kerjasama

kejayaan

solusi

kreativiti

pem
asa

ran

perniagaan

MATA PELAJARAN ELEKTIF IKHTISAS

PENULIS

Dr. Jamil bin Abd. Baser
Azra bin Othman

EDITOR

Norazhar bin Razali
Nurulhudha binti Omar

PEREKA BENTUK

Wan Ahmad Firdaus
bin Wan Abdullah

ILUSTRATOR

Rusli bin Abdul Wahab

2017
No. Siri Buku: 0120 PENGHARGAAN
Penerbitan buku ini melibatkan kerjasama
banyak pihak. Sekalung penghargaan dan
terima kasih ditujukan kepada semua pihak
yang terlibat.

•	 Jawatankuasa	Penambahbaikan	Pruf
Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	Penyemakan	Pembetulan
Pruf	Muka	Surat,	Bahagian	Buku	Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	Penyemakan
Naskhah Sedia Kamera, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Pegawai-pegawai	Bahagian	Buku	Teks
dan Bahagian Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	Peningkatan	Mutu,
Aras Mega (M) Sdn. Bhd.

•	 Fakulti	Pendidikan	Teknikal	dan	Vokasional
Jabatan	Pendidikan	Kejuruteraan,
Universiti Tun Hussein Onn, Malaysia.

•	 Mohammad	Hariri	bin	Abdullah,
Jabatan	Seni	Reka	Perindustrian,
Fakulti	Seni	Lukis	dan	Seni	Reka,
Universiti	Teknologi	Mara	(UiTM).

Semua pihak yang terlibat secara langsung
atau tidak langsung dalam usaha menjayakan
penerbitan buku ini.

KPM2017	ISBN	978-967-0520-91-9

Cetakan Pertama 2017
© Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak	Cipta	Terpelihara.	Mana-mana	bahan	dalam
buku ini tidak dibenarkan diterbitkan semula,
disimpan	dalam	cara	yang	boleh	dipergunakan
lagi, ataupun dipindahkan dalam sebarang bentuk
atau	 cara,	 baik	 dengan	 elektronik,	 mekanik,
penggambaran semula mahupun dengan cara
perakaman tanpa kebenaran terlebih dahulu
daripada Ketua Pengarah Pelajaran Malaysia,
Kementerian Pendidikan Malaysia. Perundingan
tertakluk	kepada	perkiraan	royalti	atau	honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia	oleh:
Aras	Mega	(M)	Sdn.	Bhd.	(164242-W)
No	18,	Jalan	Damai	2,
Taman Desa Damai, Sg. Merab
43000	Kajang,	Selangor	Darul	Ehsan.
No.	Telefon:	03-8925	8975
No.	Faks:	03-8925	8985
Laman	Web:	www.arasmega.com
E-mel:	amsb@arasmega.com

Reka	Letak	dan	Atur	Huruf:
Aras Mega (M) Sdn. Bhd.
Muka	Taip	Teks:	Minion	Pro
Saiz	Muka	Taip	Teks:	11	poin

Dicetak	oleh:
Percetakan Surya Sdn. Bhd.
Plot	29,	Jalan	IKS	BK	2,
Taman IKS Bukit Katil,
75450	Bukit	Katil,	Melaka.
BAB 2 Bahan, Peralatan dan Mesin
Pembinaan Produk

BAB 4 Pembinaan dan Pengujian
Model Berfungsi
dan Prototaip

BAB 1 Lukisan Terbantu
Komputer (LTK)

BAB 3 Sistem

Pendahuluan

2

V

28

56

98
iii
Jawapan

Glosari

Senarai Rujukan

Indeks

BAB 5 Penjenamaan
Produk

118

BAB 6 Pemasaran Produk

134

BAB 7 Harta Intelek

148

BAB 8 Pendokumentasian

170
181

184

185

186
iv
Buku teks Reka Cipta Tingkatan 5 ini merupakan buku teks yang dihasilkan berdasarkan
keperluan Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM) Mata Pelajaran Elektif
Ikhtisas (MPEI) dan Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP) Reka
Cipta Tingkatan 5 yang disediakan oleh Bahagian Pembangunan Kurikulum (BPK),
Kementerian Pendidikan Malaysia. Buku ini mengandungi lapan bab yang ditulis
berdasarkan dua kluster.
 Bab satu hingga empat ditulis berdasarkan Teknologi Pembuatan. Dalam kluster
ini, murid akan diberi pendedahan dari aspek pengetahuan, kemahiran dan nilai bagi
bidang teknologi di samping dilatih dalam pengujian dan pengukuran kefungsian
produk yang dihasilkan.
 Bab lima hingga lapan pula ditulis berdasarkan Strategi Pemasaran. Dalam strategi
pemasaran, murid didedahkan mengenai produk, harga, promosi, tempat dan harta
intelek kepada produk, strategi pemasaran serta proses komunikasi dan dokumentasi
yang berkesan.
 Buku ini turut menerapkan pelbagai pendekatan pembelajaran yang sesuai
dengan keperluan semasa seperti Pembelajaran Kendiri, Pembelajaran Kolaboratif,
Pembelajaran Berasaskan Projek, Inkuiri, Penyelesaian Masalah, Pembelajaran
Masteri, Konstruktivisme, Pembelajaran Penerokaan dan Pendekatan STEM (Science,
Technology, Engineering and Mathematics).
 Sehubungan dengan itu, buku ini diharap dapat mewujudkan suatu dimensi
pengajaran dan pembelajaran Reka Cipta yang lebih berkesan. Bagi tujuan menarik
minat serta mengukuhkan kefahaman murid pula, buku ini telah ditulis dengan
mempelbagaikan kaedah serta corak persembahan grafik seperti penggunaan gambar
foto, gambar rajah, peta i-Think, carta, graf dan ilustrasi.
 Akhir kata, buku teks Reka Cipta Tingkatan 5 ini diharap dapat membentuk daya
imaginatif, kreatif, inovatif, inventif serta mampu merealisasikan Falsafah Pendidikan
Kebangsaan dan wawasan negara. Selain itu, buku ini juga diharap mampu melahirkan
generasi saintifik, progresif, berdaya fikir tinggi, berpandangan jauh, menyumbang
kepada pembangunan teknologi, peka terhadap alam sekitar, mengamalkan literasi
kewangan dan keusahawanan, berdaya saing serta mengagumi ciptaan Tuhan.

v
Standard Pembelajaran

Hasil pembelajaran yang perlu diperoleh oleh
murid setelah mempelajari sesuatu bab.
Objektif pembelajaran dinyatakan dalam bentuk
perlakuan yang boleh diukur pencapaiannya.

KBAT
Mengemukakan soalan
yang dapat mencetuskan
kemahiran berfikir aras tinggi.

SUBTOPIK

Tajuk yang disesuaikan dengan
kehendak standard pembelajaran.

Mengemukakan fakta
menarik tentang perkara
yang relevan dengan topik
perbincangan dalam teks.

AKTIVITI

Soalan dan aktiviti latihan
yang bertujuan untuk
menguji kefahaman kepada
murid selepas mempelajari
sesuatu bab.

Memberikan maklumat dan
informasi tambahan berkaitan
dengan topik yang dibincangkan.

Memberikan maklumat dalam bentuk QR Code yang
boleh diimbas menggunakan aplikasi khas di dalam
telefon pintar atau tablet.

vi
2

LUKISAN TERBANTU
KOMPUTER (LTK)BAB

•	 Lukisan	Terbantu	Komputer	(LTK)
dalam	Reka	Cipta

STANDARD KANDUNGAN
Lukisan	Terbantu	Komputer	 (LTK)	merupakan	 satu	 kaedah
untuk	kita	melukis	sesuatu	reka	bentuk	industri	atau	produk
dengan	 menggunakan	 perisian	 komputer	 menggantikan
kaedah	 manual.	 Terdapat	 pelbagai	 perisian	 yang	 biasa
digunakan	untuk	tujuan	mereka	bentuk	serta	melakar	dalam
bentuk	dua	dimensi	(2D)	dan	tiga	dimensi	(3D).	Perisian	ini
lebih	 dikenali	 sebagai	 “Computer-aided design and drafting
program”	(CADD)	yang	boleh	digunakan	dalam	semua	bidang
kerja	terutama	sekali	dalam	bidang-bidang	yang	memerlukan
kepakaran	seperti	bidang	kejuruteraan	mekanikal,	awam,	seni
bina,	 reka	 bentuk	 grafik	 dan	 semua	 bidang	 yang	 berkaitan
dengan	penggunaan	CADD.

Lukisan Terbantu Komputer (LTK)
dalam Reka Cipta

Rajah 1.1	Contoh	lukisan	menggunakan	LTK.

1.1
Murid	dapat:

Mengenal	pasti	pelbagai
perisian	LTK	yang
terdapat	di	pasaran.

Standard Pembelajaran

PELAN

HADAPAN SISI

1

4

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R
Perisian Lukisan Terbantu Komputer

Terdapat	banyak	perisian	LTK	di	pasaran	yang	digunakan	untuk	melukis	dan	mereka	bentuk
produk.	Perisian	ini	membantu	kita	untuk	meneroka	idea,	menggambarkan	konsep	berserta
rendering dan	membuat	simulasi	dalam	situasi	yang	sebenar.	Berikut	adalah	contoh	perisian
dan	penggunaannya.

Bil. Nama Perisian Penggunaan

1. AutoCAD
Digunakan	secara	meluas	dalam	industri	untuk
menghasilkan	reka	bentuk	produk	oleh	jurutera,	arkitek
dan	pereka	bentuk	grafik.

2. Solid Edge Solid Edge boleh	menghasilkan	lukisan	2D	dan	3D	dengan
solid modeling khusus	untuk	pereka	bentuk	kejuruteraan.

3. Solidworks Solidworks	berupaya	untuk	menghasilkan	lukisan
kejuruteraan	dengan	mudah	dan	cepat.

4. Inventor
Perisian	ini	mampu	menghasilkan	reka	bentuk
kejuruteraan	yang	kompleks	dalam	bentuk	visual	dan
simulasi.

5. Iron CAD Iron CAD	lebih	fokus	kepada	lukisan	3D	dengan
mengaplikasikan	solid modeling technology.

6. Illustrator Perisian	grafik	yang	mampu	mereka	bentuk	logo
dan	produk.

7. SketchUp
SketchUp	merupakan	perisian	untuk	grafik	3D	seperti
reka	bentuk	dalaman,	landskap,	kejuruteraan	awam	dan
mekanikal	juga	reka	bentuk	permainan	video.

Rajah 1.2 Contoh	lukisan	menggunakan	perisian	Solidworks.

1

5

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R
Mengenal Pasti dan Menentukan Perintah Asas Perisian
Lukisan Terbantu Komputer

Lukisan	3D	merupakan	lukisan	objek	sebenar	yang	dijelaskan
dalam	 bentuk	 panjang,	 lebar	 dan	 tinggi	 yang	 berada	 pada
tiga	paksi	 iaitu	paksi	X,	paksi	Y	dan	paksi	Z.	Objek	ini	akan
memaparkan	 bentuk	 di	 atas	 tiga	 satah	 untuk	 memberi
pandangan	sebenar	objek.	Objek	yang	terhasil	ialah	objek	3D
yang	menggunakan	tiga	paksi	dan	tiga	satah	untuk	membentuk
satu	model.

PETUNJUK
Menu bar		 :	 Barisan	menu	utama.
Command manager	 :	 Perintah	utama.
Screen	 :	 Ruangan	yang	digunakan	untuk	melukis	gambar	atau	objek,
	 	 layar.
Configuration manager	 :	 Bahagian-bahagian	utama	fail	gambar.
Task pan	 :	 Menu	tambahan.
Motion manager	 :	 Mengandungi	menu	objek	dan	menu	opsyen.

Rajah 1.3 Antara	muka	perisian	Solidworks.

Screen

Task pan
Command
manager

Configuration
manager

Motion manager

Menu bar

Murid	dapat:
	Mengenal	pasti	perintah
asas	perisian	LTK	Model
3D	bagi	tujuan	melukis,
mendimensi,	mengubah
suai	dan	memapar.
	Menentukan	perintah
asas	perisian	LTK
Model	3D	untuk
menghasilkan	lukisan.

Standard Pembelajaran

User Coordinat System (UCS)

1

6

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R
Perintah asas perisian LTK model 3D untuk menghasilkan lukisan

Sebelum	memulakan	sebarang	bentuk	lukisan	yang	menggunakan	perisian	Lukisan	Terbantu
Komputer,	anda	mestilah	mempelajari	dan	menguasai	perintah-perintah	asas	melukis	yang
ada.	Antara	perintah	asas	yang	penting	ialah:
(a)	 Perintah	 Melukis	 (Sketch)	 seperti	 Garisan	 (Line),	 Bulatan	 (Circle),	 Garisan	 Bebas

(Spline),	Segi	Empat	Tepat	(Rectangular),	Elip	(Elipse),	Lengkuk	(Arc)	dan	sebagainya.
(b)	 Menu	pull down.

Rajah 1.4 Perintah	Sketch	untuk	melukis.

Perintah	Sketch untuk	melukis
dengan	pelbagai	pilihan.

Circle

Perimeter Circle
Line

Centerline

Centerpoint Arc
Tangent Arc
3 Point Arc

Sketch Fillet

Sketch Chamfer

Spline
Spline on Surface
Equation Driven Curve

Corner Rectangle

Center Rectangle

3 Point Corner Rectangle

3 Point Corner Rectangle
Parallelorgam

Straight Slot

Centerpoint Straight Slot

3 Point Arc Slot

Centerpoint Arc Slot

Elipse

Partial Elipse

Parabola

Conic

1

7

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R
Perintah	untuk
memapar	lukisan.

Menghasilkan Dimensi untuk Lukisan

Arahan	 untuk	melakukan	 dimensi	 pada	 sesebuah	 lukisan	 itu	 boleh	 dilakukan	 dengan
menggunakan	perintah	di	bawah:

Perintah Memapar (Display Command)

Hasil	lukisan	boleh	dipaparkan	dengan	berbagai-bagai	sudut	berdasarkan	kepada	keperluan
pelukis.	Lukisan	boleh	dipaparkan	dengan	menggunakan	perintah	seperti	di	bawah:

Rajah 1.5	Perintah	mendimensi.

Rajah 1.6	Perintah	memapar.

Smart Dimension

Smart Dimension

Horizontal Dimension

Vertical Dimension

Baseline Dimension

Ordinate Dimension

Horizontal Ordinate Dimension
Vertical Ordinate Dimension

Chamfer Dimension

1

8

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R
Perintah	mengubah
suai.

Menu Pull Down

Menu	Pull Down	ini	boleh	diperoleh	dengan	menekan	sebelah	kanan	pada	tetikus	(right click)
pada	mana-mana	 bahagian	menu	 atas.	 Tujuan	menu	 pull down	 adalah	 untuk	memberikan
perintah-perintah	tambahan	yang	tidak	terdapat	pada	paparan	atau	antara	muka	perisian	LTK.

Perintah Mengubah Suai (Modify)

Hasil	lukisan	boleh	dipaparkan	dengan	berbagai-bagai	sudut	berdasarkan	kepada	keperluan
pelukis.	Lukisan	boleh	dihasilkan	dengan	menggunakan	perintah	seperti	di	bawah:

Rajah 1.7 	Menu	pull down.

Rajah 1.8		Perintah	mengubah	suai.

Menu Pull Down

Klik	kanan	pada	tetikus
di	mana-mana	bahagian
menu	atas.

1

9

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R
1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

10

Melukis dan Menjana Reka Bentuk Produk
Ciptaan Menggunakan Perisian Lukisan
Terbantu Komputer

Sebagai	 latihan,	 anda	 dikehendaki	 melukis	 sebuah	 jag
mesin	pengisar	seperti	dalam	lukisan	di	bawah.

NAMA MOHD	HAZLI	BIN	YAACOB
SKALA	1:1 UKURAN	:	mm

SEKOLAH	:	SMK	PERMATA	MERAH
KELAS 5	RC	1

TAJUK	PROJEK:	JAG	MESIN	PENGISAR
MATA	PELAJARAN REKA	CIPTA
GURU FAIZAL	BIN	SYAHMI MARKAH	:

Murid	dapat:
	Menghasilkan	Lukisan
Isometrik,	Lukisan
Ortografik	dan	Lukisan
Pemasangan	daripada
arahan	perisian	yang
terdapat	di	dalam
perisian	LTK	Model	3D.

Menjana	reka	bentuk
produk	ciptaan	dalam
bentuk	Lukisan
Isometrik,	Lukisan
Ortografik	dan	Lukisan
Pemasangan.

Standard Pembelajaran

P E L A N Balang

Pemegang

H A D A P A N S I S I
1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

11

Nota
Anda	perlu	menetapkan
ukuran	dalam	unit
milimeter	(mm).
Option > document properties
> units > MMGS

(i) Langkah-langkah melukis bahagian pemegang pengisar

Langkah 1
New > Part > Ok

Langkah 2
Sketch > Line > Front
Plane > Klik

Langkah 3
Tekan	Spacebar	>	pilih
permukaan	kerja	ini.

Part
Langkah 4
Sketch > Line

Langkah 5
Lukiskan	segi	empat
seperti	ini.

Langkah 6
Sketch > Smart
Dimension	dan
masukkan	ukuran.

Langkah 8
Sketch > Smart
Dimension dan
masukkan	ukuran.

Langkah 7
Sketch > Line dan
lukiskan	garisan
bahagian	dalam.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

12
Langkah 9
Features > Extruded
Boss/Base

Langkah 10
Klik	di	bahagian	ini.

Langkah 11
Masukkan	nilai	20	mm.

Langkah 12
Klik	di	sini.

Hasil Extruded/Base

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

13
Langkah 13
Tekan	Spacebar	>	pilih
permukaan	kerja	ini.

Langkah 14
Klik	di	bahagian	ini.

Langkah 16
Klik	Offset Entities.

Langkah 17
Klik	di	permukaan	ini.

Langkah 15
Pilih Edit	Sketch.

Langkah 18
Masukkan	nilai	4	mm	>
klik	Reverse.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

14
Langkah 19
Features > Extruded Cut

Langkah 20
Klik	di	bahagian	ini.

Langkah 21
Masukkan	nilai	5	mm.

Langkah 22
Tekan	Spacebar	>	pilih
permukaan	kerja	ini.

Langkah 23
Klik	di	bahagian	ini.

Langkah 24
Pilih	Edit Sketch.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

15
Langkah 25
Klik	Offset Entities.

Langkah 26
Masukkan	nilai	4	mm	>
klik	Reverse.

Langkah 27
Klik	di	permukaan	ini.

Langkah 28
Features > Extruded Cut

Langkah 29
Klik	di	permukaan	ini.

Langkah 30
Masukkan	nilai	5	mm.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

16
Hasil akhir : Bentuk pemegang balang

Langkah 31
Untuk	menukar	warna,
klik	pada	bahagian	ini.

Langkah 32
Pilih	warna	yang	sesuai.

(ii) Langkah melukis bahagian balang pengisar

Langkah 1
Sketch > Line

Langkah 2
Lukiskan	garisan	dan
masukkan	ukuran.

Langkah 3
Features > Revolved
Boss/Base

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

17
Langkah 4
Pilih	bahagian	ini.

Langkah 5
Pilih		garisan	ini	sebagai
pusat	garisan.

Langkah 6
Klik	OK.

Langkah 8
Pilih	warna	yang	sesuai.

Langkah 9
Klik	OK.

Produk terhasil

Langkah 7
Browse	>	pilih	jenis	bahan
plastik	>	clear plastic.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

18
(iii) Mencantumkan bahagian pemegang dan balang pengisar

Langkah 1
Klik	New.

Langkah 2
Klik	Assembly > OK.

Langkah 3
Klik Insert Component.

Langkah 4
Pilih	komponen	atau	klik
Browse	sekiranya	bahagian
yang	ingin	dicantum	tiada
pada	paparan.

Klik	kanan	dan	pilih	Rotate View @Spacebar
bagi	mengubah	pandangan	produk	yang
ingin	dicantum.	Ia	memudahkan	proses
cantuman	dan	mendapat	pandangan	yang
lebih	jelas.

Langkah 6
Klik	permukaan	atau
garisan	yang	ingin
ditemukan	dan	secara
automatik	ia	akan
bercantum.

Langkah 5
Setelah	bahagian
balang	dan	pemegang
dimasukkan	>	klik	Mate
untuk	mencantumkan
dua	bahagian	ini.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

19
(iv) Langkah–langkah untuk membuat tanda nama

Pemegang dan balang yang telah dicantumkan

Membuat	tanda	nama
(frame).

Langkah 1:	File > New	>
pilih	drawing	>	OK

Langkah 2
Pilih	saiz	kertas	>	OK

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

20
Langkah 3
Klik	kanan	tetikus	>
edit sheet	format.

Langkah 4
Klik	kiri	tetikus	>
masukkan	maklumat
yang	diperlukan.

Langkah 5
Setelah	selesai	mengisi
maklumat,	klik	di	sini.

(v) Langkah–langkah untuk memasukkan objek dalam bentuk isometri pada tanda nama

Langkah 1
Klik	di	sini	dan	pilih
objek	yang	diperlukan.

Langkah 2
Pilih	pandangan
Isometric object	>
klik	dan	tarik	ke
lembaran	paparan.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

21
(vi) Langkah–langkah untuk menghasilkan unjuran ortografik pada tanda nama

Langkah 3
Klik	shaded with edges.

Langkah 4
Use Custom Scale	>
pilih	nisbah	1:2	dan
pandangan	objek
menjadi	lebih	besar.

Langkah 5
Klik	Smart Dimension
>	pilih	garisan	yang
hendak	didimensikan
pada	pandangan
isometri.

Langkah 1
Klik	di	sini	dan	pilih
objek	yang	diperlukan.

Langkah 2
Pilih	pandangan
hadapan	(front)	objek
>	klik	dan	tarik	ke
lembaran	paparan.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

22
Langkah 4
Use	Custom Scale	>	pilih	nisbah	1:2	dan
pandangan	objek	menjadi	lebih	besar.

Langkah 3
Klik	shaded with edges
pada	pandangan	iso.

Langkah 5
Klik	Smart Dimension	>	pilih	garisan	yang	hendak
didimensikan	pada	pandangan	isometri.

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

23
Bil. Bahagian

1. Pemegang

2. Balang

1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R

24

2

1

Aktiviti

Langkah-langkah untuk melukis mesin pengisar (blender)
(a)	 Tapak	motor
(b)	 Pemacu	mata	pengisar
(c)	 Tapak	balang
(d)	 Mata	pengisar
(e)	 Penutup
(f)	 Mencantumkan	semua	bahagian	mesin	pengisar

Anda	boleh	melukis	menggunakan	perisian	Lukisan	Terbantu	Komputer	(LTK)	untuk
projek	akhir.	Sebagai	contoh,	produk	akhir	anda	ialah	sebuah	mesin	pengisar	dalam
tema	penghancuran.

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/melukis-mesin-

pengisar/ untuk melihat langkah-
langkah melukis mesin pengisar.
(Dicapai pada 28 Ogos 2017)
1

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R

25

RUMUSAN

Perintah penting melukis dalam perisian Lukisan Terbantu Komputer

Ikon Keterangan

Melukis	objek
menggunakan	garisan

Melukis	bulatan

Melukis	garisan	bebas
yang	melengkung

Melukis	bentuk	segi
empat

Melukis	bulatan	elip

Ikon Keterangan

Melukis	bentuk
heksagon

Melabel	atau	menulis
teks

Melukis	lengkuk
bulatan

Smart
Dimension

Mendimensi

Extruded
Boss/Base

Melaksanakan	extrude
pada	objek

Perisian Lukisan
Terbantu
Komputer
LATIHAN
1.	 Tentukan	perintah	yang	sesuai	untuk	menghasilkan	bentuk-bentuk	lukisan	di	bawah

menggunakan	perisian	Lukisan	Terbantu	Komputer	(LTK).

Bentuk Perintah

1

26

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U
K
O
M
P
U
T
E
R
2.	 Hasilkan	lukisan	di	bawah	dengan	menggunakan	perisian LTK.	Rujuk	tatacara	melukis
menggunakan	perisian	Solidworks.

NAMA ZULHILMI	BIN
AHMAD SKALA:	1:1 UKURAN:	mm

KELAS 5	RC	1 SMK	PERMATA	MERAH
MATA PELAJARAN REKA	CIPTA PROJEK	1:	BLOK	PENDAKAP

GURU MUHAMMAD	BIN	ALI MARKAH:

P E L A N

H A D A P A N S I S I

1

27

L
U
K
I
S
A
N

T
E
R
B
A
N
T
U

K
O
M
P
U
T
E
R
28

BAHAN, PERALATAN
DAN MESIN PEMBINAAN
PRODUKBAB

•	 Bahan	Pembinaan	Produk
•	 Peralatan	dan	Mesin	dalam

Pembinaan	Produk

STANDARD KANDUNGAN
Rajah 2.1	Jenis-jenis	bahan	logam.

Jenis dan Sifat Bahan

Bahan	merupakan	elemen	yang	amat	penting	dalam	proses
pembinaan	sesuatu	objek	atau	struktur.	Kestabilan	sesebuah
struktur	binaan	bukan	sahaja	bergantung	kepada	reka	bentuk
struktur	 tersebut	 tetapi	 juga	 pada	 kualiti	 dan	 jenis	 bahan
yang	 digunakan.	 Bahan	 terdiri	 daripada	 dua	 kategori	 iaitu
bahan	semula	jadi	dan	bahan	buatan	manusia.	Bahan	semula
jadi	 adalah	 seperti	 batu,	 kayu	 dan	 jut	 manakala	 contoh
bahan	 buatan	manusia	 ialah	 plastik,	 aloi	 dan	 seramik	 yang
dihasilkan	melalui	beberapa	proses.	Bahan	logam	dan	bukan
logam	 merupakan	 bahan	 yang	 paling	 banyak	 digunakan
untuk	menghasilkan	produk.

(a) Bahan Logam

Logam	dibahagikan	kepada	dua	kumpulan	 iaitu	 logam
yang	mengandungi	besi	(logam	ferus)	dan	logam	tidak
mengandungi	besi	(logam	bukan	ferus).

(i) Logam Ferus

Logam	jenis	ini	mengandungi	sejumlah	karbon	bagi
tujuan	untuk	menguatkan	strukturnya.	Kebanyakan
logam	 ini	 mudah	 berkarat	 tetapi	 mempunyai
kekuatan	 yang	 tinggi	 untuk	menahan	 beban	 yang
dikenakan	terhadapnya.

(ii) Logam Bukan Ferus

Logam	ini	tidak	mengandungi	karbon.	Mempunyai
sifat	 semula	 jadi	 yang	 tidak	 berkarat,	 dapat
mengalirkan	haba	dan	elektrik	dengan	baik.

Logam Ferus
•	 Besi	tuang
•	 Keluli	berkarbon	rendah
•	 Keluli	berkarbon	sederhana
•	 Keluli	berkarbon	tinggi
•	 Keluli	tahan	karat
•	 Keluli	berkelajuan	tinggi

Logam Bukan Ferus
•	 Aluminium
•	 Gangsa
•	 Kuprum
•	 Loyang
•	 Piuter
•	 Timah
•	 Zink

BAHAN LOGAM

Beri	perhatian	dan
fahamkan	bab	ini
kerana	ia	penting
dalam	proses
pembinaan	produk.

2

30

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N

2.1 Bahan Pembinaan Produk

Murid	dapat:
	Mengenal	pasti	pelbagai
jenis	serta	sifat	bahan
dalam	pembinaan	produk
iaitu	bahan	logam	(logam
ferus	dan	logam	bukan
ferus)	dan	bahan	bukan
logam	(plastik,	kayu,	getah
dan	gentian).

Standard Pembelajaran
Foto 2.1	Bongkah	enjin	kereta.

Foto 2.2	Bol	dan	nat.

Foto 2.3	Sudip	simen.

Foto 2.4	Pahat.

Besi tuang

Keluli berkarbon rendah

Keluli berkarbon sederhana

Keluli berkarbon tinggi

(i) Sifat dan kegunaan bahan logam ferus

Kandungan
Karbon Sifat Bahan Kegunaan

•	 Lebih	daripada
3.5%

•	 Sangat	keras
•	 Kuat
•	 Tahan	panas

•	 Bongkah	enjin
kereta

•	 Ragum	meja
•	 Bahagian	mesin
•	 Braket	enjin
•	 Gear

Kandungan
Karbon Sifat Bahan Kegunaan

•	 0.1%-0.3% •	 Mulur
•	 Mudah	ditempa
•	 Tahan	panas

•	 Bol	dan	nat
•	 Rivet
•	 Dawai
•	 Rangka	kereta
•	 Jeriji	rumah

(grill)

Kandungan
Karbon Sifat Bahan Kegunaan

•	 Besi	+	0.3%-0.7% •	 Kurang	mulur
•	 Mudah	ditempa
•	 Lebih	kuat

•	 Rangka
bangunan

•	 Paku	dan	skru
•	 Sepana
•	 Playar
•	 Sudip	simen

Kandungan
Karbon Sifat Bahan Kegunaan

•	 Besi	+	0.6%
karbon,		+14%~
18%	tungsten	+
4%	kromium

•	 Boleh
mengekalkan
sifat	kekerasan
pada	suhu	tinggi

•	 Sangat	keras

•	 Tukul
•	 Pahat
•	 Gergaji	besi
•	 Gunting	logam
•	 Spring

2

31

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
(ii) Sifat dan kegunaan bahan logam bukan ferus

Aluminium

Kuprum

Keluli berkelajuan tinggi

Keluli tahan karat

Kandungan Sifat Bahan Kegunaan

•	 Logam	asli •	 Sangat	mudah
ditempa

•	 Pengalir	haba	dan
elektrik	yang	baik

•	 Tahan	karat

•	 Dawai	elektrik
•	 Saluran	paip

penyaman	udara
•	 Saluran	paip	peti	sejuk
•	 Paip	air	panas
•	 Komponen	suis	elektrik

Kandungan Sifat Bahan Kegunaan

•	 Logam	asli •	 Ringan
•	 Tahan	karat
•	 Pengalir	haba

dan	elektrik
•	 Lembut	dan

mudah	ditempa

•	 Periuk	nasi
•	 Tin	minuman
•	 Kerangka	tingkap
•	 Tangga
•	 Radiator

Kandungan
Karbon Sifat Bahan Kegunaan

•	 Besi	+	0.2%
karbon,	18%
kromium	+	8%
nikel

•	 Kuat	dan
tahan	lasak

•	 Boleh	digilap
•	 Tahan	karat

•	 Periuk
•	 Sudu	dan	garpu
•	 Gunting	kain
•	 Jam	tangan
•	 Pisau

Kandungan
Karbon Sifat Bahan Kegunaan

•	 Besi	+	0.7%-1.4%
karbon

•	 Tidak	mulur
•	 Sukar	ditempa
•	 Kekerasan	dan

kekuatannya
boleh	ditambah
dengan	rawatan
haba

•	 Gerudi	pintal
•	 Pengulir
•	 Mata	alat

mesin	larik
•	 Pericih
•	 Mata	alat

kerja	kayu
Foto 2.5	Gerudi	pintal.

Foto 2.6	Periuk.

Foto 2.7	Tangga.

Foto 2.8	Dawai	elektrik.

2

32

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Gangsa

Timah

Zink

Loyang

Piuter

Kandungan Sifat Bahan Kegunaan

•	 90%	kuprum	+
10%	timah

•	 Kuat
•	 Tahan	kakisan
•	 Tidak	berkarat

•	 Loceng
•	 Kipas	kapal
•	 Gear
•	 Gong
•	 Alat	muzik	gamelan

Kandungan Sifat Bahan Kegunaan

•	 Logam	asli •	 Mulur
•	 Rapuh
•	 Mudah	ditempa

•	 Plat	bateri
•	 Salur	air
•	 Penyalut	produk
•	 Penyepit	makanan
•	 Tin	makanan

Kandungan Sifat Bahan Kegunaan

•	 Logam	asli •	 Lembut
•	 Mudah	ditempa
•	 Tahan	karat

•	 Kerja	pematerian
•	 Bekas	makanan
•	 Batu	pemberat
•	 Pengimbang	tayar
•	 Komponen

elektronik

Kandungan Sifat Bahan Kegunaan

•	 65%	kuprum	+
10%	zink

•	 Kuat
•	 Mulur
•	 Pengalir	haba	dan

elektrik	yang	baik

•	 Alat	muzik
•	 Komponen

penyambungan	paip
•	 Tepak	sirih
•	 Lampu	hiasan
•	 Pili	air

Kandungan Sifat Bahan Kegunaan

•	 94%	timah	+
4%	antimoni	+
2%	kuprum

•	 Lembut
•	 Suhu	cair	yang

rendah
•	 Tidak	berkarat

•	 Cenderamata
•	 Cawan
•	 Alat	muzik
•	 Barang	kemas

Foto 2.9	Gong.

Foto 2.10	Tin	makanan.

Foto 2.11	Batu	pemberat.

Foto 2.12	Tepak	sirih.

Foto 2.13	Cenderamata.

2

33

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Rajah 2.2	Jenis-jenis	bahan	bukan	logam.

(b) Bahan Bukan Logam

Bahan Bukan
Logam

Plastik Getah

Kayu Gentian

Plastik

Kayu

Bentuk Sifat Bahan Kegunaan

•	 Butiran
•	 Rod	dan	tiub
•	 Kepingan

•	 Lut	sinar
•	 Ringan
•	 Boleh	lentur
•	 Tahan	dan

kuat	jika
dicampur	dengan
gentian	kaca

•	 Penebat	haba
dan	elektrik

•	 Bekas	makanan
•	 Pinggan	mangkuk
•	 Pembungkusan
•	 Penebat	haba

dan	elektrik
•	 Peralatan	elektrik

Bentuk Sifat Bahan Kegunaan

•	 Batang
•	 Kepingan
•	 Log

•	 Penebat	haba
dan	elektrik

•	 Kekuatan	dan
kekerasan
bergantung	pada
jenis	kayu

•	 Mudah	dibentuk
atau	diukir

•	 Tahan	kakisan
•	 Mudah	dicantum

•	 Perabot
•	 Kerangka	bumbung
•	 Lantai	rumah
•	 Pemegang	pisau
•	 Jambatan

Foto 2.14	Bekas	makanan.

Foto 2.15	Perabot.

2

34

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Rajah 2.3	Ujian	kekuatan	bahan.

Sifat Mekanikal Bahan

Sifat	 mekanikal	 didefinisikan	 sebagai	 ukuran	 kemampuan
bahan	untuk	menahan	daya	atau	 tegangan	 tanpa	pecah	atau
meleding.	Sifat	mekanikal	bahan	yang	penting	ialah:

(a) Kekuatan (strength)
	 Kemampuan	bahan	untuk	menahan	beban,	semakin	besar

beban	 yang	 mampu	 diterima	 oleh	 bahan	 maka	 bahan
tersebut	dikatakan	memiliki	kekuatan	yang	tinggi.

Getah

Gentian

Arah	bebanan

Murid	dapat:
	Menerang	sifat
mekanikal	pelbagai	jenis
bahan	pembinaan	dalam
pembinaan	produk.

Standard Pembelajaran

Bentuk Sifat Bahan Kegunaan

•	 Getah	asli	dalam
bentuk	cecair

•	 Kepingan

•	 Kenyal
•	 Boleh	lentur
•	 Penebat	haba	dan

elektrik
•	 Mudah	dibentuk
•	 Tahan	lasak

•	 Komponen
kenderaan

•	 Penebat	haba
dan	elektrik

•	 Penyerap	bunyi
•	 Gasket
•	 Tayar	kenderaan

Bentuk Sifat Bahan Kegunaan

•	 Serbuk
•	 Kepingan
•	 Serat

•	 Boleh	diproses
kepada	pelbagai
bentuk

•	 Ringan
•	 Tahan	haba
•	 Struktur	yang

kuat
•	 Kalis	air

•	 Badan	bot
•	 Tangki	air
•	 Peralatan	sukan
•	 Badan	kereta
•	 Aksesori	kenderaan

Foto 2.16	Tayar	kenderaan.

Foto 2.17 Badan	bot.

Layari laman sesawang
http://arasmega.com/qr-
link/ujian-kekuatan-bahan/

untuk menonton video tentang
ujian kekuatan bahan.

(Dicapai pada 25 Ogos 2017)

Sampel
bahan

2

35

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
(b) Keanjalan (elasticity)

(c) Kekerasan (hardness)

Rajah 2.4 Sifat	keanjalan.

Rajah 2.5	Ujian	kekerasan.

Keanjalan	adalah	keupayaan	bahan	untuk	kembali	semula	ke	bentuk	asal	tanpa	mengalami
perubahan	bentuk.	Contoh	bahan	yang	memiliki	sifat	keanjalan	ialah	pegas	dan	getah.

Kemampuan	bahan	untuk	menahan	daripada	berlakunya	haus,	tahan	terhadap	goresan	atau
pengikisan	dan	tusukan.

Bebola	keras

Meja

Bahagian	meja
berskru

boleh	laras

Sampel	bahan

Getah

Pegas

Tekanan	(Daya)

2

36

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
(d) Kemuluran (ductility)

(e) Keteguhan (toughness)

Rajah 2.6 Ujian	kemuluran.

Rapuh

Teguh

Rajah 2.7 Ujian	keteguhan.

Keupayaan	logam	berubah	bentuk	apabila	menjalani	ujian	kemuluran.

Kemampuan	bahan	untuk	menahan	beban	yang	dikenakan	tanpa	patah	atau	putus.

DayaDaya

Sampel	bahan

Tukul

2

37

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Analisis Sifat Mekanikal Bahan dan Kepelbagaian
Bahan dalam Pembinaan Produk

Rajah 2.8 Analisis	bahan	pada	sebuah	basikal.

Rim
•	 Aluminium	dan	ada	juga

daripada	logam	campuran

2

38

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N

Tempat	duduk
penunggang
•	 Plastik

Tayar
•	 Getah

Hendal
•	 Besi	tahan	karat

Sarung	hendal
•	 Getah

Rangka	basikal
•	 Aloi

Murid	dapat:
	Menganalisis	sifat
mekanikal	bahan	untuk
tujuan	pembinaan	produk.
	Mencadangkan	pelbagai
jenis	bahan	dalam
pembinaan	produk.

Standard Pembelajaran
1.	 Kumpulkan	 bahan-bahan	 yang	 terdapat	 di	 dalam	 bengkel	 atau	 di	 sekitar	 sekolah	 anda.
Namakan	serta	kelaskan	bahan	tersebut	berdasarkan	kepada	jenis	dan	sifatnya.

2.	 Dalam	 kumpulan,	 analisis	 sifat	 bahan-bahan	 yang	 telah	 dikumpulkan.	 Catatkan	 dan
bentangkan	hasil	anda	di	dalam	kelas.

3.	 Anda	 dikehendaki	 mengambil	 beberapa	 bahan	 logam	 dan	 bukan	 logam	 yang	 terdapat
di	 dalam	 bengkel.	 Kemudian	 lakukan	 pengujian	 terhadap	 bahan-bahan	 yang	 anda	 telah
kumpulkan	dari	segi	kekuatan,	kekerasan,	kemuluran	dan	kelenturannya.	Catatkan	semua
ujian	yang	telah	anda	lakukan	dan	bentangkan	hasil	tersebut	di	dalam	kelas.

Bahagian pada
Basikal Bahan Sifat Mekanikal Kekuatan Kelemahan

Tempat duduk
penunggang Plastik

•	 Boleh	lentur
•	 Boleh	diproses

semula
•	 Penebat	elektrik

•	 Ringan
•	 Tahan	lasak

•	 Cair	apabila
terkena	panas

•	 Tidak	boleh	dibaiki
jika	patah

Rangka  basikal Aloi

•	 Tahan	karat
•	 Kuat	dan	teguh
•	 Tidak	berkarat

•	 Ringan
•	 Tidak	mudah

bengkok

•	 Sukar	dibentuk
•	 Sukar	dibaiki	jika

patah	atau	bengkok

Hendal Besi	tahan
karat

•	 Kuat	dan	teguh
•	 Tidak	berkarat
•	 Tidak	mudah	patah

•	 Kuat	dan	teguh
•	 Tidak	mudah

bengkok
•	 Tidak	perlu

dicat

•	 Lebih	berat
daripada	aloi

•	 Sukar	dibaiki	jika
bengkok	atau	patah

Sarung hendal Getah

•	 Anjal
•	 Lembut
•	 Boleh	diproses

semula

•	 Fleksibel
•	 Mencengkam

pada	tangan

•	 Mudah	terlucut
daripada	bahagian
hendal

•	 Mudah	cair	apabila
terkena	panas

Rim
Aluminium
dan			logam
campuran

•	 Tahan	karat
•	 Mulur	dan	mudah

ditempa
•	 Kuat	dan	teguh

•	 Ringan
•	 Tidak	mudah

bengkok

•	 Tiada	pilihan	warna
•	 Sukar	dibaiki	jika

bengkok	atau	patah

Tayar Getah

•	 Anjal
•	 Mengurangkan

getaran
•	 Boleh	diproses

semula

•	 Lembut
•	 Mencengkam

pada
permukaan
jalan

•	 Bunga	tayar
akan	haus

•	 Mudah	bocor	apabila
terkena	benda	tajam

Analisis sifat mekanikal bahan untuk tujuan pembinaan

Aktiviti

2

39

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Murid	dapat:
	Mengenal	pasti	peralatan
dan	mesin	dalam
pembinaan	produk	untuk
memotong,	membentuk
dan	membuat	kemasan
dalam	pembinaan	produk.
	Memilih	peralatan	dan
mesin	yang	sesuai	dengan
penggunaan	teknik	yang
betul	untuk	memotong,
membentuk	dan
membuat	kemasan	dalam
pembinaan	produk.

Standard Pembelajaran

Foto 2.19	Penggunaan	gergaji	jig.

Mengenal Pasti dan Memilih Peralatan dan Mesin

Berikut	ialah	peralatan-peralatan	yang	digunakan	dalam
pembinaan	produk.

Peralatan dan mesin untuk memotong
dalam pembinaan produk

(a)  Gergaji jig elektrik (Electric jigsaw)
	 Digunakan	 untuk	 kerja-kerja	 memotong	 kayu	 atau

besi	 yang	 nipis	 terutamanya	 ketika	 memotong	 bentuk
yang	 berlekuk	 atau	melengkung.	 Juga	 digunakan	 untuk
memotong	bahan	yang	bersudut	sempit.

Langkah keselamatan penggunaan mesin gergaji jig

1.	 Pakai	sarung	tangan	dan	pelindung	mata.
2.	 Pastikan	mata	gergaji	sentiasa	tajam.
3.	 Tidak	menekan	mesin	terlalu	kuat	semasa	proses	memotong.
4.	 Pastikan	mesin	berhenti	beroperasi	sebelum	menarik	atau

mengangkatnya	daripada	bahan	kerja	untuk	mengelakkan
mata	gergaji	patah.

5.	 Bersihkan	mesin	setelah	selesai	kerja	dilakukan.

Foto 2.18	Gergaji	jig.

Peralatan dan Mesin dalam
Pembinaan Produk2.2

Layari laman sesawang
http://arasmega.com/

qr-link/how-to-use-a-jigsaw/
untuk menonton video How to

Use a Jigsaw?
(Dicapai pada 13 Jun 2017)

2

40

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Langkah keselamatan penggunaan gergaji kayu

1.	 Gunakan	jenis	gergaji	yang	betul	dengan	jenis	kerja	yang	hendak	dilakukan.
2.	 Pastikan	mata	gergaji	dalam	keadaan	tajam.
3.	 Bahan	kerja	hendaklah	diikat	dengan	rapi	pada	ragum	supaya	tidak	bergerak

semasa	proses	memotong.
4.	 Letakkan	sedikit	minyak	pada	bilah	gergaji	setelah	selesai	menggunakannya

untuk	mengelakkan	daripada	berkarat.

(b) Gergaji kayu

Digunakan	untuk	kerja-kerja	memotong	kayu	tanpa	menggunakan	tenaga	elektrik.	Alat	ini
mudah	digunakan	dan	bahagian	matanya	boleh	diasah	atau	ditajamkan	semula	sekiranya
sudah	menjadi	tumpul.

Foto 2.21	Penggunaan	gergaji	kayu.

Foto 2.20	Gergaji	kayu.

2

41

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
(c) Mesin pemotong kayu (Mitre cutting machine)
	 Digunakan	untuk	melakukan	kerja-kerja	pemotongan	kayu	secara	tegak	atau	serong.	Boleh

dilaras	mengikut	sudut	tertentu.

Foto 2.23 Proses	memotong
secara	tegak.

Foto 2.24 Proses	memotong
secara	serong.

Foto 2.22 Mesin	pemotong	kayu.

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/

dewalt-779-dws780-double-
bevel-compound-sliding-miter-

saw-unboxing/ untuk menonton
video DEWALT 779 (DWS780)
Double Bevel Compound Sliding

Miter Saw Unboxing.
(Dicapai pada 14 Ogos 2017)

Langkah keselamatan penggunaan mesin pemotong kayu

1.	 Sentiasa	memakai	pelindung	mata,	mulut	dan	hidung.
2.	 Pastikan	hanya	seorang	sahaja	yang	mengendalikan	mesin	ini

pada	satu-satu	masa.
3.	 Bahan	 kerja	 mestilah	 diikat	 kuat	 pada	 ragum	 mesin	 supaya

tidak	bergerak	semasa	proses	memotong.
4.	 Jangan	sentuh	mata	pemotong	yang	sedang	bergerak.
5.	 Pastikan	 mesin	 dibersihkan	 dan	 suis	 dimatikan	 setelah

kerja	selesai.

2

42

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Foto 2.22 Mesin	pemotong	kayu.

Langkah keselamatan semasa
kerja memotong paip

1.	 Pastikan	mata	pemotong
sentiasa	tajam.

2.	 Jangan	terlalu	menekan
atau	melaras	mata
pemotong	terlalu	ketat
kerana	akan	menyebabkan
hasil	pemotongan
yang	tidak	sempurna
dan	merosakkan
bahagian	tersebut.

3.	 Elakkan	daripada
memotong	bahan
yang	tidak	sesuai
dengan	jenis	pemotong
yang	digunakan.

4.	 Letakkan	sedikit	minyak
pada	bahagian	ulir
untuk	mengelakkan
daripada	berkarat.

Foto 2.25 Pemotong	paip	PVC. Foto 2.26	Penggunaan
pemotong	paip	PVC.

Foto 2.27 Pemotong	paip	galvani.

Foto 2.28 Penggunaan	pemotong	paip	galvani.

(d) Pemotong paip PVC

Alat	ini	digunakan	untuk	memotong	paip	PVC	seperti	paip	air	dan	paip	yang	digunakan
untuk	kerja	pendawaian	elektrik.

(e) Pemotong paip galvani (GI pipe cutter)

Pemotong	paip	ini	sesuai	digunakan	untuk	memotong	paip	besi	bergalvani	(GI pipe)
yang	biasa	digunakan	sebagai	saluran	paip	air	di	rumah.	 2

43

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Foto 2.30 Penggunaan	pistol	pemanas.

(a)  Pistol pemanas (Heat gun)
	 Digunakan	untuk	memanaskan	 bahan	 kerja	 seperti	 plastik	 dan	 getah	 bertujuan	untuk

mengubah	 bentuk	 fizikal	 bahan	 seperti	 membuat	 lengkungan,	 mengembangkan	 atau
membengkok.

Peralatan dan mesin untuk membentuk
dalam pembinaan produk

Langkah keselamatan semasa menggunakan pistol pemanas

1.	 Pakai	sarung	tangan	untuk	mengelakkan	tangan	melecur.
2.	 Jangan	halakan	muncung	pistol	pemanas	terlalu	lama	pada	bahan	kerja	kerana

ia	akan	mencairkannya.
3.	 Jauhkan	daripada			bahan-bahan	mudah	terbakar	semasa	kerja	dilakukan.
4.	 Jangan	 sentuh	 bahagian	 muncung	 kerana	 akan	 mengakibatkan	 tangan

melecur.
5.	 Pastikan	alat	ini	dalam	keadaan	sejuk	sebelum	menyimpannya.

Foto 2.29 Pistol	pemanas.

2

44

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Foto 2.32 Penggunaan	mesin	pelarik.

Foto 2.31 Mesin	pelarik.

(b)  Mesin pelarik

Mesin	pelarik	digunakan	untuk	membentuk	kayu	kepada	bentuk	yang	dikehendaki.	Kayu
tersebut	dipasangkan	pada	mesin	dan	akan	berputar	sambil	dilarik	menggunakan	mata
alat	khas	yang	tajam	sehingga	memperoleh	bentuk	yang	dikehendaki.

Langkah keselamatan semasa menggunakan
mesin pelarik

1.	 Sentiasa	 memakai	 apron,	 pelindung	 mata
dan	kasut	keselamatan.

2.	 Pastikan	mata	alat	pemotong	yang	digunakan
sentiasa	tajam.

3.	 Jangan	terlalu	menekan	mata	pemotong	ke
arah	bahan	kerja	kerana	ia	akan	menyebabkan
kerosakan	pada	bahan	tersebut.

4.	 Sentiasa	berhati-hati	pada	semua	bahagian
yang	 bergerak.	 Jangan	 memberhentikan
pergerakan	mesin	atau	bahan	kerja	dengan
tangan.	Biarkan	 ia	berhenti	 sendiri	 setelah
suis	dimatikan.

5.	 Pastikan	mesin	 dibersihkan	 setelah	 selesai
menggunakannya.

2

45

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Foto 2.33 Mesin	kimpalan	MIG.

Foto 2.34 Proses	kimpalan	MIG.

(c)  Mesin kimpalan MIG (Metal Inert Gas)
	 Mesin	kimpalan	MIG	(Metal Inert Gas)	merupakan	mesin	kimpalan	yang	menggabungkan

di	antara	tenaga	elektrik	dengan	gas	jenis	CO2.	Tenaga	elektrik	diperlukan	untuk	mengalirkan
arus	kepada	rod	penambah	dan	seterusnya	membentuk	percikan	api	 sementara	gas	CO2
membantu	mengawal	proses	peleburan	 rod	 tersebut.	Mesin	 ini	mudah	digunakan	dalam
proses	penyambungan	bahan	khususnya	yang	diperbuat	daripada	logam.

Langkah keselamatan semasa menggunakan
mesin kimpalan MIG

1.	 Pakai	pakaian	keselamatan	seperti	sarung
tangan	kulit,	pelindung	muka,	apron,	kasut
keselamatan	dan	sebagainya.

2.	 Pelarasan	 arus	 elektrik	 pada	 mesin
kimpalan	 dan	 gas	 mestilah	 bersesuaian
dengan	bahan	kerja.

3.	 Pastikan	 pengudaraan	 dan	 pencahayaan
bengkel	cukup.

4.	 Pastikan	tempat	kerja	bersih	dan	jauhkan
bahan	mudah	terbakar.

5.	 Bersihkan	kawasan	kerja,	tutup	semua	suis
dan	alatur	gas	setelah	selesai	kerja.

2

46

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
(a)  Mesin canai mudah alih (Portable grinder)

Digunakan	dalam	kerja-kerja	mencanai	atau	untuk	meratakan	permukaan	benda	kerja.

Foto 2.35 Mesin	canai
mudah	alih.

Foto 2.36 Penggunaan	mesin	canai	mudah	alih.

Peralatan dan mesin untuk membuat kemasan
dalam pembinaan produk

Langkah keselamatan semasa menggunakan mesin canai mudah alih

1.	 Pastikan	anda	memakai	pakaian	keselamatan	seperti	pelindung	mata	dan
telinga,	apron,	kasut	keselamatan	dan	sebagainya.

2.	 Mata	pencanai	mestilah	dalam	keadaan	baik.
3.	 Pastikan	tempat	kerja	bersih	dan	jauhkan	bahan	mudah	terbakar.
4.	 Pastikan	percikan	api	yang	terhasil	tidak	menghala	ke	bahan	yang	mudah

terbakar	atau	rakan	yang	lain.
5.	 Jangan	menekan	mesin	terlalu	kuat	pada	bahan	kerja	kerana	akan

merosakkan	mata	pencanai.
6.	 Bersihkan	mesin	tersebut	setelah	selesai	kerja.

2

47

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Langkah keselamatan semasa menggunakan pelelas mudah alih

1.	 Pastikan	anda	memakai	pakaian	keselamatan	seperti	pelindung	mata,
apron,	pelindung	mulut	dan	hidung,	sarung	tangan	dan	sebagainya.

2.	 Kertas	pelelas	mestilah	dalam	keadaan	baik	dan	sesuai	dengan	bahan
kerja.

3.	 Jangan	menekan	mesin	terlalu	kuat	pada	bahan	kerja	kerana	ia	akan
merosakkan	mesin	tersebut.

4.	 Bersihkan	mesin	tersebut	setelah	selesai	kerja.

Foto 2.38 Penggunaan	pelelas	mudah	alih.

Foto 2.37 Pelelas	mudah	alih.

(b) Pelelas mudah alih (Portable sander)

Digunakan	untuk	melicinkan	permukaan	benda	kerja	dan
kebiasaannya	yang	melibatkan	kerja	kayu.

2

48

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Langkah keselamatan semasa menggunakan berus sembur

1.	 Pastikan	anda	memakai	pakaian	keselamatan	seperti	pelindung
mata,	mulut	dan	hidung	serta	sebagainya.

2.	 Pastikan	tekanan	pada	pemampat	udara	bersesuaian	dengan	kerja
yang	dilakukan.

3.	 Sumpitan	penyembur	hendaklah	sentiasa	dibersihkan	untuk
mengelakkan	daripada	tersumbat.

4.	 Bersihkan	semua	kelengkapan	setelah	selesai	kerja.

(c) Berus sembur (Air brush)

Digunakan	untuk	mengecat	dan	membuat	lukisan	grafik	pada	produk	dengan
menggunakan	tekanan	udara.

Foto 2.40 Penggunaan	berus	sembur.

Foto 2.39	Peralatan	berus	sembur.

Sumpitan	penyembur Pemampat	udaraDakwat

2

49

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Murid	dapat:
	Mengamalkan
langkah-langkah
keselamatan	dalam
penggunaan	peralatan
dan	mesin.

Standard Pembelajaran Langkah-langkah Keselamatan dalam Penggunaan
Peralatan dan Mesin

Aspek	 keselamatan	 diri	 dan	 peralatan	 amat	 penting	 untuk
diberi	 perhatian	 sebelum,	 semasa	 dan	 selepas	menggunakan
peralatan	 serta	 mesin.	 Beberapa	 langkah	 keselamatan	 perlu
diamalkan	untuk	menjauhi	dan	mencegah	daripada	berlakunya
sebarang	kemalangan.

Rajah 2.9	Pakaian	bengkel.

•	 Keselamatan	diri
	 Kebanyakan	kemalangan	berlaku	kerana	sikap	cuai	dan	tidak	mengambil	berat	aspek

keselamatan.	Anda	dinasihatkan	untuk	memakai	pakaian	yang	sesuai	dengan	kerja
yang	dilakukan.

Tidak	memakai	barang
perhiasan	seperti

cincin,	jam	tangan	atau
rantai	leher

Jika	berambut	panjang
perlu	diikat

Sebelum melakukan kerja

Memakai	helmet

Tudung	kemas	dan	rapi

Baju	berlengan	pendek
atau	digulung	jika
berlengan	panjang

-	 Memakai	pelindung
mata/gogal

-	 Memakai	pelindung	telinga
-	 Memakai	penutup	hidung

Memakai	sarung
tangan

Memakai	apron

Kasut	bertutup	dan
bertapak	getah

Berambut	pendek

Tali	leher	dimasukkan	ke
dalam	baju	atau	ditanggalkan

2

50

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Bil. Papan Tanda
Keselamatan Keterangan

1. Murid	perlu	berhati-hati	kerana	kawasan	lantai	licin.

2. Murid	tidak	dibenarkan	masuk	ke	bilik	suis	utama	kerana	voltan
elektrik	yang	tinggi.

3. Murid	perlu	memakai	gogal	(alat	pelindung	mata)	ketika
menggunakan	mesin.

4. Murid	dikehendaki	memakai	topeng	muka	untuk	mengelakkan
habuk	benda	kerja	masuk	ke	dalam	mulut	dan	hidung.

5. Murid	perlu	memakai	sarung	tangan	keselamatan	jika	perlu.

6. Murid	perlu	memakai	alat	pelindung	telinga	untuk	mengelakkan
kerosakan	deria	pendengaran.

7. Murid	perlu	memakai	kasut	bertutup	ketika	berada
di	dalam	bengkel	untuk	mengelakkan	kecederaan	pada	kaki.

Jadual 2.1	Simbol	keselamatan	di	dalam	bengkel.

•	 Keselamatan	di	bengkel

(i)	 Ruang	bengkel	hendaklah	mempunyai	pengudaraan	yang	baik	dan	mempunyai	tanda
garis	keselamatan	kawasan	bekerja	dan	laluan	berjalan.

(ii)	 Bengkel	hendaklah	sentiasa	mempunyai	laluan	serta	pintu	kecemasan.
(iii)	 Alatan	 pencegahan	 kebakaran	 juga	 hendaklah	 diletakkan	 di	 tempat	 yang	 sesuai,

mudah	dilihat	dan	dicapai	jika	berlaku	kebakaran.

CAUTION
Wear goggles
when using
this machine

2

51

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Etika kerja
yang baik
di dalam
bengkel

Tidak	gopoh	semasa
melakukan	sebarang

kerja	amali

Mempunyai	sikap
dan	tanggungjawab
terhadap	diri	sendiri

Jangan	bergurau
senda	dengan

rakan

Menumpukan
sepenuh	perhatian
dan	tenang	ketika

bekerja

Bertimbang	rasa
terhadap	kebajikan

rakan	sekelas

Rajah 2.10	Etika	kerja	yang	baik	di	dalam	bengkel.

•	 Etika	bekerja

Murid	dikehendaki	mempunyai	semangat	dan	etika	kerja	yang	baik	semasa	di	dalam
bengkel	bagi	mencegah	kemalangan.

Semasa melakukan kerja

2

52

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
1.	 Nyatakan	mesin	yang	sesuai	untuk	menjalankan	kerja	berikut.
	 (a)	 Memotong	kayu
	 (b)	 Mencanai	bahan	besi
	 (c)	 Melicinkan	permukaan	kayu

2.	 Terangkan	prosedur	keselamatan	penggunaan	alat		kimpalan	MIG.

Ilustrasi 2.1	Suasana	tempat	kerja	yang	tidak	teratur.

•	 Keselamatan	alatan

(i)	 Jangan	biarkan	alatan	bersepah	di	atas	lantai.
(ii)	 Semua	peralatan	dan	mesin	yang	digunakan	mestilah	dibersihkan	dan	disimpan

di	tempat	asal.
(iii)	 Laporkan	segala	kerosakan	kepada	guru	untuk	tindakan	lanjut.

•	 Keselamatan	di	bengkel

(i)	 Elakkan	daripada	minyak	atau	gris	tertumpah	di	atas	lantai.	Lap	sehingga	tiada
kesan	licin	di	atas	lantai	jika	terdapat	minyak	atau	gris	di	atas	lantai	bengkel.

(ii)	 Jangan	biarkan	tatal	atau	serpihan	logam	bersepah	di	atas	lantai	dan
di	sekeliling	mesin.

(iii)	 Pastikan	semua	kawasan	kerja	dibersihkan	dengan	sempurna.
(iv)	 Pastikan	semua	suis	elektrik	dimatikan	dan	tidak	ada	lagi	mesin	yang

masih	berfungsi.
(v)	 Tutup	semua	tingkap,	pintu	dan	lampu	sebelum	keluar	daripada	bengkel.

Selepas melakukan kerja

Aktiviti

2

53

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
Bahan logam

Bahan bukan logam

Sifat mekanikal bahan

(i)	 Gergaji	kayu
(ii)	 Pemotong	paip	PVC
(iii)	Pemotong	paip	galvani
(iv)	 Pistol	pemanas	(Heat gun)
(v)	 Berus	sembur	(Air brush)

(i)	 Gergaji	jig	elektrik
(ii)	 Mesin	pemotong	kayu
(iii)	Mesin	pelarik
(iv)	 Mesin	kimpalan	MIG
(v)	 Mesin	canai	mudah	alih

(Portable grinder)
(vi)	 Pelelas	mudah	alih

(Portable sander)

(i)	 Keselamatan	diri
(ii)	 Keselamatan	di	bengkel
(iii)	Keselamatan	alatan

Peralatan pembinaan produk Mesin pembinaan produk Langkah keselamatan

Peralatan dan Mesin dalam Pembinaan Produk dan
Langkah Keselamatan dalam Penggunaan Mesin

Bahan Pembinaan Produk
	 (i)	 Besi	tuang
	 (ii)	 Keluli	berkarbon	rendah
	 (iii)	 Keluli	berkarbon	sederhana
	 (iv)	 Keluli	berkarbon	tinggi
	 (v)	 Keluli	tahan	karat
	 (vi)	 Keluli	berkelajuan	tinggi

(i)	 Aluminium
	 (ii)	 Kuprum
	 (iii)	 Gangsa
	 (iv)	 Zink
	 (v)	 Timah
	 (vi)	 Loyang
	 (vii)	Piuter

(a)	 Logam	ferus

(b)	 Logam
bukan	ferus

(i)	 Plastik
	 (ii)	 Kayu

(i)	 Kekuatan
	 (ii)	 Keanjalan
	 (iii)	 Kekerasan

(iv)	 Kemuluran
	 (v)	 Keteguhan

RUMUSAN

(iii)	 Getah
	 (iv)	 Gentian2

54

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
4.	 Nyatakan	mesin	yang	sesuai	untuk	menjalankan
kerja	berikut.

(a)	 Memotong	kayu
	 (b)	 Mencanai	bahan	besi
	 (c)	 Melicinkan	permukaan	kayu

5.	 Berdasarkan	foto	di	sebelah,	kenal	pasti	peralatan	dan
mesin	yang	boleh	digunakan	serta	fungsinya	untuk
pembinaan	produk	tersebut.

1.	 Senaraikan	tiga	contoh	logam	ferus	dalam	pembinaan	sesuatu	produk.

2.	 Terangkan	sifat	bahan	berikut	dalam	pembinaan	produk.
	 (a)	 	Getah
	 (b)	 	Besi	tuang
	 (c)	 	Plastik
	 (d)	 	Aluminium

3.	 Berdasarkan	pada	rajah	di	bawah,	cadangkan	bahan	kejuruteraan	yang	sesuai
digunakan	untuk	membina	alat	pemotong	rumput	tersebut	supaya	dapat	beroperasi
dengan	lebih	baik.

LATIHAN

Pemegang

Roda

Mata	pemotong

Pelindung	mata
pemotong

2

55

M
E
S
I
N

P
E
M
B
I
N
A
A
N

P
R
O
D
U
K

B
A
H
A
N,

P
E
R
A
L
A
T
A
N

D
A
N
SISTEMBAB

•	 Sistem	Mekanikal
•	 Sistem	Elektrik
•	 Sistem	Elektronik
•	 Sistem	Kawalan

STANDARD KANDUNGAN

56
Pengenalan

Sistem	 ialah	 gabungan	 beberapa	 elemen	 atau	 komponen
yang	beroperasi	mengikut	fungsi	yang	diprogramkan	untuk
melakukan	 kerja.	 Tujuan	 utama	 sistem	 ialah	meningkatkan
hasil	 kerja	 dengan	 mengoptimumkan	 operasi	 di	 samping
mengurangkan	 tenaga	 kerja	 manusia.	 Sistem	 terbahagi
kepada	 beberapa	 bahagian	 iaitu	 sistem	 mekanikal,	 sistem
elektrik,	sistem	elektronik	dan	sistem	kawalan.

Sistem Mekanikal
Sistem	mekanikal	 bermaksud	pengendalian	kuasa	 atau	 tenaga	untuk	melengkapkan	 sesuatu
tugas	yang	melibatkan	daya	dan	gerakan.	Penggunaan	sistem	ini	dapat	mengurangkan	tenaga
manusia	melakukan	kerja.	Terdapat	 beberapa	 jenis	 sistem	mekanikal,	 iaitu	 gear,	 pneumatik,
takal	dan	tali	sawat,	hidraulik	dan	tuas.

Rajah 3.1	Jenis	sistem	mekanikal.

3.1 Sistem Mekanikal

Gear Hidraulik

Takal dan tali sawat Pneumatik

Tuas

Murid	dapat:
	Mengenal	pasti	jenis	sistem
mekanikal	iaitu		gear,
takal	dan	tali	sawat,	tuas,
pneumatik	dan	hidraulik.
	Menerangkan	komponen
asas	yang	terdapat
dalam	setiap	jenis
sistem	mekanikal.
	Menghuraikan	mekanisma
operasi	asas	pada	semua
jenis	sistem	mekanikal.

Standard Pembelajaran

Jenis Sistem
Mekanikal

3

S
I
S
T
E
M

58
Komponen asas yang terdapat dalam jenis sistem mekanikal

(i) Gear

Gear	ialah	satu	roda	bulat	yang	bergigi	di	sekelilingnya.	Kombinasi	dua	atau	lebih	gear	akan
mengawal	kelajuan,	meninggi	atau	merendahkan	daya	kilas	atau	menukar	arah	gerakan
mesin.	Gear	 dipasang	 pada	 aci	 sesebuah	motor	 dan	 digabungkan	 untuk	menghasilkan
putaran	atau	pemindahan	tenaga.
•	 Berfungsi	sebagai	penghantar	kuasa	dan	penggerak	mesin.
•	 Penghantaran	ini	berlaku	menerusi	aci	yang	memegang	gear.
•	 Arah	penghantaran	yang	dibuat	bergantung	kepada	kedudukan	aci	sama	ada	selari,
	 			bersilang	atau	bersudut.
•	 Digunakan	 untuk	 menghubungkan	 semua	 bahagian	 yang	 berputar	 dan	 menukar

kelajuan	sesebuah	mesin.

(a) Jenis-jenis Gear
	 Terdapat	lima	jenis	gear	iaitu:

•	Gear heliks
Gear	 heliks	 digunakan	 dalam	 mesin	 yang	 memerlukan	 mekanisma
kelajuan	tinggi	seperti	dalam	kotak	gear	kereta	untuk	menukar	kelajuan
rendah	 kepada	 kelajuan	 tinggi.	 Gear	 ini	 direka	 untuk	mengurangkan
bunyi	bising	dan	beroperasi	lebih	licin	berbanding	gear	taji.

•	Gear serong
Gear	serong	digunakan	untuk	memutarkan	aci	yang	dipasang
pada	sudut	90º	antara	satu	sama	lain.	Gear	ini	boleh	didapati
pada	mesin	gerudi	tangan	dan	alat	pengadun	elektrik.

•	Gear belitan
Gear	belitan	berbentuk	sebatang	aci	bergigi	(berbentuk	ulir)	yang	bersirat
dengan	gear	yang	berbentuk	bulat.	Gear	ini	digunakan	untuk	memindahkan
daya	putaran	aci	kepada	sudut	tertentu	dan	mengurangkan	kelajuan	mesin.
Selain	itu,	ia	juga	digunakan	untuk	menukarkan	pergerakan	lurus	kepada
pergerakan	 membulat.	 Contoh	 penggunaan	 gear	 ini	 ialah	 pada	 sepana
boleh	laras	dan	pengadun	elektrik.

•	Gear taji
Gear	taji	mempunyai	dua	jenis	gear	yang	dipasangkan	secara
selari,	bersilang	atau	bersudut	untuk	menghasilkan	gerakan.
Contoh	 produk	 yang	 menggunakan	 gear	 taji	 ialah	 mesin
pemutar	skru	tanpa	wayar,	mesin	basuh	dan	mesin	pencetak.

•	Gear rak dan pinan
Gear	rak	dan	pinan	digunakan	untuk	menukarkan	gerakan
putaran	atau	sebaliknya	dan	banyak	digunakan	pada	stereng
kereta	 dan	 kelengkapan	 elektronik	moden	 seperti	 pemain
cakera	padat.

3

S
I
S
T
E
M

59
(ii) Takal dan tali sawat

Terdiri	 daripada	 dua	 roda	 berlurah	 yang	 dipasang
pada	 komponen	 aci	 dan	 dihubungkan	 dengan	 tali
sawat.	 Apabila	 takal	 pemacu	 berputar,	 maka	 takal
dipacu	 berputar	 mengikut	 arah	 putaran	 yang	 sama
kecuali	tali	sawat	disongsangkan.

Kelajuan	putaran	tali	sawat	bergantung	pada	nisbah
diameter	 kedua-dua	 takal.	 Sekiranya	 diameter	 takal
pemacu	 lebih	 besar	 daripada	 takal	 dipacu,	 kelajuan
takal	dipacu	semakin	tinggi	dan	daya	kilasnya	rendah.

Kebiasaannya,	digunakan	pada	mesin	jahit,	mesin
gergaji	gelung	dan	mesin	gerudi	lantai.	Takal	digunakan
bersama-sama	tali	sawat	untuk	memindahkan	gerakan
secara	linear.

Foto 3.1	Sistem	takal	dan	tali	sawat
pada Metal cutting band saw.

Rajah 3.2 Gerudi	tangan.

Operasi asas gerudi tangan

1.	 Gerudi	tangan	ini	menggunakan	sistem	gear	yang	terdiri	daripada	dua	gear	serong
dan	komponen	lain	seperti	aci,	bindu	dan	mata	gerudi.

2.	 Apabila	pemutar	digerakkan,	gear	serong	ini	akan	berputar	dan	seterusnya
menggerakkan	bahagian	bindu.

3.	 Mata	gerudi	yang	dipasangkan	pada	bindu	akan	turut	berpusing	untuk	tujuan
menebuk	lubang.

(b) Mekanisma operasi asas sistem gear

Pemegang	tepi

Gear	idle	(pinan)

Pemegang	utama

Pemegang	berputar

Mata	gerudi

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/how-to-
use-a-hand-drillwoodworking/
untuk menonton video How to

Use a Hand Drill/Woodworking?
(Dicapai pada 13 Jun 2017)

Layari laman sesawang http://arasmega.
com/qr-link/pulleys-and-belts-demo/ untuk

menonton video Pulleys and Belts Demo.
(Dicapai pada 15 Jun 2017)

Bingkai

Bindu

Rahang

Roda	pemacu

3

S
I
S
T
E
M

60
(iii) Tuas

Tuas	ialah	sistem	ringkas	yang	boleh	membantu	kita	melakukan	kerja	dengan	lebih	mudah.
Tuas	terdiri	daripada	suatu	batang	tuas	tegar	yang	dapat	bergerak	bebas	pada	satu	titik	tetap.
Terdapat	 tiga	bahagian	dalam	sistem	tuas,	 iaitu	 fulkrum	yang	merupakan	 titik	 sokongan
tetap,	beban	yang	merupakan	berat	objek	yang	bertindak	ke	bawah	disebabkan	oleh	tarikan
graviti	dan	daya	yang	bertindak	untuk	mengangkat	atau	mengalihkan	beban.

Tuas	 digunakan	 untuk	 memberikan	 kelebihan	 mekanikal	 dalam	 menghantar	 atau
mengubah	daya	dan	gerakan.	Sistem	tuas	membolehkan	suatu	beban	yang	berat	dipindahkan
dari	satu	titik	ke	titik	yang	lain	dengan	menggunakan	daya	yang	minima.	Ini	boleh	membantu
mengurangkan	tenaga.

Rajah 3.3 Sistem	takal	dan	tali	sawat.

(a) Mengenal pasti kelajuan sistem tali sawat

Sistem	takal	dan	tali	sawat	boleh	digunakan	untuk	menukar	dan	memindahkan
kelajuan	tinggi	kepada	kelajuan	rendah	dan	sebaliknya.

(b) Mekanisma operasi asas sistem takal dan tali sawat pada mesin gerudi lantai

1.	 Sistem	 ini	 bertujuan	 untuk	 menggerakkan	 komponen	 dengan	 menggunakan
sebuah	motor	elektrik.

2.	 Apabila	motor	berfungsi,	ia	akan	menggerakkan	takal	pemacu	yang	dihubungkan
oleh	tali	sawat.	Komponen	lain	yang	disambungkan	pada	bindu	dan	mata	gerudi
pada	takal	dipacu	juga	bergerak.

3.	 Komponen	yang	dipasangkan	dengan	kaedah	ini	akan	berputar	mengikut	kelajuan
motor	tersebut	dan	akan	berhenti	apabila	motor	dimatikan.

Rajah 3.4 Sistem	tuas.

Fulkrum

Beban Daya

Kelajuan Tinggi Kelajuan Rendah

•	 Tali	sawat	pada	takal	dipacu	akan	dipasang
pada	takal	yang	berdiameter	kecil.

•	 Menghasilkan	daya	kilas	rendah.

•	 Tali	sawat	pada	takal	dipacu	akan	dipasang
pada	takal	yang	berdiameter	besar.

•	 Menghasilkan	daya	kilas	tinggi.

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/how-to-

use-a-pillar-drill/untuk menonton
video How to Use a Pillar Drill?

(Dicapai pada 5 Jun 2017)

Takal
pemacu

Takal
dipacu Motor

Tali	sawat

3

S
I
S
T
E
M

61
(a) Pengkelasan tuas
Tuas	boleh	dikelaskan	kepada	tiga,	iaitu:
•	 Tuas	kelas	pertama	(first class levers)
•	 Tuas	kelas	kedua	(second class levers)
•	 Tuas	kelas	ketiga	(third class levers)

Perbezaan	antara	kelas	tuas	adalah	berdasarkan	kedudukan	beban,	daya	dan	fulkrum.	Setiap
kelas	 tuas	mempunyai	 dua	daya,	 iaitu	 beban	dan	daya/usaha.	 Jarak	di	 antara	 beban	dan
fulkrum	dipanggil	jarak	beban.	Jarak	di	antara	daya	dan	fulkrum	dipanggil	jarak	daya.

Beban
(load)

Beban
(load)

Fulkrum
(fulcrum)

Fulkrum
(fulcrum)

Daya	(effort)

Daya
(effort)

Beban	di	antara	fulkrum	dan	daya

Rajah 3.6 Tuas	kelas	kedua.

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/lever-
classes-review-with-practice-
examples/ untuk menonton

video Lever Classes Review with
Practice Examples.

(Dicapai pada 12 Jun 2017)

Beban
(load)

Beban
(load)

Fulkrum
(fulcrum)

Fulkrum
(fulcrum )

Daya
(effort)

Daya
(effort)

Daya	di	antara	fulkrum	dan	beban

Rajah 3.7 Tuas	kelas	ketiga.

Rajah 3.5  Tuas	kelas	pertama.

Beban
(load)

Daya
(effort)

Fulkrum	di	antara	beban	dan	daya

Fulkrum
(fulcrum)

Fulkrum
(fulcrum)

Beban
(load)

Daya
(effort)

3

S
I
S
T
E
M

62
(b) Mekanisma operasi asas sistem tuas pada gunting

1.	 Tuas	kelas	pertama	seperti	gunting	ini	mempunyai	fulkrum	yang	berada	pada
bahagian	tengah.

2.	 Apabila	daya	dikenakan	pada	kedua-dua	pemegang,	bahagian	hujung	gunting	akan
bergerak	dan	menjadi	rapat.

3.	 Fulkrum	yang	dipasang	sebagai	pin	berfungsi	sebagai	pusat	tenaga	untuk	mengawal
pergerakan	pemegang	dan	hujung	gunting.

Foto 3.2 Contoh	mesin	pemecah	batu	(jack hammer)	yang	menggunakan	sistem	pneumatik.

Rajah 3.8 Contoh	sistem	tuas	pada	gunting.

(iv) Pneumatik
	 “Pneu”	merupakan	perkataan	yang	berasal	daripada	Greek	yang	bermaksud	angin,	manakala

“matik”	pula	merujuk	kepada	kuasa.		Oleh	itu,	sistem	pneumatik	bolehlah	ditafsirkan	sebagai
sistem	yang	digerakkan	oleh	kuasa	angin	atau	udara	termampat.

Sistem	pneumatik	menggunakan	udara	termampat	sebagai	medium	pemindahan	kuasa.
Udara	 termampat	 ialah	 udara	 sekeliling	 yang	 telah	 dimampatkan	 dengan	menggunakan
pemampat	udara	yang	digerakkan	oleh	motor	elektrik.

Sistem	pneumatik	banyak	digunakan	dalam	industri	pemasangan	komponen	elektronik,
mesin	memproses	makanan,	alat	pembuka	skru	tayar,	peralatan	pembedahan	dan	sebagainya.
Ia	juga	digunakan	pada	sistem	pintu	automatik	dan	brek	sebuah	bas.

Daya
Beban

Fulkrum

3

S
I
S
T
E
M

63
(a) Komponen asas sistem pneumatik

Pemampat Udara
	 Berfungsi	 untuk	 mengumpulkan	 udara	 dan

memampatkannya	 dari	 tekanan	 udara	 kasa	 kepada
tekanan	 tertentu.	 Ia	 banyak	 digunakan	 untuk	 kerja
menyembur	cat	dan	mengepam	tayar	kenderaan.

Injap Kawalan Arah
	 Berfungsi	untuk	mengawal	arah	gerakan	penggerak.

Penerima Udara
	 Berfungsi	untuk	menyimpan	udara	yang	telah	dimampat

dan	 dikeringkan	 sebelum	 dihantar	 ke	 sistem.	 Penerima
udara	juga	dikenali	sebagai	tabung	udara.

Hos Pneumatik
	 Hos	pneumatik	ini	berfungsi	untuk	menyalurkan	udara	daripada

pemampat	kepada	keseluruhan	komponen.	Hos	 ini	diperbuat
daripada	 hos	 getah	 yang	 mudah	 lentur	 dan	 mempunyai	 nat
penyambung	di	kedua-dua	bahagian	hujungnya.

Pengering Udara
	 Berfungsi	 untuk	 mengeringkan	 udara	 yang	 telah	 dimampatkan

daripada	wap	air	sebelum	udara	dihantar	ke	sistem	untuk	mengelakkan
komponen	pneumatik	daripada	berkarat.

Penggerak
	 Penggerak	merupakan	komponen	 terakhir	 yang	 terdapat	dalam

sistem	ini.	Berfungsi	untuk		melakukan	kerja	sebagaimana	yang
telah	 dikehendaki.	 Terdapat	 pelbagai	 jenis	 penggerak	 seperti
penggerak	dwitindakan	dan	penggerak	tindakan	tunggal.

Unit Servis
	 Unit	servis	terdiri	daripada	tiga	komponen	iaitu	pengatur	tekanan,

tolok	tekanan	dan	pelincir.		Ia	berfungsi	untuk	mengawal	tekanan
dan	melancarkan	pergerakan	udara	sebelum	dihantar	ke	sistem.

Injap Kawalan Aliran
	 Injap	 kawalan	 aliran	 ini	 berfungsi	 untuk	mengawal	 kadar	 aliran

udara	yang	masuk	ke	penggerak.	Dengan	menggunakan	injap	ini,
penggerak	 dapat	 beroperasi	 dengan	 cepat	 atau	 secara	 perlahan
bergantung	pada	pelarasan	udara	yang	dibuat.	Terdapat	dua	injap
kawalan	aliran	iaitu	jenis	tetap	dan	jenis	boleh	laras.

3

S
I
S
T
E
M

64
(b)  Penyambungan pneumatik

Operasi asas

1.	 Sistem	ini	berfungsi	untuk	menjalankan	penggerak	dengan	menggunakan	tekanan	udara.

2.	 Apabila	pemampat	udara	dihidupkan,	ia	akan	membekalkan	udara	bertekanan	ke	alatur
yang	berfungsi	untuk	mengawal	jumlah	tekanan	ke	seluruh	sistem.

3.	 Injap	kawalan	aliran	berfungsi	mengawal	jumlah	udara	yang	masuk	ke	penggerak.

4.	 Penggerak	hanya	akan	berfungsi	apabila	injap	kawalan	arah	dikendalikan.

5.	 Pemampat	udara	akan	berhenti	secara	automatik	sekiranya	tekanan	di	dalam	tangki
penerima	udara	sudah	mencukupi.

Pemampat	udara

Penggerak

Alatur

Rajah 3.9 Asas	penyambungan	pneumatik.

Injap	kawalan	arah

Injap	kawalan	aliran

Tangki	penerima	udara

3

S
I
S
T
E
M

65
Rajah 3.10 Pembuka	skru	impak.

Rajah 3.11 Keratan	rentas	pembuka	skru	impak.

(c) Operasi asas sistem pneumatik pada pembuka skru tayar kenderaan

1.	 Pembuka	skru	impak	(impact driver)	yang	digunakan	untuk	membuka	skru	pada	tayar
kenderaan	menggunakan	kuasa	angin	(pneumatik)	sepenuhnya	untuk	beroperasi.

2.	 Bahagian	dalamnya	dilengkapi	dengan	komponen	utama	iaitu	andas,	penukul	dan	rotor
yang	berfungsi	untuk	menggerakkan	sepana	jenis	soket	yang	dipasangkan	pada	bahagian
hadapan	sekali.

3.	 Pembuka	skru	ini	berkuasa	tinggi	yang	boleh	membuka	dan	mengetatkan	skru	pada	tayar
kenderaan	dengan	hanya	mengawal	suis	pada	bahagian		pemegangnya	dengan	mudah
sama	ada	mengikut	arah	putaran	jam	atau	sebaliknya.

Rotor
Perumah

Suis	kawalan
forward reverse

Housing

Anvil

Hammer

Rotor

Rotor blade Rear plate

Rear cover

Rotor cylinder

Forward/reverse control button/valve

Sepana	soket

Hammer cage

3

S
I
S
T
E
M

66
Rajah 3.12 Litar	asas	sistem	hidraulik.

(v) Hidraulik

Sistem	hidraulik	banyak	digunakan	dalam	industri	automobil	seperti	sistem	stereng	kuasa,
sistem	brek	dan	sebagainya.	Sistem	ini	menggunakan	cecair	atau	bendalir	sebagai	medium
penghantaran	kuasa.	Bendalir	yang	digunakan	ialah	minyak	dan	berfungsi	sebagai	bahan
penggerak	komponen	atau	silinder.	Sistem	hidraulik	adalah	tahan	lasak	dan	sesuai	untuk
kerja	berat.

Operasi asas sistem hidraulik

1.	 Sistem	hidraulik	ini	menggunakan	bendalir	sebagai	bahan	untuk	menggerakkan
komponen	utamanya	iaitu	silinder	hidraulik.

2.	 Apabila	 pam	 hidraulik	 dihidupkan,	 bendalir	 akan	mengalir	 daripada	 tangki
simpanan	 ke	 penapis	 untuk	 ditapis	 terlebih	 dahulu	 bagi	 mengelakkan	 dari
sebarang	 kekotoran	 yang	 boleh	 menyebabkan	 sistem	 tersumbat.	 Seterusnya
bendalir	akan	mengalir	ke	injap	kawalan	arah	dan	injap	pelega	tekanan.

3.	 Injap	kawalan	arah	dipasang	untuk	mengawal	pergerakan	omboh	pada	silinder
hidraulik.	 Apabila	 injap	 ini	 berkendali,	 ia	 akan	 menyebabkan	 pergerakan
omboh	sama	ada	keluar	atau	kembali	ke	tempat	asal	dan	secara	tidak	langsung
akan	menggerakkan	sesuatu	yang	disambungkan	dengannya.

4.	 Injap	 pelega	 tekanan	 pula	 akan	mengawal	 jumlah	 tekanan	 di	 dalam	 sistem.
Sekiranya	tekanan	menjadi	terlalu	tinggi,	bendalir	akan	disalurkan	kembali	ke
tangki	simpanan.

Motor	elektrik

Pam	hidraulik

Injap	kawalan
arah

Tangki	simpanan	(reservoir)

Injap	pelega
tekanan

Silinder
hidraulik

Penapis

3

S
I
S
T
E
M

67
(a) Komponen-komponen asas sistem hidraulik

•	 Pam
	 Fungsi	 pam	 adalah	 untuk	 mengepam	 bendalir	 hidraulik	 dari	 tangki	 ke	 seluruh

sistem.	Pam	boleh	dikatakan	sebagai	jantung	kepada	sesebuah	sistem	hidraulik.	Jadi	ia
merupakan	komponen	asas	yang	penting	bagi	sistem	ini.	Terdapat	pelbagai	jenis	pam
yang	digunakan	dalam	sistem	hidraulik	antaranya	ialah	pam	empar	dan	pam	gear.

Pam Empar
Pam	 empar	 sangat	 meluas	 digunakan	 di	 mana	 ia	 menggabungkan	 beberapa	 bilah	 yang
berbentuk	 kipas	 yang	 dipanggil	 impeller	 untuk	 menyedut	 dan	 seterusnya	 mewujudkan
tekanan	pada	bendalir.	Operasi	 pam	 jenis	 ini	 lebih	 senyap	berbanding	dengan	pam	 jenis
gear	kerana	ia	kurang	geseran	dan	mempunyai	keupayaan	mengalirkan	bendalir	yang	tinggi.

Pam Gear
Pam	 jenis	gear	 ini	menggunakan	 sekurang-kurangnya	dua	gear	yang	berputar	berlawanan
arah	di	antara	satu	sama	lain	untuk	menyedut	dan	menghasilkan	tekanan	yang	tinggi	pada
bendalir	untuk	dialirkan	ke	 seluruh	 sistem.	 Ia	kurang	memerlukan	penyelenggaraan	 tetapi
menghasilkan	sedikit	bunyi	bising	berbanding	dengan	pam	jenis	empar.

Apabila	pam	dihidupkan,	ia	akan	menyedut
masuk	bendalir	hidraulik	dengan	tekanan	rendah
dan	mengepam	semula	ke	seluruh	sistem	dengan
tekanan	tinggi.	Bendalir	bertekanan	ini	dijadikan
sebagai	medium	untuk	menggerakkan	komponen
yang	lain.

Layari laman sesawang http://arasmega.
com/qr-link/hydraulic-system/ untuk

menonton video Hydraulic System.
(Dicapai pada 1 Julai 2017)

Outlet
Driven

gear

Idle gear

Inlet

Flow in

Flow out

Impeller

Rajah 3.13 Pam	gear.

Rajah 3.14	Pam	empar.

3

S
I
S
T
E
M

68
Jadual 3.1 Jenis-jenis	injap.

Injap Gambar Simbol Penerangan

Injap
kawalan
2/2

Mempunyai	satu	bahagian
tertutup	untuk	keadaan	sistem
tidak	digunakan.	Apabila
solenoid	berfungsi,	bahagian
saluran	terbuka	(anak	panah)
akan	mengalirkan	bendalir
ke	penggerak.

Injap
kawalan
3/2

2

1 3

Kedua-dua	bahagian	injap
mempunyai	tiga	saluran
iaitu	satu	yang	tertutup	dan
dua	terbuka.

Injap
kawalan
4/2

Mempunyai	dua	bahagian	dan
setiap	bahagian	itu	mempunyai
empat	punca	saluran	yang
terbuka.	Arah	aliran	bendalir
berdasarkan	arah	anak	panah.

Injap
kawalan
4/3

Injap	jenis	ini	hampir	sama
dengan	injap	5/3.		Mempunyai
tiga	bahagian	dan	kesemua
saluran	di	bahagian		tengahnya
dalam	keadaan	tertutup.

Injap
kawalan
5/2

Injap	ini	mempunyai	lima
saluran	dan	dua	bahagian	yang
setiap	satunya	mempunyai
saluran	yang	tertutup.

Injap
kawalan
5/3

Injap	jenis	ini	mempunyai	tiga
bahagian.	Kesemua	saluran
di	bahagian	yang	di	tengah-
tengah	dalam	keadaan	tertutup.
Ini	bertujuan	agar	bendalir
tidak	mengalir	dan	penggerak
dalam	keadaan	“rehat”.

•	 Injap Kawalan Arah Hidraulik
	 Injap	kawalan	arah	berfungsi	sebagai	pengatur	untuk	menentukan	arah	pergerakan	bendalir.

Ini	bermakna	pergerakan	bendalir	ke	silinder	hanya	boleh	dikawal	menggunakan	injap	sahaja.
Terdapat	beberapa	jenis	injap	yang	digunakan	dalam	sistem	hidraulik.

4 2

315

4 2

1214

315

3

S
I
S
T
E
M

69
•	 Silinder Hidraulik (Actuator)
	 Peranan	silinder	adalah	untuk	menukar	tenaga	daripada	tenaga	cecair	kepada	tenaga	mekanikal,

di	mana	beban	kerja	akan	diangkat	atau	ditolak	keluar.	Silinder	yang	biasa	digunakan	dalam
industri	ialah	silinder	tindakan	tunggal	dan	silinder	dua	tindakan.

Silinder	 ini	mempunyai	 satu	 liang	 aliran	 sahaja	 di	mana	 pergerakan	masuk	 dan	 keluar
bendalir	berlaku	pada	 liang	yang	sama.	Pergerakan	keluar	omboh	bagi	 silinder	 jenis	 ini
dikawal	oleh	kadar	aliran	dan	tekanan	bendalir	manakala	pergerakan	masuk	(kembali	ke
kedudukan	asal)	dikawal	oleh	pegas	(spring).

Silinder	ini	mempunyai	dua	sambungan	bendalir	iaitu	aliran	keluar	dan	aliran	masuk.
Bendalir	yang	masuk	atau	keluar	melalui	kedua-dua	sambungan	ini	dikawal	oleh	injap
kawalan	arah.

Rajah 3.15 Silinder	tindakan	tunggal.

Rajah 3.16 Silinder	dua	tindakan.

Silinder
Omboh

Rod

Spring

Silinder

Sambungan

Omboh Rod

Silinder Tindakan Tunggal

Silinder Dua Tindakan

Sambungan

3

S
I
S
T
E
M

70
•	 Hos Hidraulik
	 Hos	merupakan	bahagian	yang	menghubungkan	antara	satu

bahagian	dengan	satu	bahagian	yang	lain	di	dalam	sistem.
Ini	bermakna	peranan	hos	amat	penting	di	dalam	sistem
hidraulik.	 Penggunaan	 hos	 di	 dalam	 sistem	 hidraulik
bergantung	kepada	jenis	sistem	yang	digunakan.	Hos	perlu
disambung	dengan	betul	supaya	tidak	berlakunya	kebocoran. Foto 3.3 Hos	hidraulik.

Rajah 3.17 Litar	skematik	bagi	sistem	hidraulik.

Tangki	Simpanan	Bendalir

Penapis

Motor	Elektrik

Injap	Pelega	Tekanan

Injap	Kawalan	Arah

Silinder	Dua	Tindakan

Injap
Kawalan
Aliran

Pam
Hidraulik

3

S
I
S
T
E
M

71
Komponen Nama Fungsi

Motor	elektrik Menggerakkan	pam	hidraulik.

Pam	hidraulik Mengepam	bendalir	daripada	tangki	simpanan	ke
seluruh	sistem.

Injap	kawalan	arah	4/3
kendalian	tuil Mengawal	arah	pergerakan	silinder/penggerak.

Silinder	dua	tindakan Membuat	gerakan	linear	(omboh	keluar	dan
masuk)	berdasarkan	kepada	injap	kawalan	arah.

Injap	pelega	tekanan Mengawal	tekanan	bendalir	di	dalam	sistem.

Injap	kawalan	aliran
boleh	laras

Mengawal	kadar	aliran	bendalir	berdasarkan
kepada	pelarasan.

Penapis Menapis	bendalir	daripada	sebarang	kekotoran
dan	bendasing.

Tangki	simpanan
bendalir Menyimpan	bendalir	hidraulik	di	dalam	sistem.

(b) Operasi asas sistem hidraulik (Rajah 3.17)

1.	 Apabila	motor	dihidupkan,	bendalir	hidraulik	akan	mengalir	daripada	tangki	 terus
kepada	injap	kawalan	arah.

2.	 Omboh	di	dalam	silinder	tidak	akan	bergerak	selagi	injap	kawalan	arah	tidak	ditekan.
3.	 Apabila	injap	kawalan	arah	ditekan	ke	kanan,	bendalir	hidraulik	akan	menolak	omboh

ke	bawah	dan	akan	menyebabkan	bendalir	yang	berada	di	bawah	omboh	masuk	ke
tangki	simpanan.

4.	 Omboh	 akan	 naik	 ke	 atas	 apabila	 injap	 kawalan	 arah	 digerakkan	 ke	 kiri	 dengan
menarik	 tuil.	 Injap	kawalan	 aliran	berfungsi	 untuk	mengawal	 kelajuan	pergerakan
omboh	manakala	injap	pelega	tekanan	mengawal	kadar	tekanan	di	dalam	sistem.

Jadual 3.2 Simbol	komponen.

3

S
I
S
T
E
M

72
Murid	dapat:
	Mereka	bentuk	aplikasi
penyelesaian	masalah
menggunakan	sistem
mekanikal	dalam
pembinaan	produk.

Standard Pembelajaran

Rajah 3.18 Contoh	penggunaan	sistem	hidraulik.

Gandar	belakang

Silinder	hidraulik
dua	tindakan

Contoh	penggunaan	sistem	hidraulik	ialah	pada	kenderaan	berat	seperti	lori	pengangkut	tanah.
Sistem	ini	menggunakan	silinder	dua	tindakan	yang	berkuasa	tinggi	untuk	menolak	bahagian
gandar	belakang	lori	yang	dipenuhi	dengan	muatan	seperti	pasir,	tanah	dan	sebagainya.	Ia	mudah
dikendalikan	dengan	menggerakkan	tuil	untuk	menaik	atau	menurunkannya.

Reka Bentuk Aplikasi Penyelesaian Masalah
Menggunakan Sistem Mekanikal dalam
Pembinaan Produk

Kajian Kes
Sekumpulan	 peniaga	 menghadapi	 masalah	 untuk	 membuka
durian	yang	dijual	kepada	pelanggan	yang	hendak	membukanya
sebaik	sahaja	proses	jual	beli	selesai.	Mereka	menggunakan	pisau
dan	parang	yang	mana	telah	menyebabkan	tangan	mereka	luka
terkena	duri	serta	alat	itu	sendiri.

Penyelesaian
Satu	cadangan	untuk	membantu	menyelesaikan	masalah	mereka
ialah	dengan	mencipta	sebuah	alat	pembuka	buah	durian	yang
boleh	digunakan	dengan	selamat	dan	cepat.

3

S
I
S
T
E
M

73
1.	 Dalam	kumpulan,	murid	menunjukkan	cara	kefungsian	sistem	mekanikal	yang	terdapat
pada	mesin	canai,	mesin	gerudi	meja,	mesin	gerudi	tangan	dan	mesin	pemotong	besi.

2.	 Anda	dikehendaki	membina	sebuah	mesin	yang	melibatkan	sistem	mekanikal	mudah
secara	berkumpulan.	Antara	sistem	yang	boleh	dibuat	ialah:

(a)	 Pembersih	kipas
	 (b)	 Pembuka	mentol	berfilamen
	 (c)	 Pembuka	lampu	pendarfluor
	 (d)	 Pemutar	tali	palang	pintu	pagar	sekolah

3.	 Anda	dikehendaki	membuat	kajian	secara	pemerhatian	terhadap	produk	berikut	dan
senaraikan	jenis	sistem	yang	digunakan.

(a)	 Enjin	motosikal	dua	lejang
	 (b)	 Enjin	motosikal	empat	lejang
	 (c)	 Sistem	brek	kereta
	 (d)	 Mesin	pemotong	rumput	jenis	gandar	belakang
	 (e)	 Mesin	pengisar	air	batu

Operasi alat pembuka durian

1.	 Alat	 ini	 dikendalikan	 sepenuhnya	menggunakan	 tenaga	manusia	 iaitu	 secara	manual.
Dibina	menggunakan	 keluli	 lembut	 yang	 nipis	 agar	 ia	 ringan	 dan	mudah	 dibawa	 ke
mana-mana.

2.	 Bahagian	 tangkainya	 boleh	 dilaraskan	 dan	 pada	 hujung	 pemegang	 diletakkan	 sarung
getah	agar	ia	lebih	selesa	dan	mudah	digerakkan.	Mata	pemotong	juga	boleh	digerakkan
sesuai	dengan	saiz	buah	durian	yang	akan	dibuka.

3.	 Anda	hanya	perlu	meletakkan	buah	durian	pada	bahagian	yang	disediakan	dan	menolak
pemegang	ke	bawah	agar	mata	pemotong	dapat	membuka	buah	tersebut	dengan	mudah.

4.	 Bahagian	pemegang	perlu	diangkat	semula	ke	atas	untuk	mengambil	buah	durian	yang
sudah	siap	dibuka.

Aktiviti
Rajah 3.19 Operasi	alat	pembuka	durian.

3

S
I
S
T
E
M

74
Pengenalan
Elektrik	 adalah	 satu	 keperluan	 kepada	 manusia.	 Elektrik
penting	 bagi	 memastikan	 peralatan	 atau	 perkakasan	 seperti
televisyen,	komputer,	lampu	dan	sebagainya	boleh	beroperasi
dan	dapat	digunakan.
	 Bekalan	kuasa	elektrik	yang	dibekalkan	pada	setiap	rumah
ialah	 antara	 220-240V.	 Semua	 komponen	 elektrik	 domestik
menggunakan	 bekalan	 kuasa	 ini	 dan	 setiap	 daripadanya
mempunyai	fungsi	yang	berlainan.

Maksud Elektrik
Elektrik	ialah	satu	jenis	tenaga	yang	terhasil	daripada	pergerakan
elektron	 dalam	 pengalir.	 Ia	 boleh	 didapati	 dalam	 dua	 bentuk
arus	 iaitu	 arus	 terus	 dan	 arus	 ulang	 alik.	 Elektrik	 juga	 adalah
satu	bentuk	tenaga	yang	digunakan	untuk	menghasilkan	cahaya,
kepanasan	dan	lain-lain.

(i) Geganti

•	 Geganti	ialah	komponen	elektrik	yang	mempunyai
satu	 gelungan	 untuk	 mengawal	 suis	 supaya
boleh	 berkeadaan	 terbuka	 atau	 tertutup	 dengan
mengaplikasikan	konsep	aruhan	elektromagnet.

•	 Asasnya,	 geganti	 mempunyai	 sesentuh	 lazim
terbuka	 (Normally open)	 dan	 lazim	 tertutup
(Normally closed).

Jenis-jenis Geganti (Relay)
(a) Geganti kutub tunggal satu arah (Single Pole Single Throw – SPST)

•	 Mempunyai	4	terminal
•	 Terminal	1	dan	3	ialah	tamatan	gegelung
•	 Terminal	2	dan	4	ialah	tamatan	sesentuh	lazim	terbuka	(Normally Open)

1 2

3 4

Sistem Elektrik3.2

Belut elektrik mampu
menghasilkan voltan
sebanyak 800 volt.

Murid	dapat:
	Menyatakan	nama
dan	maksud	simbol
komponen	elektrik
geganti,	transformer	injak
naik	dan	injak	turun,
motor	elektrik	arus	ulang
alik	(AU)	dan	arus	terus
(AT)	serta	solenoid.
	Menerangkan	fungsi
komponen	yang	terdapat
dalam	sistem	elektrik.

Standard Pembelajaran

Foto 3.4	Geganti.

Rajah 3.20 Geganti	SPST.

1

2

3

4

Rajah 3.21 Simbol	geganti	SPST.

3

S
I
S
T
E
M

75
(b) Geganti kutub tunggal dua arah (Single Pole Double Throw – SPDT)
•	 Mempunyai	5	terminal
•	 Terminal	bernombor	1	dan	3	ialah	tamatan	gegelung
•	 Terminal	2	-	common
•	 Tamatan	sesentuh	lazim	terbuka	(Normally Open)	ialah	terminal	4
•	 Tamatan	sesentuh	lazim	tertutup	(Normally Closed)	ialah	terminal	5

1 4 5

3 2

5 1
2

4 3

Rajah 3.22 Geganti	SPDT. Rajah 3.23 Simbol	geganti	SPDT.

Operasi asas geganti

1.	 Geganti	ini	beroperasi	menggunakan	tenaga	elektrik	230	volt.	Dalam	keadaan	biasa
iaitu	 sebelum	 beroperasi,	 tamatan	A	 dan	C	 sentiasa	 bersambung	 (lazim	 tertutup)
manakala	tamatan	B	dan	C	sentiasa	terbuka	(lazim	terbuka).

2.	 Apabila	gelung	geganti	mendapat	bekalan	(V1	dan	V2),	medan	elektromagnet	akan
terhasil	di	sekelilingnya	dan	akan	menyebabkan	suis	yang	menghubungkan	tamatan
A	dan	C	bergerak	dan	menyambungkan	antara	tamatan	C	dan	B.

3.	 Oleh	yang	demikian,	tamatan	A	dan	C	akan	terbuka	manakala	B	dan	C	pula	yang
akan	 tertutup.	 Keadaan	 ini	 akan	 berterusan	 selagi	 bekalan	 kuasa	 yang	masuk	 ke
dalam	gelung	tidak	diputuskan.

Rajah 3.24 Operasi	asas	geganti.

Lazim	tertutupLazim	terbuka

Gelung	geganti Tamatan	C

3

S
I
S
T
E
M

76
(ii) Transformer
	 Transformer	 ialah	 alat	 pegun	 yang	 berfungsi	 untuk	menaik

atau	menurunkan	voltan	bekalan	pada	 frekuensi	 yang	 sama
kepada	litar	yang	lain.

(a) Transformer Injak Naik
	 Transformer	 Injak	 Naik	 (step-up transformer)	 ialah

transformer	yang	memiliki	lilitan	sekunder	lebih	banyak
daripada	 lilitan	 primer	 dan	 berfungsi	 sebagai	 penaik
voltan.

(b) Transformer Injak Turun
	 Transformer	 Injak	 Turun	 (step-down transformer)	 memiliki	 lilitan	 sekunder	 lebih

sedikit	 daripada	 lilitan	 primer	 dan	 berfungsi	 sebagai	 penurun	 voltan.	 Transformer
jenis	ini	sangat	mudah	ditemui,	terutama	dalam	adaptor	AC-DC.

Jenis-jenis Transformer

Rajah 3.25 Transformer	Injak	Naik. Foto 3.5 Transformer.

Rajah 3.26 Transformer	Injak	Turun.

Foto 3.6 Motor	AU.

(iii) Motor elektrik
	 Secara	 umumnya,	 motor	 elektrik	 berfungsi	 untuk

menukarkan	tenaga	elektrik	kepada	tenaga	mekanikal.	Ia
terbahagi	kepada	dua	jenis	iaitu	motor	arus	ulang	alik	(AU)
dan	motor	arus	terus	(AT).

Rajah 3.23 Simbol	geganti	SPDT.

(a) Motor Arus Ulang Alik (AU)
•	 Motor	AU	terdiri	daripada	motor	AU	fasa	tunggal

dan	motor	AU	tiga	fasa.
•	 Motor	AU	 fasa	 tunggal	menggunakan	 bekalan

240V	 dan	 Motor	 AU	 tiga	 fasa	 menggunakan
bekalan	415V.

•	 Motor	AU	tiga	fasa	lazimnya	digunakan	dalam
sektor	industri.

Lilitan	sekunder

Lilitan	sekunder

Lilitan	primer

Lilitan	primer

Sejarah
transformer telah
bermula pada
tahun 1880 oleh
saintis bernama
Faraday.

3

S
I
S
T
E
M

77
Rajah 3.28 Simbol
motor	arus	terus.

Foto 3.7 Motor	AT.

Operasi asas motor arus terus
1.	 Motor	arus	terus	ini	menggunakan	bekalan	kuasa	arus	terus	seperti	9V,

12V,	24V	dan	sebagainya.
2.	 Menggunakan	 dua	 dawai	 iaitu	 punca	 positif	 (+ve)	 dan	 punca

negatif	(-ve).
3.	 Kedua-dua	punca	dawai	bekalan	ini	tidak	boleh	terbalik	di	antara	satu

sama	lain	kerana	akan	mempengaruhi	arah	pusingan	motor.
4.	 Apabila	 bekalan	 kuasa	 dialirkan,	motor	 akan	 terus	 berfungsi	 dengan

mengikut	arah	yang	telah	ditetapkan	sama	ada	mengikut	arah	pusingan
jam	atau	sebaliknya.

5.	 Sekiranya	dawai	 bekalan	kuasa	dipasangkan	 terbalik,	maka	pusingan
motor	akan	berlawanan	arah	daripada	keadaan	asal.

Operasi asas motor arus ulang alik
1.	 Motor	 ini	 menggunakan	 bekalan	 kuasa	 arus	 ulang	 alik	 240V	 dan

beroperasi	 dengan	menggunakan	 dua	 dawai	 iaitu	 dawai	 hidup	 (L)
dan	neutral	(N).

2.	 Punca	 dawai	 hidup	 (L)	 dan	 neutral	 (N)	 ini	 kebiasaannya	 tidak
ditetapkan	seperti	motor	AT.	Mana-mana	dawai	boleh	disambungkan
kepada	bekalan	kuasa.

3.	 Apabila	bekalan	kuasa	dialirkan,	motor	akan	terus	berfungsi	dengan
mengikut	arah	yang	telah	ditetapkan	sama	ada	mengikut	arah	pusingan
jam	atau	sebaliknya.

4.	 Motor	 jenis	 ini	memerlukan	 sambungan	dan	komponen	 tambahan
yang	khusus	bagi	tujuan	menukarkan	arah	pusingannya.

Rajah 3.27 Simbol
motor	arus	ulang	alik.

L

N

Foto 3.8 Contoh	solenoid.

(iv)  Solenoid

1.	 Solenoid	 mempunyai	 besi	 pengalir	 yang
panjang	 berbentuk	 seperti	 silinder	 yang
bertindak	sebagai	alat	elektromagnet	di	mana
akan	 menghasilkan	 medan	 magnet	 apabila
arus	mengalir	melaluinya.

2.	 Ia	 selalunya	 digunakan	 untuk	 menukarkan
tenaga	 elektrik	 kepada	 tenaga	 mekanikal
yang	bertindak	seperti	suis.

3.	 Hasilnya,	 injap	 yang	 dipasangkan	di	 hujung
pengalir	tadi	dapat	bergerak.

4.	 Pergerakan	 ini	 digunakan	 untuk	 mengunci
pintu	kereta,	pengawalan	air	pada	mesin	basuh
dan	sebagainya.

(b) Motor Arus Terus (AT)

3

S
I
S
T
E
M

78
Operasi asas solenoid
1.	 Jika	tidak	berkendali,	injap	solenoid	akan	berada	dalam	keadaan	lazim	tertutup.
2.	 Apabila	gelungan	mendapat	bekalan	elektrik,	 injap	solenoid	akan	terbuka	dan	saluran	ini

akan	membenarkan	medium	seperti	udara	atau	bendalir	mengalir	melaluinya.
3.	 Sekiranya	bekalan	kuasa	diputuskan,	injap	akan	kembali	tertutup	atas	tindakan	spring.
4.	 Pada	asasnya,	solenoid	ini	beroperasi	dengan	menggunakan	konsep	aruhan	elektromagnet.

Rajah 3.29	Solenoid.

Spring

Gelungan

Injap

Operasi loceng pintu
(i)	 Sistem	 loceng	 ini	 menggunakan	 dua	 suis	 yang	 dipasangkan	 secara	 berasingan	 iaitu

di	bahagian	hadapan	dan	belakang	pintu.
(ii)	 Sistem	ini	menggunakan	bekalan	kuasa	230	volt	dan	memerlukan	sebuah	transformer	untuk

menurunkan	bekalan	kuasa	kepada	arus	terus.
(iii)	 Apabila	 salah	 satu	 suis	 ditekan,	 ia	 akan	mengalirkan	 arus	 ke	 bahagian	 gegelung	 loceng.

Gegelung	 ini	 akan	menghasilkan	 elektromagnet	dan	 seterusnya	memberi	 aruhan	kepada
bahagian	penukul	untuk	mengetuk	gong.	Hasilnya,	satu	bunyi	akan	kedengaran	dan	ia	akan
berulang	selagi	suis	pada	pintu	ditekan.

Chime

AC	main input

Transformer

Gong

Butang	pintu
hadapan

Rajah 3.30 Sistem	loceng	pintu.

Butang	pintu
belakang

Besi	Pengalir

Saluran

Gegelung

Pemukul

3

S
I
S
T
E
M

79
Murid	dapat:
	Mereka	bentuk
aplikasi	penyelesaian
masalah	menggunakan
sistem	elektrik	dalam
penghasilan	produk.

Standard Pembelajaran
Mereka Bentuk Sistem Elektrik bagi Penghantar
Mudah (Conveyor)

Pemindahan	 produk	 dari	 satu	 stesen	 ke	 satu	 stesen	 itu
memerlukan	 banyak	 tenaga	manusia,	 secara	 tidak	 langsung
akan	 meningkatkan	 kos	 pengeluaran.	 Sistem	 penghantar
ini	 dapat	 menyelesaikan	 masalah	 kepada	 pengusaha	 yang
menghasilkan	produk	yang	banyak	dalam	masa	yang	singkat
dan	dapat	membantu	meningkatkan	produktiviti	mereka.

A

B

C

Rajah 3.31 Sistem	asas	penghantar.

Motor	1

Suis	1

Kotak	pengumpulan
produk

Produk

Motor	2

Kotak	kawalan

3

S
I
S
T
E
M

80
Operasi sistem asas penghantar
(i)	 Sistem	penghantar	(conveyor)	bertujuan	untuk	memudahkan	pergerakan	atau	pemindahan

sesuatu	produk	dari	satu	stesen	ke	satu	stesen	kerja.
(ii)	 Motor	 elektrik	 digunakan	 untuk	 menggerakkan	 penghantar	 dan	 dikawal	 oleh	 beberapa

komponen	elektrik.
(iii)	 Apabila	suis	utama	ditekan,	Geganti	C1	akan	berfungsi	dan	pada	masa	yang	sama	sesentuh

C1	akan	tertutup	menyebabkan	Motor	1	(M1)	berputar.
(iv)	 Putaran	M1	akan	menyebabkan	penghantar	berfungsi	dan	produk	bergerak	dari	kedudukan

A	ke	kedudukan	B.
(v)	 Apabila	produk	sampai	ke	kedudukan	B,	ia	akan	menyentuh	Suis	S1	dan	menyebabkan	suis

tersebut	tertutup.	Pada	masa	yang	sama,	Geganti	C2	akan	mendapat	bekalan	dan	Sesentuh
C2	akan	tertutup.

(vi)	 Motor	 2	 (M2)	 akan	 berputar	 dan	menggerakkan	 produk	 sehingga	 ke	 kedudukan	C	 dan
masuk	ke	bekas	pengumpulan.

(vii)	Pergerakan	ini	akan	terhenti	apabila	suis	utama	dimatikan.

1.	 Dalam	kumpulan,	murid	menunjukkan	cara	kefungsian	sistem	elektrik	yang	terdapat	pada
kipas	siling,	mesin	basuh	dan	litar	kawalan	lampu	jalan.

2.	 Anda	 dikehendaki	 mereka	 bentuk	 satu	 sistem	 elektrik	 mudah	 bagi	 menunjukkan
aplikasi	sistem	elektrik	secara	berkumpulan.	Contoh	sistem	elektrik	ialah:

(a)	 Lampu	sorot	yang	berfungsi	dengan	mengesan	gerakan
	 (b)	 Sistem	lampu	jalan
	 (c)	 Sistem	loceng	elektrik	sekolah
	 (d)	 Sistem	loceng	kecemasan

3.	 Senaraikan	sistem	elektrik	yang	digunakan	di	dalam	produk	berikut:
	 (a)	 Overhead projector
	 (b)	 Pengisar	(blender)
	 (c)	 Ketuhar	mikrogelombang
	 (d)	 Peti	sejuk	dua	pintu

Rajah 3.32	Litar	sistem	asas	penghantar.

Fius Suis	utama Geganti	C1

Geganti	C2

Sesentuh	C1

Sesentuh	C2

Aktiviti

3

S
I
S
T
E
M

81
(i) Suis

Murid	dapat:
	Menyatakan	nama	dan
maksud	simbol	komponen
elektronik	seperti	suis,
perintang,	diod,	transistor,
pemuat	(capasitor)	dan
pembaz	(buzzer).
	Menerangkan	fungsi
komponen	yang	terdapat
dalam	sistem	elektronik.

Standard Pembelajaran

Pengenalan

Sistem	 elektronik	 merupakan	 gabungan	 daripada	 beberapa
komponen	yang	dipasang	untuk	tujuan	mengawal	operasi	atau
pergerakan	sesuatu	produk.	Pada	kebiasaannya	sistem	elektronik
ini	menggunakan	bekalan	kuasa	arus	terus	(AT)	dan	beroperasi
dengan	arus	yang	rendah.

3.3   Sistem Elektronik

Jadual 3.3	Jenis	suis	dan	keterangan.

Nama Pembinaan Simbol Keterangan

Suis had
•	 Suis	ini	digunakan	untuk	mengawal

sesuatu	gerakan	mengikut	had	yang
telah	ditetapkan.

Suis SPDT
•	 Merupakan	suis	utama	bagi	mengawal

aliran	arus	masuk	ke	sesuatu	komponen.

Suis pisau
•	 Suis	ini	merupakan	suis	pilihan,	tidak

menggunakan	voltan	yang	tinggi	dan
selamat	jika	dipegang.

Suis gelongsor
•	 Suis	ini	merupakan	suis	pilihan	dan

boleh	mengawal	beberapa	kemasukan
arus	ke	sesuatu	komponen.

3

S
I
S
T
E
M

82
Rajah 3.33	Perintang	tetap	dan	simbol.

Rajah 3.34	Perintang	boleh
laras	dan	simbol.

(ii) Perintang (Resistor)
	 Di	 dalam	 litar	 elektronik,	 perintang	merupakan	 komponen	 pasif	 yang	 digunakan	 untuk

mengawal	dan	mengehadkan	aliran	arus	elektrik	yang	mengalir	melaluinya.	Nilai	rintangan
adalah	bergantung	pada	jenis	perintang	tersebut	dan	disukat	dalam	unit	ohm	(Ω).	Perintang
merupakan	komponen	yang	tidak	mempunyai	kekutuban.

Perintang Tetap
•	 Nilai	rintangan	tidak	dapat	diubah.
•	 Terdiri	daripada	jenis:

(i)	Karbon	(karbon	dan	tanah	liat).
	(ii)	Berlilit	dawai	(nikrom	dan	mangan).

Perintang Boleh Laras
•	 Nilai	rintangan	boleh	diubah.
•	 Digunakan	pada	peralatan	elektronik

yang	memerlukan	nilai	arusnya	yang
berubah-ubah.

(iii) Diod
	 Diod	 merupakan	 komponen	 elektronik	 aktif	 yang

diperbuat	daripada	bahan	semikonduktor	yang	berfungsi
hanya	membenarkan	 arus	 elektrik	mengalir	melaluinya
dalam	satu	arah	sahaja.	Pada	umumnya,	diod	mempunyai
dua	tamatan	yang	dipanggil	Anod	(+ve)	dan	Katod	(-ve).

(-ve)

(+ve) anod

katod

P

N

Diod Zener
•	 Berfungsi menstabilkan voltan

arus ulang alik.
•	 Badannya plastik (hitam).

(-ve)

(+ve)

–iz

anod

katod

Foto 3.9	Diod	dan	simbol.

Jenis-jenis Diod

(+ve) (+ve)(-ve) (-ve)

anod katod

Diod
•	 Komponen	yang	digunakan	di	dalam

penerus	untuk	menukarkan	arus
ulang	alik	kepada	arus	terus.

•	 Badannya	plastik	(hitam).

Diod Pemancar Cahaya (LED)
•	 Mengeluarkan	cahaya	apabila	arus	melaluinya.
•	 Tidak	mempunyai	filamen	dan	mempunyai

pelbagai	warna.

anod katod

3

S
I
S
T
E
M

83
Foto 3.10	Contoh
binaan	transistor.

(iv) Transistor
(i)	 Transistor	digunakan	dalam	litar	untuk	meninggikan	arus,

voltan,	kuasa	dan	berfungsi	sebagai	suis.
(ii)	 Transistor	diperbuat	daripada	bahan	semikonduktor	(separa

pengalir)	seperti	silikon	dan	germanium.
(iii)	 Transistor	 banyak	 digunakan	 dalam	 radio,	 televisyen	 dan

komputer.
(iv)	 Transistor	mempunyai	tiga	terminal	iaitu:
	 •		Terminal	pemancar	(E)	atau	Emitter
	 •		Terminal	pemungut	(C)	atau	Collector
	 •		Terminal	tapak	(B)	atau	Base
(v)	 Terdapat	dua	jenis	transistor,	iaitu	transistor	jenis	NPN	dan	PNP.

Rajah 3.35	Simbol
transistor	jenis	PNP

dan	NPN.(v) Pemuat
	 Pemuat	atau	dikenali	sebagai	kapasitor	merupakan	komponen	yang	berfungsi	untuk

menyimpan	 cas	 elektrik.	 Pemuat	 juga	 boleh	 menyahcaskan	 semula	 cas	 tersebut
apabila	diperlukan.

(vi) Pembaz (Buzzer)
(i)	 Pembaz	ialah	komponen	yang	menukarkan	gelombang

elektrik	ke	gelombang	bunyi	yang	berfrekuensi	tinggi.
(ii)	 Pembaz	 berkuasa	 rendah	 dan	 memerlukan	 arus

elektrik	yang	rendah.	Pembaz	selalu	digunakan	untuk
mengeluarkan	isyarat	bunyi	penggera.

(iii)	 Terdapat	dua	jenis	pembaz	yang	biasa	digunakan,	iaitu:

Pembaz Elektromagnet

•	 Menghasilkan	nada	bunyi
yang	rendah.

•	 Tidak	berkutub.
•	 Voltan	antara	6–12	V	untuk

berfungsi.

Pembaz Piezo

•	 Menghasilkan	nada	bunyi
yang	nyaring.

•	 Berkutub	positif	dan	negatif.
•	 Voltan	antara	1.5–12	V

untuk	berfungsi.

Pemuat Berkutub Pemuat Tidak Berkutub

•	 Mempunyai	dua	terminal
yang	berlainan	kutub.

•	 Terminal	yang	lebih
panjang	ialah	punca
positif	dan	terminal
yang	pendek	ialah
punca	negatif.

•	 Jalur	putih	pada	badan
pemuat	menunjukkan
terminal	tersebut	adalah
punca	negatif	(-ve).

•	 Dua	terminal
sama	panjang.

•	 Tidak	perlu	disambung
mengikut	kekutuban.

•	 Biasanya	menyimpan
cas	yang	lebih	sedikit
berbanding	kapasitor
berkutub.

•	 Saiz	badan	lebih	kecil.
SimbolSimbol

SimbolSimbol

•	 Pembaz mempunyai
frekuensi 1 – 5 kHz hingga
100 kHz untuk aplikasi
ultrabunyi.
•	 Voltan yang digunakan untuk

menghidupkan pembaz ialah
3 volt hingga 12 volt.

C

E

B

C

E

B

3

S
I
S
T
E
M

84
(a)	 Seorang	 murid	 mempunyai	 masalah	 apabila	 pulang
daripada	menghadiri	kelas	tambahan	pada	waktu	malam.
Suasana	 yang	 gelap	 menyukarkannya	 untuk	 membuka
pintu	 pagar	 dan	 seterusnya	 berjalan	 untuk	 masuk	 ke
dalam	rumah.	Masalah	ini	sering	dihadapi	olehnya	setiap
kali	pulang	lewat	malam.

(b)	 Satu	 penyelesaian	 perlu	 dilakukan	 untuk	 mengatasi
masalah	 murid	 tersebut.	 Dicadangkan	 agar	 halaman
rumah	 tersebut	 dipasangkan	 lampu	 yang	 dikawal	 oleh
alat	pengesan	gerakan.

Mereka Bentuk Projek Elektronik

Murid	dapat:
	 Mereka	bentuk	aplikasi
penyelesaian	masalah
menggunakan	sistem
elektronik	dalam
pembinaan	produk.

Standard Pembelajaran

Rajah 3.36	Litar	skematik	bagi	pengesan	gerakan.

PIR
Module

Bil. Komponen Kuantiti

1.

Perintang	tetap
•  R1	(10KΩ)								•  R2	(100Ω)
•  R3	(150Ω)									•  R4	(220Ω)
•  R5	(33Ω/33Ω/3W)

1

2.
Pemuat
•  C1	(10μF/25V)
•  C2	(100μF/25V)

1

3.
Diod
•  D1	(BAT	85)
•  1N4004

3
(Warna
bebas)

4.
Geganti	lewat	masa	(Timer)
•  T1	(BS170)
• T2	(NTE2380)

1

5. LED 1

6. PIR	(passive infrared sensor) 1

7. Bateri	12	volt	atau	alat	ubah
injak	turun

1

Operasi ringkas litar pengesan gerakan
(i)	 Litar	 ini	 menggunakan	 bekalan	 kuasa

arus	terus	yang	boleh	dipasangkan	pada
bahagian	koridor	rumah.

(ii)	 Apabila	litar	ini	dapat	mengesan	gerakan
oleh	PIR	module (passive infrared sensor),
LED	 akan	 menyala	 dan	 menerangi
kawasan	koridor	tersebut.

(iii)	 Apabila	tiada	gerakan	yang	dikesan,	lampu
LED	akan	terpadam	mengikut	pelarasan
geganti	lewat	masa.

(iv)	 LED	 boleh	 ditambahkan	 bilangannya
atau	 digantikan	 dengan	 lampu,	 tetapi
perintang	 R5	 juga	 perlu	 ditukar
berdasarkan	kepada	jumlah	tenaga	(watt)
yang	digunakan.

(v)	 Secara	 ringkasnya,	 litar	 ini	 beroperasi
secara	automatik	dengan	hanya	mengesan
gerakan	untuk	menghidupkan	LED	atau
lampu	yang	dipasangkan	bagi	menerangi
kawasan	yang	diperlukan.

1.	 Anda	disarankan	untuk	menunjukkan
cara	kefungsian	sistem	elektronik	yang
terdapat	pada	sistem	audio,	pengesan
asap,	mesin	pembilang	dan	panel
mesin	basuh	automatik.

2.	 Anda	dikehendaki	membina	sebuah
litar	elektronik	berikut	secara
berkumpulan:

(a)	Litar	pengesan	banjir
	 (b)	Litar	pengesan	cahaya

Aktiviti

Jadual 3.4 Senarai	komponen	yang	diperlukan.

3

S
I
S
T
E
M

85
Prinsip Sistem Kawalan

Sistem	kawalan	merupakan	satu	set	peranti	yang	mengawal
sesuatu	 pergerakan	 dan	 fungsi	 sesebuah	 peralatan	 atau
mesin.	 Ia	 merupakan	 gabungan	 beberapa	 komponen	 yang
boleh	 beroperasi	 berdasarkan	 kepada	 kerja	 yang	 dilakukan
setelah	 diprogramkan.	 Terdapat	 tiga	 prinsip	 utama	 dalam
sistem	kawalan	iaitu:

Sistem	kawalan	terbuka

Sistem	kawalan	tertutup

(i) Input-Process-Output
	 Sistem	 kawalan	 yang	 menggunakan	 pendekatan	 Input-Process-Output	 ini	 sangat	 meluas

digunakan	dalam	menganalisis	sistem	dan	perisian	kejuruteraan	untuk	menjelaskan	sesuatu
proses	atau	informasi.

Prinsip Sistem Kawalan

(a) Masukan (Input)
	 Sumber	masukan	bagi	sesuatu	sistem	yang	diperoleh	daripada	komponen	seperti

suis,	alat	pengesan	dan	tetikus.

(c) Keluaran (Output)
	 Merupakan	bahagian	hasil	keluaran	sistem	yang	dibentuk	seperti	motor	elektrik,

lampu,	pembesar	suara	dan	sebagainya.

(b) Proses (Process)
	 Bahagian	yang	menerima	maklumat	daripada	input	dan	seterusnya	akan	diproses

dalam	 beberapa	 bentuk	mekanikal,	 elektronik	 serta	 digital.	 Ia	 terdiri	 daripada
gabungan	komponen	elektrik	dan	elektronik	seperti	geganti,	geganti	lewat	masa
dan	Pengawal	Logik	Aturcara	(Programmable Logic Control).

Rajah 3.37	Contoh	sistem	kawalan	Input-Process-Output.

Masukan (Input) Proses (Process) Keluaran (Output)

3.4 Sistem Kawalan
Murid	dapat:

Menerangkan	prinsip
sistem	kawalan	input-
process-output,	sistem
kawalan	terbuka	dan
sistem	kawalan	tertutup.

Standard Pembelajaran

Masukan - Proses - Keluaran
(Input-Process-Output)

3

S
I
S
T
E
M

86
(ii) Sistem Kawalan Terbuka
	 Sistem	kawalan	terbuka	bermaksud	bahagian	keluaran	(output)	tidak	memberi	sebarang	kesan

terhadap	sistem	yang	mengawalnya.	Contohnya,	operasi	lampu	isyarat	(traffic light),	litar	tetap
akan	beroperasi	jika	terdapat	sebuah	atau	beberapa	mentol	yang	terbakar	atau	tidak	menyala,
hanya	jika	litar	mengalami	kerosakan,	mentol	tidak	akan	menyala	seperti	biasa.

(iii) Sistem Kawalan Tertutup
	 Sistem	ini	mempunyai	satu	atau	lebih	gegelung	suapbalik	di	mana	di	bahagian	keluaran,	ia

akan	diukur	dan	seterusnya	dibandingkan	dengan	nilai	masukan.	Dengan	proses	ini,	sistem
akan	cuba	mengurangkan	perbezaan	nilai	masukan	dan	keluaran	di	antara	kedua-duanya
secara	berterusan.	Dengan	yang	demikian,	bahagian	keluaran	akan	memberikan	kesan	kepada
tindakan	kawalan	di	bahagian	input.

Berdasarkan	 rajah	 di	 atas,	 contoh	 mudah	 sistem	 kawalan	 tertutup	 ini	 terdapat	 pada
sistem	 kamera	 tertutup	 (CCTV).	CCTV	dipasangkan	 pada	 tempat-tempat	 tertentu	 yang
memerlukan	 pengawasan	 dan	 penjagaan	 keselamatan	 yang	 penting	 seperti	 di	 kaunter
bayaran,	Mesin	Teler	Automatik	(ATM)	dan	sebagainya.	Bahagian	masukan	ini	sebenarnya
ialah	 sebuah	 atau	 lebih	 kamera	 yang	 dipasangkan	 secara	 statik	 mahupun	 yang	 boleh
bergerak.

Kamera	 ini	 akan	mengesan	 gerakan,	 suara	 atau	 bunyi,	 kemudian	 isyarat	 dihantar	 ke
bahagian	kawalan	dan	terus	diproses	dalam	bentuk	imej	dan	audio	yang	dipaparkan	pada
skrin	iaitu	bahagian	keluaran.	Kita	dapat	melihat	semua	rakaman	yang	diperoleh	daripada
bahagian	 masukan	 tersebut.	 Kamera	 yang	 dipasangkan	 boleh	 digerakkan	 mengikut
keperluan	dengan	hanya	mengawalnya	dari	bilik	kawalan	dan	maklum	balas	akan	diterima
oleh	kamera	tersebut.	Kelebihan	sistem	ini	ialah	ia	boleh	merekodkan	semua	gambar	yang
diperoleh	daripada	kamera	dan	boleh	disimpan	serta	ditayangkan	semula.

Foto 3.12	Contoh	sistem
kawalan	tertutup.

Foto 3.11	Contoh	sistem
kawalan	terbuka.

Rajah 3.38 Sistem	kawalan	terbuka.

Rajah 3.39	Sistem	kawalan	tertutup.

PROSES
(PROCESS)

MASUKAN
(INPUT)

KELUARAN
(OUTPUT)

Masukan
(Input)

Keluaran
(Output)

Pengawal

Suapbalik
(Feedback)

Proses

3

S
I
S
T
E
M

87
Operasi Sistem Kawalan

Sistem	kawalan	boleh	dikendalikan	dengan	beberapa	cara	dan	ia
bergantung	kepada	fungsi	dan	aplikasi	sistem	yang	dibangunkan.
Ia	 bertujuan	 untuk	 memudahkan	 operasi	 dan	 seterusnya
mengawal	sesuatu	pergerakan	secara	optimum.	Terdapat	tiga
kaedah	 untuk	mengawal	 pengoperasian	 sesuatu	 sistem,	 iaitu
secara	manual,	automatik	dan	semi-automatik.

(i) Sistem kawalan manual

Sistem	kawalan	manual	menggunakan	tenaga	manusia
sepenuhnya	untuk	mengendalikannya.

(iii) Sistem kawalan automatik
	 Sistem	 kawalan	 automatik	 tidak	 memerlukan	 tenaga	 manusia

sepenuhnya.	 Kita	 hanya	 perlu	 mengaktifkannya	 sahaja	 dan
selebihnya	akan	berkendali	secara	automatik	mengikut	pelarasan
atau	program	yang	telah	ditetapkan.

(ii) Sistem kawalan semi-automatik

Sistem	jenis	ini	merupakan	gabungan	di	antara	sistem	manual	dan
sistem	automatik.	Komponen	atau	mesin	akan	berfungsi	bermula
dengan	sentuhan	atau	gerakan	tangan	dan	diikuti	operasi	secara
automatik.

Foto 3.15 Contoh
kawalan	automatik.

Foto 3.14 Contoh
kawalan	semi-automatik.

Murid	dapat:
	 Mengenal	pasti
operasi	sistem	kawalan
manual,	automatik	dan
semi-automatik.

Standard Pembelajaran

Mesin basuh automatik
Penggunaan	mesin	basuh	automatik	semakin	meluas	masa	kini.	Mesin
ini	berupaya	membasuh	pakaian	mengikut	arahan	yang	ditetapkan	oleh
pengguna.	Proses	membasuh	dimulakan	daripada	merendam	pakaian,
sehinggalah	kerja	mengeringkannya.	Mesin	ini	memudahkan	pengguna
dan	menjimatkan	masa	 kerana	 dikendalikan	 sepenuhnya	 oleh	 sistem
kawalan	secara	automatik	dan	akan	berhenti	apabila	proses	membasuh
telah	selesai.

Mesin basuh semi-automatik
Membasuh	pakaian	dengan	menggunakan	mesin	basuh	semi-automatik
ini	masih	memerlukan	tenaga	manusia	untuk	melaksanakannya.	Mesin
ini	 tidak	dapat	membasuh	pakaian	 sehingga	menjadi	 kering	 seperti
yang	dilakukan	oleh	mesin	basuh	automatik.	Dengan	menggunakan
mesin	ini,	apabila	kerja	membasuh	selesai,	pakaian	perlu	dipindahkan
ke	bahagian	spin	untuk	melaksanakan	tugas	memerah	air	agar	pakaian
menjadi	hampir	kering	sebelum	disidai	untuk	dikeringkan	sepenuhnya.

Foto 3.13	Sistem
kawalan	manual.

Pam minyak manual
Pam	tangan	ini	digunakan	khusus	untuk	menyedut	minyak	keluar
daripada	 sesuatu	 bekas	 seperti	 tong	 simpanan	minyak.	 Bahagian
salur	 sedutan	 perlu	 dimasukkan	 ke	 dalam	 tong	 terlebih	 dahulu.
Pengguna	 perlu	memutarkan	 bahagian	 pemutar	 dan	 gerakan	 ini
akan	menyebabkan	bahagian	gear	di	dalam	pemutar	bergerak	secara
mekanikal	dan	menyedut	minyak	keluar	ke	salur	keluar.

3

S
I
S
T
E
M

88
Murid	dapat:
	 Mengenal	pasti	komponen
sistem	kawalan
(i)	litar	bersepadu

(integrated circuit),
	 (a)	pemasa	(timer)	dan

(b)	pengira	(counter),
(ii)	penderia	(sensor),

(a)	penderia	sentuh
(touch sensor)

(b)	penderia	infra
merah	(infrared
sensor)

(c)	penderia	warna
(colour sensor)

(d)	penderia	pergerakan
	 (motion sensor).

Standard PembelajaranKomponen Sistem Kawalan

Sistem	kawalan	mempunyai	komponen-komponen	khas	yang
beroperasi	 berdasarkan	 kepada	 fungsi	 dan	 kegunaannya.
Di	dalam	sesebuah	litar	kawalan,	gabungan	beberapa	komponen
akan	menghasilkan	satu	sistem	kawalan	yang	sempurna.

(i) Litar Bersepadu (Integrated circuit)
	 Litar	 bersepadu	 ialah	 bahan	 semikonduktor	 yang

merupakan	 gabungan	 beberapa	 transistor,	 pemuat,
perintang	 dan	 komponen	 lain	 yang	 dibina	 menjadi
satu	 cip	 untuk	 menghasilkan	 fungsi	 pelbagai	 aplikasi.
Ia	 digunakan	 untuk	 sistem	 audio,	 komunikasi,	 pemasa,
aplikasi	kawalan	data	dan	banyak	lagi.

Berikut	ialah	contoh	litar	bersepadu	yang	menjalankan
fungsi	mengawal	masa	tindakan	iaitu	pemasa	555.

1

2

3

4

8

8

1

55
5

6

3

7

2

5

4

Rajah 3.40	Litar	bersepadu.

Foto 3.16	Contoh	pemasa.

(a) Pemasa (Timer)

Pemasa	merupakan	komponen	 elektrik	dan	 elektronik
yang	digunakan	khusus	untuk	melewatkan	gerakan	atau
kefungsian	 sesuatu	 sistem.	 Ia	 berdasarkan	 pelarasan
masa	 yang	 diperlukan.	 Dengan	 ini,	 peralatan	 yang
dipasangkan	 sebagai	 output	 seperti	 lampu,	 loceng,
muzik	dan	sebagainya	akan	berfungsi	dengan	pelarasan
masa	yang	telah	ditetapkan.

Penerangan Litar Bersepadu Pemasa 555

1.	 Komponen	ini	bertindak	sebagai	suis	dan	geganti	 lewat	masa	(timer)	yang	 	berfungsi
untuk	mengawal	arus	elektrik	yang	mengalir	melaluinya.

2.	 Arus	elektrik	akan	dibenarkan	mengalir	setiap	5	saat	secara	on-off.	Ini	bermaksud,	lampu
atau	komponen	yang	dipasangkan	kepadanya	akan	hidup	dan	mati	setiap	5	saat.

3.	 Berikut	merupakan	fungsi	setiap	nombor	pada	terminal	litar	bersepadu	jenis	555	seperti
di	atas:

1.	 Pembumian
	 2.			 Pemacu
	 3.		 Keluaran
	 4.	 Reset

5.	 Kawalan	voltan
6.	 Trash hole
7.	 Nyahcas
8.	 Bekalan	kuasa

Reset

Output

ControlSupply 0V

Supply +Vs
Discharge
Threshold
Trigger

555 TIMER

3

S
I
S
T
E
M

89
(b) Pengira (Counter)
	 Pengira	 berfungsi	 untuk	memaparkan	 di	 skrin	 jumlah

atau	 bilangan	 dalam	 sesuatu	 pengiraan	 atau	 giliran.
Contohnya	seperti	giliran	untuk	berurusan	di	bank	atau
hospital	 dan	 bilangan	 produk	 yang	 dihasilkan	 dalam
proses	 pengilangan.Selain	 itu,	 pengira	 juga	 berfungsi
sebagai	suis.Foto 3.17	Contoh	pengira

digital.

(ii) Penderia (Sensor)
	 Terdapat	banyak	penderia	yang	digunakan	dalam	sistem	kawalan.	Ia	berdasarkan	kepada	jenis

tugas	atau	kefungsian	yang	diperlukan.

Penderia Contoh Produk Fungsi

Sentuh
(Touch sensor)

Mengawal	pergerakan	atau	kefungsian
sesuatu	output	dengan	cara
menyentuhnya	seperti	skrin	telefon	pintar.

Infra	Merah
(Infrared sensor)

Penderia	ini	berfungsi	untuk	mengesan
pergerakan	yang	melintasi	pancaran
cahaya	infra	merah	dan	sesuai	untuk
kegunaan	di	luar	rumah.	Digunakan
sebagai	penggera	pencuri	dan	kawalan
lampu	di	waktu	malam.

Warna
(Colour sensor)

Digunakan	untuk	mengesan	objek
berdasarkan	kepada	warna.	Sekiranya
penderia	ini	mengesan	warna	yang
dikehendaki,	maka	ia	akan	mula	berfungsi.

Pergerakan
(Motion sensor)

Penderia	ini	juga	berfungsi	untuk
mengesan	pergerakan	sesuatu	objek	yang
melalui	pada	ruang	kawasan	gelombang
bunyi	yang	telah	dipancarkan.	Contohnya
ialah	untuk	mengesan	kehadiran
manusia	yang	masuk	ke	pejabat	untuk
mengaktifkan	lampu	dan	sistem	penyaman
udara.

3

S
I
S
T
E
M

90
Murid	dapat:
	 Mengenal	pasti	jenis
sistem	kawalan	gabungan
(mekanikal,	elektrik
dan	elektronik)	dan
pengawal	logik	atur	cara
(programmable logic
controller).

Standard Pembelajaran

Rajah 3.41 Mesin	larik.

Contoh Sistem Kawalan Gabungan

Mesin	pembentuk	ukiran	kayu	tiga	dimensi	khusus	digunakan	untuk	mengukir	pada	bahagian
kayu	yang	akan	dijadikan	hiasan	rumah.	Operasi	keseluruhannya	secara	automatik	yang	perlu
diprogramkan	terlebih	dahulu.	Penggunaan	komponen	elektrik	seperti	motor	digunakan	untuk
menggerakkan	 mata	 pemotong	 manakala	 kawalan	 pergerakannya	 dikendalikan	 sepenuhnya
menggunakan	komponen	elektronik	dan	Pengawal	Logik	Aturcara	(PLC).

Mesin	larik	banyak	digunakan	dalam	industri	pembuatan	yang	berasaskan	pada	bahan	keluli
lembut.	 Sistem	 kawalan	 mesin	 ini	 merupakan	 gabungan	 di	 antara	 sistem	 mekanikal,	 sistem
elektrik	 dan	 elektronik.	 Sistem	mekanikal	 ini	merangkumi	 pergerakan	 bahagian	 bindu,	meja
kerja	dan	tuil	pelaras.	Pergerakan	motor	menggunakan	tenaga	elektrik	yang	dikawal	sepenuhnya
oleh	 sebuah	panel	 elektronik.	Gabungan	ketiga-tiga	 sistem	 ini	dapat	mewujudkan	 satu	mesin
yang	berupaya	beroperasi	dengan	sempurna	dan	menghasilkan	produk	yang	bermutu.

Sistem	kawalan	gabungan	adalah	satu	 sistem	yang	rumit	bagi	menjalankan	satu	operasi
yang	memerlukan	hasil	yang	sempurna.	Contohnya	mesin	pembentuk,	mesin	ukiran,	robot
dan	sebagainya.	Sistem	ini	merupakan	gabungan	antara	sistem	kawalan	elektrik,	elektronik
dan	mekanikal.

Jenis-jenis Sistem Kawalan

Sistem Kawalan Gabungan

Sesebuah	sistem	itu	memerlukan	kawalan	agar	ia	dapat	berfungsi
dengan	baik	dan	selamat	untuk	semua	pengguna	di	samping
mempunyai	 jangka	 hayat	 yang	 panjang.	 Terdapat	 tiga	 jenis
sistem	kawalan	utama	yang	digunakan,	iaitu	kawalan	mekanikal,
elektrik	dan	elektronik.

Kawalan	Mekanikal

Kawalan	Elektrik

Kawalan
Elektronik

Sistem Kawalan

Tuil	pelaras

Motor	elektrik

Meja	kerja

Kawalan	elektronik

Bindu

3

S
I
S
T
E
M

91
3

S
I
S
T
E
M

92

Pengawal Logik Aturcara (Programmable Logic Controller)

Pengawal	logik	aturcara	(PLC)	merupakan	alat	kawalan	digital
komputer	yang	direka	khas	untuk	melaksanakan	proses	automasi
elektromekanikal	yang	kompleks	dan	memerlukan	kejituan	yang
tinggi.	Ia	boleh	diprogramkan	berdasarkan	kepada	jenis	kawalan
yang	 diperlukan	 seperti	 pemasangan	 komponen	 industri,
kawalan	lampu	dan	proses	penghasilan	produk	menggunakan
mesin.	 Alat	 ini	 dapat	 mengurangkan	 pergantungan	 tenaga
manusia,	lebih	pantas	dan	berupaya	mengawal	dalam	apa	jua
keadaan	persekitaran.

Contoh Pengawal Logik Aturcara

Robot	menggunakan	PLC	dan	beroperasi	berdasarkan
arahan	yang	diberi.	Robot	ini	yang	juga	dikenali	sebagai
robot	lengan	sendi	(robot arm)	mampu	mengambil	dan
menggerakkan	 sesuatu	 barang	 atau	 produk	 dari	 satu
titik	koordinat	ke	titik	koordinat	yang	lain	dengan	tepat
dan	cepat.	Aplikasi	robot	ini	banyak	digunakan	dalam
industri	 yang	 besar	 seperti	 pemasangan	 kenderaan,
pembuatan	produk	elektrik	dan	industri	makanan.

Sistem Kawalan pada Produk

Sistem	 kawalan	 sangat	 penting	 dalam	melaksanakan	 aktiviti
menghasilkan	 produk.	 Kebanyakannya	menggunakan	 sistem
kawalan	 gabungan	 yang	 dapat	 berfungsi	 dengan	 baik	 dan
sempurna.	Antara	 contoh	 sistem	kawalan	pada	produk	 ialah
sistem	kawalan	parkir	dan	sistem	elevator	atau	lif.

Kesemua	 sistem	 kawalan	 yang	 diwujudkan	 ini	 memberi	 faedah	 kepada	 manusia.	 Antara
kebaikan	tersebut	adalah	seperti	untuk	tujuan	keselamatan,	menjimatkan	masa,	mengurangkan
tenaga	manusia	dan	membantu	kehidupan	menjadi	lebih	mudah	serta	teratur.

Foto 3.18	Robot.

Foto 3.20 Sistem	kawalan	parkir.

Foto 3.19 Robot	yang	dikawal	oleh	PLC.

Foto 3.21 Sistem	elevator	atau	lif.

Murid	dapat:
	 Mengaplikasi	sistem
kawalan	pada	produk.

Standard Pembelajaran
1.	 Dalam	kumpulan,	murid	menunjukkan	cara	kefungsian	sistem	kawalan	yang	terdapat
pada	sistem	komputer,	sistem	pemasa,	sistem	pembilang	giliran	di	kaunter	dan	sistem
kawalan	mesin	basuh.

2.	 Anda	dikehendaki	mengkaji	sistem	kawalan	bagi	produk	berikut	dan	nyatakan
kefungsiannya.

(a)	Mesin	basuh	muatan	hadapan
	 (b)	Sistem	pendawaian	lampu	dan	kipas	di	dalam	kelas
	 (c)	Sistem	gear	bagi	sebuah	kereta	gear	manual	dan	kereta	gear	automatik
	 (d)	Pam	bagi	sistem	pencegah	kebakaran	bangunan

Aktiviti

3

S
I
S
T
E
M

93

Rajah 3.42	Sistem	kawalan	pada	kawasan	parkir.

Aplikasi Sistem Kawalan pada Produk
Sistem	palang	yang	digunakan	pada	kawasan	parkir	sangat	berkesan	untuk	mengawal	pergerakan
kenderaan	keluar	dan	masuk		dengan	sistematik.	Ia	dikendalikan	secara	automatik	dengan	hanya
perlu	memasukkan	semula	kad	bayaran	parkir	pada	bahagian	pengawal	palang	yang	disediakan.
	 Apabila	 tayar	 kenderaan	menyentuh	 bahagian	 lingkaran	 pengesan	 (loop detector),	 ia	 akan
mengaktifkan	sistem	kawalan	parkir.	Namun,	palang	masih	tidak	boleh	dibuka	selagi	kad	parkir
yang	telah	dibayar	terlebih	dahulu	dimasukkan	ke	dalam	slot	reception/attendance station.	Apabila
sistem	 telah	membaca	 kad	 tersebut	 dengan	 sempurna,	 barulah	 palang	 akan	 naik	 ke	 atas	 dan
membenarkan	kenderaan	melintas	melaluinya.
	 Palang	akan	kembali	menutup	(turun	ke	bawah)	apabila	kenderaan	tersebut	telah	melintasi
kawasan	tersebut	sepenuhnya	dengan	menggunakan	pengesan	gerakan	atau	 loop detector	yang
dipasangkan	di	bahagian	luar	selepas	palang	tersebut.

Palang

Bonggol

Lingkaran	pengesan
(Loop detector)

Slot reception
SISTEM
MEKANIKAL

GEAR TAKAL DAN
TALI SAWAT

TUAS

PNEUMATIK HIDRAULIK

KOMPONEN ELEKTRONIK

Solenoid

Transformer

Motor	Elektrik

Geganti

Suis

•	 Suis	had
•	 Suis	SPDT
•	 Suis	pisau
•	 Suis	gelongsor

Diod

•	 Diod
•	 Diod	Pemancar

Cahaya

Pembaz

•	 Pembaz	Piezo

•	 Pembaz
Elektromagnetik

Perintang

•	 Perintang	Tetap
•	 Perintang	Boleh

Laras

Pemuat

•	 Pemuat	Berkutub

•	 Pemuat	Tidak
Berkutub

Transistor

•	 Transistor	Jenis
NPN

•	 Transistor	Jenis
PNP

KOMPONEN
ELEKTRIK

RUMUSAN

3

S
I
S
T
E
M

94

Input-
Process-
Output

Sistem
Kawalan
Terbuka

Sisten
Kawalan
Tertutup

Automatik

Manual

Semi-automatik

Terbuka

Tertutup

Sentuh

Pengira

Infra	Merah

Pergerakan

PRINSIP
SISTEM

KAWALAN

Operasi
Sistem

Kawalan

Komponen
Sistem

Kawalan
Penderia

Pemasa

Litar
bersepadu

Warna
1.	 Nyatakan	lima	jenis	sistem	mekanikal.

2.	 Gambar	di	bawah	menunjukkan	satu	mesin	pengangkat	kenderaan	di	sebuah
bengkel	yang	menggunakan	sistem	hidraulik.	Senaraikan	sekurang-kurangnya	lima
komponen	utama	yang	digunakan	pada	sistem	tersebut.

LATIHAN

3.	 Namakan	komponen	sistem	elektrik	mengikut	gambar	foto	yang	diberi.

3

S
I
S
T
E
M

95
4.	 Berpandukan	kepada	komponen	elektrik	yang	diberikan	di	bawah,	 lukiskan	satu	gambar
rajah	blok	yang	menunjukkan	susunannya	untuk	mengawal	sebuah	motor	arus	terus.

Transformer

Suis

Motor	Arus	Terus

Bekalan	Kuasa

5.	 Senaraikan	enam	komponen	sistem	elektronik.

6.	 Anda	diberi	komponen	elektronik	seperti	berikut:
	 		(i)		Bateri	12V
	 	(ii)		Perintang	tetap
	 (iii)		Diod	(LED)
	 (iv)		Suis	satu	hala
	 	(v)		Pemuat	tidak	berkutub

Lakar	dan	labelkan	satu	litar	elektronik	yang	lengkap	dengan	menggunakan
komponen-komponen	elektronik	di	atas	agar	LED	dapat	berfungsi	dengan	sempurna.

7.	 Berdasarkan	kepada	gambar	di	bawah,	terangkan	operasi	sistem	kawalan	pada	alat
permainan	tersebut.

3

S
I
S
T
E
M

96
8.	 Tetapkan	jenis	sistem	kawalan	gabungan	yang	paling	sesuai	berdasarkan	situasi	yang	berikut:

Situasi Jenis	sistem	yang	sesuai

3

S
I
S
T
E
M

97
98

PEMBINAAN DAN
PENGUJIAN MODEL
BERFUNGSI DAN PROTOTAIPBAB

•	 Perancangan	dan	Pembinaan
Model	Berfungsi	dan	Prototaip.

•	 Pengujian	Model	Berfungsi
atau	Prototaip.

STANDARD KANDUNGAN
Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/

prototype-examples/ untuk
menonton video Prototype

Examples.
(Dicapai pada 1 Februari 2017)

Foto 4.2	Contoh	prototaip.
(Sumber:	Jabatan	Seni	Reka	Perindustrian,	UiTM)

(Sumber:	Jabatan	Seni	Reka	Perindustrian,	UiTM)

Foto 4.1	Contoh	model	berfungsi.

Model Berfungsi dan Prototaip

(a)	 Model	 berfungsi	 ialah	model	 yang	 direka	 bentuk	 untuk
dijadikan	 sebagai	 contoh	 kepada	 produk	 sebenar.	Model
ini	boleh	berfungsi	tetapi	tidak	sepenuhnya	seperti	produk
yang	sebenar.

(b)	 Prototaip	 ialah	 produk	 contoh	 yang	 boleh	 berfungsi
sepenuhnya.	 Prototaip	 dibina	menggunakan	 bahan	 dan
saiz	 sebenar.	 Prototaip	 ini	 diuji	 dalam	 situasi	 sebenar
untuk	 menganalisis	 fungsi	 serta	 kecekapannya	 bagi
tujuan	penambahbaikan	sebelum	dipasarkan.

100

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Perancangan dan Pembinaan Model
Berfungsi dan Prototaip4.1

Murid	dapat:
	Menyatakan	definisi	model
berfungsi	dan	prototaip.

Standard Pembelajaran
Murid	dapat:
	Menerangkan
kepentingan	merancang
pembinaan	model
berfungsi	dan	prototaip.

Standard Pembelajaran

Jadual 4.1	Perbezaan	ciri-ciri	model	berfungsi	dan	prototaip.

Murid	dapat:
	Menerangkan	ciri-ciri
model	berfungsi	dan
prototaip	dari	aspek	bahan,
skala	dan	kefungsian.

Standard Pembelajaran
Model	 berfungsi	 dan	 prototaip	 mempunyai	 perbezaan
berdasarkan	 kepada	 ciri-ciri	 yang	 terdapat	 pada	 produk
tersebut.	 Anda	 boleh	 mengenali	 kedua-duanya	 dengan
membuat	 pemerhatian	 bukan	 sahaja	 dari	 segi	 fizikal,	 malah
beberapa	perkara	penting	yang	mana	antaranya	ialah:

Membuat	perancangan	pembinaan	model	berfungsi	dan	prototaip	sebelum	melakukan	kerja
pembinaan	boleh	membantu	kita	membuat	persediaan	terhadap	perkara-perkara	berikut:

(a)	 Mengelakkan	daripada	sebarang	kecacatan	pada	produk
(b)	 Memastikan	produk	mencapai	keupayaan	sebenar	dan	boleh	berfungsi	secara	optimum
(c)	 Mengelakkan	daripada	berlakunya	sebarang	kerugian
(d)	 Meneliti	dan	mengenal	pasti	masalah	yang	timbul
(e)	 Membuat	anggaran	kos	pembinaan	seperti	bahan	dan	peralatan	yang	diperlukan

Ciri-ciri Model Berfungsi dan Prototaip

Kepentingan Merancang Pembinaan Model Berfungsi
dan Prototaip

Terdapat	beberapa	kebaikan	untuk	kita	membuat	model
berfungsi	dan	prototaip.	Antaranya	ialah:

(a)	 Dapat	mereka	bentuk	produk	yang	memenuhi	ciri-ciri
ergonomik	dan	memenuhi	cita	rasa	pelanggan

(b)	 Penambahbaikan	reka	bentuk	dan	fungsi
(c)	 Membuat	anggaran	kos	jualan
(d)	 Merancang	tenaga	pakar	dan	pekerja
(e)	 Membuat	ujian	dengan	sempurna
(f)	 Pemilihan	lokasi	pembinaan

101

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Jenis Bahan Skala Kefungsian

Model
berfungsi

•	 Tidak	semestinya	menggunakan
atau	memerlukan	bahan
sebenar.

•	 Boleh	dibuat	menggunakan
pelbagai	bahan	seperti	foam,
kadbod,	PVC board, fiber,
polistirena,	kayu	dan	sebagainya.

•	 Tidak	mengikut
ukuran	sebenar

•	 Boleh	menjadi	lebih
kecil,	sama	atau	lebih
besar	daripada	yang
sebenar.

•	 Boleh	berfungsi
sebahagian	komponen
sahaja.

•	 Tidak	menunjukkan
keupayaan	dan	fungsi
sebenar.

•	 Tidak	diuji
kefungsiannya.	Hanya
dinilai	dari	segi	reka
bentuk	sahaja.

Prototaip

•	 Menggunakan	bahan	sebenar.

•	 Bahan	yang	digunakan	seperti
keluli	lembut,	getah,	plastik
atau	gentian	bergantung
pada	kegunaannya.

•	 Saiz	yang	sama
dengan	produk
sebenar.

•	 Berfungsi	sepenuhnya.
•	 Diuji	dalam	situasi

sebenar	dari	segi	fungsi
dan	reka	bentuk.
Menghasilkan Jadual Kerja dalam Pembinaan Model
Berfungsi dan Prototaip

(a) Pernyataan masalah
	 Setiap	 produk	 yang	 ingin	 dihasilkan	 itu	 mestilah

bermula	 daripada	 pernyataan	 masalah.	 Kenal	 pasti
masalah	yang	timbul	dan	barulah	kita	boleh	merancang
langkah	seterusnya.

Sebagai	 contoh,	 masalah	 yang	 dihadapi	 oleh
pengusaha	ladang	nanas	terhadap	daun-daun	nanas	yang
terlalu	 banyak	 sehingga	 sukar	 untuk	dilupuskan	 kerana
memerlukan	 tempat	 yang	 khusus	 dan	 memerlukan
tenaga	kerja	yang	ramai.	 Jika	dibiarkan	begitu	sahaja,	 ia
mengambil	masa	yang	 lama	untuk	mengurai	dan	reput.
Situasi	 ini	 sering	berlaku	kepada	peladang	nanas	 sebaik
sahaja	mereka	selesai	memetik	buah	tersebut.

Daripada	 situasi	 di	 atas,	 dapat	 disimpulkan	 bahawa
satu	reka	ciptaan	sangat	diperlukan	untuk	menguruskan
daun	nanas	 ini	 supaya	 tidak	membawa	masalah	kepada
peladang.	Hasil	 daripada	pembacaan,	daun	nanas	boleh
diproses	 untuk	 menghasilkan	 serat	 dan	 seterusnya
menjadikannya	kepada	serat	benang.	Satu	idea	yang	dapat
membantu	peladang	ialah	mencipta	sebuah	mesin	untuk

meleraikan	daun	nanas	dan	 seterusnya	mendapatkan	 serat	benang	 tersebut.	 Secara	 tidak
langsung,	daun-daun	nanas	ini	tidak	dibuang	begitu	sahaja	malah	menjadi	punca	pendapatan
tambahan	kepada	peladang.	Oleh	yang	demikian,	projek	yang	hendak	dibangunkan	ialah
sebuah	prototaip	“Mesin	Pengurai	 Serat	Daun	Nanas”.	 Ia	merupakan	 sebuah	mesin	 yang
boleh	membuat	 pengasingan	 pada	 serat	 daripada	 daun	 nanas	 dengan	 cara	menghimpit
daun	nanas	tersebut	secara	roda	berpusing.	Jadual	kerja	merupakan	satu	set	perancangan
yang	 akan	 dilakukan	 untuk	melaksanakan	 sesuatu	 aktiviti	 yang	 dipersembahkan	 dalam
bentuk	jadual.	Perancangan	ini	berdasarkan	pada	senarai	aktiviti	dan	tempoh	masa	yang
diperuntukkan	seperti	hari,	minggu,	bulan	dan	tahun.	Jadual	kerja	ini	membantu	kita	untuk
menjalankan	sesuatu	aktiviti	agar	tidak	tersasar	dari	perancangan	awal	yang	telah	dibuat.

102

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Foto 4.3	Para	peladang	menghadapi	masalah	untuk	melupuskan	daun	nanas	setiap
kali	selepas	buah	nanas	dipetik.

Buah nanas mempunyai
kandungan vitamin C
yang tinggi dan
amat diperlukan
untuk kesihatan
dalam membantu
menyembuhkan luka
atau cedera di samping
penyerapan zat besi ke
dalam saluran darah.

Murid	dapat:
	Menghasilkan	jadual	kerja
dalam	pembinaan	model
berfungsi	dan	prototaip.

Standard Pembelajaran
103

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Murid	dapat:
	Mengenal	pasti	penggunaan
simbol-simbol	dalam	carta
alir	kerja.

Standard Pembelajaran

(b) Penyediaan jadual kerja
	 Sebelum	menjalankan	kerja	pembinaan	mesin	pengurai	serat	daun	nanas,	perancangan	sangat

penting.	Jadual	di	bawah	menunjukkan	jadual	kerja	lengkap	bagi	membina	mesin	tersebut
yang	dirancangkan	mengikut	mingguan.

Simbol dalam Carta Alir Kerja

Jadual	kerja	yang	telah	anda	tetapkan	perlu	dipersembahkan
dalam	bentuk	carta	alir	bagi	menunjukkan	proses	dengan
lebih	jelas.	Simbol	asas	carta	alir	adalah	seperti	berikut:

Bil. Aktiviti
Minggu

1 2 3 4 5 6 7 8

1. Perbincangan	guru	dan	murid

2. Pengenalpastian	masalah

3. Penjanaan	idea

4. Mereka	bentuk	projek

5. Pembinaan	projek

6. Pengujian	projek

7. Penambahbaikan	projek

8. Pendokumentasian

9. Pembentangan	projek	dan	sesi	penilaian

Simbol grafik Penerangan

Mula	atau	tamat	proses

Proses	atau	operasi

Input	proses	atau	output

Simbol grafik Penerangan

Proses	penilaian	atau
membuat	pemilihan

A
Sambungan	ke	proses
seterusnya

Arah	aliran	proses

Jadual 4.2 Jadual	kerja	pembinaan	mesin	pengurai	serat	daun	nanas.

Jadual 4.3	Simbol	asas	carta	alir.
Murid	dapat:
	Menganalisis
carta	alir	kerja
pembinaan
model	berfungsi
dan	prototaip
yang	dirancang.

Menghasilkan
carta	alir
kerja	untuk
pembinaan
model	berfungsi
dan	prototaip
berdasarkan
idea	yang
telah	dijana.

Standard Pembelajaran Menghasilkan dan Menganalisis Carta Alir  Kerja
Pembinaan Model Berfungsi atau Prototaip

Rajah 4.1	Carta	Alir	Pembinaan	Mesin	Pengurai	Serat	Daun	Nanas.

FASA 1
(ANALISIS)

1.	 Perbincangan
dalam	kumpulan.

2.	 Rujuk	kajian	lepas
dengan	pembacaan	jurnal
dan	sebagainya.

3.	 Kaedah	pemerhatian
sangat	praktikal.

4.	 Tetapkan	sama	ada	ciptaan
baharu	atau	inovasi.

5.	 Guru	sebagai	fasilitator.

FASA 2
(PEMBANGUNAN DAN
PENGUJIAN PRODUK)

1.	 Pastikan	kemampuan	dari	segi
pengetahuan,	kelengkapan
alat	dan	mesin.

2.	 Guru	merupakan	pakar.
3.	 Gunakan	borang	khas

untuk	pengesahan	pakar
dan	pengujian.

4.	 Pengujian	dilakukan
di	makmal	atau	lokasi	sebenar.

5.	 Produk	mestilah	memenuhi
ciri-ciri	ergonomik.

6.	 Penambahbaikan	mestilah
berdasarkan	kepada	komen
dan	cadangan	pakar.

FASA 3
(PERSEMBAHAN)

1.	 Buat	kemasan	pada	produk.
2.	 Gunakan	perisian	LTK

untuk	persembahan	idea
dan	produk.

3.	 Tentukan	kos	pembangunan
produk	dan	harga	jualan.

4.	 Rujuk	format	laporan.
5.	 Laporan,	produk	dan	bahan

pembentangan	sangat	penting.

Mula

Tamat

Kajian	tinjauan/pemerhatian/
pembacaan	terhadap	masalah

Kertas	cadangan	projek

Mengenal	pasti	masalah

Persembahan	dan
pendokumentasian

Produk	siap

Penambahbaikan	produk

Pengesahan	pakar

Pembangunan	produk

Pemilihan	bahan	dan	peralatan

Pemilihan	idea
terbaik

Pengujian	awal
produk

Pengujian	akhir

Tidak

Tidak

Tidak

Ya

Ya

Ya

104

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N
Merancang dan Menyediakan Bahan atau Komponen
Sebenar Berdasarkan Idea yang Dijana

Merancang	 pembangunan	 produk	 sangat	 penting	 agar
produk	 dapat	 dilakukan	 dengan	 sempurna.	 Tujuannya
adalah	 untuk	 menghasilkan	 reka	 ciptaan	 yang	 mampu
menyelesaikan	masalah	yang	telah	dikenal	pasti.	Pemilihan
bahan	dan	alatan	hendaklah	disesuaikan	dengan	reka	bentuk
projek	yang	telah	dipilih.

Rajah 4.2	Lakaran	mesin	pengurai	serat	daun	nanas.

105

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Murid	dapat:
	Merancang	dan
menyediakan	bahan
atau	komponen	sebenar
berdasarkan	idea	yang
telah	dijana.

Standard Pembelajaran
Senarai	alatan	yang	diperlukan:

Pisau pemotong akrilik

Sesiku L

Kikir

Mesin canai

Ragum Meja

Fungsi:	Memotong
kepingan	akrilik

Fungsi:	Membuat	garisan
lurus	bersudut	tepat,
menguji	kerataan,	ketepatan
dan	kepersegian

Fungsi:	Melicinkan
permukaan	bahan	setelah
proses	pemotongan

Fungsi:	Memegang	benda
kerja	semasa	proses
pemotongan	dan	sebagainya

Fungsi:	Membuang
sisa	pemotongan	dan
melicinkan	permukaan
benda	kerja

Bil. Bahan Kuantiti

1. Bearing 4

2. Besi	L	30mm	x
38mm	x	6m 2

3. Gear 2

4. Plat	aluminium
nipis 1

5.
Besi	berongga
50mm	x	25mm
x	6mm

2

6. Berus	plastik 3

7. Motor	DC	12V 1

8. Rantai
motosikal 3

9. Roda	50mm 4

10. Bol	dan	nat 10

11. Besi	shaft 2

12. Palam	3	pin 3

13. Pengering
rambut 1

14. Suis	lampu 2

15. Cat	minyak 1

16. Plastik	akrilik 1

17. Pop	rivet
dan	skru Secukupnya

Senarai	bahan	yang	diperlukan.

Mesin kimpalan MIG

Pembaris dan pita ukur
Mesin pemotong logam

Rivet gun

Fungsi
Menyambungkan	bahan	kerja
dengan	cara	mengimpal

Fungsi
Mengukur	benda	kerja

Fungsi
Untuk	memotong
keluli	lembut

Fungsi
Mencantumkan	kepingan	aluminium

dengan	bahagian	badan

106

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N
Membina Model Berfungsi atau Prototaip
Berdasarkan Idea yang Dijana

Beberapa	 langkah	 pembinaan	 perlu	 dilakukan	 berpandukan
kepada	reka	bentuk	yang	telah	dipilih.	Sentiasa	gunakan	alatan
dan	mesin	yang	betul.	Anda	juga	dinasihatkan	untuk	memakai
peralatan	keselamatan.

Proses	mengukur	dan
menanda	pada	besi	sebelum

dibuat	pemotongan.

Membersihkan	gerigis
selepas	membuat

pemotongan	dan	kimpalan.

Membuat	penyambungan
pada	kerangka	menggunakan

mesin	kimpalan	MIG.

Proses	membuat	lubang
pada	tiang	slide	pelaras	dan

bahagian	lain.

Membuat	pemotongan
menggunakan	mesin
pemotong	logam.

Kerangka	utama	yang	telah
siap	dibersihkan.

Langkah 1

Langkah 4

Langkah 2

Langkah 5

Langkah 3

Langkah 6

107

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Murid	dapat:
	Membina	model	berfungsi
atau	prototaip	berdasarkan
idea	yang	telah	dijana.

Standard Pembelajaran
Proses	memasang	di	antara	kerangka	utama
dengan	tiang	roda	boleh	laras	dan	motor.

Kerja	mengecat	kerangka	yang	telah	siap.

Membuat	bekas	pengering	serat	daun	nanas
menggunakan	akrilik.

Kerja	memasang	plat	aluminium	pada
dinding	kerangka.

Langkah 7

Langkah 9

Langkah 8

Langkah 10

Foto 4.4 Projek	yang	telah	siap	dipasang.

108

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N
Menghasilkan Kemasan Model Berfungsi atau
Prototaip dengan Baik

Projek	 yang	 siap	 perlu	 dikemaskan	 dengan	 bahan	 untuk
kemasan	seperti	cat,	lekar,	varnis	dan	syelek	supaya	kelihatan
cantik	 dan	 tahan	 lama.	 Sebelum	melakukan	 kerja	mengecat
atau	 menyapu	 varnis,	 permukaan	 projek	 hendaklah
dibersihkan	terlebih	dahulu	daripada	sebarang	kekotoran	atau
bahagian	 yang	masih	 dalam	 keadaan	 kasar	 atau	 tajam.	 Kita
boleh	 menggunakan	 kain	 untuk	 mengelap	 dan	 kertas	 pasir
halus	untuk	melicinkan	permukaan	projek.	Mesin	canai	perlu
digunakan	untuk	membuang	bahagian-bahagian	yang	terlalu
kasar	atau	tajam.	Projek	yang	menggunakan	bahan	keluli	tahan
karat	atau	aluminium	tidak	perlu	dicat	kerana	 sifatnya	 tidak
berkarat	dan	tahan	lama.

Kemasan	akhir	yang	menggunakan	cat	boleh	dilakukan	dengan	pelbagai	cara	seperti
penggunaan	berus,	cat	semburan	tin,	mesin	penyembur	atau	penggelek.

Mengelap	menggunakan	kain.

Penyembur	cat

Penggelek

Cat	sembur

Menggunakan	kertas	pasir	halus. Menggunakan	mesin	canai
mudah	alih.

Berus	cat

Murid	dapat:
	Menghasilkan	kemasan
model	berfungsi	atau
prototaip	dengan	baik.

Standard Pembelajaran

Foto 4.5 Contoh	menghasilkan	kemasan.

Foto 4.6 Pelbagai	cara	kemasan	akhir.

109

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N
Kerja kemasan dengan cara mengecat

Mengecat	menggunakan
penyembur	cat.

Mengecat	menggunakan
berus	cat.

Mengecat	menggunakan
semburan	tin.

Mengecat	menggunakan	penggelek.

1.	 Anda	 dikehendaki	 menghasilkan	 satu	 jadual	 kerja	 yang	 lengkap	 berdasarkan	 lukisan
terperinci	yang	telah	dibuat.

2.	 Anda	dikehendaki	menghasilkan	satu	carta	alir	kerja	untuk	menghasilkan	projek	yang	telah
ditetapkan.	 Bincangkan	 bersama-sama	 guru	 dan	 lakukan	 kaedah	 sumbang	 saran.	 Lantik
seorang	ketua	untuk	mengendalikan	sesi	ini	dan	guru	sebagai	pakar	rujuk	dan	fasilitator.

3.	 Bincangkan	ciri-ciri	model	berfungsi	atau	prototaip	yang	akan	anda	hasilkan	pada	aktiviti	(2)
di	atas.	Begitu	juga	dengan	perincian	terhadap	bahan	dan	komponen	yang	akan	digunakan
berdasarkan	kepada	lukisan	produk.

4.	 Berdasarkan	kepada	projek	yang	telah	dibincangkan	bersama	rakan	dan	guru,	bina	projek
tersebut	sehingga	siap.	Tetapkan	sama	ada	ia	merupakan	model	berfungsi	atau	prototaip.

Aktiviti

110

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N
111

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Kaedah Pengujian

Terdapat	dua	kaedah	pengujian	yang	boleh	dijalankan	terhadap
projek	yang	telah	siap	dibangunkan,	iaitu	kaedah	ujian	makmal
dan	kaedah	ujian	parameter.

(b) Ujian parameter
	 Ujian	parameter	ialah	pengujian	prototaip	yang	dibuat	dalam	suasana	dan	di	tempat

yang	sebenar	bagi	menentukan	kefungsian,	kesesuaian,	keupayaan	serta	kebolehgunaan
sesuatu	produk.

4.2
Pengujian Model Berfungsi
atau Prototaip

Foto 4.8 Ujian	kekuatan.Foto 4.7 Ujian	kemuluran	bahan.

Foto 4.9	Ujian	terhadap	mesin
penghancur	daun.

Foto 4.10 Ujian	ketahanan
tangga	aluminium.

Murid	dapat:
	Menerangkan
kaedah	pengujian
iaitu	ujian	makmal
dan	ujian	parameter.

Standard Pembelajaran

(a) Ujian makmal
	 Ujian	 makmal	 dijalankan	 di	 dalam	 makmal	 atau	 bengkel	 dengan	 menggunakan

peralatan	 dan	 kelengkapan	 yang	 tertentu	 bersesuaian	 dengan	 jenis	 projek.	Antara
contoh	ujian	makmal:
Foto 4.11	Pengujian	keupayaan	mengurai	daun	nanas.

Foto 4.12 Ujian	parameter.

(a) Ujian makmal

Ujian	makmal	dijalankan	di	dalam	makmal	atau	bengkel	dengan	menguji	keupayaan
mesin	pengurai	 serat	daun	nanas	yang	 telah	 siap	dibangunkan.	Mesin	 ini	 telah	diuji
keupayaannya	untuk	menguraikan	daun	nanas	sehingga	menjadi	serat.

Kaedah	pengujian	turut	dijalankan	ke	atas	mesin	pengurai	serat	daun	nanas.	Berikut	adalah
ujian	yang	dijalankan:

(b) Ujian parameter

Ujian	 parameter	 ialah	 pengujian	 mesin	 pengurai	 serat	 daun	 nanas	 yang	 dilakukan
dalam	suasana	dan	di	tempat	yang	sebenar	untuk	menentukan	kefungsian,	kesesuaian,
keupayaan	serta	kebolehgunaannya.

112

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N
Rajah 4.3 Mesin	pengurai	serat	daun	nanas	dan	serat	daun	nanas.

Foto 4.12 Ujian	parameter.

Mesin Kemampuan Kekuatan Kelemahan
•	Mengurai	daun
nanas	dengan
sempurna.

•	 Boleh	mengurai	tiga
helai	daun	nanas
dalam	satu	masa.

•	Mengambil	masa
5	minit	untuk
menguraikan
sehelai	daun.

•	Mesra	pengguna
dan	sesiapa
sahaja	boleh
mengendalikannya.

•	 Tidak	memerlukan
tenaga	manusia
yang	ramai.

•	Mesin	ini	ringan
dan	mudah
dialihkan.

•	Menggunakan
tenaga	elektrik
yang	rendah.

•	Mudah	diselenggara
jika	ada	kerosakan.

•	 Lambat	proses
penguraiannya.

•	Motor	elektrik
menjadi	panas
apabila	beroperasi
lebih	30	minit.

•	 Bulu	berus	mudah
tertanggal	apabila
terlalu	lama
digunakan.

•	 Bunyi	bising
semasa	beroperasi.Mesin	Pengurai

Serat	Daun	Nanas

113

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Pengujian Model Berfungsi atau Prototaip

Projek	 yang	 telah	 siap	 dibangunkan	 akan	 diuji	 bagi	 tujuan
menganalisis	kebolehfungsian,	ketahanan	dan	kemampuannya
dalam	 mencapai	 objektif	 yang	 telah	 ditetapkan.	 Setiap
sesi	 pengujian	 hendaklah	 direkodkan	 untuk	 tujuan
penambahbaikan	dan	rujukan	pada	masa	akan	datang.

(a) Ujian kefungsian

Ujian	 kefungsian	 ialah	 ujian	 yang	 dijalankan	 untuk
menilai	kebolehfungsian	sesuatu	produk	yang	telah	siap
dibina	dari	segi	keupayaannya	beroperasi.

(b) Ujian kemampuan, ketahanan dan had kemampuan produk

Ujian	kemampuan	sangat	penting	bagi	menentukan	keupayaan	mesin	pengurai	serat	daun
nanas	ini	untuk	melakukan	operasinya.	Hasil	ujian	ini	dicatatkan	seperti	berikut:

Murid	dapat:
	Menguji	model
berfungsi	atau	prototaip
berdasarkan	faktor
kefungsian,	ketahanan	dan
had	kemampuan.

Menentukan	kekuatan	dan
kelemahan	model	berfungsi
atau	prototaip	berdasarkan
kefungsian,	ketahanan	dan
had	kemampuan.

Standard Pembelajaran
114

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Menilai Tahap Keselamatan

Memastikan	tahap	keselamatan	sesuatu	produk	adalah	amat
penting.	 Beberapa	 perkara	 perlu	 diambil	 kira	 untuk	 kita
menilai	tahap	keselamatan	sesuatu	produk.	Hal	ini	bertujuan
agar	tidak	membahayakan	kepada	pengguna.
	 Penilaian	 terhadap	 projek	 yang	 telah	 kita	 bangunkan
ini	mestilah	mempunyai	 instrumen	 yang	 sesuai.	 Tujuannya
supaya	setiap	kriteria	akan	dinilai	berdasarkan	kepada	 item
yang	 ditetapkan	 dan	 	 tidak	 terpesong	 daripada	 tujuan	 asal
pembinaan	produk	tersebut.
	 Berdasarkan	model	berfungsi	atau	prototaip	yang	dibina,
berikut	 adalah	 contoh	 instrumen	 penilaian	 yang	 boleh
digunakan:
(a)	 Adakah	bahan	yang	digunakan	pada	model	ini	sesuai?
(b)	 Adakah	model	ini	senang	dikendalikan?
(c)	 Adakah	model	ini	selamat	digunakan?

Bahan	yang
digunakan	sesuai

seperti	plastik,	getah
dan	bukan	bahan
mudah	pecah.

Disertakan	nombor
talian	kecemasan

seperti	pihak	bomba
dan	pengeluar.

Disertakan
dengan	manual

pengguna.

Tiada	kebocoran
elektrik/litar

pintas/jika	terkena
air.	Kalis	air.

Bahagian
yang	bergerak

dilindungi	dengan
penutup/jeriji.

Ada	pemegang
khusus	untuk

mengangkat	atau
mengalihkan	lokasi

produk.

Menggunakan
kod	warna

keselamatan.

Murid	dapat:
	Menilai	tahap	keselamatan
model	berfungsi	atau
prototaip	yang	dibina.

Standard Pembelajaran
Penambahbaikan Berdasarkan Pengujian dan
Penilaian Model Berfungsi atau Prototaip

Setelah	 menjalankan	 pengujian	 produk	 dan	 mendapat
ulasan	daripada	pakar	yang	dirujuk,	kita	perlulah	melakukan
kerja-kerja	 penambahbaikan.	 Tujuannya	 supaya	 produk
menjadi	 lebih	 baik	 dan	 sempurna	 dari	 segi	 kefungsian	 dan
kemampuannya	 melakukan	 operasi	 yang	 telah	 ditetapkan.
Beberapa	perkara	 utama	 yang	perlu	 diambil	 tindakan	untuk
kerja	penambahbaikan	ialah:

Bentuk Asal Penambahbaikan

(a)	 Menambah	atau	menggantikan	komponen	yang	rosak	atau	tidak	bersesuaian.
(b)	 Membuat	pengubahsuaian	pada	bahagian	tertentu	supaya	lebih	mantap	dan	efisien.
(c)	 Menambah	baik	kemasan	seperti	susunan	komponen,	warna	dan	grafik	yang	digunakan.
(d)	 Mengubah	reka	bentuk	untuk	disesuaikan	dengan	fungsinya.
(e)	 Memberi	perhatian	kepada	faktor	ergonomik	untuk	keselesaan	pengguna.
(f)	 Memberi	perhatian	kepada	ciri-ciri	keselamatan	yang	ada	pada	produk.

1.	 Anda	dikehendaki	melaksanakan	ujian	makmal	dan	ujian	parameter	terhadap	projek	yang
telah	dihasilkan.

2.	 Anda	dikehendaki	menyediakan	laporan	ujian	makmal	dan	ujian	parameter	tersebut	secara
berkumpulan.

3.	 Anda	 dikehendaki	membentangkan	 hasil	 projek	 yang	 telah	 siap	 dan	 bincangkan	 tentang
kekuatan	dan	kelemahannya	di	dalam	kelas.

Aktiviti

115

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Rajah 4.4 Contoh	penambahbaikan.

Murid	dapat:
	Mencadangkan
penambahbaikan
berdasarkan	pengujian
dan	penilaian	model
berfungsi	atau	prototaip.

Standard Pembelajaran
Tujuan
Penambahbaikan

Projek

Penambahan	atau
penggantian	komponen	yang

lebih	bersesuaian

Mengubah	reka	bentuk
untuk	disesuaikan
dengan	fungsinya

Pengubahsuaian	supaya
mantap	dan	efisien

Memenuhi	faktor	ergonomik

Fokus Pengujian

•	 Kefungsian
•	 Ketahanan
•	 Had	kemampuan

Tujuan Pengujian

•	 Menentukan
kelemahan	dan
kekuatan

Hasil Akhir

•	 Penambahbaikan
projek

Konsep
Pengujian Projek

Kaedah Pengujian
Projek

RUMUSAN

• Di	dalam	makmal

Ujian Makmal

• Di	lokasi/situasi	sebenar
Ujian Parameter

Menambah	baik	ciri-ciri
keselamatan

Menambah	baik	kemasan

116

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I
D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N

Jadual Kerja
Jadual	kerja	bertujuan	untuk
membantu	kita	melaksanakan
kerja	pembinaan	produk
mengikut	masa	yang	ditetapkan.

Carta Alir
Carta	alir	merupakan	proses
kerja	yang	perlu	dipatuhi	dalam
melaksanakan	pembinaan
produk.

Ciri-ciri
Model

Berfungsi

Tidak	mengikut	saiz	sebenar
atau	skala

Berfungsi	sebahagian	sahaja

Tidak	menggunakan	bahan
sebenar	sepenuhnya

Ciri-ciri
Prototaip

Saiz	sebenar

Berfungsi	sepenuhnya

Menggunakan	bahan	sebenar
1.	 Nyatakan	dua	ciri	model	berfungsi	dan	dua	ciri	prototaip.

2.	 Namakan	simbol	asas	carta	alir	di	bawah.

Simbol grafik Penerangan

A

3.	 Nyatakan	dua	kaedah	pengujian	projek.

4.	 Apakah	tujuan	utama	melakukan	pengujian	terhadap	projek?

5.	 Berikan	empat	ciri	keselamatan	yang	perlu	ada	pada	sesebuah	produk.

6.	 Berikan	empat	tujuan	penambahbaikan	dilakukan	terhadap	sesuatu	projek.

7.	 Hasilkan	satu	produk	ringkas	dan	tunjukkan	carta	alir	kerja	pembinaannya	dengan
menggunakan	semua	simbol	grafik	yang	telah	anda	pelajari.

LATIHAN

117

4

M
O
D
E
L

B
E
R
F
U
N
G
S
I

D
A
N

P
R
O
T
O
T
A
I
P

P
E
M
B
I
N
A
A
N

D
A
N

P
E
N
G
U
J
I
A
N
PENJENAMAAN PRODUKBAB

118

•	 Klasifikasi	Produk
•	 Jenama	Produk
•	 Logo	Produk
•	 Slogan	Produk

STANDARD KANDUNGAN
119
5

120

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Produk	 merupakan	 barangan,	 perkhidmatan	 dan	 sebagainya
yang	dihasilkan	dan	dipasarkan	bukan	sahaja	dapat	memenuhi
keperluan	 pengguna,	 tetapi	 dapat	 memberikan	 kebaikan
kepada	mereka.
	 Terdapat	pelbagai	jenis	produk	untuk	pengguna	di	pasaran.
Oleh	itu	setiap	jenis	produk	memerlukan	pengguna,	keperluan
dan	 strategi	 pemasaran	 yang	 berbeza.	 Secara	 asasnya,	 produk
boleh	diklasifikasikan	kepada	dua	iaitu:

(a) Produk Pengguna
	 Produk	 pengguna	 ialah	 barangan	 dan	 perkhidmatan	 khusus	 untuk	 kegunaan	 pengguna

dalam	memenuhi	keperluan	peribadi,	keluarga	atau	keperluan	rumah	seperti	mesin	kira,
perkhidmatan	telefon,	pembersih	vakum	dan	sebagainya.

Produk	pengguna	boleh	dikategorikan	kepada	tiga	jenis	seperti	yang	ditunjukkan	dalam
rajah	di	bawah.

5.1 Klasifikasi Produk
Murid	dapat:

Menerangkan	dua
klasifikasi	produk	iaitu
produk	pengguna	dan
produk	industri.
	Mengkategorikan
produk	pengguna	dan
produk	industri.

Standard Pembelajaran

Produk
Industri

Produk
Pengguna

Barangan

Perkhidmatan

PRODUK

Rajah 5.1	Klasifikasi	produk.

Rajah 5.2	Kategori	produk	pengguna.

Kategori
Produk

Pengguna

Barangan	Keperluan	Asas

Barangan	Beli-belah

Barangan	Istimewa
5

121

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Jadual 5.1	Produk	pengguna.

Kategori

Barangan Keperluan
Asas Barangan Beli-belah Barangan Istimewa

Disiplin

Barangan	yang
biasanya	dibeli
tanpa	perlu	apa-apa
pertimbangan

Barangan	yang
dibeli	berasaskan
perbandingan	dari
segi	kesesuaian,	kualiti,
harga	dan	gaya

Barangan	yang
ada	ciri	unik	dan
berjenama

Contoh Beras,	susu,	gula,
ubat	gigi	dan	sabun

Pakaian,	beg,	kasut,
perabot

Mesin	pencetak,
motosikal,	komputer

Kos Seunit Murah Mampu	milik Biasanya	mahal

Kekerapan
Pembelian Kerap Berkala Jarang

Pengagihan
Pelbagai-	runcit,
atas	talian,	personal
shopper

Saluran	tertentu-pasar
raya,	premis	khusus,
atas	talian

Terhad-	vendor/
pembekal

Usaha Membeli Minimum Sederhana Maksimum

Rajah 5.3	Kategori	produk	industri.

(b)	 Produk Industri
	 Produk	 industri	 merupakan	 barangan	 yang	 digunakan	 untuk	 kegunaan	 barangan	 dan

perkhidmatan	lain.	Antara	contoh	produk	industri	ialah	jentera	berat,	bahan	mentah	dan
mesin	pengira	tunai.	Pengguna	produk	industri	ini	terdiri	daripada	pengeluar,	pemborong,
peruncit	dan	organisasi	seperti	badan	kerajaan	dan	swasta.

Produk	industri	boleh	dikategorikan	kepada	lima	jenis	seperti	yang	ditunjukkan	dalam
rajah	di	bawah.

Kategori
Produk
Industri

Bahan
Komponen

Pemasangan

Peralatan
Aksesori

Bekalan

Bahan
Mentah
5

122

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Jadual 5.2 Jadual	produk	industri.

Kategori

Pemasangan Peralatan
Aksesori Bahan Mentah Bahan

Komponen Bekalan

Deskripsi

Harta	modal
yang	boleh
dibelanjakan,
dikurangkan
dan	ada
susut	nilai
setelah	lama
digunakan.	Ia
juga	bukan
produk	akhir

Peralatan	yang
mempunyai
jangka	hayat
yang	pendek
juga	bukan
produk	akhir

Bahan	yang
diproses
mengikut
keperluan
seperti	untuk
keselamatan,
kemudahan
dan	ekonomik.
Ia	merupakan
sebahagian
produk	akhir

Barangan
siap	atau
hampir
siap	dan
memerlukan
pemasangan
atau	proses
minor
sebelum
menjadi
produk	akhir

Barangan
bukan
produk	tetapi
digunakan
dalam
pembuatan

Contoh Mesin
di	kilang-kilang

Kamera	pada
telefon	bimbit

Minyak
kelapa	sawit,
kayu	balak,
getah

Motor,	bateri,
wayar,	tekstil

Bahan
pembaikan,
mentol,	nat
dan	bolt,	skru,
gris,	kertas

Kos Seunit Tinggi Sederhana

Bergantung
kepada	kuantiti,
biasanya
harga	tinggi

Sederhana Rendah

Frekuensi
Pembelian Jarang Tidak	kerap Kerap Selalu Selalu

Keputusan
Pembelian

Lebih
pertimbangan

Membuat
pertimbangan
wajar

Sedikit
pertimbangan
tetapi	ada
kontrak
yang	lama

Memerlukan
kemahiran
kejuruteraan

Memerlukan
sedikit
pertimbangan
kecuali	jika
ada	kontrak

1.		 Anda	dikehendaki	menghasilkan	buku	skrap	mengenai	klasifikasi	produk.
2.		 Anda	dikehendaki	mengadakan	aktiviti	mengkategorikan	produk-produk	yang

disediakan	guru.

Aktiviti
5

123

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Murid	dapat:
	 Mengenal	pasti	jenis
reka	bentuk	jenama	iaitu
bentuk	nama	(brand
name),	bentuk	cap
(brand mark),	bentuk
cap	dagangan	berciri
perseorangan	(trade
character)	dan	bentuk
cap	dagangan	®.

Standard Pembelajaran

Jenama	 ialah	 nama,	 terma,	 imej,	 identiti	 atau	 representasi
sesuatu	 produk	 bertujuan	 untuk	 mudah	 dikenal	 pasti	 dan
dikenali	 oleh	 pengguna.	 Jenama	 boleh	 direka	 bentuk	 dan
dipaparkan	 dalam	 bentuk	 tanda,	 simbol,	 perkataan,	 muka
taip,	logo	atau	logo	taip.

Jenis-jenis
Reka Bentuk Jenama

(a) Jenama bentuk nama (brand name)
	 Jenama	ini	menggunakan	perkataan,	huruf	(nombor),

sekumpulan	perkataan	atau	perkataan-perkataan
(nombor-nombor)	yang	boleh	disebut.

(b) Jenama bentuk cap (brand mark)
	 Jenama	ini	menggunakan	simbol,	reka	bentuk	atau

pewarnaan	atau	reka	bentuk	huruf	tersendiri.

(c) Jenama bentuk cap dagangan berciri perseorangan
(trade character)

Jenama	ini	menonjolkan	orang	perseorangan	yang
mempelopori	penemuan	perdagangan	itu.

(d) Jenama bentuk cap dagangan	  (trade mark)
	 Jenama	ini	boleh	menyerupai	jenama	bentuk	nama,

jenama	bentuk	cap	atau	jenama	bentuk	cap	dagangan
berciri	perseorangan	yang	telah	dilindungi	secara
undang-undang.	Apabila	jenama	ini	digunakan,	cap
dagangan	itu	akan	mempunyai	simbol	 .

5.2 Jenama Produk

Bentuk	nama
(brand name)

Bentuk	cap
(brand mark)

Bentuk	cap
dagangan
(trade mark)

Bentuk	cap
dagangan	berciri
perseorangan

(trade
character)
5

124

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Ciri-ciri Pemilihan Jenama

Antara	 ciri-ciri	 pemilihan	 jenama
yang	baik	ialah:

Ciri-ciri
Pemilihan

Jenama

Disukai

Sesuai

Jenama	yang	dicipta
selalunya	memiliki	elemen
keunikan	yang	tersendiri.
Secara	tidak	langsung
ia	akan	menyebabkan
pelanggan	tertarik	dan

menyukai	sesuatu	jenama
tersebut. Jenama	yang	dihasilkan

mestilah	menepati	konsep
syarikat	dan	ia	juga

harus	bertepatan	dengan
produk	atau	perkhidmatan

yang	bakal	dikeluar
atau	ditawarkan.

Pendek dan ringkas

Senang disebut

Setiap	jenama	yang	baik
mesti	memiliki	jenis

muka	taip	yang	senang
dibaca	dan	mudah

difahami	oleh	pengguna
serta	mempunyai	tulisan

yang	ringkas.

Jenama	yang	baik	perlu
mudah	disebut	serta

difahami	maksudnya	dan
pengguna	tahu	apakah

produk	yang	dikeluarkan
oleh	sesebuah	syarikat.

Tiada unsur
yang negatif

Bermakna

Jenama	yang	baik
selalunya	mempunyai
nilai-nilai	yang	positif.
Ini	termasuk	dari	segi

muka	taipnya	dan
maksud	jenama	itu

sendiri.

Jenama	yang	direka
mestilah	mempunyai
maksud	di	sebaliknya.
Jenama	tersebut	juga

perlu	mempunyai	nilai
reka	bentuk	yang	tinggi
dan	menepati	cita	rasa

sesebuah	syarikat.

Mudah dikenali
dan diingati

Setiap	maksud	tulisan	atau
patah	perkataan	jenama
tersebut	akan	mudah

disebut	dan	diingati	oleh
pengguna	pada	bila-bila

masa	sahaja.

Murid	dapat:
	 Menilai	ciri-ciri
pemilihan	jenama	yang
baik	bagi	produk.

Standard Pembelajaran
5

125

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Menghasilkan Jenama Produk yang Baik

Kekuatan	sesuatu	produk	bergantung	kepada	kekuatan	jenama
produk	 itu	 sendiri.	 Jenama	 ini	 juga	 boleh	 digabungjalinkan
dengan	 persembahan	 sesuatu	 pembungkusan	 produk	 yang
dikeluarkan.	 Selain	dapat	menarik	perhatian	 ramai	pengguna,
penjenamaan	juga	dapat	menggambarkan	nilai	sesuatu	produk
dari	segi	harga	dan	juga	akan	membuat	pengguna	setia	terhadap
produk	tersebut.
	 Pendekatan	atau	pemilihan	jenama	sesuatu	produk	yang	baik
boleh	menggunakan	strategi	seperti	berikut:

Jenama	individu	digunakan
sekiranya	pengeluar
mempunyai	keluaran	yang
berbeza	serta	berlainan
dari	segi	kegunaan	dan
prestasi.	Sebagai	contoh,
Syarikat	Delima	Oil	Products
Sdn.	Bhd.	meletakkan
beberapa	jenama	kepada
marjerin	keluarannya
seperti	Adela	dan	Pelangi.

Jenama	keluarga	dikenali
apabila	sesuatu	produk
yang	berbeza	dipasarkan
di	bawah	satu	jenama.
Sebagai	contoh,	Syarikat
Ramly	Food	Processing
menggunakan	jenama
Ramly	untuk	semua
produk	keluarannya
seperti	daging	burger,	roti
burger,	sosej,	nuget	dan
filet	ikan.

Jenama	kombinasi	ialah
jenama	yang	menggabungkan
jenama	individu	dan	jenama
keluarga	bagi	mengaitkan
nama	dagangan	syarikat
dengan	imej-imej	tertentu.
Sebagai	contoh,	Perusahaan
Otomobil	Nasional	Sdn.
Bhd.	menggunakan	jenama
PROTON	dan	digabungkan
dengan	jenama	lain	bagi
kereta-kereta	keluarannya
seperti	Proton	Perdana,
Proton	Exora,	Proton	Preve
dan	Proton	Saga.

1.		 Anda	dikehendaki	menghasilkan	jenama	produk	dan	mengadakan	sesi
perbincangan	mengenainya.

Jenama

Jenama Pengeluar

Jenama Individu Jenama Keluarga Jenama Kombinasi

Murid	dapat:
	 Menghasilkan	jenama
produk	yang	baik.

Standard Pembelajaran

Aktiviti
(b) Logo Simbol
	 Logo	simbol	menyamai	dengan	logo	representasi.

Logo	ini	menggunakan	simbol	imej	untuk
menerangkan	sesuatu	kumpulan	atau	tanda	sukan,
amaran	dan	maklumat.

5

126

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Logo	 ialah	 tanda	 keterampilan	 untuk	 sesebuah	 syarikat,
produk,	 perkhidmatan	 atau	 sekumpulan	 produk	 atau
perkhidmatan	daripada	sumber	sama.	Logo	ialah	sesuatu	yang
unik	kepada	sesebuah	syarikat,	ia	mewakili	dan	boleh	dikawal
secara	 sah	 sebagai	 tanda	 perdagangan,	 nama	 perdagangan
atau	tanda	pendaftaran.

Jenis-jenis Logo
Logo	merupakan	suatu	gubahan	berbentuk	grafik	yang	ringkas,	dipermudahkan	daripada	bentuk
atau	rupa	asal.	Terdapat	pelbagai	jenis	logo	iaitu:

(a) Logo Huruf
	 Logo	huruf	digubah	daripada	huruf	atau	muka	taip

untuk	menghasilkan	imej	logo.	Ada	yang	digubah	dari
perkataan	dan	juga	singkatan	perkataan	(initial).

(c) Logo Representasi atau Kombinasi
	 Dalam	Bahasa	Inggeris,	logo	ini	dikenali	sebagai	Pictorid

Logos atau	Pictogram.	Reka	bentuk	logo	ini	berdasarkan
objek	buatan	manusia	atau	alam	semula	jadi.	Ada	logo
yang	digubah	hanya	menggunakan	imej.	Terdapat	juga
logo	yang	menggabungkan	dua	bentuk,	sama	ada	logo
huruf,	simbol	atau	representasi.

5.3 Logo ProdukMurid	dapat:
	 Menentukan	jenis-jenis
logo	produk	iaitu	logo
huruf,	logo	simbol
dan	logo	representasi
atau	kombinasi.

Standard Pembelajaran

KITAR SEMULA
Murid	dapat:
	 Menilai	ciri-ciri	logo
yang	baik.

Standard Pembelajaran

5

127

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Ciri-ciri Logo

Ciri-ciri	logo	yang	baik	adalah	seperti	berikut:

Tiada	unsur	negatif

Ringkas

Muka	taip	yang	sesuai Asli

Tidak	terlalu	abstrak Unik

Kesesuaian	produk
dan	pengguna

Mudah	diingati

Bertahan	lama

Bermakna

Ciri-ciri logo
yang baik
Dari	segi	bentuk	tulisan	dan	perkataan	logo	itu	sendiri.

Ringkas

Bergantung	kepada	karakter	jenis-jenis	tulisan.

Unik

Hasil	ciptaan	sendiri	oleh	individu	atau	sesebuah	organisasi.

Asli

Karakter	bentuk	tulisan	yang	ringkas,	mudah	diingati	oleh	pengguna.

Mudah diingati

Logo-logo	ringkas,	menarik	serta	elegan	selalunya	bertahan	lama.

Bertahan lama

Kebanyakan	logo	mempunyai	maksud	tersirat	dan	tersurat	yang
mewakili	maksud	atau	makna	tersendiri.

Bermakna

Logo	yang	ringkas	dan	baik	selalunya	mempunyai	bentuk	yang	senang	difahami
dan	tidak	abstrak	serta	serabut.

Tidak terlalu abstrak

Logo	yang	baik	membawa	makna	serta	tulisan	yang	positif	yang	hanya	berkaitan
dengan	produk	itu	sendiri.

Tiada unsur negatif

Logo	yang	ringkas	memiliki	muka	taip	yang	ringkas.

Muka taip yang sesuai

Logo	sebegini	selalunya	ia	seiring	dengan	hasil	produk	dan	kepenggunaannya	dari
segi	muka	taip,	bentuk	tulisan	dan	makna	logo	itu	sendiri.

Kesesuaian produk dan Pengguna

5

128

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

1.		 Bina	satu	logo	baharu	dan	analisis	logo	tersebut	berdasarkan	ciri-ciri	logo	yang	baik.

Aktiviti
Murid	dapat:
	 Menghasilkan	logo
yang	sesuai	untuk
produk	yang	dibina.

Standard Pembelajaran

5

129

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

• A
RO

M
A

L
AZAT •

Menghasilkan Logo yang Sesuai

Logo	merupakan	rekaan	grafik	yang	telah	diringkaskan	dengan
tujuan	 untuk	 memperkenalkan	 imej	 sesuatu	 pertubuhan,
syarikat	atau	organisasi.	Bagi	sesebuah	syarikat	perniagaan,	logo
merupakan	tanda	perniagaan	(trademark).	Oleh	yang	demikian
untuk	menghasilkan	sesuatu	logo	hendaklah	mematuhi	sifat	logo
seperti	berikut.

1.		 Anda	dikehendaki	menghasilkan	logo	produk	dan	mengadakan	sesi
perbincangan	mengenainya.

KATERING

KATERING
AROMA LAZAT

ImejRupaHuruf	Serif

Aktiviti
5

130

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

Jenis-jenis Slogan

(a) Slogan Bentuk Hard Sell
	 Slogan	digunakan	pada	barangan	atau	perkhidmatan	yang	pengguna	gunakan	setiap	hari

dan	dibeli	pada	harga	yang	rendah	seperti	barangan	dapur	dan	kecantikan.	Kebiasaannya
slogan	 jenis	 ini	 menyatakan	 satu	 keistimewaan	 yang	 signifikan	 terhadap	 produk	 atau
perkhidmatan	 yang	 diiklankan.	 Contohnya	 slogan	 bagi	 produk	 pencuci	“Harum	Bersih”
ialah	“Lebih	 bersih,	 lebih	 harum”.	 Slogan	 ini	 bertujuan	 untuk	mempengaruhi	 pengguna
untuk	membeli	produk	atau	perkhidmatan	tersebut.

(b) Slogan Bentuk Institusi (Institutional Slogan)
	 Slogan	 yang	membentuk	 imej	 yang	kuat	 terhadap	 sesuatu	 institusi.	Kebanyakan	 syarikat

mengekalkan	slogan	yang	dicipta	pada	setiap	iklan	yang	dikeluarkan.	Contohnya,	“Mudah,
tepat	dan	efektif ”.

Slogan	merupakan	unsur	penting	dalam	strategi	pemasaran
dan	pengiklanan.	Slogan	ialah	ringkasan	faedah	yang	terdapat
pada	sesuatu	produk	atau	perkhidmatan	itu	dalam	ayat	atau
ungkapan	 yang	 terdiri	 daripada	 sejumlah	 perkataan	 yang
pendek	 dan	 ringkas	 supaya	 mudah	 diingati.	 Slogan	 akan
dapat	menarik	serta	mempengaruhi	minat	pengguna	untuk
membeli	barangan	tersebut.

Antara	tujuan	mewujudkan	slogan	bagi	sesuatu	produk	ialah:
(a)	 Penyambung	kepada	sesuatu	kempen	pemasaran.
(b)	 Sebagai	ringkasan	tema	atau	idea	yang	hendak

dikaitkan	dengan	keluaran.

Ciri-ciri
Slogan

Ringkas

Bahasa yang mudah

Senang difahami

5.4 Slogan Produk
Murid	dapat:

Menerangkan	jenis
dan	ciri	slogan	dalam
menghasilkan	slogan
sesuai	untuk	produk.
	Menghasilkan	slogan	yang
sesuai	untuk	produk	yang
dibina	berdasarkan	kepada
jenis	slogan	dan	ciri.

Standard Pembelajaran
5

131

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K1.		 Anda	dikehendaki	menghasilkan	logo	produk	dan	mengadakan	sesi

perbincangan	mengenainya.

2.		 Anda	dikehendaki	menghasilkan	satu	slogan	yang	menarik	berkaitan	dengan
produk	keluaran	syarikat	anda	sendiri.

Menghasilkan Slogan yang Sesuai

Slogan	 yang	 baik	 selalunya	 dihasilkan	 berdasarkan	 falsafah	 korporat	 sesebuah	 syarikat.
Slogan	ini	seharusnya	mudah	difahami,	ringkas,	pendek	dan	padat	akan	pengertiannya	serta
dapat	 mempengaruhi	 pengguna	 untuk	 memperoleh	 sesuatu	 produk	 atau	 perkhidmatan
yang	dipasarkan.	Slogan	dapat	membentuk	imej	atau	personaliti	produk	serta	perkhidmatan
sesuatu	syarikat.
	 Slogan	juga	sepertimana	jenama	dan	logo	perlu	didaftarkan	supaya	mendapat	perlindungan
harta	intelek	di	bawah	cap	dagangan	(trade-mark	™).	Antara	contoh	slogan	adalah	seperti:

Aktiviti
5

132

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

RUMUSAN

Muka	taip
yang	sesuai

Kesesuaian	produk
dan	pengguna

Ringkas AsliUnik

Tidak	terlalu
abstrak

Tiada	unsur
negatif

Mudah
diingati

Bermakna

Bertahan
lama

Ciri-ciri Logo
yang Baik

Ringkas
Bahasa	yang

mudah Senang	difahami

Ciri-ciri
Slogan

-	Barangan	Keperluan	Asas
-	Barangan	Istimewa
-	Barangan	Beli-belah

-	Pemasangan
-	Peralatan	Aksesori
-	Bahan	Mentah

-	Bahan	Komponen
-	Bekalan

Produk
Pengguna

Produk
Industri

Klasifikasi
Produk

Bentuk	Nama
(Brand Name)

Bentuk	Cap
(Brand Mark)

Bentuk	Cap	Dagangan	Berciri
Perseorangan	(Trade Character)

Bentuk	Cap	Dagangan
(Trade Mark)

Reka Bentuk
Jenama

Pendek	dan
ringkas Disukai

Senang
disebut

Mudah	dikenali
dan	diingati

Ciri-ciri Pemilihan
Jenama

Logo
Huruf

Logo
Simbol

Logo	Representasi
atau	Kombinasi

Logo
Produk

Slogan	bentuk	institusi
(Institutional slogan)

Jenis-jenis
Slogan

Slogan	bentuk
Hard sell

Bermakna
Tidak	mempunyai

unsur	negatifSesuai
5

133

P
E
N
J
E
N
A
M
A
A
N

P
R
O
D
U
K

LATIHAN
1.	 Berikan	tiga	contoh	barangan	keperluan	harian.

2.	 Nyatakan	jenis	reka	bentuk	jenama	di	bawah.

3.	 Nyatakan	jenis	logo	produk	dan	perkhidmatan	di	bawah.

4.	 	Nyatakan	jenis	slogan	produk	dan	perkhidmatan.

5.	 Anda	dikehendaki	untuk	mencipta	satu	logo	representasi	yang	mewakili	syarikat	milik
anda	sendiri.
PEMASARAN PRODUKBAB

134

•	 Pemasaran	Produk
STANDARD KANDUNGAN
135
6

136

P
E
M
A
S
A
R
A
N
P
R
O
D
U
K

Pemasaran	merupakan	 suatu	 proses	 untuk	 merancang	 dan
melaksanakan	 konsep,	meletakkan	 harga,	mempromosi	 dan
mengedarkan	produk,	idea	dan	perkhidmatan	untuk	aktiviti
pertukaran	 bagi	 memenuhi	 objektif	 individu	 atau	 syarikat.
Pemasaran	memainkan	peranan	yang	penting	untuk	mencapai
matlamat	dan	objektif	syarikat	dalam	bidang	keusahawanan.

Foto 6.1 Produk	dan	harga	jualan.

Penentuan Harga Produk
Harga	 merupakan	 sejumlah	 wang	 yang	 ditetapkan	 untuk
sesuatu	barangan	atau	perkhidmatan	yang	diberikan.	Individu
atau	syarikat	perlu	melaksanakan	kajian	yang	terperinci	dalam
penentuan	harga	produk.	Kepentingan	dalam	penentuan	harga
produk	adalah	seperti	berikut:

(a) Kemandirian untuk terus beroperasi
	 Syarikat	 sanggup	 meletakkan	 harga	 yang	 lebih	 rendah	 daripada	 pesaing	 supaya	 dapat

memberi	 kelebihan	 dalam	 pemasaran	 produk	 seterusnya	 menguasai	 pasaran.	 Hasilnya
syarikat	akan	dapat	menampung	kos	operasi	dan	boleh	beroperasi.

(b) Memaksimumkan keuntungan
	 Harga	yang	diputuskan	sewajarnya	dapat	memaksimumkan	keuntungan.	Biasanya	diletakkan

pada	harga	yang	tinggi	di	mana	anggaran	terhadap	permintaan	telah	diambil	kira.

(c) Menguasai syer pasaran
	 Jualan	yang	tinggi	membolehkan	syarikat	menguasai	syer	pasaran.	Strategi	 ini	digunakan

oleh	individu	atau	syarikat	dengan	meletakkan	harga	yang	rendah	untuk	mendapatkan	syer
pasaran	yang	tinggi.

(d) Kualiti produk
	 Kualiti	produk	yang	dihasilkan	juga	memainkan	peranan	dalam	penentuan	harga.	Kualiti

produk	 yang	 berkualiti	 tinggi	 memerlukan	 syarikat	 mengeluarkan	 kos	 yang	 tinggi	 bagi
memenuhi	kos	bahan	atau	kajian.	Oleh	itu,	syarikat	perlu	menetapkan	harga	yang	tinggi.

(e) Pulangan pelaburan
	 Syarikat	 perlu	 meletakkan	 harga	 dengan	 mengambil	 kira	 usaha	 untuk	 mendapatkan

keuntungan	dan	pulangan	pelaburan	yang	diharapkan.

6.1 Pemasaran Produk

Strategi 4P ialah
strategi pemasaran untuk
meningkatkan jualan:
1. Produk (Product)
2. Perletakan harga (Price)
3. Pengedaran (Place)
4. Promosi (Promotion)

Murid	dapat:
	Menerangkan	objektif
penentuan	harga	produk.

Standard Pembelajaran
6

137

P
E
M
A
S
A
R
A
N

P
R
O
D
U
K

Rajah 6.1 Jenis-jenis	pengeluaran.

Penentuan Kos Pengeluaran bagi Sesuatu Produk

Dalam	 menentukan	 harga,	 kuantiti	 pengeluaran	 sama	 ada
dalam	kuantiti	yang	kecil	 (runcit)	atau	kuantiti	yang	banyak
(pukal/borong)	 perlu	 dipertimbangkan.	 Penentuan	 harga
dibuat	 selepas	 mengetahui	 kos	 pengeluaran,	 iaitu	 semua
perbelanjaan	 yang	 digunakan	 dalam	 menghasilkan	 produk
berkenaan.	Kos	pengeluaran	terdiri	daripada	dua	jenis	iaitu	kos
tetap	dan	kos	berubah.

Kos Tetap

Kos Berubah

Kos	Purata	=		Jumlah	Kos	Pengeluaran	dalam	Kuantiti	Tertentu
	 	 	 	 												_______________________________________
	 	 	 	 	 																										Kuantiti	Produk

Contoh pengiraan kos pengeluaran

Kos	Tetap	 =	Kos	Sewa	Mesin	Cetak	(dalam	seminggu)
																 =	RM6.00	×	1	Minggu
	 				 =	RM6.00

Kos	Berubah	 =	Kos	Bahan	+	Kos	Upah+	Kos	Elektrik	+	Kos	Air
																								 =	RM56.00	+	RM6.00	+	RM3.00	+	RM1.00
																										 =	RM66.00

Kos	Pengeluaran	=	Kos	Tetap	+	Kos	Berubah
	 	 =	RM6.00				+	RM66.00
	 	 =	RM72.00

Kos	Pengeluaran	=	Kos	Tetap	+	Kos	Berubah

Kos
Pengeluaran

Kos	yang	tidak	berubah
(dalam	satu	tempoh	tertentu)

walaupun	bilangan	penghasilan
produk	berubah.

Contoh:	mesin,	sewa
bangunan,	tanah	dan	lain-lain.

Kos	yang	berubah	mengikut
kuantiti	penghasilan	produk.

Contoh:	elektrik,	air,	upah,
bahan	mentah	dan	lain-lain.

Murid	dapat:
	 Menentukan	kos
pengeluaran	bagi
sesuatu	produk.

Standard Pembelajaran
6

138

P
E
M
A
S
A
R
A
N
P
R
O
D
U
K

Murid	dapat:
	Menentukan	harga	jualan
produk	berdasarkan
(i)	 peratus	margin

keuntungan	dan
(ii)	harga	jualan	lebih

tinggi	daripada
kos	pembinaan
(mark-up price).

Standard Pembelajaran Penentuan Harga Jualan Produk

Dalam	menentukan	harga	jualan,	beberapa	faktor	perlu	diambil
kira.	Pertimbangan	ini	perlu	dilakukan	agar	harga	yang	paling
bertepatan	dapat	dikenakan	pada	sesuatu	produk.

Rajah 6.2 Faktor-faktor	dalam	menentukan	harga	jualan.

Faktor-faktor
dalam Menentukan

Harga Jualan

Saluran
agihan

Golongan
pengguna

Kos
Permintaan

dan
penawaran

Persaingan

Ciri-ciri
produk

Objektif
syarikat

Dasar
kerajaan

Akta Kawalan Harga dan Anti Pencatutan 2010 kini diguna bagi menggantikan Akta Kawalan
Harga 1946. Akta ini digubal bagi mewujudkan sebuah mekanisma menghalang dan melarang
peniaga menaikkan harga barang tanpa sebab dan mengaut keuntungan berlebihan. Melalui akta
ini pihak Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan (KPDNKK) boleh
mengenakan tindakan terhadap peniaga yang mengaut keuntungan secara berlebihan.
6

139

P
E
M
A
S
A
R
A
N

P
R
O
D
U
K

01 Golongan pengguna

Pengeluar	perlu	menyesuaikan	harga	berasaskan	kepada	tiga	golongan	pengguna	iaitu
golongan	atasan,	pertengahan	dan	bawahan.

02 Kos

Pengeluar	 perlu	mendapatkan	 semula	 kosnya	 sebelum	memikirkan	 tentang	memperoleh
keuntungan.	 Kos	 pengeluaran	 seperti	 bahan	 mentah,	 buruh,	 sewa	 dan	 lain-lain
akan	 menentukan	 harga	 sesuatu	 produk.	 Kebanyakan	 syarikat	 akan	 berusaha	 untuk
meminimumkan	kos	agar	harga	jualan	pada	tahap	mampu	milik.

03 Dasar kerajaan

Kerajaan	boleh	membuat	penetapan	harga	melalui	dasar,	 akta	dan	peraturan	 tertentu
dalam	negara.	Harga	barangan	kawalan	seperti	petrol,	gula,	beras,	simen	dan	lain-lain
ditentukan	oleh	kerajaan.

04 Saluran agihan

Orang	tengah	yang	terlibat	dalam	pemasaran	barangan	adalah	seperti	agen,	pemborong	dan
peruncit.	Jenis	barangan	boleh	mempengaruhi	saluran	agihan	yang	dipilih	dan	pada	masa
yang	sama	boleh	mempengaruhi	harga	barangan	tersebut.

06 Objektif syarikat

Sesebuah	 syarikat	 mempunyai	 objektif	 perniagaan	 yang	 tertentu.	 Jika	 syarikat	 ingin
menghasilkan	keluaran	berkualiti	 di	 pasaran,	maka	harga	 yang	 tinggi	 diletakkan	untuk
menampung	kos	penyelidikan	dan	pembangunan.	Akan	tetapi	jika	objektif	syarikat	untuk
meneruskan	operasi,		peletakan	harga	rendah	akan	dibuat	untuk	meningkatkan	permintaan.

07 Ciri-ciri produk

Merujuk	kepada	produk	mudah	beli,	beli-belah	atau	istimewa.	Produk	mudah	beli	biasanya
harga	 yang	 rendah.	 Produk	 istimewa,	 harga	 yang	 lebih	 tinggi.	 Selain	 itu,	 ciri-ciri	 pada
produk	seperti	kualiti,	ketahanan,	pembungkusan,	kitaran	hayat	produk	dan	lain-lain.

08 Permintaan dan penawaran

Peletakan	 harga	 bergantung	 kepada	 jenis	 pasaran.	 Dalam	 persaingan	 sempurna,	 harga
ditentukan	oleh	pasaran	manakala	bagi	pasaran	monopoli	penjual	menentukan	harga.

05 Persaingan

Keputusan	penentuan	harga	juga	bergantung	kepada	harga	yang	ditawarkan	pesaing	serta
kemungkinan	tindak	balas	pesaing	terhadap	penentuan	harga	yang	dilakukan	oleh	syarikat.
Produk	 syarikat	 yang	 mempunyai	 kualiti	 yang	 sama	 dengan	 produk	 pesaing,	 mestilah
mempunyai	harga	yang	lebih	kurang	sama.	Jika	produk	syarikat	mempunyai	kualiti	yang
lebih	baik,	syarikat	mempunyai	kelebihan	untuk	meletakkan	harga	yang	tinggi	setanding
dengan	kualitinya.
6

140

P
E
M
A
S
A
R
A
N
P
R
O
D
U
K

Harga	Jualan	=	Kos	Pengeluaran	Seunit	+	Keuntungan	Seunit

(ii)	 Harga	jualan	lebih	tinggi	daripada	kos	pengeluaran	(mark-up price).
	 Menetapkan	harga	jualan	melebihi	kos	pengeluaran	seunit:

Peniaga	telah	menetapkan	keuntungan	sebanyak	RM15.00	bagi	setiap
produk	yang	dijual.

Kos	pengeluaran	seunit	produk		 =			RM72.00
Harga	jualan	produk	 =			Kos	Pengeluaran	+	Keuntungan	Seunit	Produk

=			RM72.00	+	RM15.00
	 	 =			RM87.00

Berdasarkan	 faktor-faktor	 inilah	 harga	 jualan	 ditentukan.	 Terdapat	 dua	 kaedah
penentuan	harga	yang	biasa	digunakan	iaitu:
(i)	 Peratus	margin	keuntungan
	 Harga	 sesuatu	 produk	 ditentukan	 dengan	menambah	margin	 keuntungan	 yang

dikehendaki	ke	atas	kos	pengeluaran	produk	tersebut.

Menetapkan	peratus	margin	keuntungan:
	 Contohnya,	tetapkan	margin	keuntungan	30	peratus.	Dapatkan	margin	keuntungan

dengan	mengira	30	peratus	daripada	kos.

Harga	Jualan	=	Kos	Pengeluaran	+	Margin	Keuntungan

Kos	pengeluaran	seunit	produk		 =			RM72.00
Margin	keuntungan	yang	ditetapkan	 =			30%
Oleh	itu,
Harga	jualan	produk	 =			RM72.00	+	(RM72.00	×	0.30)
Seunit	 	 	 =			RM72.00	+	RM21.60
	 	 	 	 =			RM93.60

Contoh
pengiraan

Contoh
pengiraan

Contohnya,	tetapkan	keuntungan	RM15.00	untuk	seunit	produk.
6

141

P
E
M
A
S
A
R
A
N

P
R
O
D
U
K

Penilaian Faktor Pemilihan Tempat Pemasaran

Dalam	 strategi	 pemasaran,	 pemilihan	 tempat	 pemasaran
yang	 strategik	menjadi	 salah	 satu	 faktor	 yang	menyumbang
kepada	kejayaan	sesuatu	perniagaan.	Semakin	strategik	lokasi
yang	dipilih,	semakin	tinggi	penjualan	dan	pengaruh	kepada
keberkesanan	usaha	yang	dilaksanakan.	Begitu	juga	sebaliknya,
jika	 pemilihan	 tempat	 pemasaran	 yang	 tidak	 strategik	maka
penjualan	produk	juga	tidak	baik.	Pemilihan	tempat	pemasaran
dipengaruhi	oleh	faktor-faktor	seperti	berikut:

Rajah 6.3 Faktor-faktor	pemilihan	tempat	pemasaran.

Undang-undang yang melindungi perniagaan
	 Bagi	memastikan	keselamatan	daripada	 jenayah	seperti	kecurian	dan	rompakan,	peniaga

perlu	memastikan	terdapat	undang-undang	yang	melindungi	perniagaan	mereka	di	tempat
mereka	ingin	membuat	pemasaran.

Potensi untuk berkembang
	 Tempat	pemasaran	yang	dipilih	mestilah	berpotensi	untuk	peniaga	mengembangkan	lagi

perniagaan	yang	dijalankan.

Pesaing
	 Peniaga	perlu	mengenal	pasti	pesaing	yang	terdapat	di	lokasi	pemasaran	yang	dipilih.	Mereka

juga	harus	memastikan	perniagaan	mereka	boleh	berkembang	walaupun	terdapat	persaingan.

Jenis perniagaan
	 Tempat	perniagaan	yang	dipilih	mestilah	sesuai	dengan	jenis	perniagaan	yang	dijalankan.

Golongan pengguna
	 Pemasaran	yang	hendak	dilaksanakan	mestilah	mengambil	kira	golongan	pengguna	yang

berkeperluan	paling	tinggi	terhadap	jenis	perniagaan	yang	dijalankan.

Modal
	 Modal	 yang	 ada	 pada	 peniaga	 juga	menentukan	 pemilihan	 tempat	 pemasaran.	 Semakin

banyak	modal	yang	ada,	semakin	banyak	tempat	pemasaran	yang	boleh	dipilih	oleh	peniaga.

Infrastruktur
	 Kemudahan	sedia	ada	pada	lokasi	yang	dipilih	mestilah	memberi	kelebihan	kepada	jenis

perniagaan	yang	ingin	dilaksanakan.

-

-
Infrastruktur

Potensi	untuk
berkembang Modal

Pesaing

Undang-undang	yang
melindungi	perniagaan

Golongan	pengguna

Jenis	perniagaan

Faktor-faktor
Pemilihan

Tempat
Pemasaran

Murid	dapat:
	 Menilai	faktor	pemilihan
tempat	pemasaran
iaitu	jenis	perniagaan,
golongan	pengguna,
modal,	infrastruktur,
pesaing,	potensi	untuk
berkembang	dan
undang-undang	yang
melindungi	perniagaan.

Standard Pembelajaran

1

1 7

2 6

3 5
4

2

3

7

5

6

4

Contohnya,	tetapkan	keuntungan	RM15.00	untuk	seunit	produk.
6

142

P
E
M
A
S
A
R
A
N
P
R
O
D
U
K

Tujuan Membuat Promosi

Promosi	merupakan	kaedah	pemasaran	yang	digunakan	untuk
penjualan	produk.	Promosi	yang	baik	akan	memastikan	produk
yang	dijual	sentiasa	mendapat	sambutan	dalam	pasaran.

Foto 6.2	Cara	promosi	yang	unik	dengan	mempromosikan	pada	kenderaan.

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/tvc-

perdana-baharu-bm-version/ untuk
menonton video TVC Perdana

Baharu (BM Version).
(Dicapai pada 1 Februari 2017)

Murid	dapat:
	 Menerangkan	tujuan
membuat	promosi.

Standard Pembelajaran

Tujuan
Promosi

Memberi
maklumat
yang	tepat

dan	terperinci
tentang
produk

Meningkatkan
jualan	produk

Mengekalkan
minat	pengguna

Menarik
perhatian
pengguna

mencuba	atau
membeli	produk

Memastikan
produk	sentiasa

mendapat
sambutan	dalam

pasaran
Murid	dapat:
	 Menghasilkan	brosur
secara	grafik	berdasarkan
ciri-ciri	brosur	yang
baik	iaitu	nama	produk,
gambar	produk,	harga,
logo	dan	slogan,
maklumat	pengeluar,
spesifikasi	produk	dan
penerangan	produk.

Standard Pembelajaran

6

143

P
E
M
A
S
A
R
A
N

P
R
O
D
U
K

Foto 6.2	Cara	promosi	yang	unik	dengan	mempromosikan	pada	kenderaan.

Kaedah Promosi

Menghasilkan Brosur Secara Grafik

Brosur	merupakan	 lipatan	kertas	yang	membentuk	sejumlah
panel	 serta	 memuatkan	 maklumat	 atau	 penerangan	 tentang
suatu	 produk,	 perkhidmatan,	 syarikat,	 sekolah,	 kemudahan
umum,	 atau	 dimaksudkan	 sebagai	 kemudahan	 pengiklanan.
Maklumat	pada	brosur	ditulis	dalam	bahasa	yang	ringkas	dan
mudah	difahami	maksudnya	dalam	waktu	yang	singkat.
	 Brosur	 juga	 direka	 agar	 menarik	 perhatian	 dan	 dicetak
dengan	 menggunakan	 kertas	 yang	 baik	 dalam	 usaha
memberikan	 kesan	 yang	 baik	 terhadap	 produk	 tersebut.
Brosur	 yang	 baik	mestilah	mempunyai	 ciri-ciri	 seperti	 yang
berikut:

(a)	 Nama	produk
(b)	 Gambar	produk
(c)	 Harga
(d)	 Logo	dan	slogan

Pengiklanan
Dilakukan	 dengan	 menggunakan
pelbagai	 media	 seperti	 surat	 khabar,
majalah,	 radio,	 televisyen,	 papan
tanda	elektrik,	papan	iklan	(billboard),
Internet	dan	lain-lain	lagi.Promosi Jualan

Dijalankan	 secara	 langsung	 kepada	 pengguna	 untuk
meningkatkan	jualan	dalam	masa	yang	pendek	melalui
kaedah	 pameran,	 demonstrasi,	 kupon,	 hadiah,	 sampel
dan	banyak	lagi.

Publisiti
Aktiviti	 pengeluar	 untuk
menarik	 perhatian	 pengguna
dengan	menaja	sesuatu	majlis,
acara	atau	kejohanan.

Ihsan:	Facebook	BSN	Malaysia

Jualan Langsung
Menggunakan	khidmat	jurujual
yang	 terus	 kepada	 pengguna
seperti	 kaedah	 penjualan	 dari
pintu	ke	pintu.

Murid	dapat:
	 Menerangkan	kaedah
promosi	iaitu	pengiklanan,
publisiti,	promosi	jualan
dan	jualan	langsung.

Standard Pembelajaran

(e)	 Maklumat	pengeluar
(f)	 Spesifikasi	produk
(g)	 Penerangan	produk

Perniagaan dalam talian adalah
satu konsep perniagaan menerusi
Internet. Perniagaan ini tidak
memerlukan kos dan modal
yang besar. Perniagaan dalam
talian beroperasi dengan hanya
menggunakan komputer, telefon
pintar dan Internet serta boleh
dijalankan di mana-mana sahaja.
6

144

P
E
M
A
S
A
R
A
N
P
R
O
D
U
K

Contoh brosur yang baik

Rajah 6.4 Bahagian	luar	brosur.

Rajah 6.5	Bahagian	dalam	brosur.
6

145

P
E
M
A
S
A
R
A
N

P
R
O
D
U
K

Contoh manual pengguna

Manual Pengguna

Manual	 pengguna	 merupakan	 satu	 dokumen	 komunikasi
teknikal	 yang	membantu	 dalam	 penggunaan	 sesuatu	 produk
atau	 sistem.	 Ia	 biasa	 dikeluarkan	 bersama-sama	 produk	 yang
dihasilkan	agar	dapat	memberi	penerangan	secara	grafik	kepada
pengguna	bagaimana	operasi	produk	dapat	dilaksanakan.
	 Bahasa	 dan	 grafik	 yang	 digunakan	 hendaklah	 disesuaikan
dengan	golongan	sasaran	dan	jelas	menerangkan	produk.	Secara
umumnya,	ia	perlu	mengandungi	perkara-perkara	berikut:
(a)	 Arahan	pemasangan
(b)	 Cara	penggunaan
(c)	 Penyelenggaraan	produk
(d)	 Tip	keselamatan

1.		 Anda	dikehendaki	menghasilkan	satu	kertas	kerja	bagi	tujuan	pemasaran	suatu	produk.
Dalam	kumpulan,	pilih	satu	produk	yang	ingin	dipasarkan	dan	hasilkan	brosur	dan
manual	pengguna	bagi	pemasaran	tersebut.	Bentangkan	hasil	brosur	dan	manual
pengguna	tersebut	di	dalam	kelas.

Murid	dapat:
	 Menghasilkan
manual	pengguna
berdasarkan	produk
yang	dihasilkan	iaitu
arahan	pemasangan,
cara	penggunaan,
penyelenggaraan	produk
dan	tip	keselamatan.

Standard Pembelajaran

Manual Pemasangan
Bangku Mini Bersarung

1 Cantum keempat-empat
 kaki bangku menggunakan skru.

2 Masukkan sarung dan
 tarik hingga ke bawah.

Cara penggunaan
• Sesuai untuk ruang tamu atau
 ruang makan.
• Saiznya yang kecil membolehkannya
 ditolak ke bawah meja.

Tip keselamatan
• Pasang pelindung lantai berpelekat untuk
 melindungi permukaan lantai daripada haus.
• Ketatkan semula skru selepas tempoh
 dua minggu setelah dipasang supaya
 lebih stabil.

Penyelenggaraan produk
• Rangka bangku boleh dicuci dengan
 menggunakan kain yang dilembapkan
 dalam larutan pencuci lembut.
• Sarung boleh ditanggalkan dan boleh
 dibasuh menggunakan mesin basuh.

Aktiviti
6

146

P
E
M
A
S
A
R
A
N
P
R
O
D
U
K

Kepentingan
Penentuan Harga

Kaedah
Promosi

Ciri-ciri Brosur
yang Baik

Manual
Pengguna

Kemandirian	untuk	terus
beroperasi

Memaksimumkan
keuntungan

Menguasai	syer	pasaran

Kualiti	produk

Pulangan	pelaburan

Kos	Pengeluaran	=	Kos	Tetap	+	Kos	Berubah

Jenis
perniagaan ModalPesaing Golongan

pengguna Infrastruktur
Potensi
untuk

berkembang

Undang-undang
yang	melindungi

perniagaan

•	 Pengiklanan
•	 Publisiti
•	 Promosi	Jualan
•	 Jualan	Langsung

•	 Nama	produk
•	 Gambar	produk
•	 Harga
•	 Logo	dan	slogan
•	 Maklumat	Pengeluar
•	 Spesifikasi	Produk
•	 Penerangan	Produk

•	 Arahan	Pemasangan
•	 Cara	Penggunaan
•	 Penyelenggaraan	Produk
•	 Tip	Keselamatan

Kos Tetap
(Mesin,	sewa
bangunan)

Kos Berubah
(Kos	penggunaan
elektrik	dan	air)

Faktor-faktor Pemilihan
Tempat Pemasaran

Kos Pengeluaran

Faktor-faktor
dalam Menentukan

Harga Jualan

Kos	Purata	=		Jumlah	Kos	Pengeluaran	dalam	kuantiti	tertentu

Kuantiti	Produk
_______________________________________

Pengguna Persaingan

Permintaan	dan
penawaran

Dasar	kerajaan Ciri-ciri	produk

Saluran	agihan

Kos Objektif	syarikat

RUMUSAN
-

-

Potensi	untuk
berkembang Modal

Jenis	perniagaan

Faktor-faktor
Pemilihan

Tempat
Pemasaran

6

147

P
E
M
A
S
A
R
A
N

P
R
O
D
U
K

1.	 Senaraikan	lima	kepentingan	penentuan	harga.

2.	 Lengkapkan	faktor-faktor	dalam	menentukan	harga	jualan	dalam	rajah	di	bawah.

Faktor-faktor dalam
Menentukan Harga

Jualan

Golongan	Pengguna

Persaingan

Ciri-ciri	produk Dasar	kerajaan

3.	 Lengkapkan	faktor-faktor	pemilihan	tempat	pemasaran	dalam	rajah	di	bawah.

4.	 Senaraikan	ciri-ciri	brosur	yang	baik	dalam	bentuk	peta	minda.

5.	 Nyatakan	perkara-perkara	yang	perlu	ada	dalam	manual	pengguna.

LATIHAN
HARTA INTELEKBAB

•	 Harta	Intelek	dalam	Reka	Cipta
STANDARD KANDUNGAN

148
149
Murid	dapat:
	Menerangkan	definisi
harta	intelek.

Standard Pembelajaran

Pengenalan
Pembangunan	 harta	 intelek	 biasanya	 dikaitkan	 dengan
perlindungan	 hak	 harta	 intelek	 kerana	 dikatakan	 menjadi
pendorong	utama	kepada	pereka	 cipta	 dan	pencipta	untuk
menghasilkan	harta	intelek	yang	baharu.	Di	samping	itu,	harta
intelek	 juga	 menggalakkan	 pengkomersialan,	 pemindahan
teknologi	 dan	 perdagangan	 antarabangsa	 sesuatu	 produk
yang	 telah	 dihasilkan.	 Di	 Malaysia,	 perlindungan	 harta
intelek	 diletakkan	 di	 bawah	 tanggungjawab	 Perbadanan
Harta	Intelek	Malaysia.

Logo MyIPO

Peranan MyIPO

Sumber: http://www.myipo.gov.my/ms/kenali-myipo (Dicapai	pada
20	Ogos	2017).

Hari Harta Intelek Sedunia
disambut pada 26 April setiap
tahun untuk meningkatkan
kesedaran masyarakat
awam tentang harta intelek
dan cara ia menggalakkan
perkembangan muzik,
kesenian, hiburan dan inovasi
produk dan teknologi.

Menyediakan	maklumat
harta	intelek	yang	lengkap
dan	mesra	pengguna.

Memperkukuhkan
perundangan
harta	intelek.

Menyediakan
khidmat	nasihat
harta	intelek.

7.1 Harta Intelek

Perbadanan Harta Intelek
Malaysia (MyIPO) ialah
sebuah badan yang
dipertanggungjawabkan untuk
membangun dan mengurus
sistem harta intelek di Malaysia.
Tujuan penubuhan MyIPO
adalah sebagai satu badan
berkanun yang dikawal selia
oleh Kementerian Perdagangan
Dalam Negeri, Koperasi dan
Kepenggunaan (KPDNKK) untuk
menguruskan permohonan
pendaftaran seterusnya menyelia
beberapa akta perlindungan bagi
semua komponen harta intelek.

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/

perbadanan-harta-intelek-
malaysia/ untuk maklumat lanjut

tentang Perbadanan Harta
Intelek Malaysia.

(Dicapai pada 1 Februari 2017)

Mewujudkan	sistem
pentadbiran	yang
cekap	dan	berkesan.

Menggalakkan	program
kesedaran	awam	mengenai
kepentingan	harta	intelek.

7

150

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Sumber: http://www.myipo.gov.my/ms/kenali-myipo (Dicapai	pada
20	Ogos	2017).

Definisi dan Kepentingan Harta Intelek

Harta	 intelek	 merujuk	 kepada	 harta	 yang	 lahir	 daripada
kreativiti	 minda	 manusia	 seperti	 karya	 sastera	 dan	 seni,
simbol,	nama,	imej,	reka	cipta	dan	reka	bentuk	yang	digunakan
dalam	 perdagangan	 (Sumber:	 Perbadanan	 Harta	 Intelek
Malaysia).	Hak	intelek	dilindungi	dalam	undang-undang	bagi
membolehkan	 orang	 ramai	 untuk	 mendapat	 pengiktirafan
atau	 faedah	 kewangan	 daripada	 bahan	 yang	 mereka	 cipta.
Menurut	Richard	Raysman,	Edward	A.	Pisacreta	dan	Kenneth
A.	Adler	di	dalam	buku	mereka	Intellectual Property Licensing:
Forms and Analysis,	 harta	 intelek	 merupakan	 istilah	 yang
merujuk	kepada	beberapa	jenis	ciptaan	fikiran	berlainan	yang
hak	eksklusif	diakui	di	bawah	bidang	undang-undang	berkait.
	 Secara	 umumnya,	 sistem	 perlindungan	 harta	 intelek
memberi	hak	eksklusif	kepada	pemiliknya	untuk	mengawal	dan
mengeksploitasi	harta	intelek	mereka.	Ini	termasuklah	hak	untuk
membuat,	 mengguna,	 mengedar,	 menjual	 dan	 mengimport.
Mereka	juga	boleh	mengambil	tindakan	undang-undang	ke	atas
pihak	yang	melanggar	hak	mereka.

Jenis Harta Intelek
Di	Malaysia,	harta	intelek	dilindungi	di	bawah	undang-undang.
Hak	cipta	merupakan	kategori	harta	intelek	yang	melindungi
pemilik	 sesuatu	 ciptaan.	 Sementara	 itu,	 bagi	 harta	 industri,
terdapat	 lima	kategori	 iaitu	paten,	cap	dagangan,	reka	bentuk
industri,	 petunjuk	 geografi	 dan	 reka	 bentuk	 susun	 atur	 litar
bersepadu.

Rajah 7.1 Jenis-jenis	harta	intelek.

Undang-undang yang
melindungi harta intelek ialah:
1. Akta Cap Dagangan 1976
2. Akta Paten 1983
3. Akta Hakcipta 1987
4. Akta Reka Bentuk

Perindustrian 1996
5. Akta Susun Atur Litar

Bersepadu 2000
6. Akta Petunjuk

Geografi 2000

Harta
Intelek

Hak	Cipta

Harta	Industri

Paten

Reka	bentuk	industri

Cap	dagangan

Petunjuk	geografi

Reka	bentuk	susun
atur	litar	bersepadu

Murid	dapat:
	Menerangkan
kepentingan	harta	intelek.
	Menjelaskan	jenis
harta	intelek:
(i)	hak	cipta
(ii)	harta	industri
	 (a)	 paten
	 (b)	 cap	dagangan
	 (c)	 reka	bentuk
	 	 industri
	 (d)	 petunjuk	geografi
	 (e)	 reka	bentuk
	 	 susun	atur
	 	 litar	bersepadu.

Standard Pembelajaran

7

151

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
(a) Hak Cipta
	 Hak	cipta	ialah	perlindungan	yang	diberikan	kepada	penulis,	pemilik	hak	cipta	dan	pelaku

tertakluk	di	bawah	Akta	Hakcipta	1987.	Karya-karya	yang	 layak	mendapat	perlindungan
harta	intelek	ialah:

Karya-karya ini dilindungi tanpa mengira
kualiti dan tujuan karya itu dihasilkan.
Walau bagaimanapun, perlindungan
hak cipta hanya boleh diberikan kepada
ekspresi idea dan tidak kepada idea,
prosedur, kaedah pengendalian atau
konsep matematik.

Karya Terbitan
Sesuatu	karya	yang
telah	diterbitkan.

Rakaman Bunyi
Wujud	daripada

persembahan	dilakukan
atau	penetapan	dalam

rakaman	bunyi.

Karya Muzik
Karya	muzik	dan	karya
yang	digubah	untuk

iringan	muzik.

Siaran
Perlindungan	berlaku

dalam	cara	transmisi	sama
ada	melalui	cara	wayar

atau	tanpa	wayar.

Karya Sastera
Novel,	komik,	buku,	risalah,	manuskrip,

karya	syair	dan	penulisan	lain.

Karya Seni
Lukisan,	catan,	arca,

cetakan,	kraf	tradisional
dan	dimensi	baru	serta

karya	tiga	dimensi.

Filem
Karya	filem	yang

diterbitkan.

7

152

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
(b) Harta Industri

i Paten

	 Paten	 ialah	 satu	 hak	 eksklusif	 yang

dianugerahkan	 oleh	 pihak	 kerajaan	 untuk
suatu	reka	cipta	baharu	sama	ada	rekaan	itu
merupakan	satu	produk	atau	satu	proses.

Pembaharuan utiliti

	 Hak	eksklusif	yang	diberikan	untuk	suatu	reka	cipta	kecil	yang	tidak	perlu	melalui

ujian	langkah	mereka	cipta	sepertimana	untuk	mendapat	paten.

Tempoh paten

	 Paten	 dilindungi	 selama	 20	 tahun	 daripada	 tarikh	 pemfailan	 tertakluk	 kepada

pembayaran	fi	 tahunan.	 Sementara	 itu,	pembaharuan	utiliti	 dilindungi	 selama	10
tahun	daripada	tarikh	pemfailan	dan	boleh	dilanjutkan	selama	5	+	5	tahun	tertakluk
kepada	penggunaannya.

Foto 7.1 Contoh	reka	cipta	yang	boleh	dipatenkan.

Rajah 7.2 Reka	cipta	yang	tidak	boleh	dipatenkan.

7

153

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K

Reka cipta
yang tidak

boleh
dipatenkan

Penemuan,	teori-teori	saintifik	dan	kaedah-kaedah	matematik.

Kaedah	 merawat	 tubuh	 manusia	 atau	 haiwan	 melalui
pembedahan	atau	terapi,	dan	kaedah	diagnosis	pada	manusia
atau	haiwan.

Skim,	aturan	atau	kaedah	bagi	menjalankan	perniagaan.

Varieti	tumbuhan	atau	haiwan	atau	proses	yang	pada
dasarnya	ialah	proses	biologi	bagi	pengeluaran	tumbuhan
atau	haiwan,	selain	daripada	mikroorganisma	hidup	buatan
manusia,	proses	mikrobiologi	dan	keluaran-keluaran	proses
mikroorganisma	itu.

1

4

2

3
Seksyen	3	–	Akta	Cap	Dagangan	1976.

“…Bermaksud	 cap	 yang	 digunakan	 atau	 dicadang	 untuk	 digunakan	 bagi	 tujuan
menunjukkan	 hubungan	 antara	 barangan	 atau	 perkhidmatan	 dengan	 pemilik	 atau
pengguna	berdaftar	cap	dagangan	tersebut	di	dalam	urusan	perniagaan…”

Sumber:	http://www2.myipo.gov.my/ms/cap-umum (Dicapai	pada	25	Ogos	2017)

•	 Cap	 dagangan	 terdiri	 daripada	 perkataan,	 logo,
gambar,	nama,	huruf,	nombor	atau	kombinasi	daripada
unsur-unsur	tersebut.

•	 Pengguna	 boleh	 mengenali	 dan	 mengaitkan	 suatu
keluaran	 dengan	 peniagaan	 tertentu	 melalui	 cap
dagangan	 atau	 lebih	 dikenali	 sebagai	 tanda,	 jenama,
logo	atau	tanda	niaga.

•	 Tanda	yang	diletakkan	pada	barang	atau	perkhidmatan
untuk	mengenal	dan	membezakannya	daripada	barang
atau	perkhidmatan	yang	dikeluarkan	oleh	pihak	lain.

•	 Pemilik	cap	dagangan	berdaftar	mendapat
hak	 eksklusif	 untuk	 menggunakan	 cap
dagangan	berkenaan	dalam	urusan	atau
operasi	 perniagaan	 mereka.	 Pemilik
cap	 dagangan	 juga	 berhak	 mengambil
tindakan	undang-undang	ke	atas	sesiapa
yang	 mungkin	 menggunakannya	 tanpa
kebenaran.

•	 Tindakan	 tersebut	 sama	 ada	 dalam
bentuk	 sivil	 melalui	 peruntukan
“infringement”	 di	 bawah	 Akta	 Cap
Dagangan	 ataupun	 mengemukakan
aduan	 kepada	 Bahagian	 Penguatkuasa,
KPDN	&	HEP	untuk	tindakan	di	bawah
Akta	Perihal	Dagangan	1972.

•	 Sijil	pendaftaran	yang	dikeluarkan	oleh
Pejabat	Pendaftar	menjadi	bukti	sebagai
pemilik	 yang	 sah	 ke	 atas	 sesuatu	 cap
dagangan.

•	 Bukti	 ini	 diterima	 di	 mahkamah	 dan
juga	 pihak	 penguatkuasaan.	 Ia	 juga
merupakan	 dokumen	 penting	 untuk
membuktikan	“kesahan”	hak	milik	 cap
dagangan	dalam	urusan	pengeksportan
barangan	ke	luar	negara.

ii        Cap Dagangan

Foto 7.2	Contoh	cap	dagangan.

Hak Eksklusif

Kepentingan cap
dagangan

Bukti Sah Di Sisi Undang-undang

7

154

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Cap dagangan yang tidak boleh didaftarkan

Cap	 dagangan	 tidak	 boleh	 didaftarkan	 jika	 mengandungi	 sebarang	 perkataan	 atau
representasi	yang	dilarang	di	bawah	Seksyen	15	Akta	Cap	Dagangan	1976	dan	Peraturan
13,	14	dan	15	Peraturan	Cap	Dagangan	1997.	Antaranya	ialah:

Seksyen	3,	Akta	Reka	Bentuk	Perindustrian	1996.

“…	Reka	bentuk	perindustrian	ialah	ciri	bentuk,	tatarajah,	corak	atau
hiasan	 yang	digunakan	pada	 sesuatu	barang	melalui	 apa-apa	proses
atau	cara	perindustrian,	iaitu	ciri	yang	ada	pada	barang	siap,	merupakan
ciri	yang	menarik	dan	dinilaikan	dengan	pandangan	mata…”

Sumber: http://www2.myipo.gov.my/ms/reka-bentuk-perindustrian
(Dicapai	pada	25	Ogos	2017).

Tafsiran
Reka	 bentuk	 perindustrian	 ialah	 keseluruhan	 rupa	 bentuk	 luaran	 sesuatu	 barang	 atau
produk.	 Bentuk	 atau	 tatarajah	 adalah	 contoh	 aspek	 tiga	 dimensi,	 sementara	 corak	 atau
hiasan	adalah	dua	dimensi.	Ciri-ciri	tiga	atau	dua	dimensi,	atau	kedua-duanya	sekali	yang
ada	 pada	 suatu	 barang	 siap	 hendaklah	melalui	 kaedah	 perindustrian.	 Ciri-ciri	 tersebut
memberi	suatu	penampilan	yang	unik	pada	suatu	barang	atau	produk.

iii      Reka Bentuk Industri

Imej/simbol
angkatan	tentera
dan	Polis	Diraja

Malaysia.

Foto 7.3	Contoh
reka	bentuk
industri.

Paten,	telah	dipatenkan,	surat
paten	diraja,	berdaftar,	reka

bentuk	berdaftar	dan	hak	cipta.

Perkataan	atau	representasi
ASEAN	dan	bunga	raya.

Bulan	Sabit	Merah	dan
Palang	Geneva	yang
berwarna	merah	dan
Palang	Persekutuan
Swiss	yang	berwarna
putih	atau	perak	yang

berlatarkan	warna	merah.

Imej/simbol	Yang	di-Pertuan
Agong,	Raja	Permaisuri
Agong,	Sultan-sultan	dan
Yang	Dipertua	Negeri.

Mahkota	atau	lambang
diraja	atau	lencana,

lambang	kebangsawanan
atau	lambang	kebesaran.

Cap dagangan
yang tidak boleh

didaftarkan

Reka bentuk
perindustrian

yang tidak boleh
didaftarkan

Tiada	nilai	estetik
yang	jelas.

Kaedah	atau	prinsip
pembinaan.

Ciri	yang	bergantung
pada	fungsi	(dictated
solely by the function).

Ciri	yang	bergantung	pada
rupa	suatu	barangan	lain

(integral parts). Perbezaan	daripada	segi
butir-butir	tidak	material

(tidak	penting)	atau	ciri-ciri
biasa	yang	digunakan	dalam

suatu	perdagangan.

Bertentangan	dengan
ketenteraman	awam	atau

prinsip	moral.

Suatu	representasi	nama,	lambang,
bendera	mana-mana	organisasi

antarabangsa,	negeri,	bandar	raya,
pertubuhan	dan	perbadanan.

Sumber:	Kementerian	Perdagangan	Dalam	Negeri,	Koperasi	dan	Kepenggunaan	(2009). Sistem
Cap Dagangan di Malaysia. Kuala	Lumpur:	Perbadanan	Harta	Intelek	Malaysia.

7

155

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Foto 7.4 Borneo Virgin Coconut Oil.

Foto 7.5 Sabah Tea.

Pengecualian	daripada	petunjuk	geografi:
•	 Petunjuk	geografi	yang	bertentangan	dengan	adat	atau

ketenteraman	awam	atau	moraliti	wilayah	asal.
•	 Petunjuk	geografi	yang	tidak	atau	telah	berhenti	untuk

dilindungi	di	dalam	negara	mereka.
•	 Petunjuk	geografi	yang	telah	terbahagi	dan	tidak	lagi

digunakan	di	dalam	atau	di	negara	wilayah	asal.

iv      Petunjuk geografi

Petunjuk	geografi	ialah	tanda	yang	memberitahu	para	pengguna	bahawa	sesuatu	barangan
itu	dihasilkan	di	sesuatu	kawasan	atau	tempat	tertentu.	Barangan	tersebut	mempunyai	ciri
yang	tersendiri	dan	berkait	rapat	dengan	tempat	pengeluaran	atau	geografinya.	Selain	itu,
barangan	tersebut	dipengaruhi	oleh	faktor	persekitaran	seperti	iklim	dan	tanah.

Reka	 bentuk	 susun	 atur	 litar	 bersepadu	 ialah
susunan	 tiga	 dimensi	 unsur-unsur	 sesuatu	 litar
bersepadu	dan	sebahagian	atau	semua	hubungan	litar
bersepadu	itu	atau	susunan	tiga	dimensi	sedemikian
yang	 disediakan	 bagi	 sesuatu	 litar	 bersepadu	 yang
dimaksudkan	untuk	dikilang.

v    Reka bentuk susun atur litar bersepadu

Petunjuk geografi yang telah didaftarkan

Antara	barangan	petunjuk	geografi	yang	telah	didaftarkan	di
Malaysia	adalah	seperti	“Sabah	Tea”,	“Tenom	Coffee”,	“Borneo
Virgin	Coconut	Oil”,	dan	“Sabah	Seaweed”.	Kesemua
barangan	petunjuk	geografi	ini	berasal	dari	negeri	Sabah.
Contoh	yang	lain	pula	ialah	Mangga	Harumanis	Perlis	dari
negeri	Perlis	dan	Kek	Lapis	Sarawak	dari	Sarawak.

Petunjuk geografi yang berpotensi untuk pendaftaran

Di	Malaysia,	terdapat	beberapa	petunjuk	geografi	yang	baik
dan	berpotensi	untuk	didaftarkan	sebagai	petunjuk	geografi.
Antara	contoh	petunjuk	geografi	tersebut	ialah	Kuih	Cincin
Papar,	songket	Terengganu,	labu	sayong	dan	cencaluk.

Foto 7.6 Labu	sayong
(Perak).

Foto 7.7 Cencaluk	(Melaka).

Foto 7.8 Litar	bersepadu.

7

156

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Proses Mendaftar Harta Intelek

(i)	 Carta	aliran	prosedur	permohonan	paten/
pembaharuan	utiliti	(Akta	Paten	1983)

PERMINTAAN UNTUK
PEMERIKSAAN SUBSTANTIF/

SUBSTANTIF DIUBAH	SUAI
(Manual)	(Borang	5	–	RM1100)	/

(Borang	5A	–	RM640)

PERMOHONAN DIBUKA
UNTUK PEMERIKSAAN AWAM
(18	bulan	dari	tarikh	prioriti	atau

tarikh	pemfailan)

PEMERIKSAAN SUBSTANTIF

SIJIL PEMBERIAN PATEN

PEMERIKSAAN
PERMULAAN

PEMBERIAN TARIKH
PEMFAILAN

Tidak	lengkap

Diterima

Diterima

Diterima

Tiada	permintaan

Tidak
memenuhi

syarat

Tidak
memenuhi

Akta

Tidak
diterima

Tidak
diterima

Tidak
diterima

Lengkap

TIDAK
SAH

DITARIK
BALIK

DITOLAK

DITOLAK

RAYUAN DI
MAHKAMAH TINGGI

(HARTA INTELEK)

PEMBETULAN
(Tempoh	diberi

3	bulan)

PEMBETULAN
(Tempoh	diberi

3	bulan)

PEMBETULAN/
HUJAHAN

(Tempoh	diberi
2	bulan)

*Sila	rujuk	Manual	Paten	untuk	prosedur	terperinci.

Murid	dapat:
	Menghuraikan	proses
mendaftarkan	harta	intelek
mengikut	jenis	produk.

Standard Pembelajaran

PERMOHONAN (Manual)
(Borang	1	–	RM290)	/
(Borang	14	–	RM140)

PEWARTAAN

Sumber:		http://www.myipo.gov.my/ms/proses-permohonan-carta-alir-paten/?lang=ms
(Dicapai	pada	28	Ogos	2017).

7

157

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Prosedur permohonan paten atau pembaharuan utiliti secara manual

1.	 Pemohon	 perlu	 mengemukakan	 Borang	 1	 untuk	 paten	 dan	 Borang	 14	 untuk
pembaharuan		utiliti,	berserta	yuran		yang		ditetapkan.

2.	 Sekiranya		borang		lengkap,	pemohon	akan	diberi	satu	tarikh	pemfailan.
3.	 Borang	yang	 tidak	 lengkap,	perlu	membuat	pembetulan	dan	tempoh	diberi	adalah

tiga	bulan.
4.	 Setelah	 membuat	 pembetulan	 dan	 borang	 masih	 tidak	 diterima,	 pemohon	 boleh

membuat	rayuan	di	Mahkamah	Tinggi		Harta	Intelek.
5.	 Bagi	pemohon	yang	borangnya	lengkap,	pemeriksaan	akan	bermula	dan	permohonan

dibuka	untuk	pemeriksaan	awam.	Tempohnya	adalah	18	bulan	dari	 tarikh	prioriti
dan	tarikh	pemfailan.

6.	 Setelah	 pemberian	 paten,	 pemunya	 paten	 mempunyai	 	 hak	 untuk	 mendapatkan
prosiding	mahkamah	terhadap	sesiapa	yang	menggunakan	reka	cipta	miliknya		tanpa
kebenaran.

7.	 Bagi	pemohon	yang	ditolak	atau	ditarik	balik	boleh	membuat	rayuan	di	Mahkamah
Tinggi	(Harta	Intelek).

Sumber:		http://www.myipo.gov.my/ms/memohon-paten-inovasi-utiliti/?lang=ms
(Dicapai	pada	28	Ogos	2017).

Prosedur permohonan paten/pembaharuan utiliti secara atas talian
IP	Online	Portal	menyediakan	pemfailan	permohonan	paten	baru,	yang	terdiri	daripada
Borang	 Paten	 1	 hingga	 Borang	 Paten	 21.	 Dokumen	 dan	 bentuk	 sokongan	 lain	 boleh
dimuat	naik	semasa	proses	pemfailan.

Persediaan sebelum memulakan:
1.	 Sediakan	semua	dokumen	dalam	format	digital,	contoh:	Borang	17,	Borang	5	atau

Borang	5A	dan	lain-lain.
2.	 Penerangan	 dan	 Tuntutan	 adalah	 dokumen	 wajib.	 Ia	 mesti	 dimuat	 naik	 semasa

pemfailan.
3.	 Asingkan	spesifikasi	ke	dalam	fail	yang	berasingan:	Tuntutan,	Abstrak,	Penerangan,

Lukisan.
4.	 Sila	pastikan	lampiran	anda	berada	dalam	format	ini:	DOC,	PDF	dan	TIFF.
5.	 Sekiranya	 anda	 adalah	 agen,	 sila	 sediakan	 Borang	 17	 untuk	 dimuat	 naik	 ke

IP Online Portal.
6.	 Dapatkan	 ID	 Digital	 anda	 daripada	 MyIPO	 –	 https://digitalid.msctrustgate.com/

MyIPO.
7.	 Masukkan	 ID	Digital	 anda	ke	dalam	PC	atau	 simpan	ke	peranti	 storan	 sekunder

anda	contohnya,	thumb drive.
8.	 ID	Digital	hendaklah	disertakan	dengan	permohonan	anda.
9.	 Teruskan	dengan	pembayaran.	Semak	yuran	dalam	jadual	Skim	Harga.
10.	 Cetak	salinan	Borang	Paten	1	sebelum	anda	membuat	pembayaran.
11.	 Cetak	halaman	Pengesahan	setelah	selesai	pemfailan.

7

158

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
SUMBER: Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan(2009). Sistem Paten
di Malaysia. Kuala Lumpur: Perbadanan Harta Intelek Malaysia

(ii)	 Carta	aliran	prosedur	permohonan	cap	dagangan	(Akta	Cap	Dagangan	1976)

*Sila	rujuk	Peraturan-Peraturan	Cap	Dagangan	untuk	prosedur	terperinci.

Mematuhi

Diterima

Diterima

Diterima

Tidak
diterima

Tidak
diterima

Tidak
diterima

Dibangkang	oleh	pihak	ketiga

Bangkangan
diterima

Bangkangan
ditolak

Tiada
bangkangan

Dibantah

PERMOHONAN (Manual)
(Pemberian	tarikh	dan	nombor

permohonan)
(Borang	CD5	–	RM370	(Manual))

CARIAN & PEMERIKSAAN
(Pemeriksaan	terhadap

kebolehdaftaran	&	carian
terhadap	cap-cap	terdahulu)

RAYUAN BERTULIS
(Tempoh	diberi	2	bulan)

PENDENGARAN EX-PARTE
(Tempoh	diberi	2	bulan)

PERMOHONAN DITOLAK

RAYUAN DI MAHKAMAH
TINGGI (HARTA INTELEK)

SIJIL PENDAFTARAN

PEWARTAAN
(Borang	CD31	–	RM650)
(Tempoh	2	bulan	untuk

bangkangan)

PROSEDUR BANGKANGAN
(Borang	CD7	–	RM650	(Manual)

Tidak
mematuhi PINDAAN

(Tempoh	diberi
12	bulan)

PEMERIKSAAN FORMALITI
(Pematuhan	peruntukan	statutori)

Sumber:		http://www.myipo.gov.my/ms/proses-permohonan-carta-alir-cap-dagangan/?lang=ms
(Dicapai	pada	28	Ogos	2017).

7

159

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Prosedur permohonan cap dagangan secara manual

1.	 Pemohon	perlu	mengemukakan	Borang	CD5,	berserta	yuran	yang	ditetapkan.
2.	 Pemeriksaan	formaliti	akan	dibuat.
3.	 Sekiranya		mematuhi,	akan		melalui	proses	pemeriksaan	terhadap	kebolehdaftaran

dan	carian	cap-cap	terdahulu.
4.	 Jika	 tidak	 mematuhi	 syarat	 yang	 ditetapkan,	 maka	 pindaan	 akan	 dibuat	 dalam

tempoh	12	bulan.
5.	 Permohonan	yang	diterima	 akan	melalui	 	 proses	 	 pewartaan,	 dalam	 tempoh	dua

bulan	untuk	bangkangan.	Jika	tiada	bangkangan,	sijil	pendaftaran		akan	dikeluarkan.
6.	 Sekiranya	permohonan	dibantah,	rayuan	bertulis	boleh	dibuat.
7.	 Jika	permohonan	masih	tidak	diterima,	boleh	membuat	rayuan	di	Mahkamah	Tinggi

(Harta	Intelek).

Prosedur permohonan cap dagangan secara atas talian

IP	 Online	 Portal	 menyediakan	 pemfailan	 permohonan	 Cap	 Dagangan	 baharu,	 yang
mengandungi	borang	TM1	hingga	TM31.	Dokumen	berkaitan	dan	sokongan	lain	boleh
dimuat	naik	sebagai	lampiran	semasa	proses	pemfailan.

Persediaan sebelum memulakan pendaftaran:

1.	 Sediakan	dokumen	dalam	format	digital	(GIF,	TIFF,	PDF	atau	DOC).
2.	 Sila	 pastikan	 bahawa	 representasi	 Cap	Dagangan	 dalam	 format	GIF	 dengan	 saiz

tidak	melebihi	100KB	dan	120	×	90	piksel.
3.	 Jika	anda	adalah	ejen	berdaftar,	 sila	sediakan	TM1	anda	untuk	dimuat	naik	ke	IP

Online Portal.
4.	 Sediakan	Akuan	Berkanun	dalam	format	TIFF	atau	PDF.
5.	 Sediakan	 Senarai	 Barangan	 dalam	 bentuk	 fail	 DOC	 untuk	 dimuat	 naik	 ke	 IP

Online Portal.
6.	 Dapatkan	ID	Digital	dari	MyIPO	–	https://digitalid.msctrustgate.com/MyIPO.
7.	 Pasang	ID	Digital	ke	dalam	PC.
8.	 ID	Digital	hendaklah	disertakan	dengan	borang	permohonan.
9.	 Teruskan	dengan	pembayaran.	Sila	semak	yuran	dalam	jadual	bayaran.
10.	 Sila	cetak	salinan	borang	TM5	sebelum	membuat	pembayaran.
11.	 Sila	cetak	borang	pengesahan	setelah	selesai	pemfailan.

Sumber:	http://www.myipo.gov.my/ms/memohon-cap-dagangan/?lang=ms%2F#filing-
trade-mark-via-online%20	(Dicapai	pada	28	Ogos	2017).

7

160

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
*Sila	rujuk	Peraturan-peraturan	Reka	Bentuk	Industri	untuk	prosedur	terperinci.

(iii)	 Carta	aliran	prosedur	permohonan	reka	bentuk	industri	(Akta	Reka	Bentuk	Industri	1996)

Mematuhi

Mematuhi

Tidak
mematuhi

Tidak
mematuhi

Diterima

Diterima

Tidak
diterima

Dibantah

PERMOHONAN
(Borang	ID1)

Bayaran	untuk	permohonan
individu	&	permohonan	berganda
pertama	–	RM500
Bayaran	untuk	permohonan
berganda	seterusnya	–	RM500
Bayaran	pewartaan	untuk	setiap
tontonan	–	RM200

PEMBETULAN &
PENGHUJAHAN
(Tempoh	diberi

3	bulan)

MAKLUM BALAS
(Tempoh	diberi

3	bulan)

PEMERIKSAAN & FORMALITI
Pematuhan	definisi	&	keperluan?

PERMOHONAN
DIABAIKAN

PERMOHONAN
DITOLAK

SIJIL PENDAFTARAN

PEWARTAAN

PENCARIAN NOVELTI
(6	bulan	dari	tarikh	prioriti

termasuk	bayaran	pewartaan)

RAYUAN DI
MAHKAMAH TINGGI

(HARTA INTELEK)

Sumber:		http://www.myipo.gov.my/ms/borang-permohonan-carta-alir/?lang=ms
	 (Dicapai	pada	28	Ogos	2017).

7

161

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Prosedur permohonan reka bentuk industri secara manual

1.	 Pemohon	menyerahkan	 borang	 ID	 1	 untuk	 permohonan	 individu	 dan	 permohonan
berganda	pertama,	seterusnya	dan	bayaran	pewartaan	untuk	setiap	tontonan,	berserta
bayaran	yuran	yang	ditetapkan.

2.	 Seterusnya,	pemeriksaan	akan	dijalankan.
3.	 Jika		memenuhi	pematuhan	yang	ditetapkan,	permohonan	diterima	dan	sijil	pendaftaran

dikeluarkan.
4.	 Jika	permohonan	tidak	diterima	atau	ditolak,	rayuan	boleh	dibuat	di	Mahkamah	Tinggi

(Harta	Intelek).

Prosedur permohonan reka bentuk industri secara atas talian

IP	Online	Portal	menyediakan	pemfailan	permohonan	Reka	Bentuk	Industri	baharu,	yang
mengandungi	borang	ID	1	sehingga	borang	ID	14.	Dokumen	berkaitan	dan	sokongan	lain
boleh	dimuat	naik	sebagai	lampiran	semasa	proses	pemfailan.

Persediaan sebelum memulakan pendaftaran:

1.	 Sediakan	semua	dokumen	dalam	format	digital,	keutamaan	dokumen	adalah	seperti
berikut:
•	 Borang	RBP1,	borang	RBP10	(sekiranya	menggunakan	ejen),	SJAR,	dokumen

representasi,	dokumen	prioriti	dan	lain-lain.
2.	 Sila	pastikan	lampiran	anda	berada	dalam	format	ini:	DOC,	PDF	dan	TIF.
3.	 Dapatkan	 ID	 Digital	 anda	 sendiri	 daripada	 MyIPO https://iponline.myipo.gov.my/

iponline/index.cfm?235F1706-C942-BB75-2F5C-0CDF8FE29E1D.
4.	 Pasang	ID	Digital	anda	ke	dalam	PC	atau	simpan	ke	peranti	storan	kedua	contohnya,

thumb drive.
5.	 ID	Digital	hendaklah	disertakan	dengan	permohonan	anda.
6.	 Teruskan	dengan	pembayaran.	Semak	yuran	dalam	jadual	Skim	Harga.
7.	 Cetak	salinan	Borang	RBP1,	sebelum	anda	membuat	pembayaran.
8.	 Cetak	halaman	Pengesahan	setelah	selesai	pemfailan.

Sumber:	http://www.myipo.gov.my/ms/memohon-reka-bentuk-perindustrian/?lang=ms%2F#filing-
industrial-design-online	(Dicapai	pada	28	Ogos	2017).

7

162

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
(iv)	 Carta	aliran	prosedur	permohonan	petunjuk	geografi	(Akta	Petunjuk	Geografi	2000)

Tidak
mematuhi

Dibangkang	oleh	pihak	ketiga

Diterima

Diterima

Tidak	diterima

Mematuhi

Tiada
bangkangan

PERMOHONAN
(Pemberian	tarikh	dan	nombor

permohonan)
(Borang	PG1	–	RM250)

PEWARTAAN
(Tempoh	2	bulan	untuk

bangkangan)
(Borang	PG3	–	RM450)

SIJIL PENDAFTARAN

PINDAAN

BANGKANGAN
DITOLAK

BANGKANGAN
DITERIMA

(Permohonan	digugurkan)

PERMOHONAN
DITOLAK

BANGKANGAN

RAYUAN DI
MAHKAMAH TINGGI

(HARTA INTELEK)

PEMERIKSAAN
FORMALITI
(Pematuhan
peruntukan
statutori)

*Sila	rujuk	Peraturan-peraturan	Petunjuk	Geografi	untuk	prosedur	terperinci.

Sumber:		http://www.myipo.gov.my/ms/proses-permohonan-carta-alir-petunjuk-geografi/?lang=ms
(Dicapai	pada	29	Ogos	2017).

7

163

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Prosedur permohonan petunjuk geografi secara manual

1.	 Pemohon	 melengkapkan	 dan	 menyerahkan	 borang	 PG1	 berserta	 yuran
yang	ditetapkan.

2.	 Pemeriksaan	formaliti	akan	dibuat.
3.	 Jika	permohonan	diterima	maka	pewartaan	akan	dibuat.
4.	 Dalam	tempoh	dua	bulan,	pewartaan	dibuka	untuk	bangkangan.
5.	 Jika	tiada	bangkangan,	sijil	pendaftaran	dikeluarkan.
6.	 Sekiranya	 permohonan	 tidak	 memenuhi	 peruntukan	 yang	 ditetapkan,

pindaan	akan	dibuat.
7.	 Jika	pindaan	diterima,	pemohon	boleh	meneruskan	permohonan.	Sekiranya

pindaan	tidak	diterima,	permohonan	akan	ditolak.
8.	 Jika	 berlaku	 bangkangan	 oleh	 pihak	 ketiga	 dalam	 tempoh	 pewartaan,

pemohon	boleh	membuat	rayuan	di	Mahkamah	Tinggi	(Harta	Intelek).

Prosedur permohonan petunjuk geografi secara atas talian

IP	 Online	 Portal	 menyediakan	 permohonan	 pemfailan	 permohonan	 petunjuk
geografi,	yang	terdiri	daripada	Borang	GI	1	hingga	Borang	GI	19.	Borang-borang
yang	berkaitan	dan	dokumen	sokongan	boleh	dimuat	naik	sebagai	lampiran	semasa
proses	pemfailan.

Persediaan sebelum memulakan pemfailan:

1.	 Sediakan	dokumen	dalam	format	digital	(GIF,	TIFF,	PDF	atau	DOC).
2.	 Sila	pastikan	bahawa	representasi	Petunjuk	Geografi	dalam	format	GIF	dengan

saiz	tidak	melebihi	100KB	dan	120	×	90	piksel.
3.	 Sediakan	Akuan	Berkanun	dalam	format	TIFF	atau	PDF.
4.	 Sediakan	Senarai	Barangan	dalam	bentuk	fail	DOC	untuk	dimuat	naik	ke	IP

Online Portal.
5.	 Dapatkan	ID	Digital	dari	MyIPO	–	https://digitalid.msctrustgate.com/MyIPO
6.	 Pasang	ID	Digital	ke	dalam	PC.
7.	 ID	Digital	mestilah	disertakan	dengan	borang	permohonan.
8.	 Teruskan	dengan	pembayaran.	Sila	semak	Fi	dalam	jadual	bayaran.
9.	 Cetak	borang	pengesahan	setelah	selesai	pemfailan.

Sumber:		http://www.myipo.gov.my/ms/permohonan-petunjuk-geografi/?lang=ms
 (Dicapai pada 29 Ogos 2017).

7

164

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
(v)	 Carta	Aliran	Prosedur	Permohonan	Reka	Bentuk	Susun	Atur	Litar	Bersepadu

PERMOHONAN BORANG

SEDIAKAN SURAT
MAKLUMAN

SURAT MAKLUMAN
KELULUSAN

PENGURUSAN DAN
PENYELENGGARAAN

HARTA INTELEK

TIDAK LULUS

TIDAK LENGKAP

SEMAKAN
BORANG

PERMOHONAN
 (INVENTION
DISCLOSURE

FORM)

SEMAKAN

MULA

TAMAT

Sumber:		http://www.icc.utm.my/wp-content/uploads/2012/02/Proses-kerje-permohonan-IP-1.pdf
(Dicapai	pada	29	Ogos	2017).

Sumber:		http://www.myipo.gov.my/ms/permohonan-petunjuk-geografi/?lang=ms
 (Dicapai pada 29 Ogos 2017).

7

165

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Justifikasi Keperluan Pendaftaran Harta IntelekMurid	dapat:
	Membuat	justifikasi
keperluan	pendaftaran
bagi	sesuatu	harta	intelek.

Standard Pembelajaran

Prosedur Permohonan Reka Bentuk Susun Atur Litar Bersepadu

1.	 Menerima	 borang	 permohonan	 Perlindungan	 Harta	 Intelek	 daripada
pereka	cipta.

2.	 Semakan	 borang	 permohonan	 (Invention Disclosure Form)	 maklumat
lengkap/tidak.

3.	 Tidak	lengkap	–	kembalikan	kepada	pereka	cipta.
4.	 Sediakan	surat	makluman	kepada	pereka	cipta.
5.	 Kelulusan	perlindungan	Hak	cipta.
6.	 Tidak	lulus	–	makluman	kepada	pereka	cipta.
7.	 Surat	makluman	kepada	pereka	cipta	untuk	kelulusan	permohonan	Reka

Bentuk	Susun	Atur	Litar	Bersepadu.

Pertahanan diri
Pendaftaran	 harta	 intelek	 dikategorikan	 sebagai	 salah

satu	 aspek	 pengurusan	 risiko.	 Memberi	 perlindungan
kepada	 harta	 intelek	 sebelum	 memperkenalkan	 kepada

pasaran	akan	mengurangkan	risiko	melanggar	harta	intelek
pihak	lain.

Mengelakkan aktiviti peniruan, penyalinan,
plagiarisme dan pemalsuan

Sekiranya	 mana-mana	 pihak	 yang	 menjadi	 mangsa
dalam	aktiviti	ini,	mereka	boleh	membuat	tuntutan	untuk

pampasan	dengan	pihak	yang	bertentangan	melalui	kaedah
yang	sah	selagi	mereka	adalah	pemilik	harta	intelek.

Pengurangan kekeliruan pelanggan
Melalui	pendaftaran	harta	intelek,	pencipta	karya	boleh
memberitahu	 kepada	 umum	 bahawa	 produk	 tersebut
ialah	kepunyaan	mereka	 terutamanya	bagi	 cap	dagangan
dan	 petunjuk	 geografi.	 Pendaftaran	 harta	 intelek	 adalah
seperti	meletakkan	label	pada	produk	supaya	mudah	dikenal.

Sumber kewangan
Melalui	 hak	 eksklusif,	 pemilik	 boleh	memperuntukkan
penggunaan	 harta	 intelek	 mereka	 kepada	 pihak	 lain
sama	ada	dalam	bentuk	perlesenan	atau	usaha	sama	bagi
memperoleh	manfaat	dalam	aspek	kewangan.	Harta	intelek
yang	bernilai	dapat	membantu	memasuki	pasaran	global.

1

3

2

4

7

166

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Murid	dapat:
	Mengkaji	isu-isu	berkaitan
kepentingan	harta	intelek.

Standard PembelajaranIsu-isu Kepentingan Harta Intelek

Antara	 isu	 harta	 intelek	 yang	 paling	 mendapat	 perhatian
adalah	 isu	 cetak	 rompak	 atau	 peniruan	 produk.	 Peniruan
produk	tidak	hanya	tertumpu	kepada	barangan	tertentu	tetapi
meliputi	 semua	 barangan	 seperti	 barangan	 elektrik,	 pakaian,
alat	 permainan	kanak-kanak,	 selendang,	 aksesori	 seperti	 jam
tangan,	beg	tangan	wanita	berjenama,	telefon	bimbit,	barangan
kecantikan	dan	kosmetik,	perisian	komputer	dan	banyak	lagi.

Oleh	 itu,	 sebagai	 seorang	 pereka	 cipta,	 adalah	 penting	 untuk	 kita	 peka	 dengan	 isu	 semasa
berkaitan	harta	 intelek.	 Seterusnya	melaksanakan	kajian	kes	 agar	mendapat	pengetahuan	dan
maklumat	dalam	memastikan	produk	yang	dihasilkan	terlindung	daripada	peniruan	produk.

Layari laman sesawang http://
arasmega.com/qr-link/

artikel-isu-harta-intelek/ untuk
membaca artikel penuh tentang

isu berkaitan harta intelek.
(Dicapai pada 21 Julai 2017)

1.	 Anda	dikehendaki	menyediakan	satu	kajian	kes	berkaitan	dengan	isu	perlindungan	harta
intelek.	Berdasarkan	kajian	kes	yang	dilakukan:

(a)	 Kenal	pasti	jenis	harta	intelek
	 (b)	Nyatakan	isu	berkaitan	harta	intelek
	 (c)	 Huraikan	punca,	kesan	dan	akibat	serta	langkah	penyelesaian
	 (d)	 Jelaskan	kepentingan	perlindungan	harta	intelek

(Sumber:	Keratan	akhbar	Sinar	Harian,		bertarikh	9	Jun	2014.)

Punca:
(i)	 Mengambil	keuntungan	dan	kesempatan	di	atas

kepopularitian	produk
(ii)	 Tiada	penguatkuasaan	dari	pihak	yang	bertanggungjawab

Kesan dan Akibat:
(i)	 Menggugat	punca	pendapatan
(ii)	 Memberi	persepsi	negatif	terhadap	produk	kerana	kualiti

yang	berbeza
(iii)	 Kesan	negatif		kepada	ekonomi	negara

Langkah Penyelesaian
(i)	 Mempatenkan	produk	yang	dihasilkan
(ii)	 Penguatkuasaan	dari	pihak	berkuasa
(iii)	 Memikirkan	strategi	yang	lebih	berkesan	untuk	memastikan

produk	lebih	mendapat	permintaan	di	pasaran

Kajian Kes
Isu:	 Pengklonan	Tudung

Foto 7.9	Contoh	barangan	yang	menghadapi	masalah	peniruan	atau	cetak	rompak.

Aktiviti

7

167

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
Karya Muzik

Hak Cipta

Harta Industri

Harta Intelek

Karya Sastera

Karya Seni

Filem

Paten

Cap Dagangan

Siaran

Karya Terbitan

Petunjuk Geografi

Reka Bentuk Susun Atur Litar Bersepadu

Reka Bentuk
Industri

Rakaman Bunyi

RUMUSAN

7

168

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
1.	 Nyatakan	pengertian	harta	intelek.

2.	 Senaraikan	tiga	reka	cipta	yang	tidak	boleh	dipatenkan.

3.	 Tandakan	(✔)	pada	cap	dagangan	yang	boleh	didaftarkan	dan	(✘)	pada	cap	dagangan	yang
tidak	boleh	didaftarkan.

4.	 Berdasarkan	gambar	yang	diberikan,	nyatakan	jenis	harta	industri	yang	betul.

5.	 MyIPO	ialah	sebuah	badan	yang	menyediakan	infrastruktur	perundangan	yang	kukuh
dan	 sistem	 pentadbiran	 yang	 cekap	 ke	 arah	meningkatkan	 kreativiti	 dan	 eksploitasi
harta	intelek.	Bincangkan	bagaimanakah	MYIPO	dapat	memainkan	peranannya	dalam
memberi	perlindungan	harta	intelek?

LATIHAN

7

169

H
A
R
T
A

I
N
T
E
L
E
K
PENDOKUMENTASIANBAB

170

•	 Dokumentasi	dan	Persembahan
Reka	Ciptaan

STANDARD KANDUNGAN
171
8

172

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

8.1
Dokumentasi dan Persembahan
Reka Ciptaan

Kemahiran
Berikut	ialah	kemahiran	yang	diperlukan	untuk	melaksanakan	pendokumentasian:
(a)	 Menggabung	maklumat	sedia	ada.
(b)	 Menyusun	maklumat	sedia	ada	mengikut	format	yang	betul.
(c)	 Mencari	maklumat	menggunakan	teknologi	maklumat	dan	komunikasi.
(d)	 Menghasilkan	slaid	persembahan.
(e)	 Mempersembahkan	maklumat	menggunakan	teknologi	maklumat	dan	komunikasi.

Pengetahuan

Berikut	ialah	pengetahuan	yang	diperlukan	untuk	melaksanakan	pendokumentasian:
(a)	 Mengetahui	setiap	maklumat	berkaitan	reka	ciptaan.
(b)	 Mengetahui	cara	pengucapan	awam.

Definisi

•	 Pendokumentasian	 ialah	 satu	 laporan	 bertulis	 yang
menghuraikan	 perincian	 reka	 ciptaan	 termasuk	 semua
maklumat	berkaitan	dengan	pembinaan	idea	sehingga	ke
peringkat	prototaip	dihasilkan.

•	 Laporan	ini	penting	sebagai	rujukan	pada	masa	akan	datang
serta	merupakan	 dokumen	 yang	 amat	 diperlukan	 dalam
proses	pendaftaran	paten	sesuatu	produk.

Kepentingan Pendokumentasian

Dokumentasi	reka	cipta	merupakan	satu	laporan	bertulis	yang	dibuat	oleh	pereka	mengenai	hasil
ciptaannya.	Pendokumentasian	penting	kerana:

(i) Menjadi bukti ciptaan seseorang
	 Seorang	pereka	cipta	perlu	merekodkan	semua	maklumat	carian	dan	kajian	serta	lakaran

perkembangan	idea	sepanjang	proses	mereka	cipta	sebagai	bukti	bahawa	produk	tersebut
ialah	hasil	reka	ciptaannya	sendiri	dan	bukan	ditiru	daripada	orang	lain.

(ii) Untuk memfailkan permohonan paten
	 Pereka	cipta	yang	ingin	memfailkan	permohonan	perlindungan	paten	perlu	mengemukakan

permohonannya	berserta	dokumentasi	lengkap	tentang	ciptaan	itu,	di	samping	prototaip	atau
model	yang	dihasilkan.

(iii) Memudahkan untuk membuat rujukan dan penyelidikan
 Pereka	cipta	yang	ingin	membuat	inovasi	serta	Penyelidikan	dan	Pembangunan	(R&D)	boleh

membuat	rujukan	menggunakan	maklumat	yang	terdapat	dalam	dokumentasi	sedia	ada.

Murid	dapat:
	Menerangkan	kepentingan
pendokumentasian	dalam
proses	reka	cipta.

Standard Pembelajaran
8

173

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

Format Dokumentasi

Kandungan
Dokumentasi

•	 Menyatakan	senario
dan	masalah	sehingga
melahirkan	idea.

•	 Perkara-perkara	yang
membantu	menyelesaikan
masalah	yang	dinyatakan
perlu	jelas.

•	 Nyatakan	langkah-langkah
kajian,	pemerhatian,
pengumpulan	maklumat
dan	data.

•	 Mestilah	dinyatakan	dengan	jelas	dan	terperinci.
•	 Termasuklah	tentang	kelebihan	dan	kekurangan

reka	cipta	jika	dibandingkan	dengan	produk
sedia	ada.

Fungsi dan Kegunaan

•	 Objektif	dan	matlamat
reka	cipta	hendaklah
dinyatakan	dengan	jelas.

Matlamat dan Objektif

•	 Risalah	yang	menyatakan
maklumat	atau
menerangkan	sesuatu
dengan	ringkas,	misalnya
produk.

Brosur

•	 Senarai	terbitan
seperti	buku,	makalah,
dan	lain-lain	yang
digunakan	sebagai
rujukan	dalam
menghasilkan
penulisan	kajian.

Bibliografi

•	 Maklumat-maklumat
sokongan	sama	ada
dalam	bentuk	data,
gambar	dan	sebagainya
yang	berkaitan	dengan
pembangunan	projek.

Lampiran

•	 Bahan	atau	komponen
yang	digunakan.

•	 Lukisan	kerja	dalam
bentuk	lukisan	terbantu
komputer.

•	 Langkah	dan	teknik
pembuatan.

•	 Pengujian	produk	reka
ciptaan.

Deskripsi Projek

•	 Penjanaan	idea.
•	 Lakaran	akhir.

Lakaran
•	 Ringkas
•	 Jelas
•	 Tepat

Tajuk/Tema
1 5

6

8

9

7

Latar Belakang
Pernyataan Masalah

Dokumentasi	yang	siap	hendaklah	dijilid.	Tujuannya	adalah	untuk	memastikan	dokumentasi
ini	kukuh,	selamat	dan	sempurna.

Setiap lakaran yang dihasilkan
dari awal perekaan merupakan
dokumen atau harta intelek yang
mesti dipelihara. Dokumen yang
telah disediakan perlu dikumpul
dan disatukan untuk menjadi
satu dokumen rasmi.

Murid	dapat:
	Menghasilkan
dokumentasi	reka
ciptaan	mengikut	format
yang	ditetapkan.

Standard Pembelajaran

2

3

4
8

174

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

Tajuk/tema

Contoh	 tajuk	 mestilah	 ringkas	 seperti	 “Pesdana”,
“Pencuci	 Pintar”	 atau	 “Penyapu	 Super”.	 Sementara
contoh	tema	adalah	seperti	pembersihan,	teknologi
hijau	 dan	 banyak	 lagi.	 Murid	 akan	 mencipta	 alat
berdasarkan	tema	yang	dipilih.

Latar belakang

Latar	belakang	ialah	penyataan	masalah	yang	dihadapi
semasa	 menggunakan	 produk	 sedia	 ada.	 Latar
belakang	 juga	 menerangkan	 tentang	 produk	 yang
akan	dihasilkan	mampu	mengatasi	sesuatu	masalah.
	 Misalnya	 dalam	 bidang	 pertanian,	 peladang
menghadapi	 masalah	 pelupusan	 daun	 nanas.	 Maka,
murid	akan	mencipta	alat	yang	sesuai	untuk	membantu
peladang	 menyelesaikan	 masalah	 tersebut.	 Murid	 juga
akan	mengumpul	data	atau	maklumat	berkaitan	masalah
yang	dihadapi.

Matlamat dan objektif

Matlamat	dan	objektif	dalam	reka	ciptaan	adalah	tujuan	sesuatu	reka	ciptaan.	Contohnya,
reka	ciptaan	mesin	pengurai	daun	nanas	adalah	untuk	membantu	peladang	menyelesaikan
masalah	daun	nanas	yang	mengambil	masa	yang	lama	untuk	dilupuskan.

Fungsi dan kegunaan

Kaedah	dan	cara	penggunaan	produk	dinyatakan	dengan	jelas	dan	terperinci.	Selain	itu,
kelebihan	dan	kekurangan	produk	berbanding	dengan	produk	sedia	ada	turut	dinyatakan.
Contohnya,	 produk	 reka	 ciptaan	 mesin	 pengurai	 serat	 daun	 nanas	 digunakan	 untuk
menguraikan	daun-daun	nanas	dan	mendapatkan	serat	benang	daripadanya.

Foto 8.1 Contoh	nama	produk
reka	ciptaan.

Foto 8.2 Data	dan	maklumat
yang	dikumpul.

PESDANA

Mesin pengurai
serat daun nanas
Deskripsi projek

Antara	 perkara	 yang	 perlu	 ada	 dalam	 deskripsi	 ialah
bahan	 dan	 komponen	 yang	 digunakan,	 lukisan	 kerja,
langkah	dan	teknik	pembuatan	serta	pengujian	produk
reka	ciptaan.
	 Contohnya,	 dalam	 menghasilkan	 mesin	 pengurai,
bahan	 yang	 digunakan	 ialah	 plat	 aluminium,	 motor
DC	 12V,	 berus	 plastik,	 gear	 dan	 banyak	 lagi.	 Murid
akan	menghasilkan	lukisan	kerja	berdasarkan	idea	dan
langkah-langkah	 pembuatan.	 Kemudian,	 pengujian	 ke
atas	produk	reka	ciptaan	dibuat.

8

175

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

Lakaran

Lakaran	merupakan	 elemen	 yang	 sangat
penting	untuk	menggambarkan	rupa	dan
bentuk	sesuatu	idea.	Melalui	lakaran,	idea
dapat	 dijelaskan	 dengan	 lebih	 berkesan
berbanding	 perkataan.	 Pereka	 akan
melakar	mengikut	 cara	dan	 gaya	 lakaran
tersendiri	 dan	 mengikut	 keperluan	 dan
kesesuaian.	Yang	penting,	 lakaran	mudah
difahami	 dan	 menerangkan	 maklumat
yang	ingin	disampaikan.

Brosur

Brosur	 ialah	 risalah	 yang	 kebiasaannya
mempunyai	 halaman	 hadapan	 yang
menarik.	 Selain	 reka	 letak	 yang	menarik,
pada	 brosur	 turut	 dinyatakan	 harga
produk	 dan	 penerangan	 ringkas	 produk
reka	ciptaan.

Foto 8.3 Lakaran.

Foto 8.5 Brosur.

Foto 8.4 Pengujian.

Mesin pengurai
daun nanas

Harga

RM1500

Cekap
Mesra Alam

Mesra Pengguna
8

176

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

(a) Buku
	 Nama	penulis.	(Tahun	diterbitkan).	Judul buku mestilah italik.	Tempat

diterbitkan:	Nama	penerbit.
	 Contoh:
	 Shahriman	Zainal	Abidin,	Mohamad	Hariri	Abdullah	dan	Zaidi	Yusoff.	(2015).

Seni Reka Perindustrian: Daripada Idea Kepada Lakaran.	Kuala	Lumpur:	Dewan
	 Bahasa	dan	Pustaka.

(b) Ensiklopedia dan Kamus
	 Ensiklopedia
	 Judul	petikan.	(Tahun	diterbitkan).	In	Tajuk Ensiklopedia mestilah italik	(hlm.	muka

surat).		Tempat	diterbitkan:	Nama	penerbit.
	 Contoh:
	 Petronas.	(1998).	In	Ensiklopedia Sejarah dan Kebudayaan Melayu	(hlm.	1949).
	 	 						Kuala	Lumpur:	Dewan	Bahasa	dan	Pustaka.

Kamus
	 Tajuk Kamus mestilah italik.	(Edisi).	(Tahun	diterbitkan).	Tempat	diterbitkan:	Nama

penerbit.
	 Contoh:
	 Kamus Dewan.	(Edisi	Keempat).	(2005).	Kuala	Lumpur:	Dewan	Bahasa	dan	Pustaka.

(c) Majalah dan Surat Khabar
	 Nama	pengarang.	(Tarikh	diterbitkan).	Judul	rencana.	Nama Majalah atau Surat

Khabar mestilah italik,	muka	surat.
	 Contoh:
	 Che	Nin	Man.	(2002,	Jun).	Keracunan	Kimia	Semula	Jadi.	Dewan Kosmik,	24-26.

(d) Laman Web
	 Nama	pengarang.	(Tarikh/tahun	diterbitkan).	Judul rencana mestilah

italik.	Dimuat	turun	pada	tarikh	bahan	diakses,	alamat	URL.
	 Contoh:
	 Abu	Bakar	bin	Yang.	(2015,	Ogos	24).	Teknologi dan Kejuruteraan

di Zaman Kegemilangan Islam.		Dimuat	turun	pada	Mei	25,	2017,
	 http://ipgktb.		edu.my/	bgn/articles.php?article_id=1.

APA ialah singkatan bagi
American Psychology
Association’s, yang
merupakan salah satu gaya
penulisan bibliografi.

Bibliografi

Berikut	 ialah	contoh	penulisan	bibliografi	mengikut
format	APA:
8

177

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

Murid	dapat:
	Menghasilkan
persembahan/reka
ciptaan	menggunakan
pelbagai	media.

Mempersembahkan
produk	yang	terbaik
dalam	reka	bentuk	secara
berkesan	dan	kreatif.

Standard Pembelajaran
Persembahan

Setelah	selesai	menyiapkan	reka	ciptaan	dan	pendokumentasian,
murid	akan	membuat	persembahan	reka	ciptaan	di	hadapan
kelas.	 Secara	 umumnya,	 maklumat	 yang	 dipersembahkan
adalah	berdasarkan	maklumat	yang	sudah	didokumentasi.

Antara	tujuan	persembahan	adalah	untuk:
•	 Menyatakan	matlamat	dan	objektif	produk	itu	dihasilkan,

misalnya	untuk	mengatasi	sesuatu	masalah.
•	 Menyatakan	ciri-ciri	sesuatu	produk	reka	ciptaan	seperti

fungsi,	keistimewaan	produk	dan	lain-lain.
•	 Menerangkan	 kaedah	 dan	 cara	 pembinaan	 produk

reka	 ciptaan,	 termasuk	 bahan	 yang	 digunakan	 dalam
penghasilan	produk.

•	 Mendapatkan	 pelbagai	 komen	 membina	 dan	 cadangan
penambahbaikan	daripada	kawan,	guru,	dan	pihak	lain.

•	 Dapat	memperbaiki	kualiti	produk	berdasarkan	cadangan
penambahbaikan	dan	komen	yang	diberi.

Layari laman sesawang
http://arasmega.com/qr-

link/membuat-persembahan/
untuk menonton video

Membuat Persembahan.
(Dicapai pada 13 Julai 2017)

Lampiran

Semua	bahan	 rujukan	 yang	digunakan	dilampirkan
dalam	 pendokumentasian.	 Antara	 lampiran	 yang
disertakan	 dalam	pendokumentasian	 adalah	 seperti
lukisan	 ortografik,	 lukisan	 isometrik,	 lukisan
oblik,	 lukisan	 ceraian,	 brosur,	 	 manual	 	 pengguna,
borang	soal	selidik	dan	borang	soal	selidik	 jawapan
responden.

Foto 8.6 Manual	produk	reka	ciptaan.

Foto 8.7 Membuat persembahan	di	hadapan	kelas.
8

178

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

Kaedah Persembahan

Persembahan	boleh	dilakukan	melalui	Teknologi	Maklumat	dan	Komunikasi	(TMK)
dan	Bukan	Teknologi	Maklumat	dan	Komunikasi.

Teknologi Maklumat dan Komunikasi

Murid	 akan	 meringkaskan	 maklumat	 yang	 diambil	 daripada	 pendokumentasian	 dan
ditaip	menggunakan	 komputer.	 Seterusnya,	murid	 akan	mengimbas	 lakaran	 yang	 dibuat
menggunakan	mesin	 pengimbas.	 Penggunaan	 kamera	 juga	 perlu	 untuk	mengambil	 foto
produk	reka	ciptaan	yang	dihasilkan.
	 Murid	 akan	menggunakan	 perisian	 komputer	 yang	 sesuai	 untuk	membuat	 reka	 letak
persembahan.	Antara	perisian	komputer	yang	digunakan	dalam	persembahan	adalah	seperti
Power Point,	Adobe Flash,	Video Presentation	atau	lain-lain.

Rajah 8.1	Antara	muka	Power Point. Rajah 8.2 Antara	muka	Adobe Flash.

Rajah 8.3 Antara	muka	Video Presentation.
8

179

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N

MesinPESDANA
Tema : Teknologi	hijau

Lakaran	asal
Hasil	reka	ciptaan

MESIN PENGURAI SERAT DAUN NANAS

Menyelesaikan	masalah
peladang	untuk

meleraikan	daun	nanas.

1.	 Saban	tahun	indeks	kemalangan	negara	kita	mencatatkan	peningkatan.	Situasi	ini	telah
menggusarkan	 pihak	 yang	 berwajib	 dalam	menangani	 masalah	 ini.	 Sebagai	 seorang
pereka	cipta	muda,	anda	dikehendaki	mereka	cipta	alat	yang	dapat	membantu	mencegah
kemalangan.	 Anda	 hendaklah	 berbincang	 dalam	 kumpulan	 dan	 perlu	 mendapat
bimbingan	daripada	guru	tentang	penyataan	tajuk	di	atas.

Aktiviti

Bukan Teknologi Maklumat dan Komunikasi

Persembahan	melalui	media	bukan	Teknologi	Maklumat	dan	Komunikasi	kebiasaannya	dalam
bentuk	poster.	Murid	akan	meringkaskan	maklumat	daripada	pendokumentasian	dan	ditaip
menggunakan	 komputer.	 Sementara,	 untuk	 lakaran	murid	 akan	mengimbas	menggunakan
mesin	 pengimbas	 dan	 mengambil	 foto	 produk	 reka	 ciptaan	 yang	 dihasilkan.	 Dengan
menggunakan	perisian	seperti	Microsoft Office Words,	Adobe Indesign	dan	banyak	lagi,	murid
akan	membuat	reka	letak	dan	mencetak	bahan	bercetak	tersebut.

Foto 8.8 Contoh	poster	untuk	persembahan	produk	reka	ciptaan.
Kepentingan
Pendokumentasian

Memudahkan	untuk	membuat
rujukan	dan	penyelidikan

Untuk	memfailkan
permohonan	paten

Menjadi	bukti
ciptaan	seseorang

1.	 Huraikan	kepentingan	pendokumentasian	dalam	sesuatu	reka	ciptaan.

2.	 Senaraikan	 sembilan	perkara	 yang	perlu	 ada	dalam	dokumentasi	mengikut	 format
yang	betul.

3.	 Tuliskan	bibliografi	di	bawah	mengikut	format	yang	betul.
	 Buku:		 Pengenalan	Tamadun	Islam	dalam	Sains	dan	Teknologi
	 Penulis:	 Shahrir	Mohd	Zin
	 Penerbit:	 Dewan	Bahasa	dan	Pustaka
	 Tempat:	 Kuala	Lumpur
	 Tahun:	 1985

4.	 Terangkan	kaedah	yang	digunakan	untuk	menghasilkan	persembahan	yang	berkesan
dan	kreatif.

Format
Dokumentasi

Latar	Belakang
Pernyataan	MasalahLampiran

Tajuk/Tema

LakaranDeskripsi	Projek

Fungsi	dan	KegunaanBrosur

Matlamat	dan	ObjektifBibliografi

RUMUSAN

LATIHAN

8

180

P
E
N
D
O
K
U
M
E
N
T
A
S
I
A
N
Transformer

Geganti

Motor Elektrik

Solenoid

BAB 1 LUKISAN TERBANTU KOMPUTER (LTK)

1.

BAB 2 BAHAN, PERALATAN DAN MESIN
 PEMBINAAN PRODUK

1. (a)   Keluli berkarbon tinggi
  (b)   Besi tuang
  (c) Keluli tahan karat

2. (a)  Boleh lentur dan penebat haba
  (b)  Keras dan teguh
  (c)  Boleh lentur dan ringan
  (d) Ringan dan mudah ditempa

3. (a)  Pemegang  – Keluli lembut
    berbentuk bulat

(b)  Roda – Getah
  (c)  Pelindung mata pemotong

– Plastik termoset
  (d) Mata pemotong – Keluli tahan karat

4. (a)  Mesin pemotong kayu
  (b)  Mesin canai mudah alih
  (c)  Mesin pelelas

5. (a)  Alatan:
   (i) Pembaris keluli
   (ii) Pensel penanda
   (iii) Jangka sudut
   (iv) Gergaji kayu
   (v)   Tukul
   (vi) Syelek
   (vii) Berus syelek

(b)  Mesin:
   (i)   Gergaji jig
   (ii)  Mesin pelelas

BAB 3 SISTEM

1. (a)  Gear
  (b)  Takal dan tali sawat
  (c)  Tuas
  (d) Pneumatik
  (e) Hidraulik

2. (i) Pam hidraulik
  (ii) Motor hidraulik
  (iii) Silinder dua tindakan
  (iv) Injap kawalan arah 5/2
  (v) Injap pelega tekanan
  (vi) Injap kawalan aliran

(vii) Penapis

3.

4.

5. (a) Suis
  (b) Perintang
  (c) Diod
  (d) Transistor
  (e) Pemuat
  (f) Pembaz

6.

Transformer Suis Motor Arus TerusBekalan Kuasa

Bentuk Perintah

ELIPS

SPLINE

POLYGON

ARC

Suis satu hala

Bateri 12V
LED

Perintang
tetap

Pemuat tidak
berkutub

181
7. Alat kawalan jauh ini mengawal pergerakan
kereta secara jarak jauh. Pergerakan ke
hadapan, belakang, kiri dan kanan.

8. (a) Elektronik
  (b) Gabungan elektrik, elektronik

dan mekanikal
  (c) Sistem mekanikal dan elektrik
  (d) Mekanikal

BAB 4 PEMBINAAN DAN PENGUJIAN MODEL
 BERFUNGSI DAN PROTOTAIP

1. (a) Ciri model berfungsi:
   (i) Tidak mengikut saiz sebenar
   (ii) Tidak menggunakan bahan

sebenar sepenuhnya

(b) Ciri prototaip:
   (i) Menggunakan bahan sebenar
   (ii) Diuji keupayaan dan

prestasi sebenar

2.

2.

Bentuk
Cap

(Brand
Mark)

Bentuk
Nama
(Brand
Name)

Bentuk Cap
Dagangan
(Trade Mark)

Bentuk Cap
Dagangan

Berciri
Perseorangan

(Trade
Character)

3.

Logo huruf Logo simbol Logo representasi atau
kombinasi

4.

BAB 6 PEMASARAN PRODUK

1. (a)  Kemandirian untuk terus beroperasi
  (b)  Memaksimumkan keuntungan
  (c)  Menguasai syer pasaran
  (d) Kualiti produk
  (e) Pulangan pelaburan

2.

3.

Simbol grafik Penerangan

Mula atau tamat proses

Proses atau operasi

Input proses atau output

Proses penilaian atau membuat
pemilihan

Sambungan ke proses seterusnya

3. (a) Ujian makmal
 (b) Ujian parameter

4. Untuk menentukan kelemahan dan
kekuatan sesuatu projek

5. (a) Mempunyai suis kawalan
 (b)  Menggunakan kod warna setiap

komponen
 (c) Adanya tanda keselamatan atau

bahaya
 (d) Dilindungi oleh fius

6. (a) Menggantikan komponen yang rosak
atau tidak cekap

(b) Menambah komponen jika perlu
 (c) Membuat kemasan agar lebih baik
 (d) Memastikan faktor ergonomik

dipertingkatkan

BAB 5 PENJENAMAAN PRODUK

1. (a) Beras  (b) Gula
 (c) Ubat gigi

-

-

Infrastruktur

Potensi untuk
berkembang Modal

Pesaing

Undang-undang yang
melindungi perniagaan

Golongan pengguna

Jenis perniagaan

Faktor-faktor
Pemilihan

Tempat
Pemasaran

1 7

2 6

3 5
4

Hard sell Institusi Institusi

Hard sell Hard sellHard sell

Saluran agihan

Faktor-faktor dalam
Menentukan Harga

Jualan

Golongan
pengguna

KosPermintaan dan penawaran

Persaingan

Ciri-ciri produk

Objektif syarikat

Dasar kerajaan

182
4. (a) Nama Produk
  (b) Gambar Produk
  (c) Harga
  (d) Logo dan Slogan
  (e) Maklumat Pengeluar
  (f) Spesifikasi Produk
  (g) Penerangan Produk

5. (a)  Arahan pemasaran
  (b)  Cara penggunaan
  (c)  Penyelenggaraan produk
  (d)  Tip keselamatan

BAB 7 HARTA INTELEK

1. Harta intelek merujuk kepada ciptaan minda
yang dilindungi dalam undang-undang bagi
membolehkan orang ramai untuk mendapat
pengiktirafan atau faedah kewangan daripada
apa-apa yang mereka ciptakan.

2. (a) Penemuan, teori-teori saintifik dan
  kaedah-kaedah matematik.

(b) Skim, aturan atau kaedah bagi
  menjalankan perniagaan.
 (c) Kaedah-kaedah merawat tubuh
  manusia atau haiwan melalui
  pembedahan atau terapi, dan
  kaedah-kaedah diagnosis yang
  dilakukan kepada tubuh manusia
  atau haiwan.

3.

✔ ✖ ✖ ✔

4.

Gambar Harta
Intelek

Reka
bentuk
industri

Paten

Cap
dagangan

5. (a) Menggalakkan program kesedaran
awam mengenai kepentingan
harta intelek.

(b) Mewujudkan sistem pentadbiran
yang cekap dan berkesan.

(c) Menyediakan maklumat harta intelek
yang lengkap dan mesra pengguna.

(d) Menyediakan khidmat nasihat
harta intelek.

(e) Memperkukuh perundangan harta
intelek.

BAB 8 PENDOKUMENTASIAN

1. (a)  Menjadi bukti ciptaan seseorang
  (b)  Untuk memfailkan permohonan paten
  (c)  Memudahkan untuk membuat

rujukan dan penyelidikan

2. (a)  Tajuk/tema
 (b)  Latar Belakang Pernyataan Masalah
 (c)  Matlamat dan Objektif
 (d)  Fungsi dan Kegunaan
 (e)  Lakaran
 (f)  Deskripsi Projek
 (g)  Brosur
 (h)  Bibliografi
 (i)  Lampiran

3. Shahrir Mohd Zin. (1985). Pengenalan
Tamadun Islam dalam Sains dan Teknologi.
Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

4.  (a)  Kaedah yang digunakan ialah
persembahan menggunakan Teknologi
Maklumat dan Komunikasi (TMK)
dan Bukan Teknologi Maklumat dan
Komunikasi.

(b) Kaedah  persembahan menggunakan
Teknologi Maklumat dan Komunikasi
(TMK) menggunakan perisian
seperti Power Point, Adobe Flash dan
Video Presentation untuk membuat
persembahan.

(c) Kaedah persembahan Bukan
Teknologi Maklumat dan Komunikasi
(TMK) contohnya menghasilkan
poster untuk mempersembahkan
reka ciptaan.

Gambar Harta
Intelek

Reka
bentuk
susun
atur  litar
bersepadu

Petunjuk
geografi

183
bahan mentah barang-barang (seperti hasil
tanaman, galian, dan sebagainya) yang
digunakan dalam perusahaan dan sebagainya
untuk menghasilkan barang lain.

bukan logam unsur yang lain daripada logam.

bendalir benda mengalir (seperti cecair atau gas)
yang berubah-ubah bentuknya menurut
bentuk bekas yang mengandunginya.

cap dagangan tanda (gambar, nama, dan lain-lain)
yang digunakan dalam perdagangan (pada
barang-barang dan lain-lain).

diod peranti semikonduktor yang membolehkan
aliran arus satu arah sahaja dan banyak
digunakan dalam litar elektronik sebagai
penerus atau pemangkas.

format susun atur pendokumentasian yang telah
ditetapkan (mengikut proses 9P).

gear susunan roda-roda bergigi dalam enjin
yang membolehkan kuasa dihantar dari satu
bahagian ke bahagian lain untuk menukar
kelajuan atau arah pergerakan.

geganti suis yang dibuka atau ditutup dengan
menggunakan kesan elektromagnet.

hak cipta hak penguasaan yang dilindungi
undang-undang atas seluruh atau sebahagian
daripada hasil ciptaan seseorang pengarang
(pencipta, penggubah dan lain-lain).

hidraulik yang digerakkan atau dijalankan oleh
cecair.

jenama jenis barang yang memakai nama khas
yang dikeluarkan oleh pengeluar (pembuat,
pengilang) tertentu.

kemandirian perihal (keadaan) dapat berdiri
sendiri.

logam unsur kimia seperti besi, emas, perak,
tembaga, dan lain-lain yang biasanya berkilau,
mulur, membentuk ion positif, dan menjadi
pengalir haba dan elektrik yang baik.

logo lambang khas sesuatu pertubuhan
yang tersirat dengan maksud tertentu.

ohm unit ukuran rintangan elektrik.

paten surat kerajaan yang memberi hak kepada
orang (perusahaan) untuk mengeluarkan
barang ciptaannya sendiri untuk beberapa
tahun dengan melarang orang lain menirunya.

pemasa alat untuk mengatur dan mengawal masa
operasi sesuatu mesin, peranti dan sebagainya.

pembaz peranti elektrik yang memberikan bunyi
sebagai isyarat.

pemuat (kapasitor) peranti yang dapat menyimpan
cas elektrik, mewujudkan kapasitans di dalam
litar, menahan pengaliran arus terus dan
membolehkan pengaliran arus ulang-alik.

penderia (sensor) alat yang dapat mengesan
perubahan sinar cahaya, haba, tekanan dan
sebagainya.

perintang komponen elektrik yang mengawal arus.

pneumatik 1. berkaitan dengan udara, angin, atau
gas. 2. (bukan alat, mesin, dan sebagainya)
yang dikendalikan oleh udara mampat.

slogan cogan kata.

solenoid gulungan dawai tembaga yang menjadi
magnet apabila dihubungkan dengan aliran
elektrik.

suis alat penghubung atau pemutus litar elektrik.

tali sawat jalur tali bundar atau bulat yang
digunakan untuk menggerakkan bahagian
tertentu mesin dan sebagainya.

transformer  sejenis alat untuk mengubah arus
elektrik (seperti mengubah voltan dan lain-
lain).

transistor peranti elektronik yang digunakan
sebagai penguat arus, seperti yang terdapat
dalam radio dan televisyen.

ujian makmal ujian saintifik untuk menguji sifat
ketahanan, tahap keselamatan dan kualiti
prototaip.

ujian parameter menguji kefungsian prototaip
di tempat atau situasi sebenar.

volt unit tenaga elektrik yang diperlukan untuk
mengalirkan satu ampere arus elektrik melalui
rintangan satu ohm.

184
185

Aminudin Abu et al. (2008). Asas Lukisan Kejuruteraan dan Berbantu Komputer. Petaling Jaya: Pearson/
Prentice Hall.

B. V. Narayana Rao & Kusum Anad. (2010). Electronics (2nd edition). Mumbai: Himalaya Pub. House.

Dupont, A. (2008). Practical Prototype and script.aculo.us. New York: Apress.

Hansen, L. S. (2006). Applied Solid Works. New York: Industrial Press.

http://www.facebook.com/BSNMalaysia/ dipetik pada 31 Ogos 2017.

http://www.myipo.gov.my dipetik pada 20 Januari 2017.

https://www.usq.edu.au/library/referencing/apa-referencing-guide dipetik pada 25 Mei 2017.

Jones, D. R. H. & Ashby, M. F. (2005). Engineering Materials 1: An Introduction to Properties, Applications and
Design (3rd edition). United Kingdom: Butterworth-Heinemann.

Kementerian Pelajaran Malaysia. (2001). Buku Sumber Reka Cipta. Putrajaya: Bahagian Perkembangan
Kurikulum.

Kementerian Pelajaran Malaysia. (2001). Kemahiran Berfikir dalam Pengajaran dan Pembelajaran. Kuala
Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan (2009). Sistem Cap Dagangan di
Malaysia. Kuala Lumpur: Perbadanan Harta Intelek Malaysia.

Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan (2009). Sistem Hakcipta di Malaysia.
Kuala Lumpur: Perbadanan Harta Intelek Malaysia.

Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan (2009). Sistem Paten di Malaysia.
Kuala Lumpur: Perbadanan Harta Intelek Malaysia.

Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan (2009). Sistem Perlindungan Harta
Intelek di Malaysia. Kuala Lumpur: Perbadanan Harta Intelek Malaysia.

Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan (2009). Sistem Petunjuk Geografi di
Malaysia. Kuala Lumpur: Perbadanan Harta Intelek Malaysia.

Kementerian Perdagangan Dalam Negeri, Koperasi dan Kepenggunaan (2009). Sistem Reka Bentuk
Perindustrian di Malaysia. Kuala Lumpur: Perbadanan Harta Intelek Malaysia.

Khairul Anwar Hanafiah. (Edisi ke-2) (2010). Lukisan Kejuruteraan Berbantu Komputer. Skudai:  Universiti
Teknologi Malaysia.

Raysman, R., Pisacreta, E. A., Ostrow, S. H., Adler, K. A. (2017). Intellectual Property Licensing: Forms and
Analysis. United State: Law Journal Press.

Saikat Das Gupta, Rabindra Mukhopadhyay, Krishna C. Baranwal, Anil K. Bhowmick. (2013). Reverse
Engineering of Rubber Products: Concepts, Tools, and Techniques. United State: CRC Press.
186

bahan  30, 101, 104, 105,106, 109,
111, 122, 175

brosur  143, 144, 173, 175, 177

cap 123
 dagangan 123, 131, 151, 154,

155, 159, 160
carta alir 103, 104

diod 83

gear 58, 59
geganti 75, 76 86, 89
gentian  34, 35, 101
getah 34, 35, 36, 39, 101, 122

had kemampuan 113
hak cipta 151, 152
harga 136, 137, 138, 140, 143
harta
 industri 151, 153
 intelek 151, 167
hidraulik 58, 67

idea 103,105, 106
infrastruktur 141

jadual kerja 102, 103
jenama 123, 124, 125
jualan langsung 143

kayu 30, 34
kefungsian 101, 111, 112, 113
kemasan 47, 109
ketahanan 111, 113
kos 121, 122, 137,139

litar bersepadu 89, 156
logam
 bukan ferus 30

ferus 30
logo 126, 127, 128, 129

manual pengguna 145, 177
mesin 40, 50,  53
modal 141
model berfungsi 100, 101, 104, 109
motor
 elektrik 72, 77, 91
 arus terus 77, 78
 arus ulang alik 77, 78

nama 151

paten 151, 153
pembaz 84
pemasa 25, 28, 29
pemuat 84, 89
penderia 90
   infra merah 90
 pergerakan 90
 sentuh 90
 warna 90
Pengawal Logik Aturcara 91, 92
pengira 90
perintang 83
plastik 34, 39
pneumatik 58, 63
prototaip 100,  101, 102,  107,  109,

111, 113,115
pengguna 120
promosi   142,143

reka bentuk 151,  155

simbol 51, 69, 72, 155
sistem 58
 elektrik 58,  75,  80
 elektronik 82, 85
 kawalan automatik 88
 kawalan gabungan 91,  92
 kawalan manual  88
 kawalan semi-automatik  88
 kawalan terbuka 87

kawalan tertutup 87
 mekanikal 58, 59, 73
skala 101
slogan   130, 131
solenoid 78,  79
suis 82

takal dan tali sawat 58, 60, 61
transformer
 injak naik 77
 injak turun 77
transistor  84, 89
tuas 58, 61, 62, 63

ujian
makmal 111,112
parameter 111,112