunyai minat dan keinginan. Sebelum
memulakan perniagaan baharu, seseorang perlu menjalankan kajian untuk mengenal pasti jenis,
sasaran pelanggan dan peluang perniagaan yang wujud di persekitarannya. Bagi memulakan
perniagaan sendiri, individu mesti mempunyai keyakinan diri yang tinggi, mempunyai modal
yang mencukupi, mempunyai pengetahuan atau pengalaman dalam bidang perniagaan yang
hendak diceburi, mempunyai minat serta kebolehan.

ii) Mengambil Alih Perniagaan

Mengambil alih perniagaan bermakna membeli perniagaan yang telah sedia wujud dan
mengambil alih pentadbiran serta pengurusannya daripada pemilik lama. Usahawan bukan
sahaja mengambil alih aset perniagaan tetapi mengambil alih liabiliti perniagaan berkenaan.
Pengambilalihan ialah cara yang paling mudah dan ringkas kerana perniagaan itu sudah
mempunyai rangkaian pelanggan, struktur pentadbiran dan jaringan pembekal. Usahawan
juga perlu mengenal pasti bahawa perniagaan itu berpotensi dan dapat terus berkembang.
Pengambilalihan biasanya berlaku dengan perniagaan yang sama jenis bagi memudahkan
pengurusan dan meluaskan lagi perniagaan.

iii) Menjalankan Perniagaan Francais

Francais ialah perjanjian antara pemilik francais (francaisor) dengan penerima francais
(francaisi) untuk menjalankan urus niaga barang atau perkhidmatan dengan menggunakan
tanda dagangan atau pun jenama francaisor. Seseorang usahawan juga boleh memulakan
perniagaan dengan cara memohon francais daripada pemiliknya. Perkara yang perlu diambil
perhatian sebelum memulakan perniagaan francais ialah permintaan terhadap barangan atau
perkhidmatan itu, latar belakang francaisor, bilangan francaisi yang sedia ada dan keuntungan
mereka, latihan yang diberikan oleh francaisor. Contohnya perniagaan francais ialah perniagaan
Sate Haji Samuri, Kentucky Fried Chicken, Pizza Hut, McDonald’s dan 7-Eleven.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

223

Memulakan perniagaan setelah semua perkara di atas telah dilaksanakan
dengan sempurna.

Permohonan lesen perniagaan adalah melalui pihak berkuasa tempatan
seperti Majlis Daerah, Majlis Perbandaran atau Majlis Bandaraya.

Prosedur berikut perlu dipertimbangkan oleh usahawan untuk memulakan perniagaan.

(c) Prosedur Memulakan Perniagaan

Mendapatkan
modal perniagaan

Memohon lesen
perniagaan

Mendaftarkan
perniagaan

Membuat
perancangan

Rajah 5.3 Prosedur memulakan perniagaan.

Rajah 5.4 Langkah membuat perancangan perniagaan.

i) Membuat Perancangan

Langkah-langkah dalam merancang perniagaan adalah seperti yang berikut:

Pendaftaran perniagaan boleh dibuat melalui Pendaftar Perniagaan dengan
mengisi borang-borang tertentu.

Menyediakan modal yang cukup untuk membeli barang niaga dan
peralatan perniagaan.

Mengatur strategi pemasaran dengan mengkaji sasaran pasaran dan
mengkaji pesaing yang ada.

Pemilihan lokasi hendaklah strategik, iaitu tempat tumpuan orang ramai
dan mempunyai kemudahan asas.

Mengkaji sumber bekalan yang diperoleh sama ada daripada pengeluar
atau pemborong.

Mengenal pasti peluang perniagaan melalui cara mengkaji keperluan
dan penyataan masalah pengguna.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

224

Rajah 5.5 Panduan Pendaftaran Perniagaan yang dikeluarkan

oleh Suruhanjaya Syarikat Malaysia.

ii) Mendaftarkan Perniagaan

Akta Pendaftaran Perniagaan mewajibkan perniagaan agar didaftarkan dengan Pendaftar
Perniagaan. Yang berikut ialah prosedur pendaftaran perniagaan untuk milikan tunggal
dan perkongsian.

Usahawan perlu mendaftarkan perniagaan mengikut langkah-langkah berikut:

1. Mengisi Borang A

•	 Borang A mengandungi lima bahagian seperti yang berikut.

•	 Bahagian E perlu diisi oleh setiap pemilik perniagaan. Bagi perniagaan yang terdiri
daripada empat orang rakan kongsi, maka empat salinan Bahagian E perlu diisi.

Bahagian Maklumat

A Maklumat perniagaan yang hendak dijalankan.

B Jenis perniagaan yang dijalankan.

C Alamat cawangan (jika ada).

D Maklumat pemilik.

E Pengesahan pemilik tunggal/rakan kongsi.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

225

2. Mendapatkan kelulusan nama

perniagaan

•	 Dapatkan Borang PNA.42.

•	 Mengisi borang PNA.42 dengan

mendapatkan maklumat berikut:

–  Mengemukakan tiga  cadangan

nama perniagaan.

–  Mengisi nama dan alamat pemilik.

–   Menyatakan jenis perniagaan

yang dijalankan.

•	 Peniaga yang ingin menggunakan

nama mereka sendiri  sebagai

nama perniagaan dikecualikan

daripada permohonan ini.

Rajah 5.6 Borang A (Pendaftaran Perniagaan).

Rajah 5.7 Borang PNA.42 (Permohonan Nama Perniagaan).

*NAMA PERNIAGAAN

*TARIKH MULA BERNIAGA

*PERJANJIAN PERKONGSIAN

*ALAMAT
(P.O. Box tidak dibenarkan)

- -

BORANG A
PERCUMA

PENDAFTARAN PERNIAGAAN
KAEDAH-KAEDAH PENDAFTARAN PERNIAGAAN 1957 (KAEDAH 3)

SILA TANDAKAN ( √ ) DI PETAK BERKENAAN DAN LENGKAPKAN MAKLUMAT DENGAN HURUF BESAR
(*Ruangan wajib diisi)

NAMA SENDIRI Menggunakan nama sendiri seperti di dalam MYKAD/MYPR sebagai nama perniagaan.

NAMA TRED Menggunakan nama perniagaan yang direka atau selain nama di MYKAD/MYPR sebagai nama perniagaan.

NO. RUJUKAN
 (Untuk kegunaan pejabat)

- -

1/2

MAKLUMAT PERNIAGAAN

TIADA ADA TARIKH

(Nyatakan tarikh dan lampirkan perjanjian)

NEGERIPOSKOD

BANDAR

ALAMAT SURAT MENYURAT
(Jika berlainan dari alamat di atas)

NO. TELEFON E-MEL

POSKOD

BANDAR

-

*JENIS PERNIAGAAN YANG DIJALANKAN

ALAMAT CAWANGAN (Jika ada, P.O. Box tidak dibenarkan)

NEGERIPOSKOD

ALAMAT
(P.O. Box tidak dibenarkan)

NEGERIPOSKOD

ALAMAT
(P.O. Box tidak dibenarkan)

NEGERI

WJD003117 borang A.indd   1 4/8/14   5:11 PM

BORANG PNA 42
PERCUMA

(Permohonan ini perlu dilampirkan bersama dengan Borang A. Tiada bayaran dikenakan)

Perhatian:

(a) Permohonan nama perniagaan diluluskan berdasarkan keutamaan nama perniagaan yang dipohon.
(b) Nama perniagaan yang telah diluluskan diberi tempoh 30 hari  dan  tidak boleh dipinda atau ditukar kepada pemilik yang lain.
(c) Jika ada arahan mahkamah atau bantahan oleh pihak ketiga ke atas nama perniagaan disebabkan penggunaan Cap Dagangan

dan lain-lain, pemilik diminta mengambil tindakan menutup perniagaan dan mendaftar menggunakan nama perniagaan yang lain.

Jika nama perniagaan menggunakan perkataan rekaan dan singkatan  atau  selain B. Malaysia / Inggeris.
Sila jelaskan maksud (Jika ada, lampirkan dokumen sokongan).

B. Jenis perniagaan yang dijalankan (Sesuai dengan nama perniagaan yang dicadangkan) :

A. Saya memohon untuk menggunakan salah satu nama perniagaan mengikut pilihan di bawah :

C. Pengesahan pemilik atau salah seorang rakan kongsi :

TARIKH PERMOHONAN - -

TANDATANGAN PEMILIK ATAU

NAMA                            :

NO. MYKAD/MYPR      :

NO. TELEFON BIMBIT  :

SALAH SEORANG RAKAN KONGSI

1.

2.

3.

1/1

PERMOHONAN NAMA PERNIAGAAN

WJD003111 borang PNA 42.indd   1 4/8/14   4:43 PM

PENDAFTARAN PERNIAGAAN

PENGESAHAN PEMILIK TUNGGAL/RAKAN KONGSI
(Diwajibkan setiap pemilik tunggal/rakan kongsi mengisi butiran dan menurunkan tandatangan/cap ibu jari kanan di atas borang ini)

2/2

UNTUK KEGUNAAN PEJABAT
Saya adalah Orang Yang Bertanggungjawab (OYB) menyerahkan butir pendaftaran perniagaan yang dinyatakan di atas.

NAMA DAN NO. MYKAD/MYPR TANDATANGAN/CAP IBU JARI KANAN

TARIKH PERMOHONAN - -

*MAKLUMAT PEMILIK (Ejaan nama seperti di dalam MYKAD/MYPR)

Saya/kami yang bertandatangan di bawah mengesahkan semua kenyataan yang dibuat dalam borang ini adalah benar dan mengaku bahawa saya/kami adalah pemilik
tunggal/rakan kongsi bagi perniagaan ini.

NAMA DAN NO. MYKAD/MYPRBIL. TANDATANGAN/CAP IBU JARI KANAN

NO. MYKAD/MYPR

TARIKH LAHIR - - JANTINA L P

KERAKYATAN WARGANEGARA (Nyatakan negara asal)
PENDUDUK TETAP

BANGSA LAIN-LAINMELAYU CINA INDIA

NAMA PEMILIK

- -

ALAMAT KEDIAMAN

POSKOD

BANDAR

NO. TELEFON -

NEGERI

NO. K/P
(Lama)

(Nyatakan bangsa)

NO. MYKAD/MYPR

TARIKH LAHIR - - JANTINA L P

KERAKYATAN WARGANEGARA (Nyatakan negara asal)
PENDUDUK TETAP

BANGSA LAIN-LAINMELAYU CINA INDIA

NAMA PEMILIK

- -

ALAMAT KEDIAMAN

POSKOD

BANDAR

NO. TELEFON -

NEGERI

NO. K/P
(Lama)

(Nyatakan bangsa)

WJD003117 borang A.indd   2 4/8/14   5:11 PM
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

226

3. Menghantar borang bersama-sama dengan bayaran pendaftaran kepada
Pendaftar Perniagaan

•	 Bayaran	 RM30	 dikenakan	 jika	 pendaftaran	 nama	 perniagaan	 sama	 dengan
nama pemilik.

•	 Bayaran	RM60	dikenakan	jika	nama	perniagaan	berbeza	dengan	nama	pemilik.
	 •	 Bayaran	RM60	dikenakan	untuk	milikan	perniagaan	perkongsian.
	 •	 Caj	tambahan	RM5	dikenakan	bagi	setiap	cawangan	yang	dibuka.

4. Pengeluaran Sijil Perakuan Pendaftaran Perniagaan (Borang D)
	 •	 Selepas kelulusan pendaftaran, Borang D dan Sijil Perakuan Pendaftaran

Perniagaan akan dikeluarkan oleh Pendaftar Perniagaan kepada peniaga.
	 •	 Borang	D	merupakan	dokumen	rasmi	kebenaran	berniaga	dan	perlu	dipamerkan

di tempat yang mudah dilihat di premis niaga. Borang D perlu diperbaharui untuk
tempoh 1 tahun atau 5 tahun di Pejabat Pendaftaran Perniagaan atau di Pejabat

Pos Malaysia.

Perniagaan atas talian seperti di laman sosial, iaitu Facebook, Instagram dan Twitter perlu

didaftarkan di Suruhanjaya Syarikat Malaysia (SSM) walaupun secara kecil-kecilan.

iii) Memohon Lesen Perniagaan

Usahawan boleh memohon lesen perniagaan daripada Pihak Berkuasa Tempatan seperti
Majlis Daerah, Majlis Perbandaran atau Majlis Bandaraya. Bayaran lesen adalah berbeza
mengikut jenis perniagaan, saiz dan tempat perniagaan.

Lesen perniagaan hanya akan dikeluarkan selepas pegawai daripada Pihak Berkuasa
Tempatan, Jabatan Bomba dan Penyelamat serta Kementerian Kesihatan Malaysia
memeriksa premis perniagaan. Lesen yang telah diperoleh hendaklah dipamerkan pada
tempat yang mudah dilihat di premis niaga. Sekiranya lesen perniagaan tidak dipamerkan
di kedai, denda akan dikenakan terhadap peniaga. Lesen perniagaan perlu diperbaharui

setiap tahun.

iv) Mendapatkan Modal Perniagaan

Terdapat beberapa cara bagi seseorang peniaga memperoleh modal untuk memulakan

perniagaan. Sumber	modal	ditunjukkan	dalam	Jadual	5.6.

Jadual 5.6  Cara memperoleh modal.

Cara Huraian

a)  Simpanan sendiri Simpanan sendiri ialah cara yang paling baik untuk mendapatkan sumber
modal kerana peniaga tidak perlu menanggung beban pinjaman.  Peniaga
juga boleh menjual aset persendirian untuk menambahkan modal.

b)  Pinjaman Pinjaman boleh dibuat dari bank, institusi kewangan dan agensi kerajaan
yang terlibat.

c)  Sumbangan rakan
     kongsi

Peniaga boleh menjalankan perniagaan secara perkongsian agar
modal lebih besar dapat dikumpulkan daripada rakan kongsi.

d)  Belian kredit Peniaga boleh mengatasi masalah kekurangan modal dengan belian
secara kredit daripada pembekal. Peniaga boleh berunding dengan
pembekal untuk mendapatkan tempoh kredit yang terbaik.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

227

(d) Pertimbangan Sebelum Memulakan Perniagaan

Mengenal Pasti Keperluan dan Kehendak Pelanggan

Setiap perniagaan biasanya bermula daripada wujudnya keperluan dan kehendak pelanggan
terhadap sesuatu barangan atau perkhidmatan. Keperluan merupakan perkara asas yang
mesti diperoleh, dimiliki dan digunakan dalam kehidupan seseorang, manakala kehendak pula
merupakan keinginan atau kemahuan peribadi untuk sesuatu yang lebih sempurna. Oleh itu,
seseorang usahawan perlu sentiasa peka tentang perubahan yang berlaku dalam keperluan dan
kehendak pelanggan untuk mengenal pasti peluang perniagaan yang wujud.

Menilai Peluang Perniagaan

Usahawan mungkin mempunyai pelbagai peluang bagi memulakan perniagaan. Pilihan perlu dilakukan
secara rasional dengan memilih perniagaan yang sah di sisi undang-undang, kuasa monopoli dan
tahap persaingan, keperluan modal serta risiko yang akan ditanggung.

Merangka Rancangan Perniagaan

Setelah menganalisis dan menilai peluang perniagaan yang ada bagi memulakan perniagaan,
usahawan	 perlu	 merangka	 rancangan	 perniagaan.	 Rancangan	 perniagaan	 penting	 untuk
usahawan menjadikannya sebagai  satu garis panduan untuk memulakan dan memajukan
perniagaan.

Menjalankan Perniagaan Francais

Dalam usaha meninjau peluang perniagaan, perkara penting yang perlu diambil kira ialah
persekitaran, penilaian diri dan nilai masyarakat. Perubahan struktur penduduk, peningkatan
pendapatan dan perubahan cita rasa masyarakat boleh membuka peluang perniagaan. Contohnya,
apabila penerimaan masyarakat setempat terhadap makanan segera meningkat maka wujud
pelbagai jenis premis makanan segera seperti restoran Kentucky Fried Chicken, McDonalds, Pizza
Hut dan sebagainya, di samping makanan sejuk beku yang pelbagai pilihan.

Ramai	usahawan	menjalankan	perniagaan	yang	sesuai	dengan	pengalaman	dan	kebolehan
yang dimiliki. Contohnya, seorang pensyarah dalam bidang rekaan fesyen mungkin meletakkan
jawatan kerana ingin menumpukan sepenuh masa dan tenaga terhadap perniagaan butik pakaian.

Seseorang usahawan perlu menentukan peluang yang akan diambil itu selaras dengan
nilai masyarakat setempat. Contohnya, elakkan menjual barang atau perkhidmatan yang boleh
menimbulkan masalah sensitiviti perkauman.

Terdapat beberapa isu yang perlu dipertimbangkan sebelum memulakan perniagaan, antaranya:

sud ut
aktiviti
Gunakan teknik “Hot Seat” untuk menjalankan aktiviti ini. Guru mengedarkan contoh Borang PNA.42
dan Borang A. Selepas memberikan penerangan mengenai penubuhan dan pendaftaran perniagaan,
anda perlu membuat bacaan dan kajian dalam kumpulan atau individu. Anda akan dipilih secara
bergilir untuk duduk di kerusi yang disediakan dan menjadi ‘pakar’ atau ‘watak’. ‘Pakar’ atau ‘watak’
akan menjawab segala soalan yang dilontarkan oleh murid lain.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

228

Rancangan Perniagaan ialah dokumen yang menerangkan
secara terperinci berkenaan  selok belok sesebuah perniagaan
termasuk pelan awal, keperluan modal, rancangan
pemasaran, jualan dan unjuran keuntungan.  Rancangan
perniagaan penting dalam usaha untuk mendapatkan
pinjaman daripada institusi kewangan atau agensi kerajaan
yang berkaitan.

Perancangan
PernIagaan

5.3

(a)  Rancangan  Perniagaan

Meyakinkan Pihak Tertentu Seperti Bank Bagi Memperoleh
Sumber Pembiayaan Kewangan.

Sekiranya usahawan mempunyai rancangan perniagaan yang
jelas, maka mudah untuk mendapatkan pinjaman dan pembiayaan
dari bank atau badan-badan tertentu. Selain itu, semua idea yang
didokumenkan dalam Rancangan Perniagaan dapat dilihat dan
dinilai dengan mudah.

Melihat dan Menilai Perniagaan.

Usahawan boleh melihat dan menilai perniagaan secara objektif,
kritikal dan praktikal serta sebab dan tujuan perniagaan diwujudkan.
Produk atau perkhidmatan yang akan dijalankan perlu mengambil
kira lokasi, jenis barangan dan sebagainya.

Mengkaji dan Menilai Potensi.

Rancangan Perniagaan juga dibuat untuk membantu mengkaji
dan menilai sama ada perniagaan yang akan dilaksanakan
mempunyai potensi untuk terus maju dan berdaya saing.

Mengagihkan Sumber dengan Lebih Baik.

Objektif seterusnya dalam menyediakan Rancangan Perniagaan
adalah untuk memastikan pengurusan kewangan dilakukan
dengan teratur dan direkodkan dengan sistematik. Selain itu,
Rancangan Perniagaan juga melibatkan penggunaan dana untuk
jangka pendek dan jangka panjang.

Menjadi Garis Panduan Untuk Menguruskan Perniagaan.

Objektif Rancangan Perniagaan adalah untuk menyediakan garis
panduan menguruskan perniagaan supaya menjadi lebih efisien
dan sistematik, memastikan perniagaan berjalan lancar dan
membantu mengembangkan perniagaan mengikut keperluan
dan kehendak pelanggan.

Tujuan Menyediakan Rancangan Perniagaan

Menyatakan maksud
dan tujuan menyediakan
Rancangan Perniagaan.

Menulis Ringkasan Eksekutif
Rancangan Perniagaan.

Menerangkan latar belakang
pemilik dan organisasi
perniagaan.

Melakarkan carta organisasi
perniagaan.

Menganalisis keperluan
dan kepentingan unsur
pemasaran:

i) Produk
  ii) Harga
  iii) Saluran pemasaran
  iv) Promosi
 Merancang dan menetapkan:
  i) Objektif Rancangan

Perniagaan yang sesuai.
  ii) Produk atau perkhidmatan

yang akan dikeluarkan.
 iii) Strategi pemasaran untuk

produk atau perkhidmatan
yang akan dikeluarkan.

iv) Perbelanjaan yang wujud
dalam organisasi (contoh:
gaji bulanan, elaun, sewa,
caruman KWSP)

Menyediakan Rancangan
 Perniagaan berasaskan
 produk atau perkhidmatan.

STANDARD
PEMBELAJARAN
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

229

Rancangan Perniagaan merupakan tanggapan umum yang diberikan kepada pembaca
atau pihak pembiayaan mengenai perniagaan yang dijalankan oleh usahawan terlibat.
Rancangan Perniagaan yang dikenali sebagai sinopsis atau abstrak yang akan memaklumkan
mengenai gambaran awal secara keseluruhan, ringkas dan padat terhadap perniagaan yang
diusahakan oleh usahawan. Usahawan perlu menyediakan maklumat yang lengkap, tepat
dan terperinci dalam Rancangan Perniagaan mengikut turutan secara sistematik. Yang berikut
ialah contoh format bagi Ringkasan Eksekutif Rancangan Perniagaan. Rancangan Perniagaan
yang dibuat bertujuan untuk memastikan perancangan dibuat tersusun dan penting untuk
memastikan perjalanan perniagaan berjaya dan tidak mengalami kegagalan. Oleh itu,
Rancangan Perniagaan perlu lengkap dan tersusun serta mengandungi maklumat berikut:

i) Ringkasan Eksekutif

ii) Objektif Rancangan Perniagaan

iii) Latar Belakang Perniagaan

iv) Latar Belakang Pemilikan

v) Latar Belakang Cadangan Projek

vi) Rancangan Organisasi

Yang berikut ialah contoh kandungan bagi Rancangan Perniagaan.

RINGKASAN EKSEKUTIF
1.0  PENGENALAN
2.0  TUJUAN
3.0  LATAR BELAKANG PERNIAGAAN
4.0  LATAR BELAKANG PEMILIKAN
5.0  LATAR BELAKANG CADANGAN PROJEK
 5.1  Lokasi tapak projek
 5.2  Lokasi premis
 5.3  Kemudahan asas
6.0  RANCANGAN ORGANISASI
 6.1  Matlamat organisasi
 6.2  Struktur organisasi
 6.3  Senarai perjawatan dan tenaga

pekerja
 6.4  Jadual huraian tugas
 6.5  Jadual imbuhan balas jasa
 6.6  Senarai perabot dan keperluan

pejabat
 6.7  Senarai perbelanjaan pentadbiran
7.0  RANCANGAN PEMASARAN
 7.1  Analisis pasaran
 7.2  Saiz pasaran
 7.3  Barangan dan perkhidmatan
 7.4  Pelanggan
 7.5  Persaingan

7.6  Syer pasaran
 7.7  Ramalan jualan
 7.8  Strategi pemasaran
 7.9  Butiran perbelanjaan pemasaran

8.0  RANCANGAN OPERASI ATAU
PENGELUARAN

8.1  Carta aliran proses
 8.2  Carta aliran khidmat pelanggan
 8.3  Unit pengeluaran dan jam operasi
 8.4  Keperluan bahan mentah
 8.5  Senarai pembekal bahan mentah
 8.6  Mesin dan peralatan
 8.7  Susun atur ruang operasi
 8.8 Lokasi perniagaan
9.0  RANCANGAN KEWANGAN
 9.1  Kos perlaksanaan projek
 9.2  Sumber pembiayaan
 9.3  Proforma aliran wang tunai
 9.4  Proforma untung rugi
 9.5  Proforma kunci kira-kira
 9.6  Jadual susut nilai aset tetap
 9.7  Jadual bayaran pinjaman
 9.8  Jadual bayaran ansuran sewa beli
 9.9  Jadual perlaksanaan projek
10.0  RUMUSAN
11.0  DOKUMEN SOKONGAN

Rajah 5.8  Contoh Isi Kandungan Rancangan Perniagaan.

(b)  Struktur Rancangan Perniagaan

vii) Rancangan Pemasaran

viii) Rancangan Operasi atau Pengeluaran

ix) Rancangan Kewangan

x) Rumusan

xi) Dokumen Sokongan
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

230

1.0  RINGKASAN EKSEKUTIF

Perniagaan ini menawarkan dan menyediakan pelbagai jenis kek cawan, roti, mufin serta
pelbagai minuman. Perniagaan yang kami jalankan turut memberikan perkhidmatan
menjual dan menghantar terus kepada pelanggan berdasarkan tempahan yang
diterima. Pelanggan yang datang ke premis kami juga boleh menikmati makanan dan
minuman yang disediakan kerana premis kami menyediakan ruang kafe mini. Untuk
promosi berterusan, kami telah mengiklankan perniagaan kami melalui kain rentang
yang dipasang di sekitar kawasan yang berhampiran. Kami juga turut mengedarkan
risalah di kawasan perumahan, sekolah, pejabat dan hotel yang berhampiran.  Promosi
jualan juga turut diadakan melalui laman web yang membolehkan pelanggan melihat
contoh-contoh mufin, roti dan kek cawan yang kami tawarkan. Para pelanggan kami
juga boleh membuat tempahan secara atas talian atau menghubungi kami melalui
panggilan telefon. Premis kami beroperasi dari jam 9.00 pagi hingga jam 9.00 malam
setiap hari kecuali cuti am. Segala rundingan akan kami layan dengan penuh berhemah
dan mengikut permintaan pelanggan. Kepuasan pelanggan adalah keutamaan kami.

2.0 OBJEKTIF RANCANGAN PERNIAGAAN

Objektif Rancangan Perniagaan ini adalah untuk:

a.   Memohon sejumlah pembiayaan modal dari SME Bank.

b.   Mengetahui sasaran pelanggan.

c.   Membekalkan mufin, roti dan kek cawan yang halal kepada pelanggan.

d.   Menjual dan menghantar mufin, roti dan kek cawan kepada pelanggan yang ingin
  membuat tempahan untuk majlis tertentu.

3.0  LATAR BELAKANG PERNIAGAAN

3.1  Pendahuluan
a. Nama Perniagaan:    SEDAP Muffin Cake House

b. Jenis Perniagaan:     Menyediakan pelbagai jenis mufin, kek  cawan,
  roti dan minuman serta memberikan
  perkhidmatan menjual dan menghantar
  produk kepada pelanggan yang membuat
  tempahan.

3.2  Maklumat Perniagaan
a. Nama Perniagaan:     SEDAP Muffin Cake House
b. Alamat Perniagaan:    No.19, Jalan Nilam Sari,
     Taman Indah Murni,
     Seksyen 32, 40460,
     Shah Alam, Selangor Darul Ehsan.
c.  No. Telefon:    03-5166XXXX
d.   Bentuk Perniagaan:    Milikan Tunggal
e.   Aktiviti Utama Perniagaan:    Menjual makanan dan minuman
f.  Tarikh Memulakan Perniagaan:  20 Mei 2016
g.   Tarikh Perniagaan Didaftarkan :  11 Jun 2015
h.   No. Pendaftaran Perniagaan:   A 6008XXXX
i.    Nama Bank Perniagaan:    CIMB Bank
j.   No. Akaun Bank:    7005 4325 XXXX
k.  Modal Permulaan:    RM80 000.00

CONTOH RANCANGAN PERNIAGAAN BERASASKAN BARANGAN
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

231

5.0  LATAR BELAKANG CADANGAN PROJEK

5.1  Lokasi Tapak Projek

Seksyen 32, Shah Alam, Selangor.

5.2  Lokasi premis

No.19, Jalan Nilam Sari,

Taman Indah Murni,

Seksyen 32, 40460,

Shah Alam, Selangor Darul Ehsan.

5.3  Kemudahan Asas

Berhampiran dengan jalan utama, Lebuh Raya KESAS, kawasan perumahan dan

kawasan perindustrian.

6.0  RANCANGAN ORGANISASI

6.1  Matlamat Organisasi

Moto perniagaan: Hanya yang terbaik dari SEDAP Muffin Cake House.

Visi:   Menjadi kedai kek yang terbaik di Malaysia dalam industri
   kek, bakeri dan minuman yang halal.

Moto:   Kedai kek bermutu tinggi, halal lagi bersih.

6.2  Carta Organisasi

4.0  LATAR BELAKANG PEMILIKAN

a. Nama Penuh:    Siti Nurbaya binti Rosli

b. No. Kad Pengenalan:  840202-10-XXXX

c. Alamat Tetap:     No. 19, Jalan Nilam Sari,

Taman Indah Murni, Seksyen 32,

40460 Shah Alam, Selangor Darul Ehsan.

d.   No. Telefon:     019-222XXXX

e.   Tarikh Lahir:     02 Februari 1984

f.    Umur:     33 tahun

JURUWANG

PENGURUS

PEKERJA 1 PEKERJA 2 PEKERJA 3
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

232

6.3  Senarai Perjawatan dan Tenaga Pekerja

6.4  Imbuhan Balas Jasa

6.5  Senarai Perabot dan Keperluan Pejabat

7.0  RANCANGAN PEMASARAN

7.1  Sasaran Pasaran
 Kami mensasarkan pasaran pada penduduk setempat dan sekitar Selangor.
 Sekiranya ada permintaan dari negeri lain,  kami akan menjalankan rundingan
 dari segi kuantiti. Sekiranya jumlah yang dipesan berpatutan dan dapat
 menampung kos perbelanjaan, kami sedaya upaya cuba untuk memenuhi
 permintaan pelanggan.

Jawatan Tugas dan Tanggungjawab

Pengurus
Merancang dan menguruskan perniagaan agar berjalan dengan
lancarnya serta tidak menghadapi sebarang masalah.

Juruwang
Bertanggungjawab terhadap operasi penjualan dan pelaksanaan
pemasaran serta mengambil tempahan daripada pelanggan.

Pekerja
Menyediakan bahan jualan serta melaksanakan proses
membungkuskan makanan, menghias, melabel dan mengemas.

Jenis Perabot Kuantiti

Meja pejabat 4 buah

Kerusi pejabat 4 buah

Almari besi 1 buah

Almari pameran 1 buah

Meja dan kerusi komputer 1 buah

Jawatan Bil. Pekerja Gaji/Upah
Bulanan

KWSP
(RM)

PERKESO
(RM)

Jumlah
(RM)

Pengurus 1 2000.00 150.00 25.00 2175.00

Pekerja 4 800 x 4

= 3200.00

120.00 x 4

= 480.00

15.00 x 4

= 60.00 3740.00

JUMLAH 5915.00
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

233

7.2  Persaingan

7.3  Ramalan Jualan

7.4  Perbelanjaan Pemasaran

Nama  Pesaing Kekuatan Kelemahan

a) Honey Cup Cake
b) Mira Edora Cake

House

•	 Mempunyai peralatan dan
kemudahan yang lengkap
untuk memasarkan jualan.

•	 Mempunyai pelbagai pilihan
mufin, kek cawan dan roti.

•					Kos	perkhidmatan	yang	tinggi.
•	 Tidak	mesra	pelanggan	serta

keadaan kedai yang kurang ceria.
•	 Pekerja	yang	kurang	cekap.

Bil Tahun Bulan Anggaran (RM) Catatan

1.

Pertama

Januari 15 000.00

2. Februari 30 000.00

3. Mac 20 000.00 Cuti Sekolah

4. April 18 000.00

5. Mei 20 000.00

6. Jun 40 000.00 Cuti sekolah/Bulan
Ramadan/Hari Raya

7. Julai 40 000.00

8. Ogos 20 000.00

9. September 30 000.00

10. Oktober 18 000.00

11. November 23 000.00 Cuti Sekolah

12. Disember 25 000.00 Cuti Sekolah

Jumlah Keseluruhan JUMLAH 299 000.00

Jenis Perbelanjaan Jumlah (RM)

Papan tanda perniagaan
Perabot

2000.00
2000.00

Perbelanjaan lain
Kad perniagaan
Risalah
Promosi Jualan
Petrol

200.00
500.00

1000.00
3000.00

8700.00
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

234

8.0  RANCANGAN OPERASI ATAU PENGELUARAN

8.1  Carta Alir Proses Kerja

8.2  Keperluan Bahan (Sebulan)

Bil Jenis Bahan Kuantiti
Harga/

Unit (RM)
Jumlah (RM)

1. Tepung gandum 50 kg 1.20 60.00

2. Tepung naik sendiri 40 kg 2.70 108.00

3. Telur ayam 100 biji 0.25 25.00

4. Mentega 50 kg 2.50 125.00

5. Serbuk koko 30 botol 0.80 24.00

6. Soda bikarbonat 30 botol 1.00 30.00

7. Susu segar 50 kotak 1.80 90.00

8. Serbuk penaik 50 botol 1.00 50.00

9. Susu pekat 30 tin 2.40 72.00

10. Gula halus 40 kg 1.40 56.00

11. Gula kastor 40 kg 1.40 56.00

12. Gula perang 40 kg 1.20 48.00

13. Esen vanila 50 botol 2.00 100.00

14. Biskut oreo 50 paket 2.00 100.00

15. Jem blueberry 10 tin 9.00 90.00

16. Chocolate rice 50 kotak 1.20 60.00

17. Chocolate chips 30 kotak 3.00 90.00

Jualan

PembungkusanPemasaran

Proses
Penyediaan

Belian Bahan
Mentah
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

235

Bil Jenis Bahan Kuantiti
Harga/

Unit (RM)
Jumlah (RM)

18. Chopped walnuts 10 paket 4.00 40.00

19. Pewarna 36 botol 1.00 36.00

20. Minyak 2 kg 2.45 4.90

21. Minyak jagung 550 ml 5.59 5.59

22. Garam 1 kg 1.20 1.20

23. Pisang masak (mufin pisang) 20 kg 2.50 50.00

24. Strawberi (mufin strawberi) 5 kg 40.00 200.00

25. Pandan emalco 10 botol 2.00 20.00

26. Strawberi emalco 10 botol 3.50 35.00

27. Tepung roti 40 kg 2.50 100.00

28. Tepung jagung 20 kg 2.50 50.00

29. Yis 30 paket 0.80 24.00

30. Susu tepung 2 kg 14.00 28.00

31. Buah-buahan campuran 1 kg 16.00 16.00

32. Sosej (roti sosej) 20 paket 4.00 80.00

33. Kopi segera 30 kotak 5.50 165.00

34. Teh 20 kotak 5.00 100.00

8.3  Unit Pengeluaran/Jam Operasi

Perniagaan beroperasi selama 8 jam sehari x 5 hari seminggu.

8.4  Senarai Pembekal Bahan Mentah

a.  Syarikat Pembekal Mewah

b.  Syarikat Pembekal Mee Ling

c.  Syarikat Pembekal Shah Jehan

Jenis Makanan
Unit Pengeluaran

(Sehari)

Mufin (pelbagai perasa) 200 biji

Kek cawan 200 biji

Roti (pelbagai jenis) 300 biji
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

236

8.5  Mesin Dan Peralatan

9.0  RANCANGAN KEWANGAN

9.1  Kos Pelaksanaan Projek

9.2  Sumber Pembiayaan

Jenis Harga (RM)

Ketuhar 2500.00

Mesin pengadun 3000.00

Peti sejuk 2500.00

Hot cupboard 3500.00

Plastik pembungkus 500.00

Bekas mufin dan cupcakes 650.00

JUMLAH 12 650.00

Jenis Kos (RM)

Aset Bukan Semasa  Alatan pejabat
 Perabot
 Kelengkapan
 Papan

600.00
2000.00
4000.00
2000.00

JUMLAH 8600.00

Perbelanjaan Bulanan  Kadar bayaran
 Sewa
 Alat tulis
 Gaji pengurus
 Gaji pekerja (4 orang)

3000.00
6000.00

600.00
26 100.00
44 880.00

JUMLAH 80 580.00

Perbelanjaan lain  Kad perniagaan
 Pendaftaran perniagaan
 Lesen perniagaan
 Risalah
 Petrol

200.00
    60.00

100.00
500.00

3000.00

JUMLAH 3860.00

JUMLAH KESELURUHAN 93 040.00

Sumber RM

Modal persendirian

Tunai

80 000.00

20 000.00

JUMLAH 100 000.00
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

237

9.3  Anggaran aliran tunai dan penyata kewangan.

Oleh sebab perniagaan ini merupakan perniagaan yang baharu maka anggaran
penyata  kewangan yang dibentangkan mengambil kira perkara-perkara berikut:

•	 Pembiayaan	diperoleh	dahulu	sebelum	kapasiti	dapat	ditingkatkan.

•	 Anggaran	Aliran	Tunai	dan	prestasi	kewangan	disediakan	selama	tiga	tahun
selepas pembiayaan.

•	 Belian	daripada	pembekal	boleh	dibuat	secara	tunai	atau	bayaran	tertunda
kurang sebulan.

•	 Penyediaan	Anggaran	Penyata	Pendapatan	mengambil	kira	susut	nilai
seperti  yang berikut:

* Kelengkapan pejabat 10%

* Aset tetap 20%

* Ubah suai 10%

10.0  RUMUSAN
	 •	 Modal	yang	sederhana	diperlukan	untuk	menjalankan	perniagaan	ini.

•	 Dapat	melihat	dan	menilai	perniagaan	yang	akan	dijalankan	secara	objektif,	kritikal
dan praktikal.

•	 Untuk	 dijadikan	 sebagai	 garis	 panduan	 bagi	menguruskan	 perniagaan	 supaya
menjadi lebih efisien dan sistematik.

•	 Rancangan	perniagaan	ini	dibuat	untuk	mengkaji	dan	menilai	sama	ada	perniagaan
yang dijalankan mempunyai potensi untuk terus maju dan berdaya saing.

11.0  DOKUMEN SOKONGAN

1.0 RINGKASAN EKSEKUTIF

HARUM Laundry Enterprise, sebuah perniagaan milikan tunggal yang memberikan
perkhidmatan dobi bagi cucian kering dan cucian basah, menggosok serta melipat
pakaian. Pemilik kedai dobi ini telah mendapat bimbingan dan latihan daripada Majlis
Amanah Rakyat (MARA). Melalui kursus dan latihan yang dihadiri, pemilik telah dapat
menimba pengetahuan serta kemahiran menguruskan perniagaan, kewangan dan
juga pengurusan alatan atau mesin yang terlibat dalam perniagaan dobi. Perniagaan
ini memerlukan pembiayaan daripada pihak MARA sebanyak RM50 000.00 dan juga
modal sendiri sebanyak RM30 000.00. Melalui pembiayaan ini, pemilik dapat memulakan
perniagaan dengan membeli aset tetap dan juga keperluan lain untuk menjalankan
perniagaan dobi ini. HARUM Laundry Enterperise bercadang untuk membuka cawangan
lain dalam jangka masa lima tahun yang akan datang.

CONTOH RANCANGAN PERNIAGAAN BERASASKAN PERKHIDMATAN
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

238

3.2  Maklumat Perniagaan

a.  Nama Perniagaan:  HARUM Laundry Enterprise

b.  Alamat Perniagaan:  No.2, Jalan Anggerik Mokara, Kota Kemuning,

Seksyen 31, 40460, Shah Alam,

Selangor Darul Ehsan.

c.  No. Telefon:   03-5161xxxx

d.  Bentuk Perniagaan:   Milikan Tunggal

e.  Aktiviti Utama Perniagaan:   Perkhidmatan mendobi

f.  Tarikh Memulakan Perniagaan:  20 Jun 2016

g.  Tarikh Perniagaan Didaftarkan :  11 Jun 2015

h.  No. Pendaftaran Perniagaan:   A 5007xxxx

i.   Nama Bank Perniagaan:   CIMB Bank

j.   No. Akaun Bank:   7011 5432 xxxx

k.  Modal Permulaan:   RM80 000.00

2.0 OBJEKTIF RANCANGAN PERNIAGAAN

Tujuan kertas kerja ini dibuat adalah untuk membentangkan Rancangan Perniagaan
dengan lebih terperinci yang meliputi aspek pengurusan, pemasaran perkhidmatan
dan juga kewangan perniagaan kepada pihak MARA. Selain itu, kertas ini dapat
memberikan gambaran yang jelas dan menilai potensi perniagaan yang akan
dijalankan. Pemilik memohon pembiayaan sebanyak RM50 000.00 (Ringgit Malaysia
Lima Puluh Ribu Sahaja), iaitu RM30 000.00 (Ringgit Malaysia Tiga Puluh Ribu Sahaja)
adalah daripada wang simpanan pemilik sendiri. Bantuan yang diberikan dapat
membantu dalam merealisasikan perniagaan yang berkualiti dan kompetitif dengan
kehendak pasaran sekarang.

Tempoh pembiayaan kewangan yang dipohon adalah selama satu tahun setengah.
Pembiayaan ini akan digunakan untuk tujuan berikut

i. Membeli aset tetap RM50 000.00
 ii. Modal pusingan RM30 000.00

3.0 LATAR BELAKANG PERNIAGAAN

3.1  Pendahuluan

Nama Perniagaan:  HARUM Laundry Enterprise

Jenis Perniagaan:  Menyediakan perkhidmatan cucian kering dan cucian

basah, menggosok dan melipat pakaian.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

239

3.3  Maklumat Usahawan

a. Nama Penuh:   Irwan Rushdi bin Imran

b. No. Kad Pengenalan:   900717-10-xxxx

c.  Alamat Tetap:   No. 22, Jalan Serindit, Seksyen 18,

40000 Shah Alam, Selangor Darul Ehsan.

d. No. Telefon:   019-363xxxx

e. Tarikh Lahir:   17 Julai 1990

f.  Umur:   26 tahun

g. Kelulusan Akademik:   • Sijil Pelajaran Malaysia

• Ijazah Sarjana Muda Sains Gunaan

h. Kursus Yang Dihadiri:   • Kursus Keusahawanan dan Pengurusan

• Kursus Perkhidmatan Mendobi

4.0  SENARAI HARGA BAGI PERKHIDMATAN

4.1 Perkhidmatan Cucian Biasa

Jenis Kg / Set Harga (RM)

Pakaian 1 2.50

Selimut nipis 1 10.00

Selimut tebal/Toto 1 15.00

Langsir 1 12.00

4.2  Perkhidmatan Menggosok

Jenis Helai Harga (RM)

Kemeja 1 1.20

Seluar 1 1.20

Baju kurung 1 pasang 2.00

Kemeja T 1 1.00

Blaus 1 1.00
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

240

4.3  Perkhidmatan Cucian Kering

Jenis
Sepasang/

Helai
Harga (RM)

Baju kurung 1 12.00

Seluar panjang 1 5.00

Baju/kemeja 1 5.00

4.4 Melipat Pakaian

– Sehelai pakaian RM0.50

5.0 KUMPULAN SASARAN

•	 Penduduk	setempat

•	 Pekerja	kilang	industri

•	 Pelajar	kolej

•	 Meliputi	taman	perumahan	Kota	Kemuning,	Bukit	Rimau,	Kemuning	Utama
dan Rimbayu

•	 Kilang	sekitar	Kota	Kemuning	dan	Bukit	Kemuning

•	 Kolej	di	Kota	Kemuning

•	 Hospital	swasta	di	Bukit	Rimau

•	 Walk-in pelanggan yang menyewa hotel

6.0 PESAING

Buat masa ini tidak terdapat pesaing yang berada hampir dengan premis
perniagaan kami. Pesaing yang paling hampir terletak 5 km dari premis kami.

7.0 STRATEGI PEMASARAN

7.1 Promosi

Antara strategi promosi yang dilakukan oleh HARUM Laundry Enterprise bagi
memperkenalkan dan menawarkan perkhidmatan ialah:

•	 Memberikan	perkhidmatan	yang	lebih	cekap,	pantas	dan	tepat.
	 •	 Memberikan	profil	perniagaan	kepada	semua	pelanggan.
	 •	 Mengedarkan	risalah.
	 •	 Mengekalkan	hubungan	peribadi	yang	baik	dengan	pelanggan.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

241

7.2    Lokasi

Premis yang dipilih terletak berhampiran jalan besar yang menjadi laluan
utama.  Lokasi ini amat strategik bagi memudahkan pelanggan untuk singgah
menghantar dan mengambil pakaian.

7.3    Harga

Penetapan harga yang ditawarkan mengikut kadar pasaran biasa yang
ditetapkan oleh pesaing yang lain.

8.0  RANCANGAN OPERASI

8.1    Carta Alir Proses Kerja

8.2 Tenaga Pekerja

Jawatan Bil. Pekerja
Gaji/Upah
Bulanan

KWSP PERKESO
Jumlah
(RM)

Pengurus 1 2000.00 150.00 25.00 2175.00

Juruwang 1 1300.00 144.00 24.00 1468.00

Pekerja 2
1200.00 3 2

=2400.00

144.00 3 2

=288.00

24.00 3 2

=48.00 2736.00

JUMLAH 6379.00

Menerima
daripada

pelanggan

Mengering

Menghantar/
mengambil

Invois

Menggosok
Membungkus

Melipat

Membasuh
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

242

8.3 Mesin dan Peralatan

Aset tetap dan peralatan yang diperlukan melalui pembiayaan ini adalah seperti
dalam jadual di bawah.

Bil. Jenis Harga Seunit (RM) Kuantiti Harga (RM)

1. Mesin basuh 16 kg 3500.00 1 3500.00

2. Mesin pengering 16 kg 3000.00 1 3000.00

3. Mesin basuh 10 kg 1800.00 1 1800.00

4. Mesin pengering 10 kg 1000.00 1 1000.00

5. Kipas angin dinding 26 inci 300.00 2 600.00

6. Penyedut hampagas 850.00 1 850.00

7. Automatic Booster Pump 1400.00 1 1400.00

8. High Presure Cleaner 2000.00 1 2000.00

9. Seterika stim 1500.00 2 3000.00

10. Papan penggosok besar 900.00 2 1800.00

11.
Pengubahsuaian (meja kaunter,
elektrik dan paip)

5000.00 5000.00

12. Exhaust Fan 350.00 2 700.00

13. Alat penyaman udara 1200.00 2 2400.00

14. Pemadam api 400.00 2 800.00

JUMLAH 27 850.00

8.4    Kelengkapan yang Diperlukan

Melalui pembiayaan kewangan yang dipohon, pemilik memerlukan
kelengkapan premis seperti yang berikut:

Bil. Perkara Unit Harga Per Unit (RM) Jumlah (RM)

1. Mesin tagging 2 50.00 100.00

2. Penimbang 1 300.00 300.00

3. Bakul plastik/penyangkut baju – – 500.00

4. Tangki air 1 600.00 600.00

5. Pendawaian – – 400.00

JUMLAH  1900.00
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

243

8.5   Perbelanjaan Operasi

Jenis Perbelanjaan Sebulan Setahun

Pemasaran 500.00 6000.00

Pekerja/kakitangan 6379.00 76 548.00

Kadar bayaran 250.00 3000.00

Sewa 800.00 9600.00

Alat tulis 50.00 600.00

Pendaftaran perniagaan – 60.00

Lesen perniagaan – 100.00

JUMLAH 95 908.00

8.6 Anggaran Pendapatan Bulanan

Anggaran yang disediakan di bawah meliputi semua perkhidmatan yang
 diperoleh melalui proses perkhidmatan cucian.

Bulan Cucian
Sahaja

(RM)

Cucian
dan Gosok

(RM)

Cucian
Kering
(RM)

Menggosok
(RM)

Melipat
(RM) JUMLAH

Januari 6000.00 1500.00 1000.00 500.00 400.00 9400.00

Februari 6000.00 1500.00 1000.00 500.00 400.00 9400.00

Mac 6000.00 1500.00 1000.00 500.00 400.00 9400.00

April 6300.00 1600.00 1100.00 600.00 500.00 10 100.00

Mei 6300.00 1600.00 1100.00 600.00 500.00 10 100.00

Jun 6300.00 1600.00 1100.00 600.00 500.00 10 100.00

Julai 6600.00 1700.00 1200.00 650.00 550.00 10 700.00

Ogos 6600.00 1700.00 1200.00 650.00 550.00 10 700.00

September 6600.00 1700.00 1200.00 650.00 550.00 10 700.00

Oktober 7000.00 1800.00 1300.00 700.00 600.00 11 400.00

November 7000.00 1800.00 1300.00 700.00 600.00 11 400.00

Disember 7000.00 1800.00 1300.00 700.00 600.00 11 400.00

JUMLAH 77 700.00 19 800.00 13 800.00 7350.00 6150.00 124 800.00
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

244

9.0 RANCANGAN ORGANISASI

9.1  Carta Organisasi

9.2   Jawatan dan Spesifikasi

Jawatan Tugas dan Tanggungjawab

Pengurus Merancang dan menguruskan perniagaan agar berjalan dengan
lancarnya serta tidak menghadapi sebarang masalah.

Juruwang Bertanggungjawab terhadap operasi penjualan dan pembayaran
serta pelaksanaan pemasaran.

Pekerja Menyediakan dan melaksanakan perkhidmatan cucian kering,
cucian basah, menggosok dan melipat pakaian serta melakukan
kerja-kerja mengemas  dan membuat penyelenggaraan.

10.0 RANCANGAN KEWANGAN

10.1 Kos Pelaburan Projek

Perkara Jumlah

Mesin dan peralatan
   Kelengkapan
   Gaji/elaun
   Belanja operasi:
–  Pemasaran
–  Kadar bayaran
–  Sewa
–  Alat tulis
–  Pendaftaran perniagaan
–  Lesen perniagaan

27 850.00
  1900.00

76 548.00

6000.00
   3000.00
   9600.00
     600.00
       60.00

100.00

JUMLAH 125 658.00

Pengurus

Pekerja 1 Pekerja 2

Juruwang

Jadual 5.26  Tugas dan tanggungjawab pekerja.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

245

10.2   Anggaran Aliran Tunai dan Penyata Kewangan

Oleh sebab perniagaan ini merupakan perniagaan yang baharu, maka anggaran

penyata kewangan yang dibentangkan ini mengambil kira perkara berikut:

•	 Pembiayaan	diperoleh	dahulu	sebelum	kapasiti	dapat	ditingkatkan.

•	 Anggaran	Aliran	Tunai	dan	prestasi	kewangan	disediakan	selama	tiga	tahun

selepas pembiayaan.

•	 Belian	daripada	pembekal	boleh	dibuat	secara	tunai	atau	bayaran	tertunda

kurang daripada sebulan.

•	 Penyediaan	Anggaran	Penyata	Pendapatan	mengambil	kira	susut	nilai

seperti yang berikut:

*  Kelengkapan pejabat 10%

*  Aset tetap 20%

*  Ubah suai 10%

KESIMPULAN

Berdasarkan perancangan dan unjuran pendapatan yang telah dibentangkan, peniaga
amat berkeyakinan bahawa perniagaan yang diceburi ini akan memberikan pulangan
yang menguntungkan. Unjuran-unjuran yang dibuat untuk tahun pertama operasi selepas
mendapat pembiayaan adalah amat konservatif kerana mengambil kira faktor perniagaan
yang masih pada peringkat awal.

Peniaga telah membuat kajian dan perancangan yang sistematik bagi membolehkan
perniagaan berjalan dengan lancar. Oleh yang demikian, perniagaan Harum Laundry Enterprise
amat optimis bahawa perniagaan ini amat berdaya saing dan mampu berkembang pada
masa hadapan.

Diharap permohonan ini mendapat pertimbangan sewajarnya daripada pihak institusi
kewangan kerana melalui cara ini sahaja perniagaan dapat dikembangkan. Harum Laundry
Enterprise amat berharap diberikan peluang untuk turut sama menjadi sebahagian daripada
Masyarakat Perdagangan dan Perindustrian Bumiputera (MPP) yang berjaya di negara ini.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

246

Pemasaran ialah aktiviti perniagaan yang dilakukan untuk menyalurkan barang-barang
atau perkhidmatan daripada pengeluar kepada pengguna akhir. Melalui aktiviti pemasaran,
barang-barang dan perkhidmatan dapat diagihkan daripada pengeluar kepada pengguna
untuk memenuhi kepuasan pengguna.

Bagi memastikan kejayaan perniagaan, usahawan perlu membuat perbincangan yang
rapi berkaitan dengan campuran pemasaran yang bakal digunakan untuk mencapai matlamat
mereka, iaitu keuntungan dan kepuasan pengguna yang optimum. Campuran pemasaran
ialah gabungan empat komponen pemasaran iaitu produk, harga, tempat dan promosi.

i)  Produk

Produk merangkumi barangan berbentuk
fizikal dan bukan fizikal (perkhidmatan).
Produk berbentuk fizikal seperti alat-alat
elektrik, bahan pencuci dan pakaian,
manakala produk bukan fizikal pula terdiri
daripada perkhidmatan fizikal pula terdiri
daripada perkhidmatan seperti gunting
rambut, dan menjahit pakaian. Produk
mesti mempunyai ciri-ciri yang dapat
memenuhi kehendak pengguna supaya
sentiasa ada permintaan di samping
memberikan keuntungan yang maksimum
kepada perniagaan.

(c)  Pemasaran

Rajah 5.9 Empat elemen campuran pemasaran.

Produk

TempatHarga

Promosi

ELEMEN
CAMPURAN
PEMASARAN

Ciri-ciri produk yang baik ialah:

a) Kualiti
 Kualiti produk meliputi ketahanan, kebolehpercayaan produk dan mesra pengguna.

Produk yang berkualiti tinggi dapat menjamin pasaran kerana pengguna tetap akan
membelinya walaupun harga produk lebih tinggi berbanding dengan produk yang
kurang berkualiti.

b) Jenama

Jenama ialah nama atau identiti sesuatu produk. Jenama sesuatu produk dapat
membezakan produk pengeluar dengan produk jenama lain di pasaran. Penjenamaan
produk adalah penting kerana pengguna melihat jenama sebagai satu daripada faktor
dalam membuat pemilihan barangan.

Gambar Foto 5.2 Contoh perhidmatan

(produk bukan fizikal)

Gambar Foto 5.1 Barangan (produk fizikal)
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

247

Gambar Foto 5.3 Contoh pembungkusan makanan.

d) Jaminan dan khidmat sampingan
 Jaminan merujuk kepada tanggungjawab pengeluar terhadap produk yang dihasilkan.

Pengguna akan berasa lebih selamat dan yakin apabila produk tersebut mempunyai
jaminan pengeluar. Khidmat sampingan pula ialah perkhidmatan tambahan yang
diberikan oleh pengeluar kepada pengguna seperti perkhidmatan selepas jualan,
perkhidmatan penyelenggaraan berkala, perkhidmatan pembaikan dan sebagainya.

(ii)  Harga

Harga merupakan kos kepada pembeli untuk memiliki barangan atau perkhidmatan. Harga
yang ditentukan perlu berpatutan kerana jika menetapkan harga yang terlalu rendah akan
menjejaskan keuntungan. Faktor berikut perlu diambil kira untuk menetapkan harga sesuatu
produk, iaitu:

a) Permintaan pengguna
 Jika permintaan pengguna terhadap sesuatu produk adalah tinggi, maka harga

barangan tersebut boleh dijual pada harga yang tinggi supaya keuntungan dapat
dimaksimumkan. Jika permintaan pengguna terhadap produk tersebut berkurangan,
maka harga yang bersesuaian perlu diletakkan bagi membolehkan pengguna membeli
mengikut kemampuan.

b) Kos

Harga sesuatu barangan dipengaruhi oleh kos. Kos yang tinggi akan meningkatkan

harga jualan dan kos yang rendah akan menurunkan harga barangan.

c) Persaingan

Persaingan antara pengeluar di pasaran akan menetapkan suatu paras harga yang
diterima umum oleh semua pengeluar. Harga pasaran akan dijadikan panduan kepada
pengeluar untuk menetapkan harga jualannya.

Dalam proses penentuan harga, pengeluar harus membuat keputusan seperti tingkat

harga, kadar diskaun, tempoh bayaran dan syarat-syarat kredit.

c) Pembungkusan dan pelabelan
 Antara ciri pembungkusan yang baik adalah menarik, tidak mudah pecah, mudah

dibawa dan disimpan serta mengandungi semua maklumat tentang barangan tersebut.
Pembungkusan yang menarik dan cantik akan memikat hati pengguna dan seterusnya
mempengaruhi mereka untuk membeli.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

248

(iii) Promosi

Promosi merupakan usaha yang dijalankan oleh pihak penjual untuk mewujudkan, melariskan
dan mengekalkan pasaran bagi sesuatu keluaran. Antara matlamat promosi adalah seperti
yang berikut:
a) Memaklumkan kepada pelanggan tentang produk baharu di pasaran.

b) Memujuk pelanggan untuk membeli produk tersebut.

c) Meningkatkan penggunaan produk yang telah lama berada di pasaran.

d) Meningkatkan dan meluaskan jualan di pasaran.

e) Mengekalkan imej produk di pasaran.

f) Mengatasi pesaing-pesaing yang menjual barangan yang sama.

Promosi boleh dilakukan dengan cara seperti yang ditunjukkan dalam jadual berikut.

Jadual 5.7  Antara contoh promosi.

Bil. Jenis Promosi

1. Pengiklanan

•	 Bentuk persembahan yang dapat menyampaikan
mesej.

•	 Promosi menggunakan pelbagai media seperti surat
khabar, majalah, poster, radio, televisyen, papan
iklan dan Internet.

2. Promosi jualan
•	 Dapat menggalakkan pembelian sesuatu produk.
•	 Contohnya, pemberian kupon, hadiah percuma,

pemberian diskaun dan cabutan bertuah.

3. Publisiti

•	 Promosi sesuatu produk atau perkhidmatan yang
dilakukan oleh pihak tertentu seperti pakar bidang
tertentu yang tidak ada kepentingan dengan
pengeluar. Dapat meningkatkan jualan kerana
pengguna lebih percaya kepada pakar berbanding
dengan pengeluar.

•	 Contoh: Publisiti yang dilakukan melalui penajaan
aktiviti sukan.

4. Jualan langsung

•	 Jualan yang dilakukan oleh pengeluar secara
langsung kepada pelanggan. Jualan langsung
membolehkan hubungan antara pengeluar
dan pelanggan lebih erat dan pelanggan boleh
memberikan maklum balas secara langsung
kepada pengeluar.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

249

(iv) Tempat

Pemilihan tempat yang sesuai untuk memasarkan produk dan perkhidmatan penting kerana
kejayaan atau kegagalan sesebuah perniagaan itu amat bergantung kepada faktor ini.

Rajah 5.10  Faktor pemilihan tempat.

Undang-undang dan
Peraturan
Segala aktiviti perniagaan
mesti mengikut undang-
undang dan peraturan
tempat tersebut.

Jenis Pelanggan
Faktor pelanggan perlu dikaji dan dikenal
pasti sebelum memilih tempat perniagaan
supaya keper luan dan kehendak
pengguna dapat dipenuhi. Pelanggan
adalah berbeza-beza dari segi jantina,
agama, budaya, umur, persepsi, taraf
pendidikan dan pendapatan.

Jenis Perniagaan
Jenis perniagaan akan mempengaruhi
keputusan memilih tempat perniagaan
seperti perniagaan runcit besar-besaran
dijalankan di kawasan bandar, manakala
perniagaan yang melibatkan pasaran
luar negara biasanya ditempatkan di
kawasan yang berhampiran dengan
pelabuhan atau lapangan terbang.

Persaingan
Persaingan merupakan faktor yang penting
dalam pemilihan tempat perniagaan seperti
bilangan pesaing, promosi yang dijalankan
oleh pesaing, kelebihan dan kekurangan
pesaing.

Modal
Usahawan yang mempunyai modal
yang besar boleh menjalankan
perniagaan di  kawasan yang
strategik dan menjadi tumpuan
orang ramai.

Kemudahan Infrastruktur
Member ikan kemudahan kepada
pelanggan seperti tempat letak kereta,
bekalan air dan elektrik serta sistem
pengangkutan dan komunikasi.

FAKTOR
PEMILIHAN

TEMPAT

Saluran pemasaran merupakan cara atau proses barangan diedarkan daripada pengeluar
kepada pengguna pada masa, tempat dan harga yang bersesuaian. Dalam perniagaan,
barangan dan perkhidmatan perlu diagihkan daripada pengeluar kepada pengguna mengikut
saluran pemasaran yang paling cepat dan ekonomik. Pengeluar mesti merancang cara yang
terbaik untuk menyalurkan barangan dan perkhidmatan terus kepada pengguna atau melalui
orang tengah. Yang berikut merupakan jenis-jenis saluran pemasaran.

i)

Melalui saluran pemasaran ini, pengeluar akan menjual hasil barangannya
kepada pemborong secara pukal. Kemudian, pemborong akan memecahkan
pukal kepada kuantiti yang kecil untuk disalurkan kepada peruncit. Peruncit
kemudiannya akan menjualkannya dengan kuantiti yang lebih kecil kepada
pengguna. Saluran ini sesuai untuk mengedarkan barang keperluan harian yang
diperlukan oleh pengguna seperti beras, gula, minyak masak dan sebagainya.
Contoh:

Kilang beras  è   Pemborong beras  è   Kedai runcit  è   Pengguna

Pengeluar Pemborong Peruncit Pengguna

(d)  Saluran Pemasaran

ii)

Saluran pemasaran ini sesuai untuk memasarkan barangan yang tahan lama
seperti barang plastik, peralatan elektrik, mesin dan perabot. Saluran ini sesuai

Pengeluar Ejen Peruncit Pengguna
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

250

iii)

Pengeluar melantik pemborong untuk menjual barangan keluarannya kepada
pengguna. Jenis barangan yang sesuai menggunakan saluran ini ialah barangan
separa siap.

Contoh:
 Kilang pengeluar batu bata  è   Kedai menjual batu bata  è   Kontraktor binaan

Pengeluar Pemborong Pengguna

iv)

Pengeluar menjual barangan terus kepada peruncit tanpa melalui pemborong.
Saluran agihan jenis ini tidak melibatkan banyak pihak, jadi barangan akan
sampai kepada pengguna dengan cepat.

Contoh:

Kilang roti  è   7 Eleven  è   Pengguna

v)

Melalui saluran pemasaran ini, pengeluar akan melantik ejen untuk membantu
memasarkan barangannya terus kepada pengguna.

Contoh: Proton sebagai pengeluar kereta nasional melantik Proton Edar sebagai ejen
kereta keluarannya.

Contoh:
 Kilang Proton  è   Proton Edar  è   Pengguna

vi)

Saluran pemasaran ini merupakan saluran agihan yang paling mudah. Pengeluar
hanya perlu menjual barangan hasil keluarannya terus kepada pengguna tanpa
melibatkan orang tengah. Saluran ini sesuai untuk menjual barangan yang
ditempah khas mengikut kehendak pelanggan seperti pakaian, langsir, barangan
kraftangan dan sebagainya. Perkhidmatan seperti firma guaman, pusat tuisyen
dan rawatan kecantikan sesuai menggunakan saluran pemasaran ini. Penjualan
barang makanan, buah-buahan dan sayur-sayuran sesuai menggunakan saluran
ini kerana dapat mengelakkan kerosakan barangan tersebut.

Pengeluar Peruncit Pengguna

Pengeluar Ejen Pengguna

Pengeluar Pengguna

untuk memperkenalkan barangan baharu ke pasaran dan memperkenalkan
barang keluaran tempatan ke luar negara. Ejen yang dilantik akan mencari
pasaran di dalam negeri atau di luar negara yang sesuai untuk menjual barangan
tersebut.

Contoh:

Kilang perabot kayu getah  è   Pengeksport  è   Kedai perabot  è   Pengguna
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

251

RumuSAN BAB

Peniaga

Seseorang yang membeli dan menjual
untuk mendapatkan keuntungan.

MAKSUD

Usahawan

Individu yang melakukan kegiatan
membeli, menghasilkan barangan
baharu/membuat pengubahsuaian untuk
mendapatkan keuntungan.

Perniagaan

Urusan menjual dan membeli dengan
tujuan mendapatkan keuntungan.

Keusahawanan

Kemampuan/kebolehan dan
kecenderungan seseorang meneroka
peluang perniagaan, mengusahakan
perniagaan, membuat pembaharuan/
pengubahsuaian.

PERBANDINGAN PENIAGA DAN USAHAWAN

Peniaga

•	 Menjalankan aktiviti jual beli
barangan dan perkhidmatan.

•	 Mengutamakan keuntungan dalam
aktiviti jual beli.

•	 Skala operasi kecil dan pengurusan
yang statik.

•	 Tiada kreativiti dan tidak membuat
pembaharuan terhadap barang
yang dijual.

Usahawan

•	 Menjalankan usaha mereka cipta,
meningkatkan mutu, memperbaharu dan
mencari peluang.

•	 Mengutamakan keuntungan tanpa
mengabaikan hubungan dengan
masyarakat.

•	 Skala operasi bermula dari yang kecil dan
sentiasa berkembang.

•	 Berdaya kreatif, inisiatif dan mempunyai
daya inovatif yang tinggi.

Mewujudkan peluang
perniagaan dan pekerjaan

Memenuhi kehendak dan
keperluan komuniti

Menyumbang kepada
pembangunan ekonomi

Mengkaji dan menguji
penemuan dan ciptaan

baharu

Meningkatkan taraf hidup

PERANAN
USAHAWAN
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

252

Latihan dan pengurusan

Penyelidikan dan
pembangunan

PERANAN
AGENSI

KERAJAAN

Infrastruktur dan
ruang niaga

Pembiayaan

Pemasaran

PEMILIKAN PERNIAGAAN

Perkongsian Syarikat Berhad

Syarikat Sendirian BerhadMilikan Tunggal Koperasi

Mendaftar
perniagaan

Memohon
lesen

Mendapatkan
modal

Membuat
perancangan

Prosedur
memulakan
perniagaan

Francais

Diundang

CARA
MEMULAKAN
PERNIAGAAN

Pengambil alih perniagaan

Mewarisi perniagaan

Memulakan perniagaan baharu
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

253

Tujuan

RANCANGAN PERNIAGAAN

•	 Memberikan panduan menjalankan perniagaan.
•	 Memberikan peluang kepada usahawan untuk melihat

dan menilai perniagaan.
•	 Mengagihkan sumber perniagaan dengan lebih efisien.
•	 Meyakinkan kepada pihak tertentu untuk memperoleh

sumber pembiayaan.

Produk

Tempat
ELEMEN

PEMASARAN Harga

Promosi

7. Rancangan pemasaran

8. Rancangan operasi/
pengeluaran

9. Rancangan kewangan

10. Rumusan

11. Dokumen sokongan

2. Tujuan

3. Latar belakang  perniagaan

4. Latar belakang pemilikan

5. Latar belakang cadangan
    projek

6. Rancangan organisasi

KANDUNGAN
RANCANGAN
PERNIAGAAN

1. Pengenalan
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

254

Bahagian A

Pilih jawapan yang paling tepat.

1. Pernyataan manakah yang berkaitan dengan usahawan?

I. Memaksimumkan keuntungan perniagaan menjadi objektif utama.

II. Mementingkan keperluan dan kehendak diri dan keluarga masing-masing.

III. Mengeluarkan barang dan perkhidmatan dengan menggunakan daya kreativiti.

IV. Menggabungkan faktor-faktor pengeluaran untuk menjayakan sesuatu perusahaan.

A. I dan II  B.     II dan IV

C.  I dan III  D.     III dan IV

2.  Maklumat berikut berkaitan dengan pemilikan perniagaan:

•	 Ditubuhkan	oleh	sekumpulan	individu	secara	sukarela	untuk	kebajikan	bersama-sama.

•	 Menjual	barangan	dan	perkhidmatan	kepada	anggota	sendiri.

•	 Pemilik	saham	menikmati	liabiliti	terhad.

Apakah pemilikan perniagaan tersebut?

A. Koperasi  B.     Perbadanan awam

C.  Milikan tunggal  D.     Syarikat Sendirian Berhad

3. Kerajaan menggalakkan penglibatan usahawan tempatan dalam perniagaan dengan

menyediakan pelbagai bantuan dan kemudahan. Apakah bantuan dan kemudahan yang

disediakan?

I. Kewangan III.  Pengurusan

II. Pemasaran IV. Keselamatan

A. I, II dan III B.     I, III dan IV

C.  I, II dan IV D.     II, III dan IV

PENILAIAN KENDIRI
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

255

4. Apakah tujuan aktiviti penyelidikan dan pembangunan yang dilakukan oleh SIRIM Berhad?

A. Meningkatkan daya kreativiti.

B. Meningkatkan keluaran bagi keuntungan maksimum.

C. Menggalakkan penciptaan keluaran mengikut piawaian.

D.  Meningkatkan pasaran keluaran dalam dan luar negara.

5. Azmi telah menanggung kerugian dalam perniagaan, namun dia tetap mahu meneruskan

perniagaan. Apakah ciri yang ada pada Azmi?           .

A.     Berisiko tinggi  B.     Bercita-cita tinggi

C.     Berdisiplin tinggi D.     Berusaha secara berterusan

6. Encik Rudi merancang untuk menubuhkan sebuah perniagaan. Antara yang berikut,

maklumat manakah yang perlu dilakukannya untuk membuka sesebuah perniagaan?

I. Objektif rancangan perniagaan yang sesuai.

II. Produk atau perkhidmatan yang akan dikeluarkan.

III. Perbelanjaan yang wujud dalam organisasi.

IV. Mengenal pasti penduduk setempat sebagai bakal pelanggan.

A. I, II dan III  B.     I, III dan IV

C.  I, II dan IV  D.     I, II, III dan IV

Bahagian B

Jawab soalan berikut.

1. Nyatakan perbandingan antara peniaga dengan usahawan pada ruang yang disediakan.

Perbezaan

Peniaga

i. ________________________

ii. _______________________

iii. _______________________

Usahawan

i. ________________________

ii. _______________________

iii. _______________________
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

256

2.  Lengkapkan X,Y dan Z dengan mengisi maklumat peranan usahawan.

3.  Padankan logo agensi-agensi berikut dengan peranan dalam membantu usahawan.

4.  Padankan maklumat di bawah dengan menulis cara memulakan perniagaan yang
 sesuai dengan maklumat yang diberikan.

Z X

Memenuhi kehendak dan
keperluan komuniti

Menyumbang kepada
pembangunan ekonomi

Y

PERANAN
USAHAWAN

Penyelidikan dan pembangunan

Latihan dan bimbingan keusahawanan

Promosi dan pemasaran

Kemudahan pembiayaan

Cara Memulakan Perniagaan

Memulakan perniagaan baharu

Francais

Mengambil alih perniagaan
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

257

5.  Lengkapkan rajah di bawah dengan perbandingan antara ciri-ciri perkongsian dan
     koperasi.

6.  Lengkapkan carta organisasi berikut.

7.  Apakah maklumat yang perlu ada bagi sesuatu Rancangan Perniagaan?

8.  Gambar menunjukkan perkembangan perniagaan Encik Tan Ewe Chye di kawasan
 pelancongan di bandar Melaka.

Perkongsian

i. _____________________

ii. _____________________

iii. _____________________

iv. _____________________

Koperasi

i. _____________________

ii. _____________________

iii. _____________________

iv. _____________________

Ciri-ciri

1. ___________________________________________________

2. ___________________________________________________

3. ___________________________________________________

Tahun 2006 Tahun 2016

a) Jelaskan empat ciri keusahawanan yang dimiliki oleh Encik Tan Ewe Chye.

b) Terangkan empat peranan beliau kepada masyarakat.

Pengurus
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

258

GlosarI

A

alkali • Sejenis sebatian yang bertindak
balas dengan asid untuk membentuk
garam.
asid amino • Unit asas protein.
aset • Harta benda yang dimiliki oleh
perniagaan termasuk tanah, bangunan,
kenderaan, kelengkapan, mesin dan
jentera.
asid • Yang mempunyai nilai pH kurang
daripada 7, bersifat mengakis dan boleh
menukarkan kertas litmus kepada warna
merah

B

basi kelim • Basi antara garis jahitan
dengan garis gunting.
belah • Tidak bercantum.
benang pakan • Benang yang melintang,
benang lugsin.
benang sayat • Sejenis benang daripada
bulu biri-biri.
bod seterika • Alat yang dibuat daripada
besi dan digunakan untuk menggosok fabrik
supaya licin.

C

corak geometri • Corak yang berbentuk
titik, garis, sudut, permukaan dan bongkah.
corak realistik • Corak yang berbentuk
sifat kehidupan seperti pemandangan, flora
dan fauna.

D

draf • Mula-mula dibuat untuk disalin
semula.

E

ekspresi • Pelahiran maksud atau perasaan
dengan kata-kata atau gerak geri.

F

fabrik polos • Fabrik tanpa corak.
filamen • tangkai stamen yang menyokong
cepu debunga.

G

gancu • Tali pinggang yang dibuat daripada
logam.
garisan pemadan • Garis yang
menunjukkan kedudukan mata jahitan.
gentian • benang semula jadi yang
terdapat pada tumbuh-tumbuhan atau
haiwan.

H

hidrofilik • Menyerap air.
hidrofobik • Tidak menyerap air.
interaksi • Perhubungan aktif antara satu
sama lain.

I

ira fabrik • Ira lungsin atau ira memanjang
yang selari dengan tepi fabrik
ira serong • Baris ira pada pola
yang menyerong, digunakan sebagai
panduan ketika menyusun atur pola atau
menggunting fabrik.
iodin • Unsur kimia yang berwarna hitam
kebiru-biruan yang mengewap menjadi gas

258
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

259

L

lengan padanan • jenis lengan dicantum
ke keruk lengan.
lengkuk perancis • alat mendraf untuk
melukis garis berbentuk seperti keruk lengan
dan garis leher.
linen • sejenis kain yang dibuat daripada
serat pokok flaks.
lisu • lipatan atau kedut yang dijahit atau
dibuat pada kain.
lisu pemadan cekung • lisu pemadan
yang tirus pada kedua-dua hujungnya.

M

maujud • Benda yang ada.
mercu dada • Bahagian dada yang paling
tinggi.
metabolisme • Tindak balas kimia dalam
badan.
mereneh • Kaedah memasak dengan air
mendidih secara perlahan di dalam periuk
bertutup dan di masak dalam tempoh yang
lama.
merendidih •  Kaedah memasak dalam
cecair yang suhunya lebih rendah daripada
100° C di dalam periuk bertutup.
mencelur • Kaedah memasak makanan
menggunakan air mendidih dalam jangka
masa singkat.
monosakarida • Gula ringkas, contohnya
glukosa, fruktosa dan galaktosa.

N

nilon • Bahan tiruan yang kukuh dan kenyal
yang boleh dibentuk menjadi bebenang
atau gentian dan digunakan untuk membuat
tekstil.
notch • Guntingan berbentuk baji pada basi
kelim.

berwarna ungu, (terdapat dalam air laut
dan rumpai laut) dan digunakan untuk ubat,
dalam membuat pencelup dan lain-lain.
ira lurus • Lurus kain urat benang yang
memanjang pada kain.

J

jawatankuasa • Sekumpulan orang yang
dilantik atau dipilih untuk melaksanakan
atau menguruskan tugas-tugas tertentu.

K

kain flanel • Fabrik benang sayat atau
fabrik benang kapas.

kancing • Sejenis alat seperti cangkuk
untuk menutup atau merapatkan baju yang
berbelah.
kapas • sejenis tumbuhan sebagai bahan
untuk menghasilkan fabrik.
karbon dioksida • Gas yang tidak
berwarna, tidak berbau, dan digunakan
dalam alat pemadam api, minuman bergas,
aerosol, dan lain-lain.
kilojoule • Unit untuk menyukat tenaga.
kelepet lurus • Penyudah tepi pada hujung
pakaian dan lengan dengan melipat ke
sebelah dalam dan ditetapkan dengan
jahitan yang sesuai.
keruk lengan • Pada bahagian ketiak,
padanan yang dalam, labuh dan sesuai
untuk pakaian yang longgar.
konflik • Perselisihan atau pertentangan
idea antara individu.
korduroi • Fabrik kapas tebal kukuh dan
bergaris-garis timbul.
kwashiorkor • Sejenis penyakit yang
disebabkan oleh kekurangan protein di
dalam makanan dan lazimnya berlaku
pada kanak-akank yang berusia di antara
setahun hingga tiga tahun.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

260

P

penebat • sesuatu yang digunakan untuk
menyekat suhu panas atau sejuk supaya
tidak mengalir ke tempat lain.
penetas • memotong benang pada jahitan
supaya terbuka.
penyambung  sesuatu yang digunakan
untuk menyambungkan.
porsi • bahagian makanan yang ditentukan
dalam sukatan tertentu.
premis • bangunan atau kawasan tempat
perniagaan dijalankan atau dikendalikan.
pita nilon • sejenis pita yang sebelahnya
berpermukaan pail gelung halus dan
berpermukaan bersirat.
pola asas • lukisan rajah pada kertas yang
berpandukan ukuran badan tertentu untuk
digunakan semasa membuat pola pakaian.

R

renda • sejenis pita yang dijahit
berkerawang atau berbunga dan dijadikan
perhiasan.

S

semat • benda yang digunakan untuk
mencucuk dua benda yang hendak
dicantumkan.
sembat • sejenis jahitan untuk menetapkan
tepi berlipat yang menyerong.
snip • menggunting tegak basi kelim
dengan menggunakan hujung gunting.

T

tanda imbang  • anda pola yang
digunakan untuk menyamakan bahagian
pakaian.
tekstur • rupa permukaan sesuatu jalinan
atau rasa pada fabrik dan dilihat dengan
ilusi tampak dan sentuh.

V

velcro • sejenis kancing yang
menggunakan sepasang pita nilon.

W

warna kontras • warna yang bertentangan
seperti kuning, ungu, merah dan hijau.
warna primer • warna tulen seperti merah,
kuning dan biru.
warna sekunder • warna yang
mempunyai dua warna asas.
warna tertier • warna yang mempunyai
campuran warna asas dan warna sekunder.

260
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

261

BIBLIOGRAFI

Abd. Aziz Yusof, 2002. Usahawan dan Keusahawanan, Satu Penilaian. Edisi Kedua. Kuala Lumpur:

Prentice Hall Sprint Print.

Ahmad Zabidi Abdul Razak, 2003. Memimpin Diri Sendiri. Kuala Lumpur: PTS Publication & Distributors

Sdn. Bhd.

Aldrich, W., 1994. Metric Pattern Cutting. Oxford: Blackwell Science Ltd.

Azmawati binti Abdul Aziz, Zaitun Zakiah binti Mohd. Noor dan Lamah binti Abd. Ghani, 2002. Pengajian

Pakaian Tingkatan 4. Kuala Lumpur: Edusystem Sdn. Bhd.

Betsy The Lay Hong, 2014. Esensi Biologi SPM. Selangor:  Pearson Malaysia Sdn. Bhd.

Beritahu Saya Tentang Badan Manusia dan Cara Berfungsi, 1994. Johor Bahru: Penerbitan Pelangi

Sdn. Bhd.

Bina Abling, 2001. Fashion Rendering With Colour. New Jersey: Prentice Hall.

Chef Azian, 2014. Idea Bekal ke Sekolah Menu Asia. Batu Caves, Selangor: PTS Millennia Sdn. Bhd.

Chef Hanieliza, 2009. Senangnya Memasak  Ayam. Batu Caves, Selangor: PTS Millennia Sdn. Bhd.

Dewan Bahasa dan Pustaka, 1992. Glosari Seni Reka Fesyen. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Buku Sumber Pilihan ERT, 2002. Kuala Lumpur:  Pusat Perkembangan Kurikulum, Kementerian Pendidikan

Malaysia.

F Steven Faern, 2011. Fashion Design Course. United Kingdom: Thames & Hudson Ltd.

Fuller. G. W., 2001. Food Consumers and The Food Industry: Catastrophe or Opportunity? Boca Raton,

Florida: CRC Press LLC.

Goh Tong Hooi, K. Morgan, 1996. Bantuan Studi Lengkap SPM Perdagangan. Petaling Jaya: Sasbadi

Sdn. Bhd.

Helen Joseph Amstrong, 1997. Patternmaking for Fashion Design. New York: Harper Collins Publishers, Inc.

Kamus Dewan Edisi Ketiga, 2000. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Kementerian Pendidikan Malaysia, 1997. Ekonomi Rumah Tangga Tingkatan 4. Nurin Enterprise-Marwilis

Publisher & Distributors Sdn. Bhd.

Kemahiran Hidup Bersepadu Teras dan Elektif Tingkatan 1-3, 2002. Kementerian Pendidikan Malaysia-

Mahir Publications Sdn. Bhd
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

262

Kemahiran Hidup Bersepadu Tingkatan 1-3. Cetakan Kedua, 2004. Selangor Cerdik Publications

Sdn. Bhd.

Komposisi Zat Dalam Makanan Malaysia Edisi ke-4, 1997. Kuala Lumpur: Institute for Medical Research,

Malaysia.

Manusia dan Tempat, 1994. Johor Bahru: Pelangi Sdn. Bhd.

Mariam Abu Bakar, 2003. Panduan Membuat Pakaian. Kuala Lumpur: Karya Bistari Sdn. Bhd.

MEDEC, 1998.  Keusahawanan. Shah Alam:  MEDEC, UiTM.

Mohd. Hanim Rajikin dan rakan-rakan, 2000. Makanan dan Kesihatan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa

dan Pustaka.

Nor Aishah Buang, 2002. Asas Keusahawanan. Selangor: Penerbit Fajar Bakti Sdn. Bhd.

Robaayah Hj. Abd. Wahab dan Susan Manikam, 1983. Kemahiran Hidup KBSM ERT. Tingkatan 1.

Selangor: Penerbit Fajar Bakti Sdn. Bhd.

Robiah K. Hamzah, 2003. Teknik dan Strategi Membimbing Remaja Pengurusan Diri. Kuala Lumpur: PTS

Publication & Distributors Sdn. Bhd.

Sandra Burke, 2012. Fashion Designer- Concept to Collection. United Kigdom:  Burke Publishing.

Singer, 1999. The Complete Photo Guide to Sewing. Minnesota: Creative Publishing Internasional.

Siti Amnah binti Sahran, Rahimah binti Ibrahim dan Maggie Low Poh Lean, 2003. Perdagangan Tingkatan

5. Petaling Jaya: Info Didik Sdn. Bhd.

Susan Manikam, Menguasai SRT 3, 1982. Petaling Jaya: Longman Malaysia Sdn. Bhd.

T. H. Goh, 1984. SRP Pelajaran Perdagangan. Petaling Jaya:  Pustaka Delta Sdn. Bhd.

Worthington-Roberts, B. S. dan Williams, S. R., 2000. Nutrition Throughout The Life Cycle. 4th ed. Singapore:

McGraw- Hill Book Co.

Yeap Tok Kheng, 2013. Science Process Skilis. Selangor: Pearson Malaysia Sdn. Bhd.
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

263

INDEKS

A

alatan berteknologi  53, 58, 60

B

bajet  38, 41, 42, 61
butang 147 – 150

C

carta 1
  oganisasi 5
corak 88

D

diet 209 – 211

E

enzim 195, 196

F

fabrik 65 – 69, 91

G

Gautt  4, 7
gentian 67, 68 – 71

I

idea  2, 26, 38, 48

J

jahitan 119
jawatankuasa  2 – 9, 15, 16, 19, 26, 27

K

kehendak  39, 41 – 44, 61, 62
kelepet 140, 141, 143
kelim 127-133
keluarga  29 – 42, 45, 48 – 51, 53 – 55, 59,
61 – 63

induk tunggal  30 – 32, 61, 62
  luas  30 – 32, 61, 62
  nuklear  30, 32, 42, 61, 62
  poligami 3 – 32, 61, 62
kendiri  22, 23, 25, 26, 43
keperluan  39, 41 – 44, 61, 62
kerjasama 10
kerjaya  24, 25
keselamatan  53, 54, 57, 59, 61, 63
kewangan  39, 40 – 48, 61, 63
kitaran  36, 40
komunikasi  9, 10, 11, 13, 26, 38, 48, 51
  bukan lisan  12, 26
  lisan  9, 11, 26, 27
konflik  48, 49, 50, 61, 63
kreatif  2, 20, 38
krokuis  95

M

makanan 179-181
matlamat  1 – 4, 10, 14, 24 – 26, 35, 39, 42,
  44 – 46, 61, 62
  jangka pendek  38, 42, 44
  jangka sederhana  39, 42, 44
menu 223
mesej  10 – 12, 48
mineral 70

O

organisasi  1 – 3, 8, 10, 13, 26, 27

P

pakaian 83, 85, 92
pasukan  1 – 3, 7 – 10, 13 – 15
pelaburan  39, 41, 47
pelawas 180, 181
pencernaan 194, 195
pendapatan  35, 36, 39, 40 – 48, 54, 59, 61 – 63
perbelanjaan  39, 40, 41, 46 – 48, 59, 61
pola 121-123
poliester 73
PERN
IA

G
A

A
N

D
A

N
 K

EU
SA

H
A

W
A

N
A

N

264

R

rami 67
ruang  53, 56, 57, 60 – 62
  kerja  55, 61
  persendirian  55, 61
  sosial  55, 61

S

selulosa 65
simpanan  39, 41, 42, 47
sintetik 72
sosiobudaya  33, 34
sosioekonomi  36, 45, 54
struktur  30, 32
sumber  34 – 36, 38, 39, 61 – 63
sutera 68

T

tempat kediaman  53 – 55, 58, 59 – 61, 63
  banglo  53, 61
  pangsapuri  53, 61
  papan  53, 61
  teres  53, 61
triasetat 72
tugasan  2 – 4, 6 – 9, 13, 14, 21, 26, 27

W

warna 90
pembetulan prelim

SRT1

SRT2

SRT3

SRT3.3

SRT3.4.1

SRT3.4.2

BAB 4 (4.1)

BAB 4 (4.2)

BAB 4 (4.3)

BAB 4 (4.4)

BAB 4 (4.5)

BAB 4 (4.6)

BAB 5 (5.1)

BAB 5 (5.2)

BAB 5 (5.3)