MATA PELAJARAN ELEKTIF IKHTISAS

GRAFIK
KOMUNIKASI

TEKNIKAL
TINGKATAN 5

Penulis
ASMA MUDA

KHAIRULAINI JAMIL
MOHD YAZID ABU HASAN ASURI

NURUL MUKHLIS KOSTOR

Editor
MASLIYA YAHYA

Pereka Grafik
MOHD RUSTANDEE RAHMAN

Ilustrator
MOHD NIZAM MD. ISA

2017
PENGHARGAAN
Penerbitan buku ini melibatkan kerjasama
banyak pihak. Sekalung penghargaan dan
terima kasih ditujukan kepada semua pihak
yang terlibat.

•	 Jawatankuasa	Penambahbaikan
Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	Penyemakan	Pembetulan
Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	Penyemakan
Naskhah Sedia Kamera,
Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Pegawai-pegawai	Bahagian	Buku	Teks
dan Bahagian Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa	Peningkatan	Mutu,
Aras Mega (M) Sdn. Bhd.

•	 Pasukan	Infiru	F1	in	Schools	Team,
SMT	Tuanku	Jaafar,	Seremban,
Negeri Sembilan.

Semua	 pihak	 yang	 terlibat	 secara	 langsung
dan tidak langsung dalam usaha menjayakan
penerbitan buku ini.

KPM2017	ISBN	978-967-0520-92-6

Cetakan	Pertama	2017
© Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak	Cipta	Terpelihara.	Mana-mana	bahan	dalam
buku ini tidak dibenarkan diterbitkan semula,
disimpan	dalam	cara	yang	boleh	dipergunakan
lagi, ataupun dipindahkan dalam sebarang bentuk
atau	 cara,	 baik	 dengan	 elektronik,	 mekanik,
penggambaran	 semula	 mahupun	 dengan	 cara
perakaman tanpa kebenaran terlebih dahulu
daripada Ketua Pengarah Pelajaran Malaysia,
Kementerian Pendidikan Malaysia. Perundingan
tertakluk	kepada	perkiraan	royalti	atau	honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia	oleh:
Aras	Mega	(M)	Sdn.	Bhd.	(164242-W)
No	18	&	20	,	Jalan	Damai	2,
Taman Desa Damai, Sg. Merab,
43000	Kajang,	Selangor	Darul	Ehsan.
No.	Telefon:	03-8925	8975
Faksimile:	03-8925	8985
Laman	Web:	www.arasmega.com
E-mel:	amsb@arasmega.com

Reka	Letak	dan	Atur	Huruf:
Aras Mega (M) Sdn. Bhd.
Muka	Taip	Teks:	Minion	Pro
Saiz	Muka	Taip	Teks:	11	poin

Dicetak	oleh:
Percetakan	Surya	Sdn.	Bhd.
Plot	29,	Jalan	IKS	BK	2,
Taman	IKS	Bukit	Katil,
75450	Bukit	Katil,	Melaka.

No	Siri	Buku:	0117
ISI
KANDUNGAN

Pendahuluan  v

Pengenalan Ikon  vi

BAB 1
LUKISAN PERSPEKTIF  2
 1.1 Konsep dan Jenis Lukisan Perspektif 4
 1.2 Elemen Lukisan Perspektif 8
 1.3 Lukisan Perspektif bagi Pelbagai Bongkah  14

BAB 2
LUKISAN PENGORAKAN 40
 2.1 Konsep Lukisan Pengorakan 42
 2.2 Lukisan Pengorakan Kaedah Selari 52
 2.3 Lukisan Pengorakan Kaedah Jejarian 62

BAB 3
LUKISAN TERBANTU KOMPUTER (LTK) 82
 3.1 Pengenalan kepada LTK 84
 3.2 Perintah Kendalian Perisian LTK 90
 3.3 Lukisan Rajah Satah Mudah Menggunakan Perisian LTK 118
 3.4 Lukisan Rajah Bongkah Menggunakan Perisian LTK 123
BAB 4
LUKISAN BANGUNAN 132
 4.1 Pengenalan Lukisan Bangunan 134
 4.2 Aplikasi Lukisan Bangunan bagi Rumah Kediaman Setingkat 149

BAB 5
LUKISAN PERPAIPAN 160
 5.1 Pengenalan Lukisan Perpaipan 162
 5.2 Aplikasi Lukisan Perpaipan 173

BAB 6
LUKISAN ELEKTRIK  184
 6.1 Pengenalan Lukisan Elektrik 186
 6.2 Aplikasi Lukisan Elektrik 200

BAB 7
LUKISAN REKA BENTUK DALAMAN KEDIAMAN 206
 7.1 Pengenalan Reka Bentuk Dalaman Kediaman 208
 7.2 Jenis Ruang Asas yang Terdapat dalam Rumah Kediaman 209
 7.3 Reka Bentuk Ruang Dalaman bagi Rumah Kediaman Satu Tingkat 219

Glosari   228

Rujukan   230

Indeks   231
Buku teks Grafik Komunikasi Teknikal Tingkatan 5
ini dihasilkan berteraskan Dokumen Standard
Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP). Subjek
ini merupakan salah satu subjek Mata
Pelajaran Elektif Ikhtisas (MPEI) berasaskan
kompetensi yang merupakan satu inisiatif
dalam menyediakan modal insan menyeluruh
dan seimbang, berakhlak mulia, kreatif dan
kritis serta inovatif dalam usaha memiliki
kemahiran insaniah dalam mengamalkan
budaya profesional bagi menghadapi cabaran
abad ke-21.

Topik yang dibincangkan di dalam buku
Grafik Komunikasi Teknikal Tingkatan 5
adalah sambungan daripada buku tingkatan 4
mengandungi tujuh topik utama yang bakal
diperkenalkan kepada murid. Kesemua
kandungan buku ini menekankan lebih
kepada pemahaman mengenai perkara asas
sebelum menjurus ke arah perbincangan
yang lebih mendalam.

Setiap bab dimulakan dengan halaman
rangsangan yang mengandungi foto dan
standard pembelajaran yang perlu dicapai oleh
setiap murid. Penyendal turut disediakan untuk
menambah pengetahuan murid tentang
tajuk yang akan dipelajari. Pada akhir setiap
bab juga disediakan latihan pengukuhan
untuk menguji kefahaman murid setelah
selesai mempelajari sesuatu topik yang
diajarkan kepada mereka.

Diharapkan buku ini mampu mengukuhkan
kefahaman asas yang diperlukan oleh murid
yang berminat dalam bidang teknikal sebelum
melanjutkan pembelajaran ke peringkat yang
lebih tinggi.

Semoga buku teks Grafik Komunikasi
Teknikal Tingkatan 5 ini menjadi rujukan dan
panduan kepada guru dan murid dalam sesi
pengajaran dan pembelajaran di dalam kelas.

Pendahuluan

v
vi

Tahukah Anda

Standard
Pembelajaran

Menjelaskan dengan
lebih terperinci tentang
topik yang bakal diajar
oleh guru kepada murid
di sekolah.

Pengenalan Ikon

Aktiviti

Memberi maklumat
tambahan yang
berkaitan dengan topik
yang dibincangkan
di dalam buku teks.

Info Tambahan

Beberapa fakta menarik
yang relevan dengan
topik yang dikemukakan
berdasarkan perbincangan
di dalam kelas.

AR Code

Teknologi yang
menggabungkan dunia
maya dan nyata dalam
bentuk 2D dan 3D.
Untuk mengimbas kod
ini, pengguna perlu
memuat turun aplikasi
Augmented Reality
terlebih dahulu.

QR Code

Maklumat tambahan
dalam bentuk QR
Code yang boleh
diimbas menggunakan
alat. Fungsi QR
Code sebenarnya
bertujuan memberi
nilai tambah kepada
murid menggunakan
enjin carian di Internet
dengan lebih interaktif.

KBAT

Mengemukakan soalan
yang menggalakkan
perkembangan murid
berfikir dengan
Kemahiran Berfikir Aras
Tinggi yang sesuai dengan
keupayaan murid.

Latihan Pengukuhan

Aktiviti pengukuhan
yang dicadangkan
untuk mengukur tahap
kefahaman murid berkaitan
standard kandungan dan
standard pembelajaran
yang telah dipelajari.

vi

Aktiviti tambahan yang
disediakan bertujuan
meningkatkan kefahaman
murid pada akhir setiap
subtopik yang dipelajari.

Dapatkan aplikasi QR Code di:

Layari laman web
www.arasmega.
com/qr-apps
untuk memuat
turun aplikasi
pengimbas
Quick Response
(QR) Code.

Dapatkan aplikasi AR Code di:

Layari laman web
www.arasmega.
com/ar-apps
untuk memuat
turun aplikasi
pengimbas
Augmented
Reality (AR).
1

GRAFIK
KOMUNIKASI

TEKNIKAL
BA
B1

Standard
Kandungan

LUKISAN PERSPEKTIF

•	 Konsep	dan	jenis	lukisan	perspektif
•	 Elemen	lukisan	perspektif
•	 Lukisan	perspektif	bagi

pelbagai	bongkah

Apakah	 yang	 anda	 faham	 mengenai
istilah	perspektif?	Perspektif	merupakan
sudut	 pandang	 seseorang	 individu
terhadap	 apa-apa	 perkara	 yang	 dilihat
melalui	pancainderanya.	Sudut	pandang
seseorang	 individu	 itu	 boleh	 berbeza
mengikut	pengalaman	dan	hasil	taakulan
masing-masing.

2
Lukisan	perspektif	ialah	satu	lukisan	berbentuk	tiga	dimensi	(3D)
seperti	 lukisan	 isometri	 dan	 lukisan	 oblik	 yang	menunjukkan
gambaran	 mata	 sebenar.	 Lukisan	 perspektif	 sering	 kali
digunakan	untuk	menunjukkan	gambaran	sebenar	sesuatu	objek
serta	suasana	dan	aktiviti	dalam	ruang	tersebut	seperti	Foto	1.1.
Lukisan	ini	digunakan	oleh	pereka	bentuk	untuk	menggambarkan
sesuatu	bangunan	yang	bakal	dibina	agar	mudah	difahami	dan
lebih	menarik.

Foto 1.1   Konsep	lukisan	perspektif.

1.1 KONSEP DAN JENIS LUKISAN PERSPEKTIF

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Menerangkan konsep lukisan

perspektif
 Menghuraikan jenis lukisan

perspektif
 Lukisan perspektif satu titik
 Lukisan perspektif dua titik
 Lukisan perspektif tiga titik

Konsep	lukisan	perspektif	adalah	seperti	Foto	1.1	di	atas,	di	mana	tiang	kayu	di	laluan	rel	kereta
api	kelihatan	lebih	tinggi	apabila	dekat	dengan	mata	pemerhati	tetapi	kelihatan	lebih	rendah	apabila
jauh	dengan	mata	pemerhati.

Jenis Lukisan Perspektif

Secara	 am,	 lukisan	 perspektif	 terbahagi	 kepada	 tiga	 iaitu	 lukisan	 perspektif	 satu	 titik,	 lukisan
perspektif	dua titik dan lukisan	perspektif	tiga	titik.	Ketiga-tiga	lukisan	yang	dihasilkan	dibezakan
melalui	bilangan	titik	lenyap.

Lakarkan satu lukisan
perspektif di koridor sekolah
anda. Bentangkan hasil
lakaran anda di hadapan
guru dan rakan sekelas.

Aktiviti

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
4
(a) Lukisan Perspektif Satu Titik
Lukisan	perspektif	satu	titik	mempunyai	garis	tegak	dan	garis	mengufuk	serta	objek	yang	dilukis
selari	dengan	satah	gambar.	Semua	garisan	unjuran	dilukis	menuju	ke	satu	titik	yang	dinamakan
titik	lenyap	(TL).	Bahagian	hadapan	sesuatu	objek	dilukis	penuh	pada	satah	dan	ini	membolehkan
sesuatu	 lukisan	 itu	dilukis	semula	dalam	saiz	dan	bentuk	yang	sama	dengan	objek	asal	seperti
Rajah	1.1.1	dan	Foto	1.2.

TL

Rajah 1.1.1   Contoh	lukisan	perspektif	satu	titik.

Foto 1.2   Contoh	bergambar	lukisan	perspektif	satu	titik.

QR Code

Layari laman sesawang
http://arasmega.com/qr-
link/gkt-t5-mks-5/ untuk
menonton video kaedah
melukis perspektif satu titik.
(Dicapai pada 31 Januari
2017).

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
5
(b) Lukisan Perspektif Dua Titik
Lukisan	perspektif	dua	titik	mempunyai	paksi	tegak	objek	yang	kebiasaannya	selari	dengan	satah
gambar	manakala	paksi	yang	 lain	condong	ke	arah	 satah	gambar.	Kedudukan	 titik	 lenyap	objek
berada	 pada	 kiri	 dan	 kanan	 garis	 ufuk	 seperti	 Rajah	 1.1.2	 dan	 Foto	 1.3.	 Pereka	 bentuk	 sering
menggunakan	lukisan	perspektif	dua	titik	untuk	menggambarkan	reka	bentuk	dalaman	bangunan,
struktur	jambatan,	landasan	kereta	api	dan	produk	yang	bakal	dihasilkan.

TL2
TL1

Rajah 1.1.2   Contoh	lukisan	perspektif	dua	titik.

Foto 1.3			Contoh	bergambar	lukisan	perspektif	dua	titik.

QR Code

Layari laman sesawang
http://arasmega.com/qr-
link/gkt-t5-mks-6/ untuk
menonton video  kaedah
melukis perspektif dua titik.
(Dicapai pada 1 Februari
2017).

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
6
(c) Lukisan Perspektif Tiga Titik
Lukisan	perspektif	tiga	titik	mempunyai	paksi	objek	tidak	selari	dengan	satah	gambar,	dan	kedudukan
titik	lenyap	ketiga	berada	di	bawah	ataupun	di	atas	garisan	ufuk	dalam	lukisan	perspektif	tiga	titik
seperti	Rajah	1.1.3	dan	Foto	1.4.	Lukisan	ini	biasanya	digunakan	dalam	reka	bentuk	bangunan	dan
produk	yang	baharu.

TL2
TL1

TL3

Rajah 1.1.3			Konsep	lukisan	perspektif	tiga	titik.

Foto 1.4   Contoh	bergambar	lukisan	perspektif	tiga	titik.

QR Code

Layari laman sesawang
http://arasmega.com/qr-
link/gkt-ting-5-mks-7/ untuk
menonton video kaedah
melukis perspektif tiga titik.
(Dicapai pada 1 Februari
2017).

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
7
Info Tambahan

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Mengenal pasti elemen

lukisan perspektif iaitu:
 Titik stesen (TS)
 Garis penglihatan (GP)
 Satah gambar (SG)
 Garis ufuk (GU)
 Titik lenyap (TL)
 Garis bumi (GB)
 Garis tinggi (GT)

Menerangkan fungsi setiap
elemen lukisan perspektif

Membandingkan
pengaplikasian elemen
lukisan perspektif dalam
lukisan perspektif satu titik
dan dua titik

Mengenal Pasti Elemen Lukisan Perspektif

Antara	elemen	dalam	lukisan	perspektif	ialah:
	 Titik	Stesen	(TS)
	 Garis	Penglihatan	(GP)
	 Satah	Gambar	(SG)
	 Garis	Ufuk	(GU)
	 Titik	Lenyap	(TL)
	 Garis	Bumi	(GB)
	 Garis	Tinggi	(GT)

Fungsi Elemen Lukisan Perspektif

Dalam	penghasilan	lukisan	perspektif,	pelukis	perlu	memahami
elemen-elemen	di	bawah	berdasarkan	Rajah	1.2.1.

Titik Stesen (TS)
Titik	 stesen	 merupakan	 kedudukan	 mata	 pelukis	 semasa
melihat	sesuatu	objek.

Garis Penglihatan (GP)
Garis	penglihatan	ialah	garisan	unjuran	dari	titik	stesen	ke	titik
tertentu	 pada	 objek.	 Garisan	 ini	 mewakili	 garis	 penglihatan
dari	mata	pelukis.

Satah Gambar (SG)
Satah	gambar	ialah	satu	satah	yang	terletak	di	antara	objek	dan
titik	 stesen.	 Imej	 objek	 yang	 hendak	 dilihat	 dapat	 dihasilkan
di	 atas	 permukaan	 satah	 tersebut.	 Sekiranya	 objek	 berada
hampir	 dengan	 gambar,	 imej	 akan	 kelihatan	 lebih	 besar	 dan
akan	 kelihatan	 semakin	 kecil	 apabila	 objek	 berada	 lebih	 jauh
dari	satah	tersebut.

Garis Ufuk (GU)
Garis	ufuk	merupakan	garisan	mendatar	dalam	bayangan	yang
selari	 dengan	 satah	 gambar.	 Garis	 ini	 berada	 pada	 aras	 yang
sama	dengan	mata	pelukis.

1.2 ELEMEN LUKISAN PERSPEKTIF

Elemen lukisan perspektif
juga akan digunakan
di dalam Bab 7 Lukisan
Reka Bentuk Dalaman
Kediaman.

Murid dikehendaki
mencari satu gambar foto
dan tunjukkan elemen
perspektif. Bentangkan
dapatan anda di hadapan
guru dan rakan sekelas.

Aktiviti

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
8
Titik Lenyap (TL)
Titik	lenyap	ialah	titik	yang	mewakili	objek	apabila	objek	berada	jauh	dari	mata	pelukis.	Ini	akan
menjadikan	objek	kelihatan	 semakin	mengecil	 dan	 akhirnya	 akan	kelihatan	 sebagai	 satu	 titik.
Jenis	lukisan	perspektif	bergantung	pada	bilangan	titik	lenyap	sama	ada	satu,	dua	atau	tiga	titik.
Titik	lenyap	bagi	lukisan	perspektif	satu titik dan dua	titik	terletak	pada	garis	ufuk.

Garis Bumi (GB)
Garis	 bumi	 merupakan	 garisan	 yang	 mewakili	 pandangan	 pinggir	 satah	 bumi	 yang	 turut
digunakan	 sebagai	 tapak	 untuk	 mengukur	 ketinggian	 sesuatu	 objek	 berdasarkan	 pandangan
hadapan	yang	diberi.

Garis Tinggi (GT)
Garisan	 tegak	 yang	 diunjur	 dari	 penjuru	 pandangan	 atas	 yang	 menyentuh	 satah	 gambar
hingga	ke	garisan	bumi.	Ketinggian	objek	diperoleh	dari	pandangan	hadapan	dan	ditandakan
pada	aras	tinggi.

BA
GT
(Garis Tinggi)SG (Satah Gambar)

GU (Garisan Ufuk)

GB (Garis Bumi)

TL2
(Titik Lenyap 2)

TL1
(Titik Lenyap 1)

GP
(Garis Penglihatan)

Objek

TS

Rajah 1.2.1   Elemen	lukisan	perspektif	dua	titik.

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
9
Perbandingan Pengaplikasian Elemen Lukisan Perspektif dalam Lukisan
Perspektif Satu Titik dan Dua Titik

Lukisan Perspektif Satu Titik
Lukisan	 perspektif	 satu	 titik	 menunjukkan	 kedudukan	 paksi	 tegak	 dan	 paksi	 mengufuk	 sentiasa
berada	 pada	 kedudukan	 selari	 dengan	 satah.	 Permukaan	 objek	 yang	 paling	 hampir	 dengan	mata
pelukis	dilukis	dengan	ukuran	penuh.	Semua	garisan	unjuran	ke	belakang	menuju	ke	satu titik	lenyap
seperti	Rajah	1.2.2.

TLGU

GB

Rajah 1.2.2			Lukisan	perspektif	satu	titik.

Lukisan Perspektif Dua Titik
Lukisan	perspektif	dua	 titik	menunjukkan	paksi	 tegak	selari	dengan	satah	gambar	dan	satah	yang
akan	condong	ke	arah	satah	gambar.	Bahagian	sisi	objek	akan	diunjur	ke	kanan	dan	ke	kiri	seperti
dalam	Rajah	1.2.3.

GB

GU TL1 TL2

Rajah 1.2.3   Lukisan	perspektif	dua	titik.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
10
Lukisan	perspektif	satu	titik	dalam	ruang	kediaman	seperti	Rajah	1.2.4	dan	Foto	1.5.

GU

GB

SG

SG

Rajah 1.2.4   Elemen	lukisan	perspektif	satu	titik.

Foto 1.5   Gambaran	lukisan	perspektif	satu	titik	dalam	ruang	kediaman.

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
11
Manakala	bagi	lukisan	perspektif	dua	titik	dalam	ruang	kediaman	adalah	seperti	Rajah	1.2.5	dan
Foto	1.6.

TL 1
TL 2

Rajah 1.2.5   Elemen	lukisan	perspektif	dua	titik.

Foto 1.6   Gambaran	lukisan	perspektif		dua	titik	dalam	ruang	kediaman.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
12
1.	 Nyatakan	tiga	jenis	lukisan	perspektif.

i.

ii.

iii.

2.	 Lengkapkan	ruang	kosong	pada	Jadual	1	yang	berikut	dengan	elemen	serta	fungsi	yang	betul
dan	sesuai.

Jadual 1

Elemen Perspektif Fungsi

(a)  Satah Gambar

(b)  Menunjukkan kedudukan mata pelukis.

(c)  Menunjukkan objek berada jauh dari mata pelukis sehingga
kelihatan sebagai satu titik.

(d)  Garis Bumi

(e)  Titik Stesen

(f)  Titik yang mewakili objek pada jarak jauh.

3.	 Huraikan	perbezaan	antara	lukisan	perspektif	satu titik dan lukisan	perspektif	dua	titik.

LATIHAN 1.2

KBATK

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
13
1.3 LUKISAN PERSPEKTIF BAGI PELBAGAI BONGKAH

Standard
Pembelajaran

Lukisan Perspektif Satu titik

Bongkah Asas

Langkah-langkah

1. Diberi kedudukan SG, GU, GB dan TS.
2. Dapatkan kedudukan TL dengan mengunjurkan garisan dari

TS berserenjang dengan GU.
3. Lukis pandangan hadapan perspektif dengan mengunjurkan

garisan dari pandangan atas dan pandangan hadapan.
4. Unjurkan garisan dari TS ke titik 1, 2, 3 dan 4.
5. Unjurkan garisan dari TL ke pandangan hadapan perspektif.
6. Berpandukan titik 1', 2', 3' dan 4' unjurkan sehingga

bersilang di 1", 2", 3" dan 4".
7. Lengkapkan pandangan dengan garisan objek untuk

menghasilkan lukisan perspektif.

Murid boleh:
 Melukis lukisan perspektif

satu titik dan dua titik untuk
bongkah
 Permukaan rata
 Gabungan permukaan rata

dan condong
 Gabungan permukaan rata,

condong dan oblik
 Menentukan ketetapan

kedudukan elemen dan jenis
garisan dalam penghasilan
lukisan perspektif

Pandangan hadapan

Pandangan atas

Pandangan sisi

GU

GB

SG

TL

TS

4 3

21

4/4' 3/3'

3"4"

21

2'1'

2"1"

3/24/1

Murid dinasihatkan agar
membina kotak asas
terlebih dahulu.

Info Tambahan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
14
Bongkah Permukaan Rata

Langkah 1

1. Diberi kedudukan SG, GU, GB dan TS.
2. Dapatkan kedudukan TL dengan mengunjurkan garisan dari TS berserenjang dengan GU.
3. Lukis pandangan hadapan perspektif dengan mengunjurkan garisan dari pandangan atas dan

pandangan hadapan.

Pandangan hadapan Pandangan sisi

Pandangan atas

GU

GB

SG

4

32

1

4321

1

2 3

4

TL

TS

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
15
Langkah 2

1. Unjurkan garisan dari TS ke titik 1, 2, 3 dan 4.
2. Unjurkan garisan dari TL ke pandangan hadapan perspektif.

4321

1' 2' 3' 4'

GU

GB

SG

TL

TS

1

2 3

4

Langkah 3

1. Unjurkan garisan dari titik 1', 2', 3' dan 4' sehingga bersilang di 1", 2", 3" dan 4".
2. Lengkapkan pandangan dengan garisan objek untuk menghasilkan lukisan perspektif.

4321

1'

1"

2' 3'

2" 3"

4'

4"

GU

GB

TL

SG

TS

1

2 3

4

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
16
Gabungan Permukaan Rata dan Condong

Langkah 1

1. Diberi kedudukan SG, GU, GB dan TS.
2. Dapatkan kedudukan TL dengan mengunjurkan garisan dari TS berserenjang dengan GU.
3. Lukis pandangan hadapan perspektif dengan mengunjurkan garisan dari pandangan atas dan

pandangan hadapan.

GU

GB

SG

Pandangan hadapan Pandangan sisi

Pandangan atas
3

5

4

6

21

3

5 46

21

TS

TL

6/1 5/2

4/3

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
17
Langkah 2

1. Unjurkan garisan dari TS ke titik 1, 2, 3, 4, 5 dan 6.
2. Unjurkan garisan dari TL ke pandangan hadapan perspektif.

GU

GB

SG
1' 2' 3'5' 4'6'

TS

TL

3

5 46

21

6/1 5/2

4/3

Langkah 3

1. Berpandukan titik 1', 2', 3', 4', 5' dan 6' unjurkan garisan sehingga bersilang di 1'', 2'', 3'', 4'', 5" dan 6''.
2. Lengkapkan garisan objek untuk menghasilkan lukisan perspektif.

GU

GB

SG

1" 2"

3"

4"

5"
6"

TS

TL

1' 2' 3'5' 4'6'

3

5 46

21

6/1 5/2

4/3

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
18
(a) Gabungan Permukaan Rata, Condong dan Oblik

Langkah 1

1. Diberi kedudukan SG, GU, GB dan TS.
2. Dapatkan kedudukan TL dengan mengunjurkan garisan dari TS berserenjang dengan GU.
3. Lukis pandangan hadapan perspektif dengan mengunjurkan garisan dari pandangan atas dan

pandangan hadapan.

GU

GB

SG

Pandangan hadapan Pandangan sisi

Pandangan atas
3

4

56

21

3

456

21

TS

TL

6/1 5/2

4/3

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
19
Langkah 2

1. Unjurkan garisan dari TS ke titik 1, 2, 3, 4, 5 dan 6.
2. Unjurkan garisan dari TL ke pandangan hadapan perspektif.

GU

GB

SG

3

456

21

1' 2' 3'4'5'6'

TS

TL

6/1 5/2

4/3

Langkah 3

1. Berpandukan titik 1', 2', 3', 4', 5' dan 6' unjurkan sehingga bersilang di 1'', 2'', 3'', 4'', 5'' dan 6''.
2. Lengkapkan lukisan dengan garisan objek untuk menghasilkan lukisan perspektif.

GU

GB

SG

3

456

21

1'

1"

2'

2"
6"

5"

3'

3"

4"

4'5'6'

TS

TL

6/1 5/2

4/3

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
20
(b) Gabungan Permukaan Rata, Condong dan Oblik

Pandangan hadapan Pandangan sisi

Pandangan atas

GU

GB

SG

TS

TL

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
21
Lukisan Perspektif Dua titik

Bongkah Asas

Langkah-langkah

1. Diberi kedudukan SG, GU, GB dan TS.
2. Tentukan kedudukan titik A dan titik B dengan mengunjurkan

garisan yang selari dengan garisan 1-2 dan 1-4 diunjur dari TS
sehingga menyilang di SG.

3. Dapatkan titik TL1 dan TL2 dengan mengunjurkan titik A dan B
berserenjang dengan GU.

4. Bina GT dengan mengunjurkan garisan dari titik 1 berserenjang
dengan GB. Titik 1" diperoleh dengan mengunjurkan pandangan
hadapan menyilang pada GT.

5. Unjurkan titik persilangan GT di GB dan titik 1" ke TL1 dan TL2.
6. Unjur GP dari titik 2, 3 dan 4 ke TS bersilang di SG dan lukis garisan

serenjang di SG dari titik 2' dan 4' untuk memperoleh 2" dan 4".
7. Unjurkan garisan dari titik 2" ke TL2 dan titik 4" ke TL1. Lukis garisan

serenjang SG dari titik 3'. Titik 3" diperoleh daripada persilangan
antara tiga garisan ini.

8. Dari titik 1"' di GB, unjurkan ke TL1 dan TL2. Titik 2"' dan 4"'
diperoleh dari persilangan garis unjuran 2" dan 4". Lengkapkan
lukisan perspektif dengan garisan objek.

SG

GU

GB

TS

GT

2' 3' 4'

2"'
4"'

TL2TL1

A B

Pandangan hadapan

Pandangan atas

Pandangan sisi

3

4

1

2

3

42

4"
1"

3"'

2"

1/1'

2/3 1/4

Murid dinasihatkan agar
membina kotak asas
terlebih dahulu.

Info Tambahan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
22
Bongkah Permukaan Rata

Langkah 1

1. Tentukan titik TL1 dan TL2.
2.  Dapatkan kotak asas.

Pandangan hadapan Pandangan sisi

Pandangan atas

5

8

4
3

2

7
6

1

b

a

c

5

84

3

2

7

6

1/1'

GU

GB

SG

TS

A B

TL1 TL2

1"
8"4"

8'4' 5'

5"

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
23
Langkah 2

1. Dari pandangan hadapan ambil ketinggian b dan c, unjurkan ke garis tinggi (GT).
2. Dari pandangan hadapan b dan c unjurkan ke GT kemudian unjurkan ke TL1 untuk menghasilkan

titik 1" dan 4".
3. Dari titik 2, 3 unjurkan garisan ke TS untuk memperoleh 2', 3' di SG. Kemudian dari titik 2' dan 3' unjurkan

garisan berserenjang dengan SG. Dapatkan titik 2" dan 3".
4. Lengkapkan lukisan dengan garisan objek untuk membentuk pandangan hadapan pada lukisan perspektif.

GU

GB

SG

TS

8

1/1'

4

3

2

7

6

5

b

a

c

A B

TL1 TL2

8'

8"

4' 5'

5"

4"

1"

3"
2"

3' 2'

Langkah 3

1. Unjurkan garisan dari titik 1", 2", 3", 4" dan dari GT (b) ke TL2.
2.  Seterusnya unjurkan 6', 7' dan 8' untuk menghasilkan titik 6", 7" dan 8".
3.  Lengkapkan lukisan dengan garisan objek untuk menghasilkan lukisan perspektif.

GU

GB

SG

TS

4

3

2

7

5

b

a

c

8

6

1"

3"

4' 8'

1/1’A B

TL2TL1

2'3'

4"
2"

7"6"

7'6'

8"'

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
24
Gabungan Permukaan Rata dan Condong

Langkah 1

1. Tentukan titik TL1 dan TL2.
2.  Dapatkan kotak asas.

GU

GB

SG

TS

TL2TL1

1"
4"2"

4'2'

3"

3'

42

3

Pandangan sisi

Pandangan atas

Pandangan hadapan

4

2

3

1

1/1'

5

6

7 8

b

a

BA

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
25
Langkah 2

1. Dari pandangan sisi ambil ketinggian a dan b, unjurkan ke GT kemudian unjurkan ke TL1 dan TL2.
2. Dari titik 2', 3', 4', 5', 6', 7', 8' dan c‘ unjurkan berserenjang dengan SG untuk dapatkan titik 2", 3", 4",

5", 7", 8" dan c".
3. Dari titik c" unjurkan ke TL2. Dapatkan titik 6" di persilangan garisan.

BA

TL2TL1

1"
2"

4'2'

3"

3'

GU

GB

SG

TS

42

c

c'

c"

3

1/1'

5

6

7

7' 6' 5'8'

7"

8

5"

6" 4"8"

b

a

Langkah 3

1. Dapatkan titik 1"', 2"', 4"' dan 5"'.
2. Unjurkan 2"' ke TL2 kemudian dapatkan titik 7"'.
3. Lengkapkan lukisan dengan garisan objek untuk membentuk pandangan hadapan pada lukisan perspektif.

TS

BA

TL2TL1

1"'

4"'2"'

4'2'

3"

3'

GU

GB

SG

42

3

1/1'

5

6

7

7' 6' 5'

5"'

7"'

8'

8"

8

b

a

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
26
(a) Gabungan Permukaan Rata, Condong dan Oblik

Langkah 1

1. Tentukan titik TL1 dan TL2.
2.  Dapatkan kotak asas.

2" 4"

4'2'
A B

4
2

3

a

b

Pandangan sisi

Pandangan atas

Pandangan hadapan

3

2

1

4

GU

GB

SG

TS

TL1 TL2

1"

3'

3"

1/1'

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
27
Langkah 2

1. Dari pandangan sisi ambil ketinggian a dan b, unjurkan ke GT kemudian unjurkan ke TL1 dan TL2.
2. Dari titik 2', 3', 4', 5', 6', 7', 8' dan c' unjurkan berserenjang dengan SG untuk dapatkan titik 2", 3", 4",

6", 7", 8" dan c".
3. Dari titik b pada GT unjurkan ke c" dan unjurkan ke TL2. Dapatkan titik 5".
4. Bina garis dari titik 1" ke 2"'.

GU

GB

SG

a

b

4

6
7

8

4'8'5'6'

6" 5"

2

1"

3

3'

3"
2"

2"'

2'

A B

TS

TL1 TL2

1/1'

7" 4"

5

c

c'

c" 8"

7'

Langkah 3

1. Bina garis dari titik 1" ke 8"' dan 2"' ke 8"'.
2. Lengkapkan lukisan dengan garisan objek untuk membentuk pandangan hadapan pada lukisan perspektif.

GU

GB

SG

45

6

7

8

4"

4'8'7'

7"

8"'

5"
6"

5'6'

2

1"

3

3'

3"

2"'

2'
A B

TS

TL1 TL2

1/1'

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
28
(b) Gabungan Permukaan Rata, Condong dan Oblik

Pandangan hadapan Pandangan sisi

Pandangan atas

TS

TL2TL1GU

GB

SG A B

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
29
Menentukan Ketepatan Kedudukan Elemen dan Jenis Garisan dalam
Penghasilan Lukisan Perspektif

i.	 Kedudukan	Garis	Ufuk	(GU)
▶	 Kedudukan	GU	yang	hampir	dengan	satah	gambar	(SG)	akan	menghasilkan	pandangan

lukisan	perspektif	yang	lebih	jelas.
▶	 Kedudukan	 GU	 yang	 jauh	 dari	 satah	 gambar	 akan	 menunjukkan	 permukaan	 atas

bongkah	yang	semakin	kecil	atau	tidak	kelihatan.
▶	 Kedudukan	GU	 yang	 berada	 di	 bawah	 satah	 gambar	 akan	menunjukkan	 permukaan

bawah	bongkah.

GU

GB

SG

GU

GB

TL

SG

TS

TL

TS

GU

GB

SG

TL

TS

Rajah 1.3.1   Kesan	kedudukan	garis	ufuk	(GU)	terhadap	hasil	lukisan	perspektif	satu	titik.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
30
GU

GB

SG

GU

GU

GB

SG

GB

SG

A B

A B

A B

TS
TL1 TL2

TS

TS

TL1 TL2

TL1 TL2

Rajah 1.3.2   Kesan	kedudukan	garis	ufuk	(GU)	terhadap	hasil	lukisan	perspektif	dua	titik.

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
31
ii.	 Kedudukan	Titik	Stesen	(TS)
▶	 Kedudukan	 TS	 yang	 hampir	 dengan	 pandangan	 atas	 dan	 pandangan	 hadapan	 akan

menjadikan	lukisan	perspektif	yang	dihasilkan	lebih	sesuai.
▶	 Kedudukan	 TS	 yang	 jauh	 dari	 pandangan	 atas	 dan	 pandangan	 hadapan	 akan

menghasilkan	kesan	herotan	yang	ketara	pada	lukisan	perspektif.

GU

GB

SG

TS

TL

Rajah 1.3.3   Kedudukan	TS	yang	hampir	dengan	pandangan	atas	dan	pandangan	hadapan
akan	menghasilkan	lukisan	perspektif	satu	titik	yang	sesuai.

GU

GB

SG

TS

TL

Rajah 1.3.4   Kedudukan	TS	yang	jauh	dengan	pandangan	atas	dan	pandangan	hadapan	akan
menghasilkan	lukisan	perspektif	satu	titik	yang	kurang	sesuai.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
32
GU

GB

SG A B

TS

TL2TL1

Rajah 1.3.5   Kedudukan	TS	yang	hampir	dengan	pandangan	atas	dan	pandangan	hadapan	akan
menghasilkan	lukisan	perspektif	dua	titik	yang	lebih	sesuai	dan	jelas.

GU

GB

SG A B

TL2TL1

TS

Rajah 1.3.6   Kedudukan	TS	yang	jauh	dengan	pandangan	atas	dan	pandangan	hadapan	akan
menghasilkan	lukisan	perspektif	dua	titik	yang	kurang	sesuai.

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
33
1.	 Lukiskan	lukisan	perspektif	satu	titik	dengan	menggunakan	grid	10	mm	×	10	mm.

(a)

SG

GU

GB
TS

(b)

SG

GU

GB
TS

1.3LATIHAN

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
34
(c)

SG

GU

GB
TS

2.	 Lukiskan	lukisan	perspektif	dua	titik	dengan	menggunakan	grid	10	mm	×	10	mm.

(a)

SG

GU

GB

TS

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
35
(b)

SG

GU

GB

TS

(c)

SG

GU

GB

TS

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
36
LA
TI

HA
N

PE
NG

UK
UH

AN

SG G
U

G
B1.

Lu
ki

sk
an

p
an

da
ng

an
 p

er
sp

ek
tif

s
at

u
tit

ik
 b

ag
i o

bj
ek

y
an

g
di

be
ri

. K
ed

ud
uk

an
 ti

tik
 s

te
se

n
(T

S)
,

sa
ta

h
ga

m
ba

r
(S

G
),

ga
ri

s
uf

uk
 (

G
U

)
da

n
ga

ri
s

bu
m

i (
G

B)
 s

er
ta

o
ri

en
ta

si
pa

nd
an

ga
n

at
as

te
la

h
di

te
ta

pk
an

. B
ut

ir
an

te
rli

nd
un

g
tid

ak
 p

er
lu

d
ilu

ki
s.

Sa
tu

k
ot

ak
 m

ew
ak

ili
 1

c
m

x
 1

c
m

.

TS

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
37
2.

Lu
ki

sk
an

p
an

da
ng

an
 p

er
sp

ek
tif

s
at

u
tit

ik
 b

ag
i o

bj
ek

y
an

g
di

be
ri

. K
ed

ud
uk

an
 t

iti
k

st
es

en
 (

TS
),

sa
ta

h
ga

m
ba

r
(S

G
),

ga
ri

s
uf

uk
 (

G
U

)
da

n
ga

ri
s

bu
m

i (
G

B)
 s

er
ta

o
ri

en
ta

si
pa

nd
an

ga
n

at
as

te
la

h
di

te
ta

pk
an

.
Bu

tir
an

te
rli

nd
un

g
tid

ak
 p

er
lu

d
ilu

ki
s.

Sa
tu

k
ot

ak
 g

ri
d

m
ew

ak
ili

1
 c

m
 x

1
cm

.

S
G

G
U

G
B

TS

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
38
3.
 L

uk
isk

an
 p

an
da

ng
an

p
er

sp
ek

tif
 s

at
u

tit
ik

b
ag

i o
bj

ek
 y

an
g

di
be

ri
. K

ed
ud

uk
an

t
iti

k
st

es
en

(
TS

),
sa

ta
h

ga
m

ba
r

(S
G

),
ga

ri
s

uf
uk

(
G

U
)

da
n

ga
ri

s
bu

m
i (

G
B)

s
er

ta
 o

ri
en

ta
si

pa
nd

an
ga

n
at

as
 t

el
ah

d
ite

ta
pk

an
.

Bu
tir

an
 te

rli
nd

un
g

tid
ak

p
er

lu
 d

ilu
ki

s.
Sa

tu
 k

ot
ak

m
ew

ak
ili

1
 c

m
 x

1
 c

m
.

S
G

G
U

G
B

TS

BaB 1    |    Lukisan Perspektif
39
BA
B2

LUKISAN PENGORAKAN

•	 Konsep	lukisan	pengorakan
•	 Lukisan	pengorakan	kaedah	selari
•	 Lukisan	pengorakan	kaedah	jejarian

Standard
Kandungan

Pengorakan	 sesuatu	 objek	 adalah
bentangan	objek	tersebut	di	atas	satah.
Kebiasaannya	 dilukis	 terus	 ke	 atas
permukaan	logam,	kertas	atau	kadbod.
Kemudian	 bentangan	 ini	 dipotong,
dilipat	dan	dicantum	bagi	membentuk
objek	yang	dikehendaki.

40
Lukisan	pengorakan	merupakan	satu	permukaan	yang	melitupi
sesuatu	 bongkah	 yang	 dibentang	 sebagai	 satu	 pengorakan.
Pengorakan	 bagi	 sesuatu	 objek	 bermaksud	 bentuk	 permukaan
objek	 dibentang	 secara	 rata	 pada	 satu	 satah.	Corak	 bentangan
bagi	bagi	bongkah	prisma,	piramid	dan	kon	boleh	dilihat	 jelas
pada	Rajah	2.1.1	(a),	Rajah	2.1.1	(b),	Rajah	2.1.1	(c)	dan	Rajah
2.1.1	(d).

Lukisan	ini	banyak	digunakan	dalam	kerja-kerja	kepingan
dan	fabrikasi	logam	di	mana	ukuran	yang	diguna	pakai	adalah
di	sebelah	dalam	berbanding	permukaan	di	sebelah	luar	kerana
ukurannya	 berubah	 mengikut	 tahap	 ketebalan	 logam	 yang
bakal	digunakan.

2.1 KONSEP LUKISAN PENGORAKAN

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Mengenal pasti konsep

lukisan pengorakan
 Mengenal pasti jenis lukisan

pengorakan mengikut
pengkelasan bongkah

Mengenal pasti
komponen dalam lukisan
pengorakan iaitu:
 Garisan elemen
 Garisan bentangan
 Garisan lipatan
 Kelim
 Bentangan dalam

Bongkah prisma Pengorakan kaedah selari

Rajah 2.1.1 (a)   Lukisan	pengorakan
bongkah	prisma.

Bongkah kon Pengorakan kaedah jejarian

Rajah 2.1.1 (c)   Lukisan	pengorakan
bongkah	kon.

Bongkah piramid Pengorakan kaedah jejarian

Rajah 2.1.1 (b)   Lukisan	pengorakan
bongkah	piramid.

Rajah 2.1.1 (d)   Lukisan	pengorakan
bongkah	peralihan.

Bongkah peralihan Pengorakan kaedah penyegitigaan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
42
(a) Panjang Sebenar

Panjang	sebenar	ialah	ukuran	sebenar	sisi	objek	pada	piramid	seperti	Rajah	2.1.2.	Panjang	sebenar
yang	dapat	dilihat	pada	pandangan	atas	ialah	AB,	BC,	CD	dan	DA.	Panjang	sebenar	pada	pandangan
tambahan	ialah	BC,	BE	dan	CE.

(b) Bentuk Sebenar

Bentuk	sebenar	boleh	dilihat	dengan	mengunjurkan	pandangan	tambahan.	Dalam	rajah	di	bawah
bentuk	sebenar	dilihat	pada	permukaan	BCE.

(c) Sudut Sebenar

Sudut	yang	dilihat	pada	pandangan	atas	bukanlah	sudut	sebenar.	Sudut	sebenar	dapat	dilihat	pada
pandangan	tambahan.	Sudut	sebenar	dapat	dilihat	pada	pandangan	tambahan	iaitu	sudut	BEC.

A

B

C

D

E

B/CA/D

E

Pandangan hadapan

Pandangan tambahan

Sudut sebenar

Bentuk sebenar

Panjang sebenar

B

C

D

E

A

A B

CD

E

Pandangan atas

Panjang sebenar

Panjang sebenar

θ°

Rajah 2.1.2   Panjang	sebenar,	bentuk	sebenar	dan	sudut	sebenar	piramid.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
43
Pengelasan Bongkah

Bongkah	terdiri	daripada	lima	kumpulan	iaitu	prisma,	silinder,	piramid,	kon	dan	bahagian	peralihan.
Bongkah	prisma,	silinder,	prisma,	kon	terbahagi	kepada	tiga	jenis	berdasarkan	kedudukannya	iaitu
tegak,	condong	dan	terpenggal.	Pengelasan	bongkah	ditunjukkan	dalam	carta	pada	Rajah	2.1.3.

Bahagian
Peralihan

Kon
Tegak

Kon

Prisma
Tegak

Prisma

Piramid
Tegak

Piramid

Silinder
Tegak

Kon
Condong

Prisma
Condong

Piramid
Condong

Silinder
Condong

Kon
Terpenggal

Prisma
Terpenggal

Piramid
Terpenggal

Silinder
Terpenggal

Silinder

Bongkah Berongga

Rajah 2.1.3   Pengelasan	bongkah	berongga.

Lukisan pengorakan hanyalah melibatkan bongkah berongga.

Info Tambahan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
44
Jenis Lukisan Pengorakan Mengikut Pengelasan Bongkah

Kaedah	 selari,	 kaedah	 jejarian	 dan	 kaedah	 segi	 tiga	merupakan	 kaedah	 yang	 digunakan	 untuk
menghasilkan	lukisan	pengorakan.	Jadual	2.1	menunjukkan	tiga	kaedah	lukisan	pengorakan	bagi
pengelasan	bongkah.

Jadual 2.1			Kaedah	pengorakan	bagi	pelbagai	jenis	bongkah.

Kumpulan
Bongkah

Kaedah
Pengorakan

Jenis
Bongkah

Kaedah Pengorakan Mengikut Pengelasan Bongkah

Kaedah Selari Kaedah Jejarian

Prisma dan
Silinder

Piramid Tegak
dan Kon Tegak

• Piramid Tegak
• Piramid Terpenggal
• Kon Tegak
• Kon Terpenggal
• Frustrum

• Prisma Tegak
• Prisma Terpenggal
• Prisma Oblik
• Silinder Tegak
• Silinder Terpenggal
• Silinder Oblik

Piramid Oblik
dan Kon Oblik

Bahagian
Peralihan

• Piramid Oblik
• Kon Oblik

Kaedah Segi Tiga

• Bahagian
Peralihan

(a) Prisma dan Silinder
Prisma	merupakan	bentuk	poligon	yang	mempunyai	permukaan	sisi	yang	selari,	manakala	bentuk
silinder	mempunyai	permukaan	sisi	yang	bulat.	Ini	jelas	ditunjukkan	dalam	Rajah	2.1.4.

Rajah 2.1.4   Bongkah	berongga	prisma	dan	silinder.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
45
(b) Piramid dan Kon
Piramid	mempunyai	tapak	rata	yang	berbentuk	poligon.	Mempunyai	permukaan	sisi	yang	condong
dan	bertemu	pada	 titik	puncak	 serta	mempunyai	permukaan	sisi	 yang	berbentuk	 segi	 tiga.	Kon
mempunyai	tapak	bulat	dan	sisinya	berbentuk	melengkung	dan	bertemu	pada	titik	puncak.	Bentuk
piramid	dan	kon	ditunjukan	dalam	Rajah	2.1.5.

Rajah 2.1.5  Bongkah	berongga	piramid	dan	kon.

(c) Bahagian Peralihan
Merujuk	kepada	komponen	yang	menyambungkan	dua	bahagian	yang	berlainan	bentuk	atau
berlainan	 saiz	 atau	 bentuk	 keratan	 rentasnya.	 Rajah	 2.1.6	 menunjukkan	 beberapa	 bentuk
bahagian	 peralihan	 yang	 kebiasaannya	 terdapat	 dalam	 salur	 air,	 paip	 dan	 salur	 penyaman
udara	dan	sebagainya.

Rajah 2.1.6   Bongkah	berongga	rentas	bahagian	peralihan.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
46
Komponen dalam Lukisan Pengorakan
Terdapat	lima	komponen	dalam	lukisan	pengorakan	antaranya	ialah:
(i)	 Garisan	elemen
(ii)	 Garisan	bentangan
(iii)	 Garisan	lipatan
(iv)	 Kelim
(v)	 Bentangan	dalam

(a) Garisan Elemen
Garisan	elemen	merupakan	garisan	ilusi	yang	dilukis	pada	permukaan	pengorakan.	Tujuan	garisan
elemen	 ini	 dilukis	 untuk	menunjukkan	 bentangan	 sesuatu	 objek.	 Pada	 silinder,	 garisan	 elemen
adalah	selari	dengan	sisi	silinder,	manakala	bagi	kon	garisan	elemen	dilukis	dari	puncak	ke	tapak
kon	seperti	Rajah	2.1.7.

Garisan elemen

Garisan elemen

Rajah 2.1.7   Garisan	elemen	pada	silinder	dan	kon.

Garisan elemen dilukis
dengan garisan binaan.

Info Tambahan

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
47
(b) Garisan Bentangan
Garisan	bentangan	dibina	berserenjang	dengan	sisi	prisma	dan	silinder.	Gambar	 ini	merupakan
ukur	 lilit	pada	prisma	dan	silinder.	Pada	prisma,	ukur	 lilit	diperoleh	daripada	ukuran	 lilitan	sisi
prisma	manakala	pada	silinder	pula	garisan	bentangan	diperoleh	daripada	ukuran	lilitan	sisi	silinder.
Rajah	2.1.8	menunjukkan	garisan	bentangan	yang	dilukis	pada	prisma	dan	silinder.

Garisan
bentangan

Garisan
bentangan

Rajah 2.1.8   Garisan	bentangan	pada	silinder	dan	prisma.

(c) Garisan Lipatan
Garisan	 lipatan	merupakan	 garisan	 yang	 dilukis	 untuk	membentuk	 sesuatu	 objek.	Apabila	 garisan
lipatan	dibentuk,	ini	akan	menghasilkan	garis	penjuru.	Rajah	2.1.9	menunjukkan	garisan	lipatan	pada
prisma	dan	piramid.

Garisan lipatan

Garisan lipatan

Rajah 2.1.9   Garisan	lipatan	pada	prisma	dan	piramid.

Garisan bentangan dilukis
dengan garisan binaan.

Info Tambahan

Garisan lipatan dilukis
dengan garisan objek.

Info Tambahan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
48
(d) Kelim
Kelim	merupakan	garisan	cantuman	sisi	objek.	Dalam	lukisan	pengorakan,	kelim	dilukis	sebagai
satu	garisan	lurus	berbanding	dalam	kerja	fabrikasi	logam	kelim	dilukis	lebih	dari	sisi	objek	untuk
membuat	 sambungan	 bertindan.	 Lazimnya,	 kelim	 dibuat	 pada	 bahagian	 paling	 pendek	 untuk
sambungan.	Rajah	2.1.10	menunjukkan	kedudukan	kelim.

Kelim Kelim

Rajah 2.1.10   Kelim	pada	silinder	dan	kon.

(e) Bentangan Dalam
Apabila	 sesuatu	 pengorakan	 dilakukan,	 bentangan	 tersebut	 akan	 dibuat	 dengan	 memaparkan
permukaan	sebelah	dalam	bongkah	berongga	tersebut.

Bahagian dalam silinder

Rajah 2.1.11			Bentangan	dalam	bagi	silinder.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
49
2.1LATIHAN

1.	 Namakan	kaedah	pengorakan	yang	digunakan	mengikut	pengkelasan	bongkah	di	bawah.

Jenis Bongkah Kaedah

(a) Prisma terpenggal

(b) Silinder tegak

(c) Silinder condong

(d) Kon terpenggal

(e) Piramid condong

2.	 Berikan	fungsi	komponen	lukisan	pengorakan	di	bawah:
	 (a)	 Garisan	elemen
	 (b)	 Garisan	lipatan
	 (c)	 Kelim

3.	 Isi	di	dalam	kotak	yang	disediakan	dengan	jawapan	yang	sesuai.

B/CA/D

E
B

C

Pandangan hadapan

Pandangan atas

Pandangan
tambahan

Panjang
sebenar

B

C

A

A

D

D

E

EF

F

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
50
4.	 Namakan	kaedah	pengorakan	yang	digunakan	mengikut	rajah	yang	diberi.

Jenis Bongkah Kaedah Jenis Bongkah Kaedah
(a) (d)

(b) (e)

(c) (f)

5.	 Namakan	komponen	dalam	lukisan	pengorakan	di	bawah.

(a)

(b)

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
51
Lukisan Pengorakan Menggunakan
Kaedah Selari

Pemilihan	kaedah	pengorakan	garisan	selari	adalah	bergantung
kepada	 jenis	 bongkah	 yang	 dibentang.	 Kaedah	 selari	 hanya
dapat	 digunakan	 bagi	 objek	 yang	 mempunyai	 bentuk	 keratan
rentas	yang	sekata	bagi	keseluruhan	panjangnya.	Jenis	bongkah
yang	menggunakan	kaedah	ini	ialah	silinder	dan	prisma	seperti
Rajah	 2.2.1.	 Kaedah	 pengorakan	 garisan	 selari	 juga	 boleh
digunakan	pada	prisma	dan	silinder	serong	dengan	tapak	yang
tidak	 sejajar	 antara	 kedua-duanya	 tetapi	 permukaan	 sisinya
masih	lagi	berada	selari	antara	satu	sama	lain.

Rajah 2.2.1			Bentangan	silinder	dan	bentangan	prisma.

2.2 LUKISAN PENGORAKAN KAEDAH SELARI

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Menerangkan proses

pembinaan lukisan
pengorakan kaedah selari

Menghasilkan lukisan
pengorakan menggunakan
kaedah selari bagi bongkah:
 Prisma tegak
 Silinder tegak
 Prisma tegak terpotong lurus
 Prisma tegak terpotong

melengkung
 Silinder tegak terpotong lurus
 Silinder tegak terpotong

melengkung
 Gabungan prisma dan silinder

tegak terpotong lurus
 Gabungan prisma dan silinder

tegak terpotong melengkung

(a)		Bentangan	prisma

(b)		Bentangan	silinder

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
52
M
en

g
ha

si
lk

a
n

Lu
ki

sa
n

Pe
ng

o
ra

ka
n

M
en

g
g
un

a
ka

n
Ka

ed
a
h

Se
la

ri

Pr
is

m
a

Te
ga

k
K
ae

da
h

m
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	p
ri
sm

a
te
ga

k
se

pe
rt
i	R

aj
ah

2
.2
.2
.

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Ga
ris

an
 li

pa
ta

n

a

a

1
2

3

1/
5

2/
4

3

1/
5

2/
4

3

4
5

K

K/
K' KK' KK'

KK' KK'

1
2

3
4

5

K
1

2
3

4
5

R

aj
ah

2
.2

.2

M

em
bi

na
	p

en
go

ra
ka

n
ba

gi
	p
ri
sm

a
te
ga

k.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s	l

ab
el
ka

n
K
,	1

,
2,
	3
,	4

,	d
an

5
	p
ad

a
pr

ism
a
he

ks
ag

on

m
en

gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.

2.

Te
nt

uk
an

k
el
im

d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.

3.

Te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	k
el
im

K
/K

'	d
i

se
be

la
h

ki
ri
	p

en
go

ra
ka

n.

4.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

pr
ism

a
da

ri
	p
an

da
ng

an
	h

ad
ap

an
.

5.

Pa
da

g
ar

isa
n

be
nt

an
ga

n
pi

nd
ah

ka
n

ja
ra

k
K
'-1

,	1
-2

,	2
-3

,	3
-4

,	4
-5

da

n
5-

K
'	y

an
g
di

pe
ro

le
h

da
ri

pa
nd

an
ga

n
at
as

d
an

la
be

lk
an

ke

du
du

ka
n

tit
ik

K
',	1

,	2
,	3

,	4
,

5
da

n
K
'.

6.

Lu
ki

s	g
ar

isa
n

b
er

se
re

nj
an

g
pa

da

tit
ik

K
',	1

,	2
,	3

,	4
,	5

d
an

K
'.

7.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
pr

is
m

a
te
ga

k.
	G

ar
is
an

1
,	2

,	3
,	4

d
an

5

ia
la
h

ga
ri
sa

n
lip

at
an

.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
53
Si
lin

de
r T

eg
ak

K
ae

da
h

m
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	s
ili

nd
er

te
ga

k
se

pe
rt
i	R

aj
ah

2
.2
.3
.

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n1

2
3

4

56

7

8
9

10

11

2
3

4
5

6
7

8
9

10
11

K
1

2
3

4
5

6
7

8
9

10
11

K
1

a

K/
K'

6
1/

11
2/

10
3/

9
4/

8
5/

7
KK'

KK'KK'

6
1/

11
2/

10
3/

9
4/

8
5/

7
KK'

a

R
aj

ah
 2

.2
.3

M
em

bi
na

p
en

go
ra

ka
n

ba
gi
	si

lin
de

r	t
eg

ak
.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s,

ba
ha

gi
ka

n
bu

la
ta
n

ke
pa

da
	1
2
ba

ha
gi
an

ya

ng
	sa

m
a.

2.

Te
nt

uk
an

k
el
im

d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.	L
ab

el
ka

n
K
/K

',	1
,	2

,	3
,	4

,	5
,

6,
	7
,	8

,	9
,	1

0
da

n
11

m
en

gi
ku

t
ar

ah
	ja

m
.

3.

Te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	k
el
im

K
/K

'
di

se
be

la
h

ki
ri
	p

en
go

ra
ka

n.

4.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

sil
in

de
r	d

ar
i	p

an
da

ng
an

h
ad

ap
an

.

5.

Pa
da

g
ar

isa
n

be
nt

an
ga

n
pi

nd
ah

ka
n

ja
ra

k
K
-1

,	1
-2

,	2
-3

,
3-

4,
	4
-5

se
hi

ng
ga

1
1-

K
'	y

an
g

di
pe

ro
le
h

da
ri
	p
an

da
ng

an
	a
ta
s	d

an

la
be

lk
an

k
ed

ud
uk

an
	ti

tik
	K

',	1
,	2

,
3,
	4
,	5

h
in

gg
a
K
'.

6.

Lu
ki

s	g
ar

isa
n

b
er

se
re

nj
an

g
pa

da

tit
ik

K
',	1

,	2
,	3

,	4
,	5

h
in

gg
a
K
'.

7.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n

sil
in

de
r	t

eg
ak

.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
54
Pr
is

m
a

Te
ga

k
Te

rp
ot

on
g

Lu
ru

s
K
ae

da
h

m
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	p
ri
sm

a
te
ga

k
te
rp

ot
on

g
lu

ru
s	s

ep
er

ti
R
aj
ah

2
.2
.4
.

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

nK/
K'

1
2

3

4
5

1
2

3
4

5

1
2

3
4

5

K'

5'

3'

1'

2'
4'

5'

3'

1'

2'
4'

K
K

K' K

K' K
KK'

1'
/5

'

2'
/4

'

3'

1'
/5

'

2'
/4

'

3'3 3

a

a

K'
K' K

R
aj

ah
 2

.2
.4

M
em

bi
na

p
en

go
ra

ka
n

ba
gi
	p
ri
sm

a
te
ga

k
te
rp

ot
on

g
lu

ru
s.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	at

as
	la

be
lk
an

K
,	1

,	2
,	3

,	4
	d
an

5
	p
ad

a
pr

ism
a

m
en

gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.

2.

Te
nt

uk
an

k
el
im

d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.

3.

U
nj

ur
ka

n
ga

ris
an

b
en

ta
ng

an

pr
ism

a
da

ri
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n.

4.

Pa
da

g
ar

isa
n

be
nt

an
ga

n
ta
nd

ak
an

ja
ra

k
K
-1

,	1
-2

,	2
-3

,	3
-4

,	4
-5

d
an

5
-K

ya

ng
	d
ip

er
ol
eh

d
ar

i	p
an

da
ng

an
	at

as

da
n

la
be

lk
an

k
ed

ud
uk

an
	ti

tik
	K

,	1
,

2,
	3
,	4

,	5
	d
an

K
.

5.

Lu
ki

s	g
ar

isa
n

be
rs
er

en
ja
ng

m
el
al
ui

tit

ik
	K

,	1
,	2

,	3
,	4

,	5
,	6

d
an

b
er

sil
an

g
pa

da
	ti

tik
	K

',	1
',	2

',	3
',	4

',	5
'	d

an
	K

'.

6.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
pr

ism
a

te
rp

ot
on

g
lu

ru
s.

G
ar

isa
n

1,
	2
,	3

,	4

da
n

5
ia
la
h

ga
ris

an
	li
pa

ta
n.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
55
Pr
is

m
a

Te
ga

k
Te

rp
ot

on
g

M
el

en
gk

un
g

K
ae

da
h
m

el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	p
ri
sm

a
te
ga

k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g
se

pe
rt
i	R

aj
ah

2
.2
.5
.

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

1'
/2

'

1'
/2

'

1/
2

1/
2

K'

KK'K-
K'

K'

12

c
b

a

d
e

f

K'

KK'
K'

a'
a'

/f
'

b'
b'

/e
'

c'
c'

/d
'

1'
2'

d'

e'

f'

a'

b'

c'

1'
2'

d'

e'

f'

a
K

b
c

1
2

d
e

f
K

a
K

b
c

1
2

d
e

f
K

R

aj
ah

2
.2

.5
   M

em
bi

na
	p

en
go

ra
ka

n
ba

gi
	p
ri
sm

a
te
ga

k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	at

as
	la

be
lk
an

K
,	a

,	b
,	c

,	1
,

2,
	d
,	e

,	d
an

f
	p
ad

a	p
ris

m
a	t

eg
ak

m
en

gi
ku

t
ar

ah
	ja

m
.

2.

Te
nt

uk
an

k
el
im

d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.

3.

Te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	k
el
im

K
/K

'
di

se
be

la
h
ki
ri

pe
ng

or
ak

an
.

4.

U
nj
ur

ka
n
ga

ris
an

b
en

ta
ng

an
	p
ris

m
a	d

ar
i

pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n.

5.

Pa
da

g
ar

isa
n
be

nt
an

ga
n
pi

nd
ah

ka
n
ja
ra

k
K
-a

, 	a
-b

,	b
-c

,	c
-1

,	1
-2

,	2
-d

,	d
-e
,	e

-f
da

n
f-K

.

6.

Lu
ki
s	g

ar
isa

n
	b
er

se
re

nj
an

g
pa

da
	ti

tik
	K

,
a,

b,
	c,

1
,	2

,	d
	d
an

K
	b
er

sil
an

g
pa

da
	ti

tik

K
', 	a

',	b
',	c

',	1
',	2

',	d
',	e

',	f
'	d

an
	K

'.

7.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
pr

is
m

a
te
ga

k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g.
	G

ar
is
an

1

da
n

2
ia
la
h

ga
ri
sa

n
lip

at
an

.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
56
Si
lin

de
r T

eg
ak

T
er

po
to

ng
 L

ur
us

K
ae

da
h
m

el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	s
ili

nd
er

te
ga

k
te
rp

ot
on

g
lu

ru
s	s

ep
er

ti
R
aj
ah

2
.2
.6
.

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

1
2

3
4

5
6

7

6' 6'

6'

8
9

10
11

1
2

3
4

5
6

7
8

9
10

11

K/
K'

1 1'
/1

1'

2 2'
/1

0'

3 3'
/9

'

4

4'
/8

'

5

5'
/7

'

66

7

8
9

10

11

1'

2'

3'

4'

5'
7'

8'

9'

10
'

11
'

K' K

K' K

K' K

6' 6

K' K

K' K

K' K

1'

2'

3'

4'

5'
7'

8'

9'

10
'

11
'

a

a

R
aj

ah
 2

.2
.6

M
em

bi
na

p
en

go
ra

ka
n

ba
gi
	si

lin
de

r	t
eg

ak
	te

rp
ot

on
g
lu

ru
s.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s	b

ah
ag

ik
an

bu

la
ta
n

ke
pa

da
	1
2
ba

ha
gi
an

d
an

la
be

lk
an

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

,	6
,	7

,	8
,

9,
	1
0,
	1
1
da

n
K
		p

ad
a
sil

in
de

r
m

en
gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.

2.

Te
nt

uk
an

k
el
im

d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.

3.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

sil
in

de
r	d

ar
i	p

an
da

ng
an

h
ad

ap
an

.

4.

Pa
da

g
ar

isa
n

be
nt

an
ga

n
pi

nd
ah

ka
n

ja
ra

k
K
-1

(a
),

1-
2,
	2
-3

,
3-

4,
	4
-5

,	5
-6

,	6
-7

,	7
-8

,	8
-9

,	9
-1

0,

10
-1

1
da

n
11

-K
	y
an

g
di

pe
ro

le
h

da
ri
	p
an

da
ng

an
	a
ta
s	d

an
	la

be
lk
an

ke

du
du

ka
n

tit
ik

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

h
in

gg
a
K
.

5.

Lu
ki

s	g
ar

isa
n

be
rs
er

en
ja
ng

p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

m
el
al
ui

ti
tik

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

h
in

gg
a
K
	d

an

be
rs
ila

ng
	p
ad

a
tit

ik
	K

',	1
',	2

',	3
',	4

',
5'
	h

in
gg

a
K
'.

6.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
sil

in
de

r
te
ga

k
te
rp

ot
on

g
lu

ru
s.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
57
Si
lin

de
r T

eg
ak

T
er

po
to

ng
 M

el
en

gk
un

g
K
ae

da
h
m

el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	s
ili

nd
er

te
ga

k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g
se

pe
rt
i	R

aj
ah

2
.2
.7
.

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
at

as

2
1

3
4

5
6

7
8

9
10

11

6'

a

K/
K'

1

2
3

4

56 6 6' 6

7

8
9

10

11

a

K' K K' K

1'
2'

3'

4'

5'

6'

7'

8'

9'

10
'

11
'

K'

1'
2'

3'

4'

5'
6'

7'

8'

9'

10
'

11
'

K'K

2
1

3
4

5
6

7
8

9
10

11
K

K' K K' Ka

1'
/1

1'
2'

/1
0'

3'
/9

'

4'
/8

'

5'
/7

'

R

aj
ah

2
.2

.7
   M

em
bi

na
	p

en
go

ra
ka

n
ba

gi
	si

lin
de

r	t
er

po
to

ng
	m

el
en

gk
un

g.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s	b

ah
ag

ik
an

bu

la
ta
n

ke
pa

da
	1
2
ba

ha
gi
an

d
an

la
be

lk
an

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

,	6
,	7

,	8
,

9,
	1
0,
	1
1
da

n
K
		p

ad
a
sil

in
de

r
m

en
gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.

2.

Te
nt

uk
an

k
eli

m
	d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.

3.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

sil
in

de
r	d

ar
i	p

an
da

ng
an

ha

da
pa

n.

4.

Pa
da

g
ar

isa
n

be
nt

an
ga

n
ta
nd

ak
an

ja
ra

k
K
-1

(a
),

1-
2,
	2
-3

,
3-

4,
	4
-5

,	5
-6

,	6
-7

,	7
-8

,	8
-9

,	9
-1

0,

10
-1

1
da

n
11

-K
	y
an

g
di

pe
ro

le
h

da
ri
	p
an

da
ng

an
	a
ta
s	d

an
	la

be
lk
an

ke

du
du

ka
n

tit
ik

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

hi

ng
ga

K
.

5.

Lu
ki

s	g
ar

isa
n

be
rs
er

en
ja
ng

p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

m
el
al
ui

ti
tik

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

h
in

gg
a
K
	d

an

be
rs
ila

ng
	p
ad

a
tit

ik
	K

',	1
',	2

',	3
',

4'
,	5

'	h
in

gg
a
K
'.

6.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
sil

in
de

r
te
ga

k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
58
G
ab

un
ga

n
Pr

is
m

a
da

n
Si

lin
de

r T
eg

ak
 T

er
po

to
ng

L
ur

us
K
ae

da
h
m

el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	g
ab

un
ga

n
pr

ism
a
da

n
sil

in
de

r	t
eg

ak
	te

rp
ot

on
g
lu

ru
s	s

ep
er

ti
R
aj
ah

2
.2
.8
.

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

4' 4'4 4

1
2

34

5

6
7

8

1'

2'
3'

1'
/7

'

2'
/6

'

3'
/5

'
5'

6'

7'

8'
K'

1
2

3
4

5
6

7
8

K

KK'
/8

'

K/
K'

KK'
/8

'

KK'

1
2

3
4

5
6

7
K

KK'

8

4'

1'

2'
3'

5'

6'

7'

8'
K'

4'

R

aj
ah

2
.2

.8
   M

em
bi

na
	p

en
go

ra
ka

n
ba

gi
	g
ab

un
ga

n
pr

ism
a
da

n
sil

in
de

r	t
eg

ak
	te

rp
ot

on
g
lu

ru
s.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	at

as
	b
ah

ag
ik
an

se

pa
ru

h
bu

lat
an

k
ep

ad
a	e

na
m

ba

ha
gi
an

d
an

la
be

lk
an

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,

5,
	6
,	7

,	8
	d
an

K
	m

en
gi
ku

t	a
ra

h
jam

.

2.

Te
nt

uk
an

k
el
im

d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.

3.

U
nj
ur

ka
n
ga

ris
an

b
en

ta
ng

an

pr
ism

a	d
an

si
lin

de
r	t

eg
ak

d
ar

i
pa

nd
an

ga
n
ha

da
pa

n.

4.

Pa
da

g
ar

isa
n
be

nt
an

ga
n
pi
nd

ah
ka

n
jar

ak
	K

-1
	(a

),
1-

2
,	2

-3
,	3

-4
,	4

-5
,

5-
6,
	6
-7

,	7
-8

,	8
-K

ya
ng

d
ip
er
ol
eh

da

ri
pa

nd
an

ga
n
at
as

d
an

la
be

lk
an

ke

du
du

ka
n
tit

ik
	K

,	1
,	2

,	3
,	4

,	5
,	6

,	7
,

8
da

n
K
.

5.

Lu
ki
s	g

ar
isa

n
be

rs
er
en

jan
g
pa

da

ga
ris

an
	b
en

ta
ng

an
	m

ela
lu
i	t
iti

k
K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

,	6
,	7

,	8
	d
an

K
	d
an

be

rs
ila

ng
	p
ad

a	t
iti

k
K
',	1

',	2
',	3

',	4
',

5',
	6
',	7

',	8
'	d

an
	K

'.

6.

Le
ng

ka
pk

an
	p
en

go
ra

ka
n
ga

bu
ng

an

pr
ism

a	d
an

si
lin

de
r	t

eg
ak

te
rp

ot
on

g
lu
ru

s.
G
ar

isa
n
1,
	7
	d
an

8
	ia

la
h

ga
ris

an
	li
pa

ta
n.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
59
G
ab

un
ga

n
Pr

is
m

a
da

n
Si

lin
de

r T
eg

ak
 T

er
po

to
ng

M
el

en
gk

un
g

K
ae

da
h

m
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

b
ag

i	g
ab

un
ga

n
pr

ism
a
da

n
sil

in
de

r	t
eg

ak
	te

rp
ot

on
g
m

el
en

gk
un

g
se

pe
rt
i	R

aj
ah

2
.2
.9
.

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

1'

2'

3'

1'
/7

'

2'
/6

'

3'
/5

'
5'

6'

7'
a'

b'
8'

c'
K'

1
2

3

45

6
7

8

1
2

3
4

5
6

7
8

c
d

K
KK'

/8
'

K/
K'

K

KK'

4'
4' 4'4 4

c
d a

b

b'
/c

'

a
b

1'

2'

3'
5'

6'

7'

8'
c'

K'

1
2

3
4

5
6

7
8

c
d

k
KK'

4'

a
b

a'

d' d'
b'

K'
/8

'

a'/
d'

R
aj

ah
 2

.2
.9

M
em

bi
na

p
en

go
ra

ka
n

ba
gi
	g
ab

un
ga

n
pr

ism
a
da

n
sil

in
de

r	t
eg

ak
	te

rp
ot

on
g
m

el
en

gk
un

g.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s	b

ah
ag

ik
an

se

pa
ru

h
bu

la
ta
n

ke
pa

da
	e
na

m
	b
ah

ag
ia
n

da
n

la
be

lk
an

K
,	a

,	b
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

,	6
,	7

,	c
,

d,
	8
	d

an
	K

m
en

gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.

2.

Te
nt

uk
an

k
el
im

d
an

la
be

lk
an

K
/K

'.

3.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

sil
in

de
r

da
ri
	p
an

da
ng

an
	h

ad
ap

an
.

4.

Pa
da

g
ar

isa
n

be
nt

an
ga

n
pi

nd
ah

ka
n

ja
ra

k
K
-a

,	a
-b

,	b
-1

,	1
-2

,
2-

3,
	3
-4

,
4-

5,
	5
-6

,	6
-7

,	7
-c

,	c
-d

,	d
-8

,	8
-K

y
an

g
di

pe
ro

le
h

da
ri
	p
an

da
ng

an
	a
ta
s	d

an

la
be

lk
an

k
ed

ud
uk

an
	ti

tik
	K

,	a
,	b

,	1
,	2

,	3
,

4,
	5
,	6

,	7
,	c

,	d
,	8

d
an

K
.

5.

Lu
ki

s	g
ar

isa
n

be
rs
er

en
ja
ng

p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

m
el
al
ui

ti
tik

K
,	a

,	b
,	1

,	2
,	3

,
4,
	5
,	6

,	7
,	c

,	d
,	8

d
an

K
	d

an
	b
er

sil
an

g
pa

da
	ti

tik
	K

',	a
',	b

',	1
',	2

',	3
',	4

',	5
',	6

',	7
',

c',
	d
',	8

'	d
an

K
'.

6.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
ga

bu
ng

an

pr
ism

a
da

n
sil

in
de

r	t
eg

ak
	te

rp
ot

on
g

m
el
en

gk
un

g.
	G

ar
isa

n
1,
	7
	d

an
	8
	ia

la
h

ga
ri
sa

n
lip

at
an

.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
60
K

K'

K/K’

K/K'

K

K'

2.2LATIHAN

1.	 Lukiskan	 pengorakan	 bagi	 objek	 di	 bawah	 dengan	 berpandukan	K/K'	 sebagai	 kelim	 dan
ukuran	kotak	grid	adalah	10	mm	x	10	mm.

(b)

(d)

K'

K

K/K'

K

K'

K/K'

(a)

(c)

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
61
Konsep Panjang Sebenar dalam
Kaedah Jejarian

Pandangan atas

Pandangan hadapan

43

2 1

0

0

2/3 1/4

a

Bukan
panjang sebenar

Pandangan atas

Pandangan hadapan

1

2

3

4

0

0

3 12/4

b

Panjang
sebenar

Pandangan atas

Pandangan hadapan

1'

2'

3'

4'

43

2 1

0

0

2/3 1/43' 1'2'/4'

a

Bukan
panjang sebenar

Panjang sebenar
b

Rajah 2.3.1			Perbezaan	kedudukan	pandangan	atas	bagi	piramid.

2.3 LUKISAN PENGORAKAN KAEDAH JEJARIAN

Pada	 Rajah	 2.3.1	 menunjukkan	 perbezaan	 antara	 kedudukan	 pandangan	 sebuah	 piramid	 yang
menjelaskan	 panjang	 sebenar	 dan	 bukan	 panjang	 sebenar	 sebuah	 piramid.	 Sisi	 a	 adalah	 bukan
panjang	 sebenar	 manakala	 sisi	 b	 pada	 pandangan	 hadapan	 adalah	 merupakan	 panjang	 sebenar
sebuah	piramid.

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Mengenal pasti konsep

panjang sebenar dalam
kaedah jejarian

Menerangkan proses
pembinaan lukisan
pengorakan kaedah jejarian

Menghasilkan lukisan
pengorakan menggunakan
kaedah jejarian bagi bongkah:
 Piramid tegak
 Kon tegak
 Piramid tegak terpotong

lurus
 Piramid tegak terpotong

melengkung
 Kon tegak terpotong lurus
 Kon tegak terpotong

melengkung
 Gabungan piramid dan kon

tegak terpotong lurus
 Gabungan piramid dan

kon tegak terpotong
melengkung

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
62
(a) Bentangan kon

(b) Bentangan piramid

Lukisan Pengorakan Menggunakan Kaedah Jejarian
Kaedah	 jejarian	 hanya	 dapat	 digunakan	 bagi	 objek	 kon	 dan	 piramid	 seperti	 Rajah	 2.3.2.	 Kaedah
pengorakan	garisan	jejarian	juga	boleh	digunakan	pada	kon	dan	piramid	serong.	Kon	terbina	dari
bulatan	 di	 bahagian	 tapak	 dan	 kemudiannya	menirus	 di	 bahagian	 atas.	 Di	 bahagian	 tapak	 ialah
bulatan	 terbesar	dan	mengecil	menghala	ke	puncak	kon.	Piramid	pula	 terbentuk	oleh	permukaan
sisi	 berbentuk	 segi	 tiga	 bertemu	 pada	 satu	 puncak	 piramid	 dan	 membesar	 di	 bahagian	 tapak.
Garisan-garisan	 tepi	 untuk	kon	dan	piramid	 tidak	 selari	 antara	 satu	dengan	 lain.	Kaedah	 jejarian
membolehkan	garisan	dilukis	sebagai	satu	lengkok	bulatan	atau	bersegi	yang	berpusatkan	kepada	satu
titik	pertemuan.

Rajah 2.3.2			Bentangan	kon	dan	bentangan	piramid.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
63
M
en

g
ha

si
lk

a
n

Lu
ki

sa
n

Pe
ng

o
ra

ka
n

M
en

g
g
un

a
ka

n
Ka

ed
a
h

Je
ja

ria
n

Pi
ra

m
id

T
eg

ak

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
K'

1

2

3

4

5

K'

P'
P 1/

4
K/

5
2/

3

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

a

K'

1

1

2

2

3

3

4

4

5

5

K'

K

K' K'

K'

P'

1/
4

K/
5

P

2/
3

P

a

Ga
ris

an
lip

at
an

R

aj
ah

2
.3

.4

M
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

b
ag

i	p
ir
am

id
	te

ga
k.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s	l

ab
el
ka

n
K
,	1

,	2
,

3,
	4
,	5

d
an

P
	m

en
gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.

2.

P/
K
	se

ba
ga

i	k
el
im

.

3.

Te
nt

uk
an

p
an

ja
ng

se
be

na
r	P

-K
.

4.

Bi
na

g
ar

isa
n

se
la
ri
	d
en

ga
n

ta
pa

k
da

n
tin

gg
i	p

ir
am

id
	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n.

T
an

da
ka

n
tit

ik
	P

'.

5.

Be
rp

us
at
	d
i	P

',	b
in

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

be
rj
ej
ar

i	P
'-K

'	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n.

6.

Bi
na

g
ar

isa
n

sis
i	d

en
ga

n
m

en
gg

un
ak

an

je
ja
ri
	K

'-1
	p
ad

a
K
'-1

,	1
-2

,	2
-3

,	3
-4

,	4
-5

da

n
5-

K
'	p

ad
a
pa

nd
an

ga
n

at
as

.

7.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
pi

ra
m

id
	te

ga
k

de
ng

an
	m

el
uk

is
ga

ri
sa

n
lip

at
an

.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
64
K
on

T
eg

ak

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
at

as

K K

1

1/
11

2/
10

3/
9

4/
8

5/
7

2
3

4

56

7

8
9

10

11

a

P'

K'
1

2

3

4

567

8

9

10

11

K'

PP

6

K
6

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
K'

P'

1

2

3

4

567

8

9

10

11

K'

P

a

R
aj

ah
 2

.3
.5

M
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

b
ag

i	k
on

te
ga

k.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	at

as
,	b

ah
ag

ik
an

bu

la
ta
n

ke
pa

da
	1
2
ba

ha
gi
an

y
an

g
sa

m
a.

2.

La
be

lk
an

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

,	6
,	7

,	8
,	9

,	1
0,

11
	d

an
	P

m
en

gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

at
as

.

3.

P/
K
	se

ba
ga

i	k
el
im

.

4.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n

de
ng

an
	m

en
gu

nj
ur

ka
n

da
ri

pa
nd

an
ga

n
at
as

.

5.

Bi
na

g
ar

isa
n

se
la
ri
	d
en

ga
n

ta
pa

k
da

n
tin

gg
i	k

on
	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n.

Ta

nd
ak

an
	ti

tik
	P

'.

6.

Be
rp

us
at
	d
i	P

',	b
in

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n

be
rj
ej
ar

i	P
'/K

'	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n.

7.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	d
en

ga
n

m
en

gg
un

ak
an

je
ja
ri

K
'-1

,	1
-2

,	2
-3

,	3
-4

,
4-

5,
	5
-6

,	6
-7

,	7
-8

,	8
-9

,	9
-1

0,
	1
0-

11
,	1

1-
K
'

pa
da

p
an

da
ng

an
	at

as
.

8.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
ko

n
te
ga

k
de

ng
an

g
ar

isa
n

ob
je
k.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
65
Pi
ra

m
id

T
eg

ak
 T

er
po

to
ng

L
ur

us

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

nK

1
2

3

4
5

K

1

2

34

5

K

P'

3
2/

4
1/

5
K

P

K'

1'
2'

3'

4'
5'

K'
K'

2'
/4

' 1'
/5

'

3'

3' 1'2'K'

5' 4'

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
K

1

2

34

5

K

P'

3
2/

4
1/

5
K

P

K'
K'

2'
/4

' 1'
/5

'

3'

3' 1'2'K'

5' 4'

R
aj

ah
 2

.3
.6

M

el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

b
ag

i	p
ir
am

id

te
ga

k
te
rp

ot
on

g
lu

ru
s.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s	l

ab
el
ka

n
K
,	K

',	1
,

1'
,	2

,	2
',	3

,	3
',	4

,	4
',	5

,	d
an

5
'	m

en
gi
ku

t
ar

ah
	ja

m
.

2.

A
m

bi
l	K

/K
'	s

eb
ag

ai
	k
el
im

.

3.

D
en

ga
n

m
en

gg
un

ak
an

P
-K

se
ba

ga
i

je
ja
ri
,	b

in
a
le
ng

ko
k
pe

ng
or

ak
an

d
an

te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	K

-K
'	s

eb
ag

ai
	k
el
im

di

se
be

la
h

ki
ri
	p

en
go

ra
ka

n.

4.

Pi
nd

ah
ka

n
uk

ur
an

si
si

ta
pa

k
K
-1

,	1
-2

,
2-

3,
	3
-4

,
4-

5,
	5
-K

y
an

g
di

am
bi

l	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

at
as

d
an

d
ip

in
da

hk
an

p
ad

a
le
ng

ko
k
pe

ng
or

ak
an

.

5.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n.

6.

Bi
na

g
ar

isa
n

le
ng

ko
k
	K

,	1
',	2

',	3
'	y

an
g

di
un

ju
r	d

ar
i	p

an
da

ng
an

h
ad

ap
an

d
an

ta
nd

ak
an

ti
tik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',	3

',
4'
,	5

'	d
an

K
	p
ad

a
pe

ng
or

ak
an

.

7.

Sa
m

bu
ng

ka
n

tit
ik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',

3'
,	4

',	5
'	d

an
	K

.

8.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
se

rt
a

hi
ta
m

ka
n

ga
ri
sa

n
ob

je
k
da

n
ga

ri
sa

n
lip

at
an

.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
66
Pi
ra

m
id

T
eg

ak
 T

er
po

to
ng

M
el

en
gk

un
g

Pa
nd

an
ga

n
at

as

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

K'

1

2

34

5

K'

P'

5
2/

4
1/

5
a/

f
b/

e
c/

d
K

P

b'
/e

'

b'

K'

f

d c

a

a'

b

e

K'

1'2'

3'

4'5'

1'
/5

'

5'

K'

1'
b'

2'3'

4'
e'

5'

c
af

d

a'
c'd'

f'
P

1
2

3
K

5
4

be

P

a'
/f

'
b'

/e
'

c'
/d

'

a'
/f

'
b'

/e
'

c'
/d

'
a'

d' b'c'

K'
f'

e' 1'2'3'

4'5'

5
2/

4
1/

5
K

K'
1'

/5
'

2'
/4

'

5'

K

1

2

34

5

K

f

d c

a

b

e

P'

K'

c'
/d

'

a'
/f

'

d' c'

a'
/f

'

c'
/d

'

f'

e'

K'

b'
/e

'
2'

/4
'

R
aj

ah
 2

.3
.7

M
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

b
ag

i	p
ir
am

id

te
ga

k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s	l

ab
el
ka

n
K
,	K

',	a
,

a',
	1
,	1

',	b
,	b

',	2
,	2

',	c
,	c

',	3
,	3

',	d
,	d

',	4
,	4

',	e
,

e',
	5
,	5

',	f
	d

an
	f
'	m

en
gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.

2.

A
m

bi
l	K

/K
'	s

eb
ag

ai
	k
el
im

.

3.

D
en

ga
n

m
en

gg
un

ak
an

P
-K

se
ba

ga
i

je
ja
ri
,	b

in
a
le
ng

ko
k
pe

ng
or

ak
an

d
an

te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	K

/K
'	s

eb
ag

ai
	k
el
im

di

se
be

la
h

ki
ri
	p

en
go

ra
ka

n.

4.

Pi
nd

ah
ka

n
uk

ur
an

si
si

ta
pa

k
K
-a

,	a
-1

,
1-

b,
	b
-2

,	2
-c

,	c
-3

,	3
-d

,	d
-4

,	4
-e

,	e
-5

,	5
-f
,

da
n

f-
	K

y
an

g
di

am
bi

l	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

at
as

d
an

d
ip

in
da

hk
an

p
ad

a
le
ng

ko
k

pe
ng

or
ak

an
.

5.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n.

6.

Bi
na

g
ar

isa
n

le
ng

ko
k
K
,	a

,	1
,	b

,	2
,	c

,	3

ya
ng

d
iu

nj
ur

d
ar

i	p
an

da
ng

an
	h

ad
ap

an

da
n

ta
nd

ak
an

ti
tik

p
er

sil
an

ga
n

K
,	a

,
1,
	b
,	2

,	c
,	3

,	d
,	4

,	e
,	5

,	f
	d

an
	K

p
ad

a
p e

ng
or

ak
an

.

7.

Sa
m

bu
ng

ka
n

tit
ik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	a

',	1
',

b'
, 	2

',	c
',	3

',	d
',	4

',	e
',	5

',	f
'	d

an
	K

'.

8.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
se

rt
a
hi

ta
m

ka
n

ga
ri
sa

n
ob

je
k
da

n
ga

ri
sa

n
lip

at
an

.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
67
La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Ba
ha

gi
ka

n
bu

la
ta

n
pa

da
	p

an
da

ng
an

at
as

k
ep

ad
a
12

b
ah

ag
ia
n

da
n

la
be

lk
an

K
,	K

',
1,
	1
',
2,
	2
',
3,
	3
',
4,
	4
',
5,
	5
',
6,

6'
,	7

,	7
',
8,
	8
',
9,
	9
',
10

,	1
0'
,	1

1
da

n
11

'
m

en
gi

ku
t	a

ra
h

ja
m

.

2.

A
m

bi
l	K

-K
'	s

eb
ag

ai
	k
el
im

.

3.

D
en

ga
n

m
en

gg
un

ak
an

P
-K

se
ba

ga
i

je
ja
ri
,	b

in
a
le
ng

ko
k
pe

ng
or

ak
an

d
an

te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	K

-K
'	s

eb
ag

ai
	k
el
im

di

se
be

la
h

ki
ri
	p

en
go

ra
ka

n.

4.

Pi
nd

ah
ka

n
uk

ur
an

si
si

ta
pa

k
K
-1

,	1
-2

,
2-

3,
	3
-4

,
4-

5,
	5
-6

,	6
-7

,	7
-8

,	8
-9

,	9
-1

0,

10
-1

1,
	1
1-

K
	y
an

g
di

am
bi

l	p
ad

a
pa

nd
an

ga
n

at
as

d
an

d
ip

in
da

hk
an

p
ad

a
le
ng

ko
k
pe

ng
or

ak
an

.

5.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n.

6.

Bi
na

g
ar

isa
n

le
ng

ko
k
K
',	1

',	2
',	3

',	4
',	5

'
d a

n
6'
	y
an

g
di

un
ju

r	d
ar

i	p
an

da
ng

an

h a
da

pa
n

da
n

ta
nd

ak
an

ti
tik

p
er

sil
an

ga
n

K
', 	1

',	2
',	3

',	4
',	5

',	6
',	7

',	8
',	9

',	1
0'
,	1

1'
	d

an

K
' 	p

ad
a
pe

ng
or

ak
an

.

7.

Sa
m

bu
ng

ka
n

tit
ik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',

3'
, 	4

',	5
',	6

',	7
',	8

',	9
',	1

0'
,	1

1'
	d

an
	K

'.

8.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
da

n
hi

ta
m

ka
n

ga
ri
sa

n
ob

je
k.

K
on

T
eg

ak
 T

er
po

to
ng

L
ur

us

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
at

as

K

1

1
2

3
4

5

2'
3'

4'
5'

6'

1'
K'

2'3'4'5'6'7'8'9'10
'

11
'

K'

1'
K'

2
3

4

5

6

7

8
9

10

11

P
P

6
K

K'

1'
2'

3'
4'

5'6'7'
8'

9'
10

' 11
'

K
1

2

3

4

5678

9

10

11

K

2'
3'

4'5'
6'

1'
K'

2'3'4'5'6'7'8'9'10
'

11
'

K'

1'
K'

P

K
1

2

3

4

567

8

9

10

11

K

P

6
K

1
2

3
4

5

a

R
aj

ah
 2

.3
.8

M
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

b
ag

i	k
on

te
ga

k
te
rp

ot
on

g
lu

ru
s.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
68
K
on

T
eg

ak
 T

er
po

to
ng

M
el

en
gk

un
g Pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
at

as

a

2'
3'

4'5'6'

1'
K'

2'3'4'5'6'7'
8'9'10

'
11

'
K'

1'
K'

P'

K
1

2

3

4

567

8

9

10

11
K

P

6
K

1
2

3
4

5

2'
3'

4'5'6'

1'
K'

2'
3'

4'5'6'

1’

K '

2'3'4'5'6'7'
8'9'10

'
11

'
K'

1'
K'

P'

K
1

2

3

4

567

8

9

10

11
K

P

6
K

1
2

3
4

5

K

1

2
3

4

5

6

7

8
9

10

11
7'

8'
9'

10
' 11

'

R
aj

ah
 2

.3
.9

M
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

b
ag

i	k
on

te
ga

k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Ba
ha

gi
ka

n
bu

la
ta
n

pa
da

p
an

da
ng

an
	a
ta
s

ke
pa

da
	1
2
ba

ha
gi
an

d
an

la
be

lk
an

K
,	1

,	2
,

3,
	4
,	5

,	6
,	7

,	8
,	9

,	1
0,
	1
1
da

n
K
	m

en
gi
ku

t
a r

ah
	ja

m
.

2.

A
m

bi
l	K

-K
'	s

eb
ag

ai
	k
el
im

.
3.

D
en

ga
n

m
en

gg
un

ak
an

P
-K

se
ba

ga
i	j
ej
ar

i,
bi

na
	le

ng
ko

k
pe

ng
or

ak
an

d
an

te
ta
pk

an

k e
du

du
ka

n
K
-K

’	s
eb

ag
ai
	k
el
im

d
is
eb

el
ah

ki

ri
	p

en
go

ra
ka

n.
4.

Pi
nd

ah
ka

n
uk

ur
an

si
si

ta
pa

k
K
-1

,	1
-2

,
2-

3,
	3
-4

,	4
-5

,	5
-6

,	6
-7

,	7
-8

,	8
-9

,	9
-1

0,

10
-1

1,
	1
1-

K
	y
an

g
di

am
bi
l	p

ad
a
pa

nd
an

ga
n

a t
as

d
an

d
ip
in

da
hk

an
	p
ad

a
le
ng

ko
k

p e
ng

or
ak

an
.

5.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	p
ad

a
ga

ri
sa

n
b e

nt
an

ga
n.

6.

Bi
na

g
ar

isa
n

le
ng

ko
k
K
',	1

',	2
',	3

',	4
',	5

'
da

n
6'
	y
an

g
di

un
ju

r	d
ar

i	p
an

da
ng

an

ha
da

pa
n

da
n

ta
nd

ak
an

ti
tik

p
er

sil
an

ga
n

K
', 	1

',	2
',	3

',	4
',	5

',	6
',	7

',	8
',	9

',	1
0'
,	1

1'
	d
an

K
'

p a
da

p
en

go
ra

ka
n.

7.

Sa
m

bu
ng

ka
n

tit
ik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',	3

',
4'
,	5

',	6
',	7

',	8
',	9

',	1
0'
,	1

1'
	d
an

K
'.

8.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
da

n
hi

ta
m

ka
n

ga
ri
sa

n
ob

je
k.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
69
G
ab

un
ga

n
Pi

ra
m

id
 d

an
 K

on
 T

eg
ak

T
er

po
to

ng
 L

ur
us

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
at

as

a

K

1

2

3

45

5

5’

6

6

6’

7

7 7’

8

8

8’
K

K

1

2

3

4567

8

K

P

P

K
K’ K’

11’ 1’

2

2’
3

3’

K
1

2
3

4

K
1

2
3

4

4
4’ 4’

K’

1’
4’

P
5’6’7’8’

K’

K’

1’2’3’4’

P
5’6’7’8’

K’

K’

1’2’3’4’

R
aj

ah
 2

.3
.1

0
  M

el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

b
ag

i
ga

bu
ng

an
	p
ir
am

id
	d

an
	k
on

te
ga

k
te
rp

ot
on

g
lu

ru
s.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Ba
ha

gi
ka

n
se

pa
ru

h
bu

la
ta

n
pa

da

pa
nd

an
ga

n
at
as

k
ep

ad
a
en

am
	b

ah
ag

ia
n

da
n

la
be

lk
an

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

,	6
,	7

,	8
,	9

,	1
0,

11
	d

an
	K

m
en

gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.
2.

Bi
na

p
an

ja
ng

se
be

na
r	P

-K
.	A

m
bi

l	K
-K

'
s e

ba
ga

i	k
el
im

.
3.

D
en

ga
n

m
en

gg
un

ak
an

p
an

ja
ng

se
be

na
r

P-
K
	se

ba
ga

i	j
ej
ar

i,
bi

na
	le

ng
ko

k
pe

ng
or

ak
an

da

n
te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	K

-K
’	s

eb
ag

ai

k e
lim

d
i	s

eb
el
ah

k
ir
i	p

en
go

ra
ka

n.
4.

Pi
nd

ah
ka

n
uk

ur
an

si
si

ta
pa

k
K
-1

,	1
-2

,	2
-3

,
3-

4,
	4
-5

,	5
-6

,	6
-7

,	7
-8

,	8
-K

y
an

g
di

am
bi

l
pa

da
	p
an

da
ng

an
	a
ta
s	d

an
	p
in

da
hk

an
	p
ad

a
le
n g

ko
k
p e

ng
or

ak
an

.
5.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n.

6.

Bi
na

g
ar

isa
n

le
ng

ko
k
K
',	1

',	2
',	3

'	d
an

4
'

ya
ng

d
iu

nj
ur

d
ar

i	p
an

da
ng

an
	h
ad

ap
an

d
an

ta
nd

ak
an

ti
tik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',	3

',	4
',	5

',
6'
,	7

',	8
'	d

an
	K

'	p
ad

a
pe

ng
or

ak
an

.
7.

Sa
m

bu
ng

ka
n

tit
ik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',	3

',
4'
,	5

',	6
',	7

',	8
'	d

an
	K

'.
8.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
se

rt
a
hi

ta
m

ka
n

ga
ri
sa

n
ob

je
k
da

n
ga

ri
sa

n
lip

at
an

.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
70
G
ab

un
ga

n
Pi

ra
m

id
 d

an
 K

on
 T

eg
ak

T
er

po
to

ng
 M

el
en

gk
un

g

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n

Pa
nd

an
ga

n
at

as

a

x xx'

P
P

1
2

3

4

5

6
7

8

4'
3'

/5
' 2'
/6

' 1'
/7

'

K'
/8

'

1'
2'

3'4'5'
6'

7'
8' K'

K

3/
5

2/
6

1/
7

K/
8

1

2

3

4567

8

K

K

K'

2'3'4'5'6'7'8'

K' 1'

x

x

x'

x'

x'

x

P
P

1

2

3

456

7

8

K

K

K'

2'3'4'5'
6'

7'8'

K'

1'

4

P

x'

R
aj

ah
 2

.3
.1

1
  M

el
uk

is
lu

ki
sa

n
pe

ng
or

ak
an

d
en

ga
n

ka
ed

ah
	je

ja
ri
an

ga

bu
ng

an
	p
ir
am

id
	d

an
		k

on
	te

ga
k
te
rp

ot
on

g
m

el
en

gk
un

g.

La
ng

ka
h-

la
ng

ka
h

1.

Ba
ha

gi
ka

n
se

pa
ru

h
bu

la
ta
n

pa
da

p
an

da
ng

an

at
as

k
ep

ad
a
en

am
	b
ah

ag
ia
n

da
n

la
be

lk
an

K
,	1

,	2
,	3

,	4
,	5

,	6
,	7

,	8
	d
an

K
	m

en
gi
ku

t	a
ra

h
ja
m

.
2.

Bi
na

p
an

ja
ng

se
be

na
r	P

-K
.	A

m
bi

l	K
-K

'
s e

ba
ga

i	k
el
im

.
3.

D
en

ga
n

m
en

gg
un

ak
an

p
an

ja
ng

se
be

na
r	P

-K

se
ba

ga
i	j
ej
ar

i,
bi

na
	le

ng
ko

k
pe

ng
or

ak
an

d
an

te
ta
pk

an
	k
ed

ud
uk

an
	K

-K
’	s

eb
ag

ai
	k
el
im

di

se
be

la
h

ki
ri
	p

en
go

ra
ka

n.
4.

Pi
nd

ah
ka

n
uk

ur
an

si
si

ta
pa

k
K
-1

,	1
-2

,	2
-3

,
3-

4,
	4
-5

,	5
-6

,	6
-7

,	7
-x

,	x
-8

,	8
-K

y
an

g
di

am
bi

l
pa

da
	p
an

da
ng

an
	a
ta
s	d

an
	p
in

da
hk

an
	p
ad

a
le
n g

ko
k
p e

ng
or

ak
an

.
5.

Bi
na

g
ar

isa
n

el
em

en
	p
ad

a
ga

ri
sa

n
be

nt
an

ga
n.

6.

Bi
na

g
ar

isa
n

le
ng

ko
k
K
',	1

',	2
',	3

',	4
'	y

an
g

di
un

ju
r	d

ar
i	p

an
da

ng
an

h
ad

ap
an

d
an

ta
nd

ak
an

ti
tik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',	3

',	4
',	5

',
6'
,	7

',	x
',	8

'	d
an

K
'	p

ad
a
pe

ng
or

ak
an

.
7.

Sa
m

bu
ng

ka
n

tit
ik

p
er

sil
an

ga
n

K
',	1

',	2
',	3

',	4
',

5'
, 	6

',	7
',	x

',	8
'	d

an
	K

'.
8.

Le
ng

ka
pk

an
	p

en
go

ra
ka

n
se

rt
a
hi

ta
m

ka
n

ga
ri
sa

n
ob

je
k
da

n
ga

ri
sa

n
lip

at
an

.

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
71
2.3LATIHAN

1.		 Lukiskan	pengorakan	bagi	objek	di	bawah	mengikut	kedudukan	kelim	yang	diberi.

(a)	 	 	 	 	 	 (b)

30

K

K

KK

Pandangan atas

Pandangan hadapan

K

K

K

K

Pandangan atas

Pandangan hadapan

60

80

20

J30 J30

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
72
(c)	 	 	 	 	 	 (d)

20

K

K'

Pandangan atas

Pandangan hadapan

O

Pandangan atas

K

K

K

K

60

80

50

35

Pandangan hadapan

KO K'

J30 J30

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
73
20

Pandangan atas

Pandangan hadapan

O

Pandangan atas

Pandangan hadapan

O

80

60

K
O

K'

K

K'

O

80

50
40

30

J30

(e)	 	 	 	 	 	 (f)

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
74
LATIHAN PENGUKUHAN

1.	 Rajah	menunjukkan	dua	pandangan	bagi	sebuah	objek.	Lukiskan	pengorakan	penuh	bagi
objek	tersebut.

80

55

35

60

(a)

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
75
15

50

80

116

80

70

55

40

(b)

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
76
55

80

50

70

80

67

(c)

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
77
34

34

100

25

J70

20

J30

47

(d)

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
78
120

100

50

35

K/K'

K

K'

J56
	 (e)

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
79
J30

J30

100

80

10

10

J65

(f)

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TingkaTan 5
80
80

100

30

50

J30
	 (g)

BaB 2    |    Lukisan Pengorakan
81
BA
B3

LUKISAN TERBANTU
KOMPUTER

•	 Pengenalan	kepada	LTK
•	 Perintah	kendalian	perisian	LTK
•	 Lukisan	rajah	satah	mudah

menggunakan	perisian	LTK
•	 Lukisan	rajah	bongkah

menggunakan	perisian	LTK

Standard
Kandungan

Adakah	 jurutera	 dan	 pelukis	 pelan
di	dalam	bidang		teknikal	menggunakan
cara	 yang	 sama	 seperti	 anda	 untuk
melukis	lukisan	teknikal?
	 Adakah	 anda	 tahu	 bahawa	 lukisan
teknikal	 boleh	 disiapkan	 dengan
menggunakan	 perisian	 khas	 untuk
memastikan	 lukisan	 teknikal	 berkualiti
dan	dilukis	dengan	pantas?

82
Lukisan	 Terbantu	 Komputer	 (LTK)	 atau	 Computer Aided
Design	 (CAD)	 ialah	 satu	 teknologi	 untuk	 menghasilkan
lukisan	teknikal	dengan	menggunakan	komputer	dan	perisian.
Teknologi	 ini	 tercipta	 hasil	 perkembangan	 teknologi	 sejak
tahun	1960-an.

Penggunaan	LTK	merupakan	kaedah	alternatif	berbanding
menggunakan	 pelbagai	 peralatan	 lukisan	 teknikal	 seperti
papan	 lukisan,	 pembaris-T,	 lengkung	 Perancis,	 jangka	 lukis
dan	 sesiku	 set.	Foto	3.1	menunjukkan	contoh	 lukisan	 teknikal
yang	dihasilkan	menggunakan	LTK.

3.1 PENGENALAN KEPADA LTK

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Menerangkan kepentingan

LTK dalam lukisan teknikal
dan industri

Menghuraikan penggunaan
LTK dalam bidang teknikal
dan industri

Foto 3.1   Contoh	hasil	lukisan	terperinci	pembuatan	kereta	yang	dihasilkan	menggunakan	LTK.

Pandangan isometri

Pandangan
hadapan

Pandangan bawah

Pandangan sisi

Pandangan pelan

Pandangan
belakang

Keratan
A-A

LTK	pada	asalnya	digunakan	untuk	melukis	lukisan	teknikal	dua	dimensi	(2D)	dan	tiga	dimensi
(3D),	 kemudian	ditambah	baik	dengan	kemampuan	untuk	membina	 lukisan	 realistik	 (rendering),
membuat	analisis	reka	bentuk	dan	membuat	animasi	reka	bentuk	yang	sangat	membantu	di	dalam
proses	kajian	dan	pembangunan	reka	bentuk	produk	kejuruteraan.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
84
Foto 3.2			Contoh	rendering	dan	analisis	menggunakan	LTK.

(a) Rendering. (b) Analisis.

Kini,	LTK	telah	digabungkan	terus	dengan	bahagian	pembuatan	bagi	membantu	keberkesanan
dan	 kepantasan	 pengeluaran	 produk.	 Dalam	 teknologi	 Rapid Prototyping,	 produk	 yang	 direka
bentuk	 dengan	 LTK	 terus	 dicetak	 dengan	 pencetak	 3D	 bagi	menghasilkan	model	 tiga	 dimensi.
Dalam	teknologi	CAD-CAM	(Computer Aided Manufacturing)	pula,		LTK	yang	dihubungkan	terus
dengan	mesin	pembuatan	digunakan	untuk	menghasilkan	produk	dengan	proses	pemesinan	CNC
(Computer Numerical Control).

Foto 3.3   Contoh	pencetak	3D	dan	mesin	CNC.

Nota Tambahan

Berikut merupakan beberapa jenis perisian LTK antaranya ialah:

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
85
Perisian LTK

Terdapat	pelbagai	perisian	LTK	yang	berada	di	pasaran.	Pemilihan	jenis	perisian	adalah	bergantung
kepada	 jenis	 lukisan	 yang	 hendak	 dihasilkan,	 spesifikasi	 perisian	 dan	 kemampuan	 kewangan
pengguna.	 Di	 antara	 perisian	 yang	 popular	 di	 pasaran	 adalah	 AutoCAD,	 Autodesk Inventor,
Solidworks, Catia, Rhino, Ironcad, Visio Technical, Ansys	dan	lain-lain.	Kini,	LTK	keluaran	Malaysia
iaitu TiffinCAD	juga	telah	berada	di	pasaran.

Harga	perisian	bernilai	di	antara	ratusan	ringgit	hingga	ratusan	ribu	ringgit	bergantung	kepada
spesifikasi,	versi	dan	keupayaan	perisian	LTK.	Setiap	perisian	biasanya	boleh	diperoleh	dalam	versi
percubaan,	versi	pelajar,	versi	asas,	versi	penuh	dan	versi	lanjutan.	Versi	baharu	akan	dilancarkan
oleh	pengeluar	perisian	setiap	beberapa	tahun	untuk	penambahbaikan	kepada	perisian	LTK.

Kepentingan LTK dalam Lukisan Teknikal dan Industri

Penggunaan	LTK	akan	dapat	memudahkan,	mempercepat	dan	meningkatkan	kualiti	lukisan	teknikal.
Antara	kelebihan	LTK	ialah	membolehkan	lukisan	teknikal	diubah	suai	pada	bila-bila	masa,	boleh
disimpan	 dalam	 bentuk	 softcopy	 untuk	menjimatkan	masa,	 ruang	 dan	 tenaga	 serta	 boleh	 dicetak
dalam	kuantiti	yang	banyak	tanpa	menjejaskan	kualiti	lukisan	teknikal.

Rajah 3.1.1   Contoh	pelan	lantai	yang	dihasilkan	menggunakan	LTK.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
86
Foto 3.4  	Pelukis	sedang	menghasilkan	lukisan	teknikal	menggunakan	perisian	LTK.

Jadual 3.1			Kegunaan	LTK	dalam	penghasilan	lukisan	teknikal	dan	produk.

Fungsi LTK Hasil kerja

(a) Alternatif kepada
peralatan lukisan manual

• Menghasilkan lukisan 2D dan 3D.
• Menghasilkan cetakan 2D.

(b) Fungsi tambahan • Menghasilkan rendering, analisis reka bentuk dan animasi.

(c) Penghasilan produk dan
model

• Menghasilkan model cetakan 3D dengan teknologi Rapid Prototyping.
• Menghasilkan produk dengan pemesinan menggunakan

teknologi CAD-CAM.

Di	 samping	 pelbagai	 kelebihan,	 terdapat	 juga	 beberapa	 kekurangan	 penggunaan	 LTK	 jika
dibandingkan	dengan	peralatan	manual	seperti	Jadual	3.2.

Jadual 3.2			Perbezaan	LTK	berbanding	kaedah	manual.

Perkara Lukisan Manual LTK
(a) Kos penyediaan peralatan Murah Mahal

(b) Kemahiran
Memerlukan
kemahiran konsep
lukisan teknikal.

• Memerlukan kemahiran konsep lukisan teknikal.
• Kemahiran mengendalikan komputer.
• Kemahiran menggunakan perisian LTK.

(c) Pengendalian
Menggunakan
peralatan lukisan
teknikal.

Menggunakan peralatan elektrik dan elektronik.

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
87
Penggunaan LTK dalam Bidang Teknikal dan Industri

Lukisan	teknikal	merupakan	medium	komunikasi	dalam	bidang		teknikal.	Melukis	lukisan	teknikal
menggunakan	LTK	membolehkan	golongan	profesional	seperti	jurutera	menggambarkan	idea	reka
cipta	dengan	lebih	tepat	dan	cepat.	Golongan	separa	profesional	seperti	juruteknik	dan	pekerja	juga
dapat	melaksanakan	tugas	penyeliaan	dan	kerja-kerja	industri	dengan	lebih	efisien.	Unit	pemasaran
pula	 boleh	mendapat	manfaat	 dengan	memanipulasi	maklumat	 dari	 LTK	dalam	bentuk	 2D,	 3D,
analisis,	render	dan	animasi	untuk	membuat	promosi	bagi	meningkatkan	jualan	produk.

Perkembangan	 teknologi	 yang	 semakin	 canggih	 menjadikan	 LTK	 sangat	 diperlukan	 untuk
sesebuah	syarikat	atau	negara	berkembang	dengan	lebih	pesat	dan	berdaya	saing.	Kini,	kerjaya	dalam
bidang	 teknikal	 iaitu	kejuruteraan	mekanikal,	 awam,	elektrik	dan	elektronik	 telah	memanfaatkan
perisian	 LTK	 secara	 meluas.	 Penggunaan	 peralatan	 lukisan	 teknikal	 seperti	 papan	 lukisan,
pembaris-T,	sesiku	set	dan	lengkung	Perancis	kini	semakin	berkurangan	dan	lebih	tertumpu	dalam
bidang	pendidikan	untuk	mempelajari	konsep	asas	lukisan	teknikal.

Teknologi	 LTK	kini	 bukan	hanya	 sekadar	 bermanfaat	 untuk	bahagian	 reka	 bentuk,	malahan
telah	 dipertingkatkan	 dan	 digandingkan	 dengan	 bidang-bidang	 lain	 seperti	 penyelidikan	 dan
perkembangan,	pembuatan	dan	pemasaran.	Pelbagai	pembaharuan	akan	 terus	dapat	dilihat	pada
teknologi	LTK	seiring	dengan	keperluan	bidang		teknikal	dan	kepesatan	perkembangan	teknologi.

A C

T
V

2

2

2

2

2

2

D

Lukisan Elektrik

RUANG
DAPUR

RUANG MAKAN

BILIK
TIDUR 3

BILIK AIR 3

BILIK TIDUR 2

BILIK AIR 2

BILIK AIR 1

BILIK TIDUR UTAMA

RUANG TAMU

ANJUNG

TERES

Skala 1 : 100PANDANGAN SISI KANANPANDANGAN HADAPAN

PELAN LANTAI

ANJUNG KERETA

RUANG TAMU

TERES

BILIK TIDUR UTAMA

BILIK TIDUR 3

RUANG MAKAN

BILIK TIDUR 2

DAPUR

T2

T3

P1

P2

T1

T1

BILIK
AIR 2

BILIK
AIR 1

Lukisan Bangunan

PANDANGAN HADAPAN PANDANGAN SISI

A

A

105

38 60

30

5

PANDANGAN ATAS

Lukisan Mekanikal

Rajah 3.1.2  	Contoh	lukisan	teknikal	yang	dihasilkan	menggunakan	perisian.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
88
1.	 Senaraikan	tiga	kelebihan	dan	tiga	kekurangan	LTK	berbanding	lukisan	manual.

2.	 Nyatakan	tiga	jenis	perisian	LTK	yang	anda	tahu.

3.	 Nyatakan	tiga	penggunaan	LTK	dalam	bidang	teknikal.

4.	 Tandakan	BETUL	 ( )	 pada	pernyataan	 yang	betul	 atau	SALAH ( )	 pada	pernyataan	 yang
salah		berkenaan	kegunaan	LTK.

(i)	 Dalam	proses	mereka	bentuk,	LTK	digunakan
untuk	menyediakan	lukisan	2D,	3D,	analisis	reka
bentuk,	render	dan	animasi.

(ii)	 Proses	pemesinan	produk	boleh	dilakukan
menggunakan	LTK.

(iii)	 Teknologi	rapid prototyping	menggunakan
pencetak	tiga	dimensi	untuk	menghasilkan
model	reka	bentuk.

(iv)	 LTK	hanya	digunakan	di	bahagian	reka	bentuk
dan	pembuatan	produk.

5.	 Lengkapkan	ruang	kosong	pada	pernyataan	berkaitan	LTK	yang	berikut:

(a)	 “LTK	adalah	satu	...................................	untuk	menghasilkan	.......................................
teknikal	menggunakan	..............................	dan	.......................................”.

(b)	 “LTK	pada	asalnya	digunakan	untuk	menghasilkan	lukisan	................................	dan
..............................	Kemudian,	ditambah	baik	untuk	menghasilkan	lukisan	.............................
dan	..............................	reka	bentuk	produk.

6.	 Pemilihan	jenis	perisian	LTK	adalah	bergantung	kepada:

(i)	 .................................................

(ii)	 .................................................

(iii)	.................................................

7.	 Lengkapkan	 ruang	 kosong	 pada	 jadual	 berikut	 dengan	 hasil	 dari	 teknologi	 LTK	 yang
disenaraikan	di	bawah
•	 Cetakan	2D	 •	 Cetakan	3D	 •	 Produk	Kejuruteraan

Peralatan Hasil
(a)	Printer/Plotter
(b)	Pencetak	3D
(c)	Mesin	CNC

3.1LATIHAN

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
89
Perintah Kendalian Perisian LTK

Perisian	 LTK	 hanya	 boleh	 dikendalikan	 apabila	 tiga	 perkara
berikut	 difahami	 iaitu	 tetingkap	 utama,	 cara	 kendalian	 dan
perintah	 kendaliannya.	 Buku	 ini	 dihasilkan	 menggunakan
perisian	AutoCAD	2017	versi	percubaan	sebagai	rujukan.

Tetingkap LTK AutoCAD

Tetingkap	 merupakan	 paparan	 utama	 kepada	 perisian	 LTK.
Pelbagai		dapat	dilihat	pada	antara	muka	(interface)	perisian	LTK.
Pada	perisian	AutoCAD,	paparan	dibuka	dengan	mengklik	ikon
pada Pull Down Menu,	 Tab Panel dan Toolbar	 yang	 bertujuan
untuk	memudahkan	pengguna.

3.2 PERINTAH KENDALIAN PERISIAN LTK

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Mengenal pasti kegunaan

tetingkap LTK seperti:
 Pull down menu
 Standard toolbars
 Object properties toolbar
 Modify and draw
 Drawing area
 Command line
 Status bar
 Icon UCS

• Mengenal pasti perintah asas
perisian dan ikon LTK bagi tujuan:
 Melukis
 Mendimensi
 Mengubah suai
 Melaras cetakan
 Memapar hasil

Rajah 3.2.1   Interface	perisian	AutoCAD	2017	menunjukkan	pelbagai	tetingkap	fungsi.

Standard Toolbar/
Quick Access Toolbar

Pull Down
Menu/Menu Bar

Bar Tajuk (versi perisian,
nama dan format fail)

Modify Panel

Draw Panel Anotation Panel

Layers Panel Panel Properties

Ruang kerja

Command Line

Tab
Panel (Ribbon dan
Drop Down Menu)

World Coordinate
System (WCS)

Bar Zoom Kursor
rerambut silang

User Coodinate
System (UCS)

Status bar

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
90
Terdapat	 perubahan	 yang	 ketara	 pada	 paparan	 dan	 cara	 pengoperasian	 tetingkap	 perisian
AutoCAD	bermula	 dengan	 versi	 2009.	 Penggunaan	 kebanyakan	Toolbar	 pada	 versi	 sebelum	2009
telah	dikemas	kini	dan	susun	semula	kepada	Tab dan Panel.	Standard Toolbar	telah	diasingkan	dan
dinamakan	Quick Access Toolbar.	Toolbar lain	pula	telah	ditukar	kepada	Tab dan Panel	yang	disusun
dalam	 bentuk	 Ribbon dan Drop Down Menu.	 Semua	 Toolbar dan Pull Down Menu masih	 boleh
diaktifkan	atau	dinyahaktif	mengikut	kehendak	pengguna	tetapi	kedudukannya	tetap	dan	tidak	boleh
dialihkan.	Perubahan	ini	dilihat	lebih	mesra	pengguna	dan	memberi	kekemasan	kepada	ruang	kerja.
Tiada	perbezaan	pada	fungsi	yang	lain.	Paparan	utama	AutoCAD	masih	boleh	diubah	kepada	bentuk
classic untuk	versi	sebelum	2017	pada	tetapan	Status Bar.

Cara Kendalian LTK AutoCAD

Beberapa	 perkara	 asas	 perlu	 difahami	 pengguna	 untuk	menggunakan	 perisian	 LTK	AutoCAD.
Komunikasi	 dua	 hala	 diperlukan	di	mana	 pengguna	mesti	memahami	 dan	 bertindak	mengikut
kefahaman	perisian	supaya	ianya	bekerja	mengikut	arahan.	Terdapat	tiga	cara	untuk	melaksanakan
arahan	menggunakan	perisian	LTK	AutoCAD	iaitu	Command Line,	Toolbar dan Pull Down Menu.

(c)  Melukis dengan Bar Menu/Pull Down Menu

(b)  Melukis dengan ikon pada
Panel/Toolbar

(a)  Melukis dengan menulis perintah Command Line

Rajah 3.2.2			Kaedah	untuk	melaksanakan	arahan	menggunakan	perisian	AutoCAD	2017.

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
91
(a) Pull Down Menu
Pull Down Menu	 juga	 dikenali	 sebagai	Menu Bar	 yang	merupakan	 pilihan	 arahan	 berbentuk
Menu dan Sub Menu	 di	mana	boleh	diaktifkan	atau	disembunyikan	menggunakan	Customize
Quick Access Toolbar.	Jadual	3.3	menunjukkan	kegunaan	Pull Down Menu.

Jadual 3.3   Kegunaan	Pull Down Menu.

Pilihan Pull Down Menu / Menu Bar Kegunaan

File Membuka fail baru dan mengurus fail

Edit Mengedit

View Memilih sudut pandangan

Format Menetapkan format

Tools Menggunakan tools

Draw Melukis objek

Dimension Mendimensikan objek

Modify Mengubah suai objek

Help Bantuan penggunaan perintah AutoCAD

Rajah 3.2.3   Menu dan sub pada Menu Bar/Pull Down Menu	AutoCAD	2017.

Sub Menu

Menu

Pull Down
Menu

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
92
(b) Toolbar
Toolbar merupakan	ikon	atau	simbol	yang	mewakili	perintah	AutoCAD	yang	akan	melaksanakan
perintah	apabila	ikon	diklik.	Terdapat	dua	jenis	Toolbar yang	utama	iaitu	Standard Toolbar yang
kini	dikenali	sebagai	Quick Access Toolbar dan	kombinasi	Tab dan Panel.

 Standard Toolbar
Standard Toolbar telah	dikemaskini	menjadi	Quick Access Toolbar bermula	dengan	AutoCAD
versi	2009	yang	menempatkan	beberapa	ikon	asas	seperti	New,	Open,	Save,	Save As,	Plot,	Undo
dan	beberapa	ikon	lain	yang	melaksanakan	arahan	apabila	ikon	diklik.	Penambahbaikan	pada
versi	2009	ke	atas	adalah	pada	fungsi	Customize Quick Access Toolbar untuk	mengaktifkan
atau	 tidak	 ikon	asas	dan	Menu Bar.	 Ikon	dari	Panel juga	boleh	ditambah	ke	dalam	menu
Quick Access Toolbar.

Rajah 3.2.4   Perintah	pada	Quick Access Toolbar/Standard Toolbar.

Option

Sembunyi  Pull Down
Menu / Menu Bar

Open
Save &
Save As

New Plot

Undo &
Redo

Customize

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
93
 Tab dan Panel
Tab dan Panel merupakan	ciri	baharu	yang	terdapat	pada	AutoCAD	versi	2009	dan	ke	atas
bagi	menggantikan	penggunaan	pelbagai	Toolbar pada	versi	terdahulu.	Pada	Tab dan Panel,
hanya	ikon	utama	ditunjukkan	dalam	Ribbon dan	pilihan	ikon	yang	lain	dan	sub	ikon	hanya
akan	 ditunjukkan	 apabila	 Drop Down Menu diklik.	 Terdapat	 15	 Tab yang	 setiap	 satunya
mempunyai	beberapa	Panel.	Pada	Tab Home contohnya,	terdapat	10	Panel termasuk	Draw,
Modify,	Annotation,	Layers,	Block,	Properties,	Groups,	Utilities,	Clipboard dan View.	Tab dan
panel boleh	 diaktifkan	 atau	 dinyahaktifkan	 mengikut	 keselesaan	 pengguna	 dengan	 klik
kanan	pada	kursor	yang	diarahkan	pada	mana-mana	ikon.	Tanda	()	menunjukkan	Tab dan
Panel yang	aktif.	Setiap	Panel memaparkan	beberapa	 ikon	dan	sub	 ikon.	Nama	 ikon	akan
ditunjukkan	apabila	kursor	yang	dikawal	tetikus	diarahkan	pada	ikon	dan	tip	penggunaannya
akan	dipaparkan	apabila	dibiarkan	seketika.

Rajah 3.2.5   Tab Home dengan	Panel yang	mengandungi	ikon	dan	sub	ikon	serta	Drop Down Menu.

Ikon Drop Down
Menu bagi Clipboard

Panel LayersSub ikon
Circle

Ikon Utama - Circle

Tab

Rajah 3.2.6			Nama	ikon,	jenis	binaan	dan	tip	pembinaannya.

Nama ikon dan jenis binaan

Tips ikon

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
94
Klik kanan tetikus
pada sebarang ikon

Pilihan Tab

Pilihan Panel

Aktif/Nyahaktif
Panel

Rajah 3.2.7   Tab dan Panel boleh	diaktifkan	atau	dinyahaktifkan.

(c) Command Line
Command Line	 merupakan	 medium	 komunikasi	 di	 antara	 pengguna	 dengan	 perisian
AutoCAD.	 Segala	 perintah	 dan	 tindak	 balas	 direkodkan	 di	 sini.	 Komunikasi	 dua	 hala
diperlukan	 untuk	 melukis	 menggunakan	 perisian	 ini.	 Perintah	 menggunakan	 perkataan
penuh	contohnya	untuk	melukis	garisan,	arahan	penuh	“line”	atau	kata	kunci	“l”	akan	difahami
perisian	 AutoCAD.	 Butang	 “F2”	 pada	 keyboard boleh	 digunakan	 untuk	 mengaktifkan
tetingkap	 paparan	 penuh	 baris	 perintah.	 Semua	 perintah	 yang	 dilaksanakan	 termasuk
menggunakan	Tab,	Panel/Pull Down Menu dan Toolbar juga	direkodkan	di	sini.

Rajah 3.2.8  	Contoh	komunikasi	dua	hala	dalam	Command Line.

LTK menerima perintah
Circle dari pengguna

LTK meminta pengguna
menentukan pusat bulatan

LTK menunggu jawapan sama ada center
point atau pilihan yang dimasukkan

LTK memberi pilihan untuk membina
bulatan dengan 3P, 2P atau Ttr

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
95
Arahan	di	dalam	perisian	LTK	AutoCAD	sama	ada	Pull Down Menu,	Toolbar dan Command
       Line secara	amnya	adalah	untuk	melaksanakan	perintah	atau	membuat	tetapan	berikut:

 File
Arahan	 ini	 membolehkan	 pengguna	 menguruskan	 fail	 lukisan	 termasuk	 membina	 fail,
membuka	fail,	menyimpan	fail	dan	mencetak	lukisan.

Membina Fail Baharu
Fail	 baharu	 dibina	 bagi	memulakan	 kerja	melukis	 dengan	 ruang	 kerja	 baharu.	 Ikon	 New
diklik	untuk	melaksanakan	perintah	ini.	Namun,	boleh	dilaksana	dengan	menu	File pada Pull
Down Menu/Menu Bar,	perintah	New terus	pada	Command Line dan	butang	papan	kekunci
(CTRL+N).	Fail	baharu	memerlukan	pengguna	memilih	Template.	Template piawai	Acadiso
biasanya	 digunakan	 jika	 ruang	 kerja	 bersaiz	 kertas	 A3	 (420	mm	 x	 297	mm)	 dengan	 unit
ukuran	milimeter	(mm).	Saiz	ruang	kerja	dan	unit	boleh	diubah	menggunakan	Drawing Limit.

Command: New

Membuka Fail Sedia Ada
Fail	 sedia	 ada	 yang	 tersimpan	 dalam	 storan	 boleh	 dibuka	 semula	 dengan	 perintah
atau	 ikon	Open,	Menu File pada Pull Down Menu/Menu Bar,	perintah	New terus	pada
Command Line dan	 butang	 papan	 kekunci	 (CTRL+O).	 Fail	 lukisan	 teknikal	 dengan
format	(".dwg")	adalah	format	piawai	perisian	AutoCAD.	Setiap	perisian	LTK	biasanya
menggunakan	format	yang	berbeza.

Command: Open

Menyimpan Fail
Ikon	 Save,	 perintah	 Save,	 Qsave butang	 papan	 kekunci	 (CTRL+S)	 digunakan	 untuk
menyimpan	fail	baru	atau	kemas	kini	fail	semasa.	Perintah	Save As pula	digunakan	untuk
menyimpan	fail	sedia	ada	dengan	nama	yang	baharu.

Command: Save

Mencetak
Ikon	 Plot,	 perintah	 Print/Plot dan	 butang	 papan	 kekunci	 (CTRL+P)	 digunakan
untuk	 mencetak	 lukisan.	 Pelbagai	 saiz	 cetakan	 boleh	 dibuat	 bergantung	 kepada
aturan,	jenis	kertas	dan	jenis	pencetak	atau	plotter yang	digunakan.	Pelarasan	jenis
pencetak,	 saiz	kertas,	 kawasan	 cetakan	dan	 skala	perlu	dilakukan	 terlebih	dahulu.
Butang	Preview diklik	untuk	melihat	paparan	hasil	 lukisan	yang	telah	dikemaskini
selepas	pelarasan	dibuat	sebelum	cetakan.

Command: Plot

Perintah Kendalian AutoCAD

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
96
Jenis pencetak

Saiz kertas

Kawasan
cetakan

Skala
cetakan

Preview cetakan

Rajah 3.2.9 	Tetapan	pencetak	dan	cetakan.

 Edit
Perintah	Edit membolehkan	pengguna	melaksanakan	perintah	Cut,	Copy dan Paste sama
seperti	yang	terdapat	perisian	Microsoft Office.	Perintah	Cut untuk	memotong	objek,	Copy
untuk	menyalin	objek	dan	Paste untuk	menampal	objek.	Ikon	pada	Quick Access Toolbar,
menu Edit pada Pull Down Menu/Menu bar dan	butang	papan	kekunci	(CTRL+C)	untuk
Copy,	 (CTRL+V)	untuk	Paste,	 (CTRL+X)	untuk	Cut dan	 (CTRL+Z)	untuk	Undo boleh
digunakan.

 View
Perintah	View membolehkan	pengguna	membuat	tetapan	dan	memilih	sudut	pandang	objek
semasa	melukis.	Regen atau Regenerating Model apabila	dilaksanakan	akan	mengemaskini
lukisan	kepada	tetapan	semasa.	Pada	asasnya	dengan	Regen,	tiada	perubahan	pada	lukisan
dapat	dilihat.	Contohnya	apabila	ruang	kerja	diubah	dari	saiz	kertas	A3	ke	A4	dan	Regen
dilaksana,	 tiada	 perubahan	 ketara	 dapat	 dilihat	 tetapi	 sebenarnya	 ruang	 kerja	 telah
dikemaskini	kepada	saiz	A4.	Zoom mewakili	mata	pengguna	yang	melihat	lukisan.	Zoom
tidak	mengubah	saiz	atau	bentuk	objek	yang	dilukis.	Contohnya	jika	Zoom In digunakan,
bermakna	pengguna	melihat	secara	dekat	dan	jika	Zoom Out bermakna	pengguna	melihat
dari	jarak	jauh	tetapi	tidak	mempengaruhi	saiz	objek.

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
97
 Format

Menu Format pada Pull Down Menu membolehkan	pengguna	membuat	 tetapan	Layers,
Point Style,	Dimension Style, Drawing Limit dan	lain-lain.

11 pilihan Zoom

Zoom

Regen

Fungsi Pan juga berguna untuk memudahkan kerja pelukis. Simbol Pan adalah berupa tangan. Pan
membolehkan objek yang dilukis seperti dipegang dan boleh ditarik ke mana sahaja dalam rung kerja.

Info Tambahan

Layers

Text Style
Dimension Style

Point Style

Drawing Limits

Rajah 3.2.10   Zoom dan Regen.

Rajah 3.2.11  Pilihan	format	yang	terdapat	pada	Pull Down Menu.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
98
 Layers

Melukis	menggunakan	Layers atau	 lapisan	 akan	membantu	pengguna	melukis	 objek
yang	 rumit	dengan	Layers yang	boleh	ditetapkan	untuk	On/Off,	Freeze/Unfreeze dan
Lock/Unlock.	Arahan	dan	tetapan	Layers boleh	juga	dilakukan	pada	Ribbon bagi	Panel
Layers.	Tetapan	Layers boleh	dilakukan	pada	Layer Properties Manager.	Lukisan	yang
dibina	di	atas	Layers berkenaan	secara	automatik	akan	diselaraskan	mengikut	tetapan
Layers tersebut	oleh	perisian.

Jadual 3.4   Fungsi	ikon	yang	terdapat	pada	Layers Properties Manager.

Ikon Fungsi

New Membina Layers baru.

Rename Menamakan semula Layers.

Delete Memadam Layers.

On/Off Mengaktif/menyahaktif Layers. Objek tidak kelihatan apabila Off.

Freeze/Unfreeze Membeku/menyahbeku Layers. Fungsi menyamai On/Off.

Lock/Unlock Mengunci/membuka Layers. Objek tidak boleh digerak dan disunting
apabila dikunci.

Layer properties
manager

Rajah 3.2.12  Ribbon Layers.

Rajah 3.2.13   Layers Properties Manager.

On/Off

Lock/Unlock

Freeze/Unfreeze

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
99
Text Style

Text Style	membolehkan	pengguna	memilih	dan	membuat	tetapan	teks.	Penetapan	jenis
ketinggian	dan	kesan	khas	boleh	dibuat	mengikut	kesesuaian	pengguna.

Dimension Style

Dimension Style membolehkan	pengguna	memilih	tetapan	dimensi	dan	ukuran.	Tetapan
boleh	dibuat	dengan	Dimension Style Manager.	Pengguna	boleh	memilih	gaya	dimensi
semasa	dengan	Set Current,	membina	gaya	dimensi	baru	dengan	New,	mengubah	suai
gaya	 dengan	Modify,	menulis	 semula	 dimensi	 dengan	Override dan	membandingkan
dimensi	 yang	 hendak	 digunakan	 dengan	 Compare.	 Preview boleh	 digunakan	 untuk
melihat	gambaran	tetapan	dan	pilihan	yang	dibuat.

Rajah 3.2.14   Tetapan	Text Style.

Rajah 3.2.15   Dimension Style Manager dan Modify Standard.

Jenis font Gaya font

Tinggi font

Kesan khas font

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
100
Point Style

Setiap	titik	di	dalam	lukisan	teknikal	ditanda	dengan	simbol.	Jenis	simbol	dan	saiz	boleh
ditetapkan	dengan	Point Style.

Drawing Area dan Drawing Limit

Setiap	lukisan	teknikal	dilukis	dan	disiapkan	di	dalam	Drawing Area atau	ruang	kerja	LTK.
Drawing Area biasanya	ditetapkan	dengan	Drawing Limit atau	had	lukisan	berdasarkan
saiz	kertas	cetakan	dengan	orientasi	melintang	atau	menegak.	Drawing Limit biasanya
ditetapkan	sebelum	memulakan	kerja	melukis.	Aturan	piawai	tersedia	dalam	AutoCAD
adalah	orientasi	melintang	dengan	had	lukisan	bersaiz	A3	(420	mm	x	297	mm).

Jenis simbol titik

Saiz relative atau
absolute

Saiz

Rajah 3.2.16   Tetapan Point Style.

Rajah 3.2.17 		Contoh	gambaran	dan	perintah	menukar	saiz	ruang	dan	orientasi	lukisan	daripada	saiz
A3	melintang	ke	saiz	A4	menegak.

(0,0)  (0,0)

(a)  Saiz A3 melintang
(420 mm x 297 mm) dengan koordinat

(b) Saiz A4 menegak
(210 mm x 297 mm) dengan koordinat

Ruang
kerja
baru

Ruang kerja
asal

(420,297)  (297,210)

Command: limits
Reset Model space limits:
Specify lower left corner or [ON/OFF] <0.0000,0.0000>:<enter>
Specify upper right corner <420.0000,297.0000>: 297,210 <enter>

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
101
Tools

Menu	Tools pada Pull Down Menu membolehkan	pengguna	membuat	tetapan	lakaran
pada	 sub	 menu	 Drafting Setting.	 Tetapan	 pada	 Snap and Grid digunakan	 untuk
menetapkan	pergerakan	kursor	 sama	ada	dalam	 segi	 empat	dengan	mod	Rectangular
Snap atau	bersudut	30°	dengan	mod	Isometric Snap.	Tetapan	Object Snap pula	digunakan
untuk	mengaktifkan	atau	menyahaktifkan	mod-mod	yang	diwakili	simbol-simbol	yang
memudahkan	pengguna	semasa	melukis.

(a)		 Menu Drafting Setting pada Tools Pull Down Menu.

(b)	Tetapan	Object Snap (c)	Tetapan	Snap and Grid

Rajah 3.2.18   (a)	(b)	dan	(c)	Tetapan	Drafting Setting.

Drafting Settings

Snap
and Grid

Object
Snap

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
102
Nearest

Midpoint

Intersection

Endpoint

Endpoint

Perpendicular

Tangent

Centrepoint

Toolbar/Panel Draw, Modify dan Annotation
Toolbar Draw,	 Modify dan Dimension yang	 terdapat	 pada	 versi	 AutoCAD	 terdahulu
telah	ditambah	baik	dan	diubah	kepada	Panel Draw,	Panel Modify dan Panel Annotation
pada	 versi	 2009	 dan	 ke	 atas.	 Ketiga-tiga	 panel ini	 merupakan	 asas	 untuk	 membina
lukisan	teknikal.	Panel Draw digunakan	untuk	melukis	objek,	Panel Modify digunakan
untuk	menyunting	objek	dan	Panel Annotation digunakan	untuk	mendimensikan	objek.
Pengguna	perlu	membezakan	antara	melukis	objek	baru	dan	menyunting	objek	sedia
ada	untuk	memudahkan	kerja	melukis.	Dimensi	sedia	ada	boleh	diedit	menggunakan
perintah	Dimension Edit.

Toolbar/Panel Object Properties
Toolbar Object Properties yang	terdapat	pada	versi	AutoCAD	terdahulu	telah	ditambah
baik	dan	diubah	kepada	Panel Properties pada	versi	2009	dan	ke	atas.	Fungsi	utama	panel
ini	 adalah	 untuk	membuat	 tetapan	 berkaitan	 pilihan	 warna	 objek,	 jenis	 garisan	 dan
ketebalan	garisan	bagi	 setiap	objek	yang	dilukis	berdasarkan	Block atau Layers.	Block
merujuk	 kepada	 tetapan	 Layers di	 mana	 objek	 itu	 dilukis	 manakala	 Layers merujuk
kepada	tetapan	untuk	semua	Layers.

Rajah 3.2.19   Ribbon untuk Panel Draw,	Panel Modify dan Panel Annotation.

Rajah 3.2.18  (d)		Simbol-simbol	Object Snap Mode	yang	digunakan	pada	lakaran.

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
103
Rajah 3.2.20   Panel Properties.

Status Bar
Status bar sangat	membantu	memudahkan	pengguna	mengetahui	status	semasa	lukisan
atau	perisian.	Terdapat	27	bar status yang	menggunakan	pelbagai	simbol	boleh	ditetapkan
untuk	ditunjukkan	atau	tidak	pada	skrin	pada	customization.	Status	aktif	apabila	simbol
berwarna	dan	tidak	aktif	 jika	sebaliknya.	11	fungsi	boleh	diaktifkan	dengan	klik	pada
simbol	atau	menggunakan	butang	fungsi	papan	kekunci	seperti	dalam	Jadual	3.5.

Jadual 3.5			Kegunaan	butang	fungsi	pada	papan	kekunci.

Jenis garisan

Tebal garisan

Warna objek

Butang
Fungsi

Simbol/
Nama Status Kegunaan

F1 - Help Bantuan/tip online.

F2 - Display command Memaparkan semua arahan yang telah
dilaksanakan.

F3 OSNAP Object snap Mengaktifkan simbol osnap yang aktif.

F5 ISODRAFT Isoplane top/right/left Menukar satah isometric yang ditetapkan.

F6 - Dynamic UCS Mengaktifkan UCS.

F7 GRIDMODE Grid Memaparkan grid pada ruang kerja.

F8 ORTHOMODE Ortho Membenarkan garisan dibina hanya dalam
sudut tepat.

F9 SNAPMODE Snap grid/polar Membenarkan kursor bergerak mengikut titik
koordinat grid/bebas yang ditetapkan.

F10 PolarTracking Polar tracking Membenarkan kursor bergerak mengikut sudut
ditetapkan.

F11 AUTOSNAP Object snap tracking Menunjukkan garisan rujukan sebagai panduan
semasa melukis.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
104
Rajah 3.2.21   Status Bar.

Rajah 3.2.22			Paksi	UCS,	WCS	dan	kursor.

27 jenis status bar

Customize

27 simbol status bar

Ikon User Coordinate System (UCS) dan World Coordinate System (WCS)
Ikon	UCS	menunjukkan	paksi	pandangan	lukisan	yang	dibina.	Jika	binaan	dalam	2D,
simbol	UCS	akan	menunjukkan	paksi	X	dan	paksi	Y	dan	jika	3D	paksi	X,	Paksi	Y	dan
Paksi	Z	ditunjukkan.	WCS	memberi	 pilihan	kepada	pengguna	untuk	melihat	 lukisan
yang	dibina	daripada	pelbagai	pandangan	yang	dikehendaki	dengan	klik	pada	simbol
yang	 ditunjukkan	 untuk	 melihat	 lukisan	 dari	 mana-mana	 arah	 sama	 ada	 utara	 (N),
timur	(E),	Selatan	(S),	Barat	(W)	dan	isometri.

Kursor  2DPaksi WCS 2D Paksi UCS 2D

Paksi UCS 3D Paksi WCS 3D Kursor 3D

TOP

LEFT

TOP

FRONT

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
105
Melaksanakan, Membatalkan, Menamatkan dan Mengulang Perintah
Lukisan	teknikal	hanya	boleh	disiapkan	dengan	melukis	menggunakan	pelbagai	perintah,
pengulangan	 perintah,	 pembatalan	 dan	 penamatan	 perintah.	 Terdapat	 beberapa
perintah	khas	yang	boleh	digunakan	untuk	tujuan	ini	menggunakan	tetikus	dan	butang
papan	kekunci.	 Sekiranya	perintah	khas	 ini	 tidak	digunakan,	perisian	mungkin	 tidak
memberi	 tindak	 balas	 atau	mengurangkan	 kelancaran	 kerja-kerja	melukis.	 Jadual	 3.6
menunjukkan	arahan	khas	tersebut.	Contoh	penggunaan	arahan	Enter,	Undo dan Close
ditunjukkan	dalam	pembinaan	segi	tiga	pada	Rajah	3.2.23.

Perintah Asas Perisian dan Ikon LTK AutoCAD
Melukis Objek
Melukis	objek	boleh	dilakukan	menggunakan	Pull Down Menu,	Panel Draw	atau	perintah	Draw.
Beberapa	jenis	objek	boleh	dilukis	iaitu	garisan,	bulatan,	lengkok,	segi	empat,	poligon,	titik,	elips,
dan	teks.	Berikut	adalah	kaedah	melukis	objek:

1. Line
Perintah	line	digunakan	untuk	membina	garisan.	Garisan	dibina	dengan	menyambung	dua
titik	 dengan	 garisan.	 Garisan	 dilukis	 berdasarkan	 sistem	 koordinat	 Cartesian	 dan	 boleh
dibina	sama	ada	menggunakan	kaedah	berikut:
 Koordinat	mutlak	(Absolute coordinate)
 Koordinat	bandingan	(Relative coordinate)
 Koordinat	kutub	bandingan	(Relative polar coordinate)

Y

X

A(2,3)

B(6,7)

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

C(7,2)

Command: line
Specify first point :1,3 <ENTER>
Specify next point or [Undo] : U <ENTER>
Specify first point :2,3 <ENTER>
Specify next point or [Undo]: 6,7<ENTER>
Specify next point or [Undo]: 7,2 <ENTER>
Specify next point or [close/Undo] : C <ENTER>
Command: <ENTER>
Command: line

Jika butang enter tidak ditekan AutoCAD
tidak akan melaksana arahan U atau undo digunakan

untuk membatalkan

C atau close
digunakan untuk
menutup <ABC

menjadi segi tiga
Setelah segi tiga selesai dibina, arahan

line diulang apabila <enter> ditekan

Jadual 3.6		Perintah	khas.

Papan kekunci Tetikus Kegunaan
ENTER atau SPACE BAR Klik kanan Laksana, selesai dan mengulang perintah sebelum
ESC - Selesai atau batal
U, UNDO atau CTRL+Z - Batal (Undo)
C atau CLOSE - Tutup Polygon (Close)

- Skrol keluar
atau ke dalam Zoom In atau Zoom Out

Rajah 3.2.23			Melaksana,	membatal,	menamat	dan	mengulang	perintah.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
106
(a) Absolute Coordinate
Kaedah	ini	digunakan	apabila	semua	titik	koordinat	mutlak	diketahui.

Command: line
Specify first point : 2,3 <ENTER>
Specify next point or [Undo] : 6,7 <ENTER>
Specify next point or [Undo] : <ENTER>

Y

X

A(2,3)

B(6,7)

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Rajah 3.2.24   Melukis	garisan	dengan	kaedah	koordinat	mutlak	(absolute).

(b) Relative Coordinate
Jika	satu	titik	koordinat	dan	jarak	relatif	paksi	X	dan	paksi	Y	diketahui,	kaedah	ini	sesuai
digunakan.	Kaedah	ini	dilaksanakan	menggunakan	format	berikut.

Format arahan:  @ Jarak pada paksi X, Jarak paksi Y

Y

X

A(2,3)

@4,3

4

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

3

Contoh: @4,3
Kedudukan titik B dari titik A adalah 4 unit
pada paksi X dan 3 unit pada paksi Y

Command: line
Specify first point : 2,3 <ENTER>
Specify next point or [Undo] : @4,3 <ENTER>
Specify next point or [Undo] : <ENTER>

Rajah 3.2.25   Melukis	garisan	dengan	kaedah	koordinat	bandingan.

Klik  atau menulis di Command Line “LINE”

Klik  atau menulis di Command Line “LINE”

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
107
(c) Relative Polar Coordinate
Apabila	satu	titik	koordinat,	jarak	antara	titik	dan	sudut	diketahui,	maka	kaedah	ini	sesuai
digunakan	seperti	Rajah	3.2.26.

Format arahan:  @ Panjang garisan < Sudut

Command: line
Specify first point : 2,3 <ENTER>
Specify next point or [Undo] : @50<37 <ENTER>
Specify next point or [Undo] : <ENTER>

Contoh: @50<37
Kedudukan titik B dari titik A adalah 50 unit
dengan sudut 37°

Y

X

A(2,3)

50

37°

B

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Rajah 3.2.26   Melukis	garisan	dengan	kaedah	koordinat	kutub	bandingan	(relative polar).

2. Circle
Perintah	 circle digunakan	untuk	membina	bulatan.	Bulatan	boleh	dibina	dengan	 empat
cara	iaitu:
 Center-Radius
 2-Point
 3-Point
 Tangen Tangen Radius	(Ttr)

(a) Kaedah Center-Radius

Center

(b) Kaedah 2-Point

A

B

Klik   atau menulis di Command Line  “LINE”

Command: Circle <ENTER>
Specify center point for circle or [3P/2P/Ttr (tan tan radius)]: KLIK POINT
Specify radius of circle or [Diameter] <80.0000>: 20 <ENTER>

Command: Circle  <ENTER>
Specify center point for circle or [3P/2P/Ttr (tan tan radius)]: 2p  <ENTER>
Specify first end point of circle’s diameter: KLIK POINT
Specify second end point of circle’s diameter: KLIK POINT

Klik   atau menulis di Command Line  “CIRCLE”

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
108
(c) Kaedah 3-point

A

C B

(d) Kaedah Tangent Tangent Radius (Ttr)

3. Arc
Lengkok	merupakan	sebahagian	daripada	bulatan.

Command: arc

Sudut X°

Panjang
lengkok

Start
Center

End

Command: arc
Specify start point of arc or [Center]: KLIK START
Specify second point of arc or [Center/End]: c <ENTER>
Specify center point of arc: KLIK CENTER
Specify end point of arc or [Angle/chord Length]: KLIK END

Command: circle  <ENTER>
Specify center point for circle or [3P/2P/Ttr (tan tan radius)]: 3p <ENTER>
Specify first end point of circle’s diameter: KLIK POINT
Specify second end point of circle’s diameter: KLIK POINT
Specify third end point of circle’s diameter: KLIK POINT

Command: Circle <ENTER>
Specify center point for circle or [3P/2P/Ttr (tan tan radius)]: ttr <ENTER>
Specify point on object for first tangent of circle: KLIK LINE
Specify point on object for second tangent of circle: KLIK ARC
Specify radius of circle <70.00>: 80 <ENTER>

Sudut (0° – 360°) diukur melawan arah pusingan jam, manakala
nilai sudut negatif (-1° – -360°) diukur mengikut arah pusingan
mengikut arah pusingan jam.

Info Tambahan

Lawan jam

Ikut jam

Sudut
(+ve)

Sudut
(-ve)

0°

270°

180° 360°

90°

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
109
4. Rectangle
Terdapat	tiga	jenis	segi	empat	yang	boleh	dibina	iaitu	segi	empat	tepat,	segi	empat	chamfer dan
segi	empat	fillet.

Segi Empat
Berdimensi

50 mm x 30 mm

Klik   atau menulis di Command Line “RECTANGLE”

Command: _rectangle
Specify first corner point or [Chamfer/Elevation/Fillet/Thickness/Width]: KLIK TITIK
Specify other corner point or [Area/Dimensions/Rotation]: d <ENTER>
Specify length for rectangles <10.0000>: 50 <ENTER>
Specify width for rectangles <10.0000>: 30 <ENTER>
Specify other corner point or [Area/Dimensions/Rotation]: KLIK TITIK

5.  Polygon
Perintah	Polygon	digunakan	untuk	membina	poligon.	Poligon	sama	sisi	boleh	dibina	sama	ada
secara	Inscribe atau Circumscribe.

Pentagon di luar bulatan (circumscribe)Pentagon di dalam bulatan (Inscribe)

Klik   atau menulis di Command Line “POLYGON”

Command: polygon <ENTER>
Enter number of sides <5>: 5 <ENTER>
Specify center of polygon or [Edge]: KLIK CENTER
Enter an option [Inscribed in circle/Circumscribed about circle] <I>: i <ENTER>
Specify radius of circle: 50 <ENTER>

6. Point
Titik	di	dalam	lukisan	boleh	dibina	dengan	beberapa	 jenis	 simbol	dan	saiz.	Saiz	dan	simbol
adalah	mengikut	tetapan	yang	telah	dibuat	pada	format	–	Point Style.

A Command: point
Current point modes:  PDMODE=2  PDSIZE=5.0000
Specify a point: KLIK A

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
110
7. Ellipse
Bentuk	elips	boleh	dibina	berdasarkan	pusat	bulatan,	paksi	minor	dan	paksi	major.

Command: ellipse
Specify axis endpoint of ellipse or [Arc/Center]: c
Specify center of ellipse: KLIK CENTER
Specify endpoint of axis: KLIK A
Specify distance to other axis or [Rotation]: KLIK B

A
Major axis

B Minor axis

Center

8. Text
Teks	boleh	ditulis	dan	ditetapkan	menggunakan	Panel Annotation.

Rajah 3.2.27   Panel Annotation – Multiline text.

Klik   atau menulis di Command Line “TEXT”

Command: mtext
Specify first corner: KLIK A
Specify opposite corner or [Height Justify Line spacing Rotation Style Width

Columns]: KLIK B
TULIS “GRAFIK KOMUNIKASI TEKNIKAL” KLIK RUANG KERJA

Klik   atau menulis di Command Line “ELLIPSE”

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
111
Mendimensi Objek
Mendimensi	adalah	melabelkan	objek	sama	ada	2D	atau	3D	dengan	ukuran.

1. Dimension
Perintah	Dimension	digunakan	untuk	melabelkan	ukuran	pada	objek.	Terdapat	beberapa	jenis
ukuran	iaitu	linear	untuk	ukuran	menegak	atau	melintang,	align	untuk	ukuran	terjajar,	angular
untuk	sudut,	radius	untuk	jejari	dan	diameter.

Al
ig

ne
d

Linear

Angular

Diameter

Radius

A B

50

Klik   atau menulis di Command Line “DIM”

Command: dim
Select object or specify first extension line origin or [Angular/baseline/continue/ordinate/align/

distribute/layer/undo]: KLIK A
Specify second extension line origin or [undo]: KLIK B
Specify dimension line location or second line for angle [mtext/text/text angle/undo]: KLIK LOKASI

2. Dimension Edit
Perintah	Dimension Edit atau Dimedit	digunakan	untuk	mengedit	dimensi	 terutamanya
untuk	mengubah	gaya	dan	orientasi.	Dimensi	ukuran	isometri	perlu	diubah	supaya	selari
dengan	garisan	isometri	menggunakan	perintah	Oblique.

Sudut asal dimensi Sudut dimensi telah diubah kepada 30°

3030

Command: _dimedit
Enter type of dimension editing [Home/New/Rotate/Oblique] <Home>: o
Select objects: 1 found
Select objects: <enter>
Enter obliquing angle (press ENTER for none): 30 <enter>

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
112
Menyunting sudut boleh dilakukan sama ada menggunakan sudut 30° atau sudut -30°.

Info Tambahan

Mengubahsuai Lukisan
Mengubahsuai	objek	yang	telah	dilukis	boleh	dilakukan	menggunakan	Panel Modify.	Kebiasaannya
sebahagian	objek	perlu	dipadam,	dipotong,	disalin,	disusun,	dipindahkan	dan	dibuang	bucu	tajam
untuk	disiapkan.	Berikut	ialah	arahan	Modify yang	biasa	digunakan.

1. Erase
Perintah	Erase digunakan	untuk	memadam	objek	yang	tidak	diperlukan	atau	tidak	berkenaan.

Klik   atau menulis di Command Line “ERASE" atau "E"

Command: _erase
Select objects: 1 found <ENTER>

2. Copy
Perintah	Copy digunakan	untuk	menyalin	objek	yang	sama	ke	tempat	yang	berbeza.

Objek asal Salinan objek

A  B

Klik   atau menulis di Command Line “COPY" atau "C"

Command: _copy
Select objects: 1 found
Select objects: <enter>
Specify base point or [Displacement] <Displacement>: Specify second point or
<use first point as displacement>: klik A
Specify second point or [Exit/Undo] <Exit>: klik B
Specify second point or [Exit/Undo] <Exit>: <enter>

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
113
3. Offset
Perintah	Offset digunakan	untuk	membina	satu	lagi	objek	yang	sama	pada	jarak	tertentu	dari
objek	asal.

Objek asal

Objek offset 5 mm
dari objek asal

5 5

Objek
asal

Objek offset 5 mm
dari objek asal

Klik   atau menulis di Command Line “OFFSET"

Command: _offset
Current settings: Erase source=No  Layer=Source  OFFSETGAPTYPE=0
Specify offset distance or [Through/Erase/Layer] <3.0000>: 5
Select object to offset or [Exit/Undo] <Exit>: klik bulatan
Specify point on side to offset or [Exit/Multiple/Undo] <Exit>: klik luar bulatan
Select object to offset or [Exit/Undo] <Exit>: <enter>

4. Array
Perintah array digunakan	untuk	membuat	beberapa	salinan	objek	dan	disusun	atur	sama	ada
dalam	bentuk path, polar atau rectangular.

Polar ArrayPath Array Rectangular Array

Klik   atau menulis di Command Line “ARRAY"

Command: array
Select objects: 1 found
Select objects: <ENTER>
Enter array type [Rectangular/PAth/POlar <Polar>: <ENTER>
Type = Polar Assosiative = Yes
Specify center point of array or [Base point/Axis of rotation]: KLIK TITIK
Select grip to edit array or [Assosiative/Base point/Item/Angle between/Fill angle/ROWs/

Levels/ROTate item/exit]<eXit>: <ENTER>
Command:

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
114
5. Move
Perintah	Move digunakan	untuk	memindahkan	kedudukan	objek	dari	satu	titik	ke	titik
yang	lain.

Kedudukan asal Kedudukan baharu

A B

Klik   atau menulis di Command Line “MOVE"

Command: _move
Select objects: 1 found
Select objects: <enter>
Specify base point or [Displacement] <Displacement>: klik A
Specify second point or <use first point as displacement>: klik B

6. Trim
Perintah	 Trim	 digunakan	 untuk	 memadamkan	 sebahagian	 garisan	 objek	 yang	 telah
dilukis	 berdasarkan	 had	 yang	 ditetapkan	 berbanding	 Erase	 yang	 akan	 memadamkan
keseluruhan	objek.

Objek A

Objek B

Had suntingan

Objek A siap disunting

Objek B

Bahagian
hendak
dipadam

Klik   atau menulis di Command Line “TRIM" atau "TR"

Command: _trim
Current settings: Projection=UCS, Edge=None
Select cutting edges ...
Select objects or <select all>: <enter>
Select object to trim or shift-select to extend or
[Fence/Crossing/Project/Edge/eRase/Undo]: klik C
Select object to trim or shift-select to extend or
[Fence/Crossing/Project/Edge/eRase/Undo]: <enter>

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
115
7. Fillet
Perintah	Fillet	digunakan	untuk	menyunting	objek	dengan	mengubah	bucu	yang	tajam	kepada
lengkuk.	Jejari	lengkuk	Fillet	perlu	ditetapkan	dahulu	untuk	melaksanakan	suntingan	ini.

Bucu tajam

Sisi A

Sisi B

Fillet

Klik   atau menulis di Command Line “FILLET"

Command: _fillet
Current settings: Mode = TRIM, Radius = 0.0000
Select first object or [Undo/Polyline/Radius/Trim/Multiple]: r
Specify fillet radius <0.0000>: 10
Select first object or [Undo/Polyline/Radius/Trim/Multiple]: klik sisi A
Select second object or shift-select to apply corner: klik sisi B

Melaras Cetakan dan Memapar Hasil
Perintah	Plot atau Print digunakan	untuk	mencetak	lukisan.	Pelarasan	lukisan	dengan	pencetak	perlu
dibuat	untuk	mendapatkan	hasil	cetakan	yang	baik.	Kesesuaian	saiz	kertas	cetakan	dan	pencetak
adalah	bergantung	kepada	jenis	pencetak	yang	dipasang	pada	komputer.	Pengguna	boleh	membuat
tetapan	saiz	kertas,	kawasan	cetakan,	bilangan	salinan,	nisbah,	orientasi	kertas	dan	preview.	Berikut
merupakan	tetapan	yang	biasa	dibuat	untuk	cetakan	seperti	Rajah	3.2.28.

Paparan kertas
berbanding objek

1 bilangan
salinan

Orientasi
menegak atau

melintang

Skala sesuai
kertas atau 1:1Cetakan di

tengah kertasPaparan sebelum
cetakan

Pilihan
Plot Area

Kertas saiz
A4 atau A3

Rajah 3.2.28   Paparan	melaras	cetakan.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
116
Tetapan	 kertas	 yang	 biasa	 digunakan	 untuk	 cetakan	 ialah	 saiz	 A4	 dan	 A3.	 Center the plot
membolehkan	 cetakan	 disesuaikan	 di	 tengah	 kertas.	 Skala	 1:1	 membolehkan	 cetakan	 dibuat
mengikut	saiz	sebenar	model	objek	yang	dilukis	manakala	fit to paper	membolehkan	saiz	cetakan
disesuaikan	 secara	 automatik	mengikut	 saiz	 kertas	 yang	 dipilih	 pada	paper size.	 Paparan kertas
berbanding	objek	menunjukkan	penggunaan	ruang	cetakan	pada	saiz	kertas	yang	dipilih.

Plot Area	memberi	 empat	pilihan	Display.	 Pilihan	Display	membolehkan	 cetakan	 terus	dari
Layout	model	yang	dilukis,	Extents	yang	memaksimumkan	ruang	cetakan,	Limits	yang	mengikut
had	yang	ditetapkan	dan	Window	mengikut	kotak	tetingkap	cetakan	yang	diklik	pengguna	pada
lukisan.	Pengguna	boleh	mengesan	 sebarang	kecacatan	 sebelum	cetakan	 sebenar	dibuat	 dengan
memaparkan	gambaran	hasil	cetakan	dengan	Preview.

1.	 Senaraikan	tiga	Standard Toolbar yang	terdapat	di	dalam	perisian	LTK	AutoCAD?

2.	 Bahagian	manakah	pada	tetingkap	LTK	AutoCAD	yang	merekod	dan	menunjukkan	interaksi
dua	hala	di	antara	pelukis	dengan	perisian	LTK?

3.	 Lengkapkan	ruang	kosong	pada	Jadual	3	berikut	dengan	menulis	jenis	Toolbar	yang	disenaraikan
di	bawah:

•  Standard Toolbar/Quick Access Toolbar          •  Toolbar/Panel Draw          •  Toolbar/Panel Modify

Jadual 3   Menu	Toolbar	dan	fungsinya.

Menu toolbar Jenis toolbar

(a)  Line, Polygon, Rectangle, Circle, Ellipse,
Cloud, Hatch, Region dan Text.

(b)  New, Open, Save, Plot, Cut, Undo dan
View.

(c)  Erase, Copy, Mirror, Move, Rotate, Trim
dan Rotate.

4.	 Nyatakan	() jika	BETUL atau () jika	SALAH	pada	pernyataan	berkaitan	cara	kendalian
LTK	AutoCAD	yang	berikut:

(a)	 Bulatan	 boleh	 dilukis	 dengan	 memberikan	 arahan	 menggunakan	 perintah
“Circle”	pada	baris	perintah.

(b)	 Poligon	 boleh	 dilukis	 dengan	 menggunakan	 Pull Down Menu atau Toolbar
mengklik	ikon	pada	Modify.

3.2LATIHAN

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
117
3.3 LUKISAN RAJAH MUDAH MENGGUNAKAN
  PERISIAN LTK

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Mengenal pasti perintah

kendalian LTK yang digunakan
untuk melukis rajah
satah mudah

Menghasilkan lukisan rajah
satah mudah menggunakan
perintah kendalian LTK

Menyunting rajah satah
mudah menggunakan
perintah kendalian LTK

Mendimensi lukisan rajah
satah mudah dengan tepat

Melukis ruang tajuk mengikut
piawai yang ditetapkan

Menetapkan skala lukisan
rajah satah mudah bagi
tujuan cetakan

Mengenal Pasti Perintah Kendalian LTK yang
Digunakan untuk Melukis Rajah Satah Mudah

Berikut	 adalah	 contoh	 melukis	 rajah	 yang	 dilukis	 dengan
menggunakan	 perintah	 Draw dan Modify.	 Rajah	 kemudian
didimensikan	dengan	betul	dan	disediakan	untuk	cetakan.

B

CA (0,0)

100
10

175

Nama:

30�

80

30

30

50

A(50,37) E

F

G
D

H

J

R20

Langkah 1
  Membina Kotak Tajuk

Command: _line
Specify first point: 0,0 <ENTER>
Specify next point or [Undo]: 175,0 <ENTER>
Specify next point or [Undo]: 175,100 <ENTER>
Specify next point or [Close/Undo]: 0,100 <ENTER>
Specify next point or [Close/Undo]: c <ENTER>

Command: _offset
Current settings: Erase source=No Layer=Source

OFFSETGAPTYPE=0
Specify offset distance or [Through/Erase/Layer]

<Through>: 10
Select object to offset or [Exit/Undo] <Exit>: KLIK GARISAN
Specify point on side to offset or [Exit/Multiple/Undo]

<Exit>: KLIK SEBELAH DALAM
Select object to offset or [Exit/Undo] <Exit>: <ENTER>

175

100
10

B

A (0,0) C

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
118
Langkah 2
  Melukis Rajah

Langkah 3
  Menyunting Rajah

Command: _mtext
Current text style: "Standard" Text height: 2.5
Specify first corner: KLIK B
Specify opposite corner or [Height/Justify/Line

spacing/Rotation/Style/Width]:
Command: Specify opposite corner: KLIK C, TUKAR

FONT TO ARIAL & HEIGHT 3, TYPE “NAME”, OK

Command: _move
Select objects: 1 found KLIK “NAME”
Select objects: <ENTER>
Specify base point or [Displacement]

<Displacement>: KLIK “NAME” Specify second
point or

<use first point as displacement>: <Ortho off>
PINDAH KE TITIK BARU

Command: l <ENTER>
LINE Specify first point: 50,37 <ENTER>
Specify next point or [Undo]: @80<0 <ENTER>
Specify next point or [Undo]: @50<90 <ENTER>
Specify next point or [Close/Undo]: @50<180 <ENTER>
Specify next point or [Close/Undo]: @50<210 <ENTER>
Specify next point or [Close/Undo]: C <ENTER>

Command: c <ENTER>
CIRCLE Specify center point for circle or [3P/2P/Ttr (tan tan

radius)]: KLIK D
Specify radius of circle or [Diameter] <20.0000>: 20

<ENTER>

Command: _trim
Current settings: Projection=UCS, Edge=None
Select cutting edges ...
Select objects or <select all>: <ENTER>
Select object to trim or shift-select to extend or
[Fence/Crossing/Project/Edge/eRase/Undo]: KLIK GARISAN

HENDAK DIPADAM
Select object to trim or shift-select to extend or
[Fence/Crossing/Project/Edge/eRase/Undo]: <ENTER>

Nama:

Nama:

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
119
Langkah 4
  Mendimensi Rajah

Command: _dimradius
Select arc or circle: KLIK GARISAN BULATAN
Dimension text = 20
Specify dimension line location or [Mtext/Text/Angle]: KLIK TITIK

Command: _dimlinear
Specify first extension line origin or <select object>: KLIK TITIK E
Specify second extension line origin: KLIK TITIK F
Specify dimension line location or
[Mtext/Text/Angle/Horizontal/Vertical/Rotated]: KLIK TITIK
Dimension text = 30

ULANG dimlinear GARISAN AE & GH

Command: _dimaligned
Specify first extension line origin or <select object>:
Specify second extension line origin:
Specify dimension line location or
[Mtext/Text/Angle]:
Dimension text = 50

Command: _line
LINE Specify first point: KLIK J
Specify next point or [Undo]: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: <ENTER>

Command: _dimangular
Select arc, circle, line, or <specify vertex>: KLIK GARISAN
Select second line: KLIK GARISAN
Specify dimension arc line location or [Mtext/Text/Angle]: <ENTER>
Dimension text = 30

B

CA (0,0)

100
10

175

Nama:

30�

80

30

30

50

A(50,37) E

F

G
D

H

J

R20

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
120
Langkah 5
  Tetapan Cetakan

Plotter,	kertas	A4,	Landscape,	skala	1:1,	Center the Plot dan Window Plot Area.

Command: PLOT
Specify window for printing
Specify first corner: Specify opposite corner:
Press ESC or ENTER to exit, or right-click to display shortcut menu.
Effective plotting area: 110.00 wide by 175.00 high
Plotting viewport 2.

Orientation
Landscape

Preview

Center the plot
Scale 1:1

Saiz kertasPlot Area
Window

Plotter/Printer

(a)			Tetapan	pencetak.

Rajah 3.3.1			Tetapan	cetakan	menggunakan	Plot Area	–	Window dan Preview.

(b)			Plot Area	–	Window. (c)			Print Preview.

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
121
1.	 Lukis	semula	kotak	tajuk	seperti	ditunjukkan	pada	rajah	berikut	menggunakan	perisian	LTK.

Nama: Kelas : Tarikh :

17
0

280

2.	 Lukis	semula	dan	dimensikan	rajah	di	bawah	menggunakan	perisian	LTK	di	dalam	kotak
tajuk	yang	telah	dilukis	pada	soalan	1.

(b)(a)
100

100

45°

100

80

R30

R25

R20

20

20

3.	 Lukis	semula	dan	dimensikan	rajah	di	bawah	menggunakan	perisian	LTK.	Cetak	kedua-dua
rajah	yang	telah	dilukis	pada	sehelai	kertas	A4	dengan	skala	1:1	dan	orientasi	menegak.

(b)(a)

Separuh
Heksagon

Separuh Elips
paksi major 120 mm
dan paksi minor 90 mm

60

R30 R40

R5
0

120

45
3.3LATIHAN

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
122
Mengenal Pasti Perintah Kendalian LTK yang
digunakan untuk Melukis Rajah Bongkah iaitu
Lukisan Ortografik

Berikut	adalah	contoh	rajah	bongkah	yang	dilukis	menggunakan
perintah	Draw dan Modify.	Lukisan	pandangan	atas,	pandangan
hadapan	dan	pandangan	sisi	objek.	Rajah	kemudian	didimensikan
dengan	betul	dan	disediakan	untuk	cetakan.

10

15

20

50
50

25 25

50

3.4 LUKISAN RAJAH BONGKAH MENGGUNAKAN
  PERISIAN LTK

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Mengenal pasti perintah

kendalian LTK yang digunakan
untuk melukis rajah bongkah
iaitu Lukisan Ortografik dan
Lukisan Isometri

• Menghasilkan lukisan rajah
bongkah iaitu Lukisan
Ortografik dan Lukisan Isometri
menggunakan perintah
kendalian LTK

• Menyunting rajah bongkah
menggunakan perintah
kendalian LTK

• Mendimensikan lukisan rajah
bongkah dengan tepat

• Menetapkan skala lukisan rajah
bongkah bagi tujuan cetakan

Menghasilkan Lukisan Rajah Bongkah iaitu Lukisan Ortografik
Menggunakan Perintah Kendalian LTK

Langkah 1    Menetapkan Layer dan Melukis Pandangan Hadapan

Command: '_layer
Command:
Command: _line Specify first point:
Specify next point or [Undo]: 20
Specify next point or [Undo]: 30
Specify next point or [Close/Undo]: 50
Specify next point or [Close/Undo]: 50
Specify next point or [Close/Undo]: c
Command: <ENTER>
LINE Specify first point:KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: KLIK PEPENDICULAR
Specify next point or [Undo]: KLIK TITIK

Command: <ENTER>
LINE Specify first point:KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: KLIK PEPENDICULAR
Specify next point or [Undo]: KLIK TITIK
Command: <ENTER>
LINE Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: 25
Specify next point or [Undo]: KLIK PEPENDICULAR
Specify next point or [Close/Undo]: <ENTER>

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
123
Command: _line Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: <ENTER>
Command: <ENTER>
LINE Specify first point:KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]:KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: <ENTER>
Command: <ENTER>
LINE Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: @90<45
Command: <ENTER>
LINE Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: 50
Specify next point or [Undo]: 50
Specify next point or [Close/Undo]: 10
Specify next point or [Close/Undo]: 30
Specify next point or [Close/Undo]: 40
Specify next point or [Close/Undo]: c
Command: c <ENTER>
CIRCLE Specify center point for circle or [3P/2P/Ttr (tan

tan radius)]:
KLIK CENTER
Specify radius of circle or [Diameter] <25.0000>: 25

<ENTER>
Command: TR <ENTER>
TRIM
Current settings: Projection=UCS, Edge=None
Select cutting edges ...

DIMLINEAR
first extension line origin or <select object>:
Specify second extension line origin:
Specify dimension line location or
[Mtext/Text/Angle/Horizontal/Vertical/Rotated]:
Dimension text = 25
Command: <ENTER>
*LANGKAH DIULANG UNTUK SEMUA GARISAN LURUS

Command: _dimradius
Select arc or circle:
Dimension text = 25
Specify dimension line location or [Mtext/Text/Angle]:
** STRETCH **
Specify stretch point or [Base point/Copy/Undo/eXit]:
Command: *Cancel*

Select objects or <select all>: <ENTER>
Select object to trim or shift-select to extend or
[Fence/Crossing/Project/Edge/eRase/Undo]:

KLIK GARISAN HENDAK DIBUANG SATU
PERSATU

[Fence/Crossing/Project/Edge/eRase/Undo]:
KLIK LINE

Select object to trim or shift-select to extend or
[Fence/Crossing/Project/Edge/eRase/Undo]:

<ENTER>
Command: _erase
Select objects: 2 found <ENTER>
Select objects: <ENTER>
ULANG LANGLAH LINE, TRIM, ERASE UNTUK

PELAN DAN SISI

Menghasilkan Lukisan Rajah Bongkah iaitu Lukisan Ortografik
Menggunakan Perintah Kendalian LTK

Langkah 2   Melukis Satah Ortografik, Pandangan Sisi dan Pandangan Atas

Langkah 3   Mendimensi Satah Ortografik, Pandangan Sisi dan Pandangan Atas

R25

10

50

25

25
50

20

50

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
124
Command: _plot
Specify window for printing
Specify first corner: Specify opposite corner:
Press ESC or ENTER to exit, or right-click to

display shortcut menu.
Specify window for printing
Specify first corner: *Cancel*
Specify first corner: Specify opposite corner:
Press ESC or ENTER to exit, or right-click to

display shortcut menu

Langkah 4    Persediaan Cetakan

(a)			Tetapan	cetakan.

Rajah 3.4.1			Tetapan	cetakan	menggunakan	Plot Area	–	Window dan Preview.

(b)			Plot Area	–	Window. (c)			Print Preview.

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
125
Mengenal Pasti Perintah Kendalian LTK yang digunakan untuk
Melukis Rajah Isometri

Berikut	adalah	contoh	rajah	isometri	yang	dilukis	menggunakan	perintah	Draw dan Modify.
Rajah	kemudian	didimensikan	dengan	betul	dan	disediakan	untuk	cetakan.

R25

10

50

25

25
50

20

50

Melukis Rajah Isometri

Langkah 1    Menetapkan Aturan Snap and Grid

Langkah 2    Melukis Rajah Isometri

Command: '_dsettings ISOMETRIC SNAP
Command: <Ortho on>

Command: line
Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: 50
Specify next point or [Undo]: <Isoplane Right> 20
Specify next point or [Close/Undo]: <Isoplane Left> 50
Specify next point or [Close/Undo]: C

Command: <ENTER>
LINE Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: <Isoplane Top> 40
Specify next point or [Undo]: <Isoplane Right> 30
Specify next point or [Close/Undo]: <Isoplane

Left> 50
Specify next point or [Close/Undo]: <Isoplane

Top> 10
Specify next point or [Close/Undo]: 50
Specify next point or [Close/Undo]: KLIK TITIK

<ENTER>

Command: <ENTER>
LINE Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: <Isoplane Right> 50
Specify next point or [Undo]: KLIK POINT
Specify next point or [Close/Undo]: <ENTER>

Command: <ENTER>
LINE Specify first point: KLIK TITIK
Specify next point or [Undo]: 5
Specify next point or [Undo]: <Isoplane Left> 25
Specify next point or [Close/Undo]: 25
Specify next point or [Close/Undo]: <Isoplane

Top> 25
Specify next point or [Close/Undo]: 25
Specify next point or [Close/Undo]: KLIK TITIK
Specify next point or [Close/Undo]: <ENTER>

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
126
Command: _ellipse
Specify axis endpoint of ellipse or [Arc/Center/Isocircle]: _a
Specify axis endpoint of elliptical arc or [Center/Isocircle]: I
Specify center of isocircle: KLIK TITIK
Specify radius of isocircle or [Diameter]: <Isoplane Right> KLIK TITIK
Specify start angle or [Parameter]: KLIK TITIK
Specify end angle or [Parameter/Included angle]: KLIK TITIK

Langkah 3    Melukis Lengkok Isometri

Menyunting Rajah Bongkah Menggunakan Perintah Kendalian LTK

Mendimensikan Lukisan Isometri Rajah Bongkah dengan Tepat

A

B

Command: _copy
Select objects: 1 found KLIK ARC
Select objects: <ENTER>
Specify base point or [Displacement] <Displacement>: Specify

second point or
<use first point as displacement>: KLIK A
Specify second point or [Exit/Undo] <Exit>: KLIK B <ENTER>

DIMALIGNED
Specify first extension line origin or <select

object>: KLIK TITIK
Specify second extension line origin: KLIK

TITIK
Specify dimension line location or
[Mtext/Text/Angle]: KLIK TITIK
Dimension text = 50
Command: <ENTER>

DIMALIGNED
Specify first extension line origin or <select

object>: KLIK TITIK
Specify second extension line origin: KLIK

TITIK
Specify dimension line location or
[Mtext/Text/Angle]: KLIK TITIK
Dimension text = 50

Command: _dimaligned
Specify first extension line origin or <select object>: KLIK TITIK
Specify second extension line origin: KLIK TITIK
Specify dimension line location or
[Mtext/Text/Angle]: KLIK TITIK
Dimension text = 50
Command: <ENTER>

Langkah 4
   Menyalin Lengkok Isometri

Langkah 5
   Mendimensi Lukisan Isometri

50 50

50

A

B

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
127
Command: _dimedit
Enter type of dimension editing [Home/New/Rotate/Oblique] <Home>: _o
Select objects: 1 found
Select objects: <ENTER>
Enter obliquing angle (press ENTER for none): 30
Command: <ENTER>
DIMEDIT
Enter type of dimension editing [Home/New/Rotate/Oblique] <Home>: o
Select objects: 1 found
Select objects: <ENTER>
Enter obliquing angle (press ENTER for none): -30

Command: _plot
Specify window for printing
Specify first corner: Specify opposite corner:
Specify window for printing
Specify first corner: Specify opposite corner:
Press ESC or ENTER to exit, or right-click to display shortcut menu

Menetapkan Skala Lukisan Rajah Bongkah bagi Tujuan Cetakan

50 50

50

Langkah 6    Mengedit Ukuran

Rajah 3.4.2  Plot Area - Window. Rajah 3.4.3   Plot Area - Window.

50 50

50

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
128
1.	 Lukis	 semula	 dan	 dimensikan	 rajah	 berikut	 dengan	 menggunakan	 pandangan	 ortografik
(pandangan	atas,	pandangan	sisi	dan	pandangan	hadapan)	menggunakan	perisian	LTK.

(a)			 	 	 	 	 	 (b)

30

25 25

30

60 60

50

6355

20

30
55

2.	 Lukis	 semula	 rajah	 berikut	 menggunakan	 perisian	 LTK.	 Kemudian	 cetak	 kedua-dua	 rajah
tersebut	pada	sehelai	kertas	A4	melintang	dengan	skala	1:1.	Saiz	grid	adalah	10	mm	x	10	mm.

(a)			 	 	 	 	 	 (b)

3.4LATIHAN

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
129
1.	 Nyatakan	tiga	kelebihan	dan	tiga	kekurangan	lukisan	terbantu	komputer.

2.	 Apakah	tiga	cara	melukis	garisan	menggunakan	perisian	LTK	AutoCAD?

3.	 Lukis	 sebuah	 segi	 empat	 berukuran	 100	 mm	 x	 60	 mm	 dengan	 sebuah	 bulatan	 berjejari
	 10	mm	yang	berada	di	tengah	segi	empat	tersebut.

4.	 Lengkapkan	Command Line berikut	dengan	menulis	perintah	yang	betul	untuk	melukis
	 bulatan	melalui	dua	titik.

Command: .........................................
Specify center point for circle or [3P/2P/Ttr (tan tan radius)]: .................................
Specify first end point of circle's diameter: (10,100)
Specify second end point of circle's diameter: (150,200)

5.	 Lukis	dan	dimensikan	rajah	berikut	menggunakan	perisian	LTK.

(a)

R15

R30

95

R4
0

(b)

R15

70

R15R15

45°

30

50 30

3030

A (20,33)

Suku elips
Paksi major 100 mm
Paksi minor 60 mm

LATIHAN PENGUKUHAN

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
130
6.	 Lukis	pandangan	ortografik	 (pandangan	atas,	pandangan	sisi	dan	pandangan	hadapan)	bagi
rajah	berikut	menggunakan	perisian	LTK.	Kemudian	dimensikan	ukuran	panjang,	 lebar	dan
kedalaman	objek	tersebut.	Saiz	grid	adalah	10	mm	x	10	mm.

(a) (b)

7.	 Lukis	semula	lukisan	isometri	berikut	menggunakan	perisian	LTK.	Saiz	grid	adalah	10	mm	x	10	mm.

(a) (b)

(c) (d)

BAB 3    |    Lukisan Terbantu Komputer
131
BA
B4

LUKISAN BANGUNAN

•	 Pengenalan	lukisan	bangunan
•	 Aplikasi	lukisan	bangunan	bagi

rumah	kediaman	setingkat

Standard
Kandungan

Tahukah	 anda	 sebelum	 sesebuah
bangunan	 dibina,	 lukisan	 lengkap
perlu	 disediakan	 oleh	 arkitek	 bagi
mendapatkan	kelulusan	majlis	tempatan.
Ini	 juga	 untuk	 memudahkan	 jurubina
membina	bangunan	tersebut.
	 Bincangkan	 apakah	 yang	 perlu	 ada
dalam	lukisan	tersebut	bagi	memudahkan
jurubina	memahaminya?

132
133
Lukisan	 bangunan	 amat	 penting	 dalam	 pembinaan	 sesebuah
bangunan	dan	menjadi	panduan	kepada	jurubina	untuk	membina
bangunan	 mengikut	 spesifikasi	 yang	 ditentukan.	 Lukisan
bangunan	biasanya	disediakan	oleh	arkitek	dan	pelukis	pelan.

Foto 4.1   Contoh	bergambar	rumah	kediaman.

4.1 PENGENALAN LUKISAN BANGUNAN

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Mengenal pasti elemen

dalam lukisan bangunan
iaitu:
 Lukisan pelan
 Lukisan pandangan
 Lukisan keratan

• Mengenal pasti simbol
piawai seni bina dalam
lukisan bangunan

• Mengenal pasti jenis-jenis
bumbung iaitu:
 Tebeng layar
 Limas
 Limas belanda

Agensi-agensi kerajaan yang terlibat dalam perancangan dan pembangunan kawasan perumahan
di Malaysia ialah Jabatan Perancangan Bandar & Wilayah dan Penguasa Kerajaan Tempatan
(Majlis Daerah, Majlis Perbandaran dan Dewan Bandaraya).

Tahukah Anda

Pandangan sisi kiri Pandangan hadapan

Rajah 4.1.1   Rajah	menunjukkan	pandangan	hadapan	dan	sisi	kiri	rumah	kediaman.

Lukisan	 bangunan	 biasanya	 dipersembahkan	 dalam	 bentuk	 lukisan	 ortografik	 menggunakan
simbol	piawai	seni	bina	seperti	Rajah	4.1.1.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
134
Elemen dalam Lukisan Bangunan

Empat	elemen	penting	dalam	lukisan	bangunan	ialah	lukisan	pelan,	lukisan	pandangan,	lukisan
keratan	dan	lukisan	terperinci.	Terdapat	empat	jenis	lukisan	pelan	iaitu	pelan	lokasi,	pelan	tapak,
pelan	lantai	dan	pelan	bumbung	seperti	dalam	Rajah	4.1.2.

Pelan
Lokasi

Pelan
Tapak

Pelan
Lantai

Pelan
Bumbung

Lukisan
Pelan

Lukisan
Keratan

Lukisan
Terperinci

Lukisan
Pandangan

LUKISAN BANGUNAN

Rajah 4.1.2			Elemen	dalam	lukisan	bangunan.

Lukisan Pelan

Lukisan	pelan	menggambarkan	sesebuah	kawasan	atau	bangunan	yang	dilihat	dari	atas	pada	satah
mendatar.	Lukisan	pelan	terdiri	daripada	pelan	lokasi,	pelan	tapak,	pelan	lantai	dan	pelan	bumbung.

Pelan Lokasi
Pelan	 lokasi	 memberi	 petunjuk	 kedudukan	 tapak	 cadangan	 pembinaan.	 Dalam	 pelan
ini,	 beberapa	 perkara	 penting	 yang	 perlu	 dinyatakan	 adalah	 sempadan	 tanah,	 parit,
jalan	 besar,	 tanah	 terbuka,	 penggunaan	 tanah	 di	 sekitar,	 jalan	 masuk,	 kawasan	 berumput,
nama	 jalan,	 lot	 tanah,	arah	mata	angin	dan	sebagainya.	Pelan	 ini	menunjukkan	secara	kasar
tapak	 projek	 di	 dalam	 lingkungan	 taman	 perumahan	 atau	 kawasan	 kediaman	 berhampiran.
Rajah	4.1.3	menunjukkan	contoh	pelan	lokasi	bagi	tapak	pembinaan	bangunan.

Tapak
Cadangan

1710

2663 2662 2661 26601535

1533

9187
85

1705

1704

1703

1696

1695

1691

Masjid

135

130
128

1932

18411928

2179

1712116

115

1940

153
143

139

154

142
141

3670

3672

3674

60206

60207

2721

138

Kedai Runcit

Kompleks Tenis

12
3

1536

2664

80 77

1709

170117
00 1699 16

98

1697

1690

12
7

126

12
5 1931

2747
2746

2730
2729

2728

28
92

28
91

27102709

1713
1685

1684

1683

1682

Pelan Lokasi
Skala : 1:15000

Rajah 4.1.3   Lukisan	pelan	lokasi.

Pelan lokasi dan pelan tapak
perlu dilukis mengikut
kedudukan arah utara.

Info Tambahan

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
135
Pelan Tapak
Pelan	tapak	merupakan	pelan	yang	memberi	perincian	yang	jelas	mengenai	tapak	bangunan	yang
dicadangkan	 seperti	 Rajah	 4.1.4.	Maklumat	 yang	 terkandung	 dalam	 pelan	 tapak	 termasuklah
dimensi	 tapak	pembinaan,	kedudukan	tapak	dari	sempadan	tanah,	 jalan	masuk,	 tangki	septik,
dan	kawasan	berhampiran.

Pelan Tapak
Skala : 1:150

3672

3670

Simpanan Jalan

139

153

Beranda

MH5

MH4

MH3

MH2

MH1

MH6

MH7

MH9

MH8

Beran
da

3671

Tempat
LetakKereta

4570

2973

9251

31
84

15
75

0

15
00

Rajah 4.1.4   Lukisan	pelan	tapak.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
136
Pelan Lantai
Pelan	lantai	ialah	lukisan	berskala	yang	menunjukkan	ukuran	bangunan	keseluruhannya	serta	susun
atur	grid	bagi	 rujukan	pembinaan	dari	pandangan	atas.	 Skala	 yang	biasa	digunakan	pada	pelan
lantai	ialah	1:50,	1:100,	atau	1:200	bergantung	kepada	kesesuaian.	Satah	pemotongan	ini	biasanya
berada	satu	meter	lebih	tinggi	dari	aras	lantai.	Pada	pelan	lantai	biasanya	terdapat	butiran-butiran
seperti	ruang-ruang	di	dalam	bangunan	berserta	simbol	piawai	bagi	dinding,	pintu,	tingkap	dan
sebagainya.	Pada	pelan	 lantai	 juga	dimasukkan	nota-nota	penting	seperti	 jenis	kemasan,	kaedah
pembinaan,	jenis	ruang	dan	lain-lain.	Garisan	bumbung	dan	garisan	keratan	juga	ditunjukkan	pada
pelan	lantai	seperti	Rajah	4.1.5.

jubin

jubin

Skala : 1:100

Dapur

Ruang
Tetamu

Makan
Ruang

Utama
Bilik

Ruang
Keluarga

Utiliti

Bilik 2
Bilik 3

Beranda

Beranda

PELAN LANTAI

Bilik Air 1

Bilik Air 2

Tempat
Letak

Kereta

AA

B

B

Bilik
Air 3

Bilik
Air 4

20
10

0
33

00
30

00
18

00
42

00
15

00
18

00
27

00
12

00

10300
3300 1250 1250 3300 1200

Rajah 4.1.5   Lukisan	pelan	lantai	bagi	kediaman	setingkat.

Bincangkan penggunaan
skala dalam Lukisan
Bangunan.

Aktiviti

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
137
Pelan Bumbung
Pelan	bumbung	menunjukkan	 reka	bentuk	bumbung,	dimensi,	 kecerunan	 setiap	bumbung,	 kadar
unjuran	dan	kedudukan	rasuk	pada	pandangan	atas	seperti	Rajah	4.1.6.	Pelan	bumbung	juga	dilukis
pada	skala	tertentu	seperti	1:50,	1:100	atau	1:200.	Terdapat	juga	perincian	seperti	perabung,	penutup
bumbung,	saluran	air,	dan	lurah	untuk	memudahkan	pembinaan.

Pelan Bumbung
Skala : 1:100

Cerun

Cerun

Cerun

BINAAN BUMBUNG
Perabung konkrit
Atap genting konkrit
50 x 25 mm kayu beroti
100 x 50 mm kayu kasau
150 x 50 mm kayu tutup tiang
100 x 50 mm kayu rasuk pengikat
150 x 50 mm kayu jeriau
250 x 25 mm kayu tumpu kasau

Cerun

Cerun

Cerun

Cerun

Cerun

Perabung

Atap Konkrit

Saluran Air

Lurah

B

A

10900

18
90

0
30

00

B

A

Paip Air Turun

Rajah 4.1.6   Lukisan	pelan	bumbung	bagi	kediaman	setingkat.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
138
Lu
ki

sa
n

Pa
nd

a
ng

a
n

Lu
ki

sa
n

pa
nd

an
ga

n
ad

al
ah

lu
ki

sa
n

be
rs
ka

la
	y
an

g
m

en
un

ju
kk

an
	s
ec

ar
a
ke

se
lu

ru
ha

n
ru

pa
	b

en
tu

k
ba

ng
un

an
	it

u.
	L

uk
isa

n
pa

nd
an

ga
n

di
an

gg
ap

se

ba
ga

i	l
uk

isa
n

du
a
di

m
en

si
ke

ra
na

o
bj

ek
	y
an

g
di

lu
ki

s	a
ka

n
m

em
be

rik
an

d
ua

d
im

en
si

uk
ur

an
	ia

itu
	le

ba
r
da

n
tin

gg
i,

at
au

p
an

ja
ng

d
an

ti
ng

gi

se
su

at
u

ba
ng

un
an

.	K
ae

da
h

un
ju

ra
n

or
to

gr
afi

k
di

gu
na

ka
n

ba
gi
	m

el
uk

is
pa

nd
an

ga
n

se
se

bu
ah

b
an

gu
na

n
se

pe
rt
i	R

aj
ah

4
.1
.7
.

Te
rd

ap
at
	ti

ga
	je

ni
s	p

an
da

ng
an

ia
itu

:
1.

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
2.

Pa
nd

an
ga

n
be

la
ka

ng
	(r

ea
r e

lev
at

io
n)

3.

Pa
nd

an
ga

n
sis

i	(
sid

e e
lev

at
io

n)

Pa
nd

an
ga

n
Sis

i K
an

an

BIL
IK

Pa
nd

an
ga

n
Be

lak
an

g

Pa
nd

an
ga

n
Sis

i K
iri

Pa
nd

an
ga

n
Had

ap
an

Dap
ur

Ta
mu

Ru
an

g

Mak
an

Ru
an

g

Tid
ur

1

Bil
ik

Ke
lua

rg
a

Ru
an

g

Utili
ti

Bil
ik

Tid
ur

2

Bil
ik

Tid
ur

3

Te
mpa

t L
eta

k

Be
ran

da
 1

Be
ran

da
 2

Air
 3

Bil
ik

Bil
ik Air

2

Air
 1 Ke

ret
a

Bil
ik

Air
 4

R
aj

ah
 4

.1
.7

Lu

ki
sa

n
pa

nd
an

ga
n

ba
gi
	k
ed

ia
m

an
	se

tin
gk

at
.

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
139
Lukisan Keratan

Lukisan	keratan	menunjukkan	pandangan	yang	 terhasil	apabila	apabila	bangunan	dipotong	secara
menegak	bagi	menjelaskan	butiran	terlindung.	Potongan	dibuat	dari	bahagian	atas	bangunan	hingga
ke	aras	 tanah	merangkumi	bumbung,	 tiang,	dinding,	 rasuk,	 lantai,	pintu,	 tingkap	dan	 lapisan	atas
tanah.	Lukisan	keratan	dihasilkan	berpandukan	pelan	 lantai	dan	 setiap	komponen	dilukis	dengan
menggunakan	simbol	piawai.	Lukisan	keratan	memberi	maklumat	mengenai	butiran	dalam	bangunan
seperti	Rajah	4.1.8	(Keratan	A-A	dan	B-B).	Kaedah	melukis	lukisan	pelan	bagi	kediaman	setingkat
seperti	Rajah	4.1.8.

30°

A

Aras Bumbung 1

30
0

36
00

33
00

60
0

Ruang
KeluargaDapur Beranda

Aras Tanah

Aras Lantai

Aras Bumbung 2

Aras Tanah

Aras Lantai

Aras Bumbung 2

A

100 mm tebal lantai konkrit bertetulang
di atas 150 mm tebal batu dan pasir

Asas pad konkrit bertetulang
rujuk pelan jurutera

Dapur

BINAAN BUMBUNG
Perabung konkrit
Atap genting konkrit
50 x 25 mm kayu beroti
100 x 50 mm kayu kasau
150 x 50 mm kayu tutup tiang
100 x 50 mm kayu rasuk pengikat
150 x 50 mm kayu jeriau
250 x 25 mm kayu tumpu kasau

1500 mm tinggi jubin

230 mm lebar longkang konkrit

110 mm tebal dinding batu bata
dengan 20 mm tebal lepaan simen
dalam dan luar dinding

Keratan A-A
Skala : 1:100

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
140
Bi
lik

3
Ru

an
g

Ke
lu

ar
ga

Ru
an

g
M

ak
an

Ke
ra

ta
n

B-
B

Sk
al

a
: 1

:1
00

Bi
lik

U
ta

m
a

10
0

m
m

te
ba

l l
an

ta
i k

on
kr

it
be

rt
et

ul
an

g
di

a
ta

s 1
50

m
m

te
ba

l b
at

u
da

n
pa

sir

As
as

p
ad

k
on

kr
it

be
rt

et
ul

an
g

ru
ju

k
pe

la
n

ju
ru

te
ra

Po
sis

i t
an

gk
i a

ir

23
0

m
m

le
ba

r l
on

gk
an

g
ko

nk
rit

11
0

m
m

te
ba

l d
in

di
ng

ba
tu

b
at

a
de

ng
an

2
0

m
m

te

ba
l l

ep
aa

n
sim

en
 d

al
am

da
n

lu
ar

d
in

di
ng

R
aj

ah
 4

.1
.8

Lu

ki
sa

n
pe

la
n

ke
ra

ta
n

ba
gi
	k
ed

ia
m

an
	se

tin
gk

at
.

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
141
Lukisan Terperinci

Lukisan	 terperinci	 ialah	 lukisan	 butiran	 bagi	 sesuatu	 komponen	 bangunan.	 Bertujuan	 untuk
menjelaskan	bahagian	 tertentu	komponen	bangunan	seperti	 tingkap,	pintu,	bumbung	dan	 tangga.
Lukisan	terperinci	dilukis	mengikut	kaedah	ortografik,	keratan	dan	juga	isometri	dengan	skala	yang
lebih	besar.		Skala	yang	digunakan	ialah	1:50,	1:20,	1:10	dan	1:2.		Bentuk,	nama	bahan	dan	saiz	setiap
elemen	pada	komponen	 juga	dinyatakan	pada	 lukisan	 terperinci.	Lukisan	 terperinci	bagi	 tingkap,
pintu	lantai	dan	bumbung	dapat	dilihat	dalam	Rajah	4.1.9.

Pelan

Spesi�kasi

Pandangan

Jenis Pintu

Aras Lantai

900

P1

21
00

Bingkai kayu keras
pintu panel

Lintol konkrit
bertetulang

Keratan A-A
Skala : 1:50

Luar

Dalam

LuarDalam

Lintol konkrit
bertetulang

50 mm tebal
pintu panel

25 mm x 25 mm
jenang

50 mm x 150 mm
bingkai kayu
keras

Keratan B-B
Skala : 1:50

Pelan

Pandangan

Jenis Tingkap

Spesi�kasi

Aras Lantai

600

12
00

90
0

Tingkap Kaca Berengsel

Bingkai kayu keras
tingkap

Lintol konkrit
bertetulang

AA

B

B

Pandangan hadapan
Skala : 1:50

Pandangan hadapan
Skala : 1:50

AA

B

B

Keratan B-B
Skala : 1:50

Keratan A-A
Skala : 1:50

Keratan ‘C’
Skala : 1:20

6 mm tebal kaca

50 mm x 150 mm
bingkai kayu keras

Lintol konkrit
bertetulang

25 mm x 50 mm
bingkai kayu
kerasLuar Dalam

Perincian 'C'

Luar

Dalam

Rajah 4.1.9   Lukisan	terperinci	bagi	rumah	kediaman.

Pintu

Tingkap

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
142
Simbol Piawai Seni Bina dalam Lukisan Bangunan

Simbol	 piawai	 seni	 bina	 dilukis	 berpandukan	 piawaian	 British Standard (BS)	 dan	 Malaysian
Standard (MS)	bagi	mewakili	 jenis	 atau	bentuk	 sesuatu	bahan	yang	digunakan	dalam	pembinaan
bangunan.	Biasanya	simbol	piawai	dilukis	menggunakan	skala	atau	mengikut	kadar	yang	bersesuaian
dengan	saiz	lukisan	bangunan.

Simbol	piawai	seni	bina	digunakan	dalam	semua	 lukisan	bangunan	seperti	pelan	 lantai,	pelan
bumbung,	lukisan	pandangan	dan	lukisan	keratan	bagi	menggambarkan	komponen	bangunan	seperti
pintu,	tingkap,	tiang,	lantai,	dinding,	tangga	dan	sebagainya.	Contoh	simbol	piawai	pada	pelan	lantai
adalah	seperti	Jadual	4.1	di	bawah.

Jadual 4.1			Simbol	piawai	seni	bina	dalam	lukisan	bangunan.

Bil. Butiran
Simbol Piawai

Lukisan Pelan Lukisan Pandangan Lukisan Keratan

1. Pintu berengsel
(kanan atau kiri)

2. Pintu berengsel tanpa
 jenang tengah

3. Pintu gelangsar kembar dua

4. Pintu gelangsar kembar tiga

5. Pintu gelangsar kembar empat

6. Tingkap berengsel
(kanan atau kiri)

7. Tingkap berengsel atas

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
143
Bil. Butiran
Simbol Piawai

Lukisan Pelan Lukisan Pandangan Lukisan Keratan

8. Tingkap berpangsi mengufuk

9. Tingkap berpangsi tegak

10. Tingkap gelangsar mengufuk

11. Tingkap gelangsar tegak

12. Tingkap ram kaca boleh laras

13. Tingkap ram kaca tetap

14. Gerbang atau

15. Konkrit

16. Dinding bata

17. Kaca

18. Jubin

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
144
Jenis-jenis Bumbung

Bumbung	 merupakan	 struktur	 paling	 atas	 yang	 dibina	 untuk	 melindungi	 bangunan	 daripada
kesan	cuaca	seperti	panas,	hujan,	angin	dan	habuk.	Bumbung	juga	menambahkan	kecantikan	pada
sesuatu	bangunan.	Kecerunan	bumbung	melebihi	10°.	Pelan	bumbung	bergantung	pada	reka	bentuk
bumbung	yang	dibina.	Terdapat	pelbagai	jenis	reka	bentuk	bumbung	yang	biasa	dibina.	Antaranya
ialah	Bumbung	Tebeng	Layar,	Bumbung	Limas	dan	Bumbung	Limas	Belanda.

(a) Bumbung Tebeng Layar
Bumbung	tebeng	layar	ialah	bumbung	yang	mempunyai	dua	cerun	permukaan	seperti	Rajah	4.1.10.

Pelan bumbung

Pandangan hadapan Pandangan sisi kanan

Pelan bumbung

Pandangan hadapan Pandangan sisi kanan

Gabungan Bumbung Tebeng / Tebar Layar

Bumbung Tebeng / Tebar Layar

Rajah 4.1.10   Lukisan	pelan	bumbung	bagi	reka	bentuk	jenis	bumbung	tebeng	layar	dan	jenis	gabungan
bumbung	tebeng	layar.

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
145
(b) Bumbung Limas
Bumbung	yang	mempunyai	empat	cerun	permukaan	di	mana	dua	daripadanya	berbentuk	segi	tiga
seperti	Rajah	4.1.11.

Gabungan Bumbung Limas

Pelan bumbung

Bumbung Limas

Pandangan hadapan Pandangan sisi kanan

Pelan bumbung

Pandangan hadapan Pandangan sisi kanan

Rajah 4.1.11   Lukisan	pelan	bumbung	bagi	reka	bentuk	jenis	bumbung	limas	dan	jenis	gabungan	bumbung	limas.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
146
(c) Bumbung Limas Belanda
Rupa	 bentuknya	 adalah	 gabungan	 di	 antara	 bumbung	 tebeng	 layar	 dan	 bumbung	 limas	 seperti
Rajah	4.1.12.

Bumbung Limas Belanda

Gabungan Bumbung Limas Belanda

Pelan bumbung

Pandangan hadapan Pandangan sisi kanan

Pandangan hadapan Pandangan sisi kanan

Pelan bumbung

Rajah 4.1.12   Lukisan	pelan	bumbung	bagi	reka	bentuk	jenis	bumbung	limas	belanda	dan	jenis	gabungan
bumbung	limas	belanda.

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
147
1.	 Senaraikan	tiga	elemen	dalam	lukisan	bangunan.

2.	 Berikan	maksud	bagi	istilah	yang	berikut.
(i)	 Pelan	lokasi
(ii)	 Pelan	tapak
(iii)	 Pelan	lantai
(iv)	 Pelan	bumbung
(v)	 Lukisan	keratan
(vi)	 Pelan	terperinci

3.	 Lengkapkan	Jadual	4.1	di	bawah	dengan	simbol	piawaian	(lukisan	pelan,	lukisan	pandangan,
dan	lukisan	keratan).

Jadual 4.1

Bil. Butiran
Simbol Piawai

Lukisan Pelan Lukisan Pandangan Lukisan Keratan

i. Tingkap berengsel
(kanan atau kiri)

ii. Tingkap berpangsi mengufuk

iii. Tingkap gelangsar mengufuk

iv. Tingkap ram kaca boleh laras

4.	 Nyatakan	tiga	jenis	bumbung	yang	biasa	dibina.

4.1LATIHAN

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
148
4.2 APLIKASI LUKISAN BANGUNAN BAGI
  RUMAH KEDIAMAN SETINGKAT

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Menghasilkan lukisan unjuran

ortografik bagi rumah kediaman
setingkat iaitu:
 Lukisan pelan

- Pelan lantai
- Garisan bumbung

Lukisan pandangan

• Mengaplikasikan simbol piawai
pintu dan tingkap pada lukisan
pelan dan lukisan pandangan
bagi rumah kediaman setingkat

• Mereka bentuk pelan lantai
rumah bagi rumah
kediaman setingkat

Mereka Bentuk Pelan Lantai Rumah
Kediaman Setingkat

Terdapat	beberapa	langkah	asas	untuk	mencipta	dan	mereka	bentuk
pelan	lantai.	Berikut	merupakan	antara	langkah-langkahnya:
1. Menentukan kawasan yang akan disediakan

Lakarkan	 saiz	 dan	 bentuk	 luar	 bangunan	 mengikut	 skala
yang	sesuai.

2. Menentukan bilangan dan saiz untuk bilik dan ruang yang
dikehendaki
Lakarkan	 kedudukan	 bilik	 dan	 ruang	 di	 atas	 lakaran	 luar
bangunan	tadi.	Pastikan	saiz	bilik	juga	mengikut	skala	yang	sama.

3. Menambah ciri-ciri seni bina
Masukkan	perkara-perkara	tidak	berubah,	seperti	pintu	dan
tingkap	bersesuaian	dengan	bilik	dan	ruang	yang	disediakan.

Rajah 4.2.1   Lakaran	pelan	lantai	berserta	dimensi	dan	jadual	spesifikasi.

Jadual 4.2			Komponen	dan	spesifikasi.

Bil Komponen Spesifikasi
1. Lantai Konkrit bertetulang

100 mm tebal.
2. Dinding Bata tanah 150 mm

tebal berlepa di
kedua-dua belah.

3. Pintu
bilik air

PVC jenis berengsel
2100 mm x 750 mm.

4. Pintu
masuk

Pintu gelangsar
kembar tiga dan
berangka aluminium
3000 mm x 2100 mm.

5. Pintu-
pintu lain

Pintu kayu jenis
berengsel
2100 mm x 950 mm.

6. Tingkap Tingkap ram kaca
1100 mm x 600 mm
seunit dan 1000 mm
dari lantai.

7. Tiang Konkrit bertetulang
150 mm x 150 mm.

8. Cucur
atap

600 mm dari
dinding.

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
149
Berdasarkan	Rajah	4.2.1,	berikut	adalah	langkah-langkah	mereka	bentuk	pelan	lantai.

Langkah 1

1.	 Lakarkan	saiz	dan	bentuk	luar	bangunan	mengikut	skala	yang	sesuai.
2.	 Lakarkan	kedudukan	dan	dimensi	bilik	dan	ruang	di	atas	lakaran	luar	bangunan.	Pastikan

saiz	bilik	juga	mengikut	skala	yang	sama.	Dimensi	yang	digunakan	ialah	jarak	tengah	antara
dinding	ke	dinding.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
150
Langkah 2

1.	 Lukis	ketebalan	dinding	dengan	merujuk	kepada	garis	tengah	dinding.	Offset garis	tengah	ke
kedua-dua	belah	garisan	tengah	dinding.	Biasanya	tebal	dinding	ialah	150	mm.

2.	 Tandakan	garisan	jenang	dan	bukaan	pintu	dan	tingkap.
3.	 Lukis	garisan	dinding	dengan	garisan	objek.

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
151
Ruang
makan

Ruang
keluarga

Ruang
tamu

Bilik tidur
utama

Bilik
air 2

Bilik
air 1

Bilik
air 4

Bilik
air 3

Dapur

Beranda

Beranda

Bilik 2
Bilik 3

PELAN LANTAI
Skala : 1:100

20
10

0

33
00

30
00

18
00

42
00

15
00

15
00

18
00

27
00

12
00

10300

3300 1250 1250 3300 1200

Tempat
letak

kereta

Langkah 3

1.	 Masukkan	simbol	piawai	bangunan	mengikut	spesifikasi	yang	ditetapkan.
2.	 Namakan	ruang	dan	bilik	yang	dilukis	seperti	bilik	tidur,	bilik	air,	ruang	makan,	ruang

keluarga,	ruang	tamu	dan	dapur.
3.	 Lukis	garisan	bumbung	dengan	garisan	putus-putus.
4.	 Masukkan	dimensi	bagi	setiap	ruang.

Rajah 4.2.1   Kaedah	mereka	bentuk	pelan	lantai.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
152
1.

Lu
ki

s	g
ar

is
an

b
er

su
du

t	4
5°

se

pe
rt
i	g

am
ba

r	r
aj
ah

.
2.

U
nj

ur
ka

n
se

m
ua

g
ar

is
an

hu

ju
ng

b
um

bu
ng

d
ar

i	p
el
an

bu

m
bu

ng
	k
e
ba

w
ah

.
3.

U
nj

ur
ka

n
se

m
ua

g
ar

is
an

hu

ju
ng

b
um

bu
ng

d
ar

i
p a

nd
an

ga
n

si
si
	k
an

an
	k
e
ki

ri

se
hi

ng
ga

b
er

si
la
ng

d
en

ga
n

un
ju

ra
n

da
ri
	p

el
an

b
um

bu
ng

.
4.

Sa
m

bu
ng

ka
n

ga
ri
s-
ga

ri
s

pe
rs
ila

ng
an

a
nt

ar
a
un

ju
ra

n
da

ri
	p

el
an

b
um

bu
ng

d
an

p a

nd
an

ga
n

si
si
	k
an

an
	u

nt
uk

m

en
da

pa
tk

an
	p

an
da

ng
an

ha

da
pa

n
ba

ng
un

an
.

Lu
ki

sa
n

Pa
nd

a
ng

a
n

Ha
d
a

p
a
n

Ru
m

a
h

Se
ti
ng

ka
t

K
ae

da
h

m
el
uk

is
lu

ki
sa

n
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n

ru
m

ah
	se

tin
gk

at
:

Pa
nd

an
ga

n
sis

i k
an

an
Sk

al
a

: 1
:1

00

Pe
la

n
la

nt
ai

Sk
al

a
: 1

:1
00

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
Sk

al
a

: 1
:1

00

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
153
Pa
nd

an
ga

n
sis

i k
an

an
Sk

al
a

: 1
:1

00

Pe
la

n
la

nt
ai

Sk
al

a
: 1

:1
00

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
Sk

al
a

: 1
:1

00

1.

Lu
ki

s	g
ar

is
an

b
er

su
du

t	4
50

se

pe
rt
i	g

am
ba

r	r
aj
ah

.
2.

U
nj

ur
ka

n
se

m
ua

g
ar

is
an

tin

gk
ap

d
an

p
in

tu
	d

ar
i

pe
la
n

la
nt

ai
	k
e
ba

w
ah

u
nt

uk

m
en

da
pa

t	k
el
eb

ar
an

p
in

tu

da
n

tin
gk

ap
	p

ad
a
pa

nd
an

ga
n

ha
da

pa
n.

3.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
tin

gk
ap

da

n
pi

nt
u

ke
	k
an

an
	h

in
gg

a
be

rs
ila

ng
	d

en
ga

n
ga

ri
sa

n
be

rs
ud

ut
	4
50

.

4.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
tin

gk
ap

d a

n
pi

nt
u

ya
ng

b
er

si
la
ng

de

ng
an

g
ar

is
an

b
er

su
du

t
45

0	k
e
ba

w
ah

u
nt

uk

m
en

da
pa

tk
an

k
el
eb

ar
an

tin

gk
ap

d
an

p
in

tu
	p

ad
a

pa
nd

an
ga

n
si
si
	k
an

an
.

5.

Le
ng

ka
pk

an
	k
et
in

gg
ia
n

bi
ng

ka
i	t

in
gk

ap
	d

an
	p

in
tu

m

en
gi

ku
t	u

ku
ra

n
pi

aw
ai
.

6.

Le
ng

ka
pk

an
	lu

ki
sa

n
tin

gk
ap

d a

n
pi

nt
u

m
en

gi
ku

t	s
im

bo
l

pi
aw

ai
	y
an

g
di

te
nt

uk
an

.

Lu
ki

sa
n

Si
m

b
o
l P

ia
w
a
i P

in
tu

d
a
n

Ti
ng

ka
p

K
ae

da
h

m
el
uk

is
lu

ki
sa

n
sim

bo
l	p

ia
w
ai
	p
in

tu
	d

an
	ti

ng
ka

p
se

pe
rt
i	y

an
g
be

ri
ku

t.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
154
Pa
nd

an
ga

n
sis

i k
an

an
Sk

al
a

: 1
:1

00

Pe
la

n
la

nt
ai

Sk
al

a
: 1

:1
00

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
Sk

al
a

: 1
:1

00

1.

Lu
ki

s	g
ar

is
an

b
er

su
du

t	4
5°

se

pe
rt
i	g

am
ba

r	r
aj
ah

.
2.

U
nj

ur
ka

n
se

m
ua

g
ar

is
an

hu

ju
ng

b
um

bu
ng

d
ar

i
pa

nd
an

ga
n

si
si
	k
an

an
	k
e
at
as

se

hi
ng

ga
	b

er
si
la
ng

d
en

ga
n

ga
ri
sa

n
be

rs
ud

ut
	4
5°

.
3.

U
nj

ur
ka

n
ga

ri
sa

n
ya

ng

be
rs
ila

ng
	d

en
ga

n
ga

ri
sa

n
be

rs
ud

ut
	4
5°

k
e
ki

ri
	u

nt
uk

m

en
da

pa
t 	k

ed
al
am

an

bu
m

bu
ng

.
4

U
nt

uk
	m

en
da

pa
t	k

el
eb

ar
an

bu

m
bu

ng
,	u

nj
ur

ka
n

se
m

ua

ga
ri
sa

n
hu

ju
ng

b
um

bu
ng

da

ri
	p

an
da

ng
an

h
ad

ap
an

ke

a
ta

s	s
eh

in
gg

a
be

rs
ila

ng

de
ng

an
	u

nj
ur

an
	d

ar
i

si
si
	k
an

an
.

5.

Sa
m

bu
ng

ka
n

se
m

ua
	g
ar

is
an

ke

lil
in

g
pe

la
n

bu
m

bu
ng

.
6.

La
ng

ka
h

ya
ng

sa
m

a
di

la
ku

ka
n

un
tu

k
m

el
uk

is

s e
m

pa
da

n
di

nd
in

g.

Pe
la

n
Bu

m
b
un

g
 R

um
a
h

Se
ti
ng

ka
t

K
ae

da
h

m
el
uk

is
pe

la
n

bu
m

bu
ng

ru
m

ah
	se

tin
gk

at
:

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
155
1.	 Rajah	1	muka	surat	157	menunjukkan	pelan	lantai,	pandangan	hadapan	dan	pandangan	sisi
kanan	yang	tidak	lengkap.
(i)	 Lengkapkan	pelan	lantai	dengan	melukis	garisan	bumbung.
(ii)	 Lengkapkan	pandangan	hadapan.
(iii)	 Lengkapkan	pandangan	sisi	kanan.
(iv)	 Lengkapkan	semua	pandangan	itu	dengan	simbol	piawai	seni	bina	berdasarkan	jadual

di	bawah:

Tempat Butiran
P1 Pintu gelangsar kembar tiga
P2 Pintu berengsel
T1 Tingkap berengsel
T2 Tingkap ram kaca boleh laras

(v)	 Namakan	simbol	piawai	seni	bina	yang	berlabel:

Tempat Butiran
G
H
I

1.	 Nyatakan	langkah-langkah	asas	untuk	mencipta	dan	mereka	bentuk	pelan	lantai.

2.	 Lengkapkan	lakaran	di	bawah	dengan	garisan	dinding	dan	garisan	jenang	pintu,
tingkap	serta	bukaannya.

4.2LATIHAN

LATIHAN PENGUKUHAN

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
156
R
aj

ah
 1

Sk
al

a
: 1

:1
00

Ru
an

g
M

ak
an

Ru
an

g
Te

ta
m

u
Ru

an
g

Ke
lu

ar
ga

Bi
lik

T
id

ur
U

ta
m

a

Bi
lik

Ai
r 1

Bi
lik

Ai
r 2

Da
pu

r

Be
ra

nd
a

Te
m

pa
t

Le
ta

k
Ke

re
ta

Bi
lik

3
Bi

lik
 2

Sk
al

a
: 1

:1
00

Sk
al

a
: 1

:1
00

G
H

I

Pe
la

n
la

nt
ai

Pa
nd

an
ga

n
ha

da
pa

n
Pa

nd
an

ga
n

sis
i k

an
an

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
157
2.	 Rajah	 2	 menunjukkan	 pandangan	 isometri	 sebuah	 banglo	 kediaman	 setingkat.	 Rajah	 3
menunjukkan	pelan	lantai,	pandangan	hadapan	dan	pandangan	sisi	kanan	yang	tidak	lengkap.
Lakukan	yang	berikut	pada	Rajah	3:

(i)	 Lengkapkan	pelan	lantai	dengan	melukis	garisan	bumbung.
(ii)	 Lengkapkan	pandangan	hadapan.
(iii)	 Lengkapkan	pandangan	sisi	kanan.

Rajah 2

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
158
Sk
al

a
: 1

:1
00

Bi
lik

A
ir

2

Bi
lik

Ti
du

r
U

ta
m

a

Be
ra

nd
a

Ru
an

g
Ta

m
u

Da
pu

r
Bi

lik
 2

Bi
lik

3

An
ju

ng
Ke

re
ta

Bi
lik

Ai
r 1

Ru
an

g
M

ak
an

Pe
la

n
La

nt
ai

Pa
nd

an
ga

n
Ha

da
pa

n
Pa

nd
an

ga
n

Sis
i K

an
an

Sk
al

a
: 1

:1
00

Sk
al

a
: 1

:1
00

P
1

T1

T1

T2

A

P
2

B

C

D

E

R
aj

ah
 3

BAB 4    |    Lukisan Bangunan
159
BA
B5

•	 Pengenalan	lukisan	perpaipan
•	 Aplikasi	lukisan	perpaipan

LUKISAN PERPAIPAN

Standard
Kandungan

Sistem	 perpaipan	 domestik	 yang
digunakan	 seharian	 jika	 diteliti
merupakan	 satu	 sistem	 rangkaian	 yang
rumit.	 Ini	 kerana	 kedudukan	 paip
tersebut	 tersembunyi	 di	 dalam	 dinding
atau	 lantai	 konkrit.	 Apa	 yang	 jelas
kelihatan	 hanyalah	 sebahagian	 sistem
tersebut	 dan	 aksesorinya	 seperti	 injap,
pili	dan	alatan	lekapan.
	 Pernahkah	anda	terfikir	kedudukan
laluan	 sebenar	 paip	 tersebut,	 dan
cara	 untuk	 membaca	 atau	 mentafsir
lukisan	perpaipan	yang	disediakan	oleh
kontraktor?

160
161
5.1 PENGENALAN LUKISAN PERPAIPAN

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Menerangkan sistem bekalan

perpaipan domestik
• Mengenal pasti jenis lukisan

perpaipan iaitu:
 Lukisan ortografik perpaipan
 Lukisan isometri perpaipan

• Mengenal pasti simbol piawai
perpaipan

• Menerangkan undang-undang
kecil perpaipan yang perlu
dipatuhi dalam menghasilkan
lukisan perpaipan

Di	Malaysia	bekalan	air	bersih	 adalah	berasal	dari	 empangan.
Bekalan	 air	 kepada	 pengguna	 adalah	 melalui	 satu	 sistem
rangkaian	saluran	paip	yang	membawa	air	dari	loji	pembersihan
air. Lukisan	 perpaipan	 ialah	 lukisan	 yang	 memberi	 gambaran
dan	 kedudukan	mengenai	 alat	 pemasangan,	 lekapan	 dan	 arah
aliran	air	di	dalam	sesuatu	bangunan.

Dalam	topik	ini	lukisan	perpaipan	yang	dilukis	melibatkan
lukisan	 ortografik	 dan	 lukisan	 isometri,	 yang	 menunjukkan
sistem	 bekalan	 air	 domestik	 bagi	 rumah	 kediaman	 setingkat
yang	mengalirkan	air	panas	dan	air	sejuk.

Sistem Bekalan Perpaipan Domestik

Sistem	 perpaipan	 melibatkan	 sistem	 bekalan	 air	 dari	 tangki
takungan	atau	rumah	kediaman	seperti	Rajah	5.1.1.	Lukisan	ini
digunakan	 semasa	 pembinaan	 rumah	 kediaman	 dalam	 kerja-
kerja	pemasangan	dan	penyelenggaraan	paip	dan	bangunan.

Paip
Limpah

Tangki
Simpanan Air

Paip
Agihan

Paip
Cuci

Paip
Perkhidmatan

Paip
Perkhidmatan

Meter
Air

Kunci
Paip

PETUNJUK:
: Sistem Tidak Terus : Paip Limpah: Sistem Terus

Rajah 5.1.1   Sistem	bekalan	perpaipan	bagi	rumah	kediaman.

Agensi-agensi kerajaan dan
swasta yang terlibat dalam sistem
pembekalan air dan pengairan
di Malaysia adalah seperti:

• Suruhanjaya Perkhidmatan
Air Negara (SPAN)

• Jabatan Bekalan Air (JBA)

• Pihak Berkuasa Tempatan (PBT)

• Jabatan Pengairan
dan Saliran (JPS)

• Indah Water Konsortium
(IWK)

• Syarikat Bekalan Air Selangor
(SYABAS)

Tahukah Anda

Nyatakan jenis paip yang
selalu digunakan dalam
sistem bekalan perpaipan
bagi rumah kediaman.

Aktiviti

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
162
Sistem	bekalan	air	untuk	rumah	kediaman	terbahagi	kepada	dua	jenis	seperti	ditunjukkan	dalam
Rajah	5.1.2	iaitu:

(i)	 Sistem Terus
	 Dalam	sistem	ini,	bekalan	air	disalurkan	secara	terus	dari	paip	perkhidmatan

ke	lekapan-lekapan	sanitari,	tanpa	melalui	tangki	simpanan	air.

(ii)	 Sistem Tidak Terus
	 Air	dari	tangki	simpanan	disalurkan	ke	lekapan	sanitari	melalui	paip	agihan.

PETUNJUK:

: Sistem Terus

: Sistem Tidak Terus

: Paip Limpah

: Air Panas

Rajah 5.1.2   Sistem	terus	dan	sistem	tidak	terus	bagi	rumah	kediaman.

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
163
Jenis Lukisan Perpaipan

Terdapat	dua	jenis	lukisan	perpaipan,	iaitu:
(i)	 Lukisan	Ortografik	Perpaipan
(ii)	 Lukisan	Isometri	Perpaipan

Lukisan Ortografik Perpaipan
Lukisan	ortografik	perpaipan	dilukis	dalam	bentuk	pelan	lantai.	Semua	unit	lekapan,	laluan	paip,
arah	aliran	air,	sambungan	siku	dan	liku,	kunci	paip	dan	sambungan-T	ditunjukkan	dalam	simbol
piawai.	Laluan	paip	dilukis	dengan	garisan	tunggal	tanpa	pendimensian.

Rajah	 5.1.3	 menunjukkan	 lukisan	 ortografik	 perpaipan	 bagi	 rumah	 kediaman.	 Paip	 yang
membawa	air	sejuk	dilukis	dengan	garisan	terus,	manakala	paip	yang	membawa	air	panas	dilukis
dengan	menggunakan	garisan	fantom.	Walaupun	laluan	paip	air	dilukis	di	luar	dinding	bangunan,
namun	semasa	kerja	pemasangan	dan	pembinaan	bangunan,	 laluan	paip	boleh	dipasang	di	 luar
atau	di	dalam	bangunan	yang	dibina	mengikut	kesesuaian.

PETUNJUK:
: Sistem Terus
: Sistem Tidak Terus
: Paip Limpah
: Air Panas

Rajah 5.1.3   Lukisan	perpaipan	ortografik.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
164
Lukisan Isometri Perpaipan
Lukisan	 isometri	perpaipan	menunjukkan	kedudukan	 relatif	 lekapan	dan	alat	pemasangan	yang
ringkas	dan	mudah	difahami	seperti	dalam	Rajah	5.1.4,	manakala	Rajah	5.1.5	menunjukkan	lekapan
dan	laluan	paip	yang	dilukis	mengikut	satah	isometri	bagi	rumah	kediaman	setingkat.

Pandangan atas

Pandangan hadapan

Pandangan atas

Pandangan hadapan

Rajah 5.1.4   Kedudukan	relatif,	siku	dan	liku	pada	lukisan	isometri	perpaipan.

PETUNJUK:
: Sistem Terus
: Sistem Tidak Terus
: Paip Limpah
: Air Panas

Rajah 5.1.5   Lukisan	isometri	perpaipan	bagi	rumah	kediaman	setingkat.

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
165
Simbol Piawai Perpaipan

Simbol	piawai	digunakan	bagi	menunjukkan	lekapan	seperti	singki,	besen	cuci,	mangkuk	tandas,
tab	mandi	dan	dulang	pancuran.	Laluan	paip,	arah	aliran	air	dan	sambungan-T	juga	ditunjukkan
dengan	simbol	piawai.	Jadual	5.1	(a)	dan	Jadual	5.1	(b)	menunjukkan	simbol	piawai	perpaipan	dan
alat	lekapan.

Jadual 5.1 (a)   Simbol	piawai	bagi	sambungan-T.

Pandangan Bergambar Pandangan Atas Pandangan Hadapan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
166
Jadual	5.1	(b)	di	bawah	menunjukkan	simbol	piawai	bagi	siku	paip.

Jadual 5.1 (b)  	Simbol	piawai	bagi	siku	paip.

Pandangan Bergambar Pandangan Atas Pandangan Hadapan

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
167
Jadual	5.2	menunjukkan	simbol	piawai	bagi	alat	lekapan	bagi	sistem	perpaipan	di	rumah	kediaman.

Jadual 5.2			Alat	lekapan	dan	simbol	bagi	sistem	perpaipan.

Bil. Pandangan Bergambar Simbol

1

Singki

2

Tangki simpanan air

3

Kunci paip

4

Meter air

5

Tap

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
168
Bil. Pandangan Bergambar Simbol

6

Pemanas air

8

Tab mandi

9

Takungan pancuran

10

Pancuran mandian

11

Tandas duduk

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
169
Undang-undang Kecil Perpaipan

Pemasangan	sistem	perpaipan	di	rumah	kediaman	perlu	mematuhi	undang-undang	kecil	perpaipan
yang	disediakan	oleh	Jabatan	Bekalan	Air.	Undang-undang	kecil	perpaipan	merangkumi:
 Tap	bagi	singki	dapur	perlulah	mendapat	bekalan	air	terus.
 Setiap	rumah	kediaman	mestilah	mempunyai	meter	air.
 Pengguna	bertanggungjawab	terhadap	penyelenggaraan	paip	air	dari	paip	pencawang	hingga	ke

poin	keluar	termasuk	meter	air.
 Setiap	poin	keluar	mestilah	dipasang	dengan	kunci	paip.
 Setiap	rumah	yang	menggunakan	lebih	daripada	dua	buah	tap	mestilah	menggunakan

tangki	simpanan.
 Paip	bagi	saluran	air	panas	hendaklah	dipasang	terus	dari	tangki	simpanan.
 Tangki	simpanan	air	mestilah	mempunyai	paip	limpahan.

Bil. Pandangan Bergambar Simbol

12

Besen cuci

13

Tandas cangkung

Jadual 5.3			Simbol	aliran	air

Bil. Pandangan Bergambar Simbol

1 Paip air sejuk

2 Paip air panas

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
170
1.	 Lukiskan	pandangan	atas	berdasarkan	pandangan	bergambar	yang	diberikan.

Bil Pandangan Bergambar Pandangan Atas
(a)

(b)

(c)

(d)

(e)

(f)

5.1LATIHAN

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
171
2.	 Lukiskan	simbol	piawai	bagi	butiran	di	bawah.

Bil Pandangan Bergambar Pandangan Atas
(a)

(b)

(c)

(d)

(e)

3.	 Tandakan	( )	bagi	pernyataan	yang	BETUL	dan	( )	bagi	pernyataan	yang	SALAH.

(a)	 Paip	limpah	pada	tangki	simpanan	hendaklah	dihalakan
ke	dalam	ruang	rumah.

(b)	 Singki	dapur	mestilah	mendapat	bekalan	air	terus	tanpa
melalui	tangki	simpanan.

(c)	 Setiap	poin	keluar	mestilah	mempunyai	kunci	paip.

(d)	 Fungsi	kunci	paip	adalah	untuk	memberhentikan	aliran
air	semasa	penyelenggaraan.

(e)	 Paip	air	panas	tidak	perlu	dipasang	terus	dari
tangki	simpanan.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
172
Melukis Lukisan Ortografik Perpaipan
berdasarkan Lukisan Isometri Perpaipan bagi
Rumah Kediaman Setingkat Menggunakan
Simbol Piawai yang Betul

Rajah	 5.2.1	 menunjukkan	 lukisan	 isometri	 perpaipan	 yang
mengambarkan	aliran	paip	dari	paip	pencawang	ke	meter	paip
dan	terus	ke	paip	perkhidmatan	serta	ke	kelengkapan	rumah.

Murid boleh:
• Menghasilkan lukisan

ortografik perpaipan
berdasarkan lukisan
isometri perpaipan bagi
rumah kediaman setingkat
menggunakan simbol piawai
yang betul

Standard
Pembelajaran

5.2 APLIKASI LUKISAN PERPAIPAN

PETUNJUK:
: Sistem Terus
: Sistem Tidak Terus
: Paip Limpah
: Air Panas

Rajah 5.2.1   Lukisan	isometri	perpaipan	bagi	rumah	kediaman.

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
173
Langkah	melukis	lukisan	ortografik	perpaipan	ditunjukkan	dalam	Rajah	5.2.2.

Rajah 5.2.2			Kedudukan	alat	lekapan	pada	ruang	bilik	mandi	dan	dapur.

Langkah 1 	 Lakarkan	aliran	berdasarkan	lukisan	isometri	perpaipan.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
174
Langkah 2 	 Lukis	liku,	siku	dan	simbol	kunci	paip	di	atas	aliran	laluan	paip	yang	telah
dilukis	dalam	langkah	1,	kedudukan	liku,	siku	dan	simbol	berpandukan
lukisan	isometri	perpaipan.

Langkah 3 	 Hitamkan	garisan	aliran	air	paip,	simbol	kunci	paip,	pili	dan	simbol
penyambungan.

Rajah 5.2.3			Kaedah	melukis	lukisan	ortografik	perpaipan.

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
175
5.2LATIHAN

1.	 Lukiskan	pandangan	atas	bagi	setiap	lukisan	isometri	perpaipan	di	bawah.

Perpaipan Isometri Pandangan Atas

(a)
Arah aliran air

(b)

Arah aliran air

(c)

Arah aliran air

(d)

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
176
LATIHAN PENGUKUHAN

1.	 Lukis	simbol	piawai	perpaipan	bagi	lekapan	berikut.

Elemen Simbol Piawai Elemen Simbol Piawai

Meter air Kunci paip

Tangki
pemanas air Injap bebola

Poin keluar Tangki
simpanan air

Tap Aliran air sejuk

Aliran air panas Sambungan - T

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
177
2.	 Rajah	2	di	bawah	menunjukkan	sebahagian	lukisan	isometri	perpaipan	bagi	rumah	kediaman.
Lukiskan	lukisan	ortografik	perpaipan	bagi	rajah	tersebut.

Rajah 2

3.	 Rajah	 3	 di	 bawah	 menunjukkan	 sebahagian	 lukisan	 isometri	 perpaipan	 bagi	 rumah
kediaman.		Lukiskan	lukisan	ortografik	perpaipan	bagi	rajah	tersebut.

Rajah 3

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
178
4.	 Rajah	4	dibawah	menunjukkan	sebahagian	lukisan	isometri	perpaipan	bagi	rumah	kediaman.
Lukiskan	lukisan	ortografik	perpaipan	beserta	simbol	alatan	lekapan	bagi	rajah	itu.

Rajah 4

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
179
5.	 Rajah	 5	 (a)	menunjukkan	 lukisan	 isometri	 perpaipan	 bagi	 rumah	 kediaman.	 Lukiskan
lukisan	 ortografik	 perpaipan	 bagi	 rajah	 tersebut	 pada	Rajah	 5	 (b).	 Kedudukan	 lekapan
diberikan.

Rajah 5 (a)

Rajah 5 (b)

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
180
6.	 Rajah	 6	 (a)	 menunjukkan	 pelan	 lukisan	 ortografik	 perpaipan,	 manakala	 Rajah	 6	 (b)
menunjukkan	 lukisan	 isometri	 perpaipan	 yang	 tidak	 lengkap	 serta	 kedudukan	 alatan
lekapan.	Berdasarkan	Rajah	6	(a)	lengkapkan	lukisan	isometri	perpaipan	pada	Rajah	6	(b).

Rajah 6 (a)

Rajah 6 (b)

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
181
7.	 Rajah	 7	 (a)	 menunjukkan	 pelan	 lukisan	 isometri	 perpaipan,	 manakalan	 Rajah	 7	 (b)
menunjukkan	 lukisan	 ortografik	 perpaipan	 yang	 tidak	 lengkap	 serta	 kedudukan	 alatan
lekapan.	Berdasarkan	Rajah	7	(a)	lengkapkan	lukisan	ortografik	perpaipan	pada	Rajah	7	(b).

Rajah 7 (a)

Rajah 7 (b)

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
182
8.	 Rajah	 8	 (a)	menunjukkan	 pelan	 lukisan	 isometri	 perpaipan	 aliran	 tidak	 terus,	manakala
Rajah	8	(b)	menunjukkan	lukisan	ortografik	perpaipan	yang	tidak	lengkap	serta	kedudukan
alatan	lekapan.	Berdasarkan	Rajah	8	(a)	lengkapkan	lukisan	ortografik	perpaipan	bagi	aliran
tidak	terus	pada	Rajah	8	(b).

Rajah 8 (a)

Rajah 8 (b)

BAB 5    |    Lukisan Perpaipan
183
BA
B6

•	 Pengenalan	lukisan	elektrik
•	 Aplikasi	lukisan	elektrik

LUKISAN ELEKTRIK

Standard
Kandungan

Sebelum	kerja-kerja	pendawaian	dibuat,
perancangan	 hendaklah	 dibuat	 bagi
mengenalpasti	 kerja-kerja	 yang	 hendak
dilakukan	 supaya	 hasil	 kerja	 kemas,
teratur	dan	selamat.
	 Tahukah	anda,	lukisan	elektrik	dapat
membantu	 pendawai	 atau	 kontraktor
untuk	melakukan	kerja	pemasangan	dan
pendawaian	dengan	mudah	dan	tepat?

184
185
Pengenalan

Lukisan	 elektrik	 ialah	 lukisan	 teknikal	 untuk	 menerangkan
pemasangan	 pendawaian	 elektrik	 dan	 alat	 lengkap	 di	 dalam
sesebuah	bangunan.

Alat	 tambah	 dan	 alat	 lengkap	 elektrik	 dilukis	 dalam
bentuk	 simbol	 piawai	 yang	 disambungkan	 dalam	 satu	 gambar
rajah	 mengikut	 piawai	 yang	 telah	 ditetapkan.	 Juruelektrik
dan	 pendawai	 akan	 menterjemahkan	 lukisan	 elektrik	 kepada
kerja-kerja	 pemasangan	 pendawaian	 elektrik.	 Simbol	 piawai
digunakan	sebagai	rujukan	dalam	kerja-kerja	pendawaian.

Lukisan	 elektrik	 mengandungi	 semua	 maklumat	 lengkap
seperti	 spesifikasi	 alat	 tambah	 dan	 alat	 lengkap,	 reka	 bentuk
litar,	faktor	keselamatan,	laluan	pendawaian	dan	kedudukan	alat
tambah	dan	alat	lengkap	yang	hendak	dipasang.

Susun	atur	alat	 tambah	dan	alat	 lengkap	hendaklah	mematuhi
peraturan-peraturan	yang	telah	ditetapkan	oleh	Suruhanjaya	Tenaga.

Jenis Lukisan Elektrik
Lukisan	elektrik	 terbahagi	kepada	dua	 jenis	 iaitu	gambar	 rajah
dan	pelan	bentangan.	Rajah	6.1.1	di	bawah	menunjukkan	jenis
lukisan	elektrik.

Lukisan
Elektrik

Pelan
Bentangan
Domestik

Pelan
Bentangan

Industri

Gambar
Rajah

Pelan
Bentangan

Gambar
Rajah

Skema
Gambar

Rajah Litar
Gambar

Rajah Blok
Gambar

Rajah
Pendawaian

Rajah 6.1.1  	Jenis	lukisan	elektrik.

6.1 PENGENALAN LUKISAN ELEKTRIK

Standard
Pembelajaran

• Mengenal pasti jenis lukisan
elektrik:
 Gambar rajah;

- Blok, Skema, Litar,
Pendawaian

• Pelan bentangan
 Domestik
 Industri

• Mengenal pasti simbol
piawai dan kegunaan
bagi alat tambah dan alat
lengkap

• Mengenal pasti susun atur
simbol bagi alat tambah dan
alat lengkap dalam
lukisan elektrik

• Menerangkan peraturan
dalam pemasangan alat
tambah dan alat lengkap

Nyatakan tiga jenis
jana kuasa yang terdapat
di Malaysia.

Aktiviti

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
186
Gambar Rajah Blok
Gambar	 rajah	 ini	 digunakan	 untuk	menunjukkan	 aliran	 asas	 unit	 kawalan	 dalam	 suatu	 sistem
bekalan	elektrik.	Gambar	rajah	ini	juga	digunakan	untuk	menunjukkan	pembahagian	bekalan	dan
beban	kepada	penguna.	Setiap	blok	mewakili	satu	tugas	dan	biasanya	dilukiskan	dalam	bentuk	segi
empat	atau	bulatan,	mengikut	kesesuaian	dengan	bentuk	unit	yang	sebenar.

Papan fius
agihan

Pemutus litar
arus baki (PLAB)

Suis
utama

Meter
kilowatt jam

Fius
perkhidmatan

Bekalan
masuk

Litar
akhir

Perangkai
neutral

Rajah 6.1.2   Blok	unit	kawalan	utama	pengguna.

Gambar	rajah	blok	hendaklah	dilabel	dengan	betul	mengikut	fungsi,	nama	peranti	atau	litar.
Rajah	6.1.2	menunjukkan	gambar	rajah	blok	unit	kawalan	utama	yang	telah	dilabelkan.

Gambar Rajah Skema
Gambar	rajah	skema	ialah	lukisan	litar	elektrik	dalam	bentuk	simbol	piawai	komponen.	Rajah	ini
menunjukkan	kendalian	keseluruhan	sesuatu	litar	pendawaian.	Simbol	piawai	dilukis	bersambung
antara	satu	simbol	dengan	simbol	yang	lain	secara	lurus	bagi	membentuk	satu	litar	lengkap.	Litar
skematik	dapat	memberikan	maklumat	dengan	jelas	berkenaan	reka	bentuk	sesuatu	litar	pendawaian.

2 2 X 40 W lampu glob

3 3 X 13 A soket alir keluar

4 2 X 15 A soket alir keluar

5 Simpanan

6 Simpanan

Kabel PVK X 1.5 mm2

Pemutus
litar

arus baki
(PLAB)

Kabel PVK X 2.5 mm2

1 4 X 36 W lampu pendarflour

Suis
utama

Meter
kilowat

jam

N
L

kWj

Bekalan
masuk

Fius
perkhidmatan

Papan fius
agihan

Litar akhir

Perangkai
neutral

Rajah 6.1.3   Gambar	rajah	skematik	unit	kawalan	utama	pengguna.

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
187
Gambar Rajah Litar
Garisan	di	 sebelah	dalam	gambar	rajah	 litar,	 terdapat	dua	garisan	 iaitu	yang	merupakan	garisan
bekalan	hidup,	manakala	garisan	di	sebelah	bawah	merupakan	garisan	neutral.	Alat-alat	elektrik
terletak	di	 tengah	kedua-dua	garisan.	Sistem	susunan	 ini	 telah	dipraktikkan	dengan	meluas	dan
boleh	dianggap	sebagai	salah	satu	kaedah	yang	mudah	bagi	menggambarkan	gambar	rajah	litar.

Papan fius
agihan

Litar akhir
Fius

perkhidmatan

Perangkai
neutral

Bekalan
masuk

Pemutus
litar

arus baki
(PLAB)

Suis
utama

Meter
kilowat

jam

kWj
ke litar
elektrik

Rajah 6.1.4  Gambar	rajah	litar	unit	kawalan	utama	pengguna.

Gambar Rajah Pendawaian
Gambar	rajah	pendawaian	bermaksud	lukisan	yang	menunjukkan	bentuk	laluan	dan	sambungan
sesuatu	 litar	pada	kedudukan	dan	pendawaian	sebenar	yang	melibatkan	komponen,	alat	 tambah
dan	unit-unit	tertentu.	Kedudukan	fizikal	punca	tamatan	dan	punca	sambungan	pada	alat	lengkap
menjadi	fokus	utama	pada	simbolnya.

Dalam	lukisan	pendawaian	yang	sebenar	turut	ditunjukkan	bilangan	sebenar	dawai	yang
digunakan	dalam	penyambungan	litar.	Gambar	rajah	ini	turut	boleh	dijadikan	rujukan	apabila
kerja-kerja	penambahbaikan	dan	pengesanan	dalam	mengesan	kerosakan	litar	elektrik	seperti
Rajah	6.1.5.

kWj

Elektrod bumi

ke litar elektrik

Litar akhir

E N

Bekalan
Masuk

Fius
perkhidmatan

Perangkai
neutral

Bekalan
masuk

Pemutus
litar

arus baki
(PLAB)

Suis
utama

Meter
kilowat

jam

Papan fius
agihan

Rajah 6.1.5   Gambar	rajah	pendawaian	unit	kawalan	pengguna.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
188
Pelan Bentangan

Pelan	bentangan	ialah	simbol-simbol	piawai	alat	tambah	dan	alat	 lengkap	ialah	alat	yang	dilukis
pada	pelan	bangunan.	Kedudukan	simbol	lazimnya	dilukis	pada	kedudukan	sebenar	di	atas	pelan
bangunan.	Sambungan	di	antara	satu	simbol	dengan	simbol	lain	secara	garisan	lurus	terputus	bagi
menunjukkan	hubungan	kendalian	fungsi	lengkap	sistem	pendawaian	tersebut.	Terdapat	dua	jenis
pelan	bentangan	iaitu	pelan	bentangan	domestik	dan	pelan	bentangan	industri.

Pelan Bentangan Domestik
Pelan	bentangan	domestik	menunjukkan	lokasi	alat	tambah	dan	alat	lengkap	serta	suis	kawalan	di
dalam	bangunan	atau	rumah	kediaman.	Susun	atur	alat	tambah	dan	alat	lengkap	pada	pelan	lantai
adalah	mengikut	garis	panduan	yang	ditetapkan	oleh	Suruhanjaya	Tenaga.	Pelan	bentangan	juga
dilengkapi	dengan	lagenda	bagi	menunjukkan	simbol	piawai	alat	tambah	dan	alat	lengkap.	Simbol
kelengkapan	bagi	pelan	bentangan	domestik	seperti	Rajah	6.1.6	dan	simbol	piawai	pada	Jadual	6.1.

Dapur

Ruang
keluarga

Bilik tidur
utama

Ruang
tamu

Bilik tidur 3

Bilik tidur 2

Beranda

Bilik air 2

Bilik air 1

Rajah 6.1.6   Gambar	rajah	pelan	bentangan	domestik.

Rujuk simbol piawai dalam Jadual 6.1.

Info Tambahan

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
189
Pelan Bentangan Industri
Pelan	bentangan	industri	menunjukkan	lokasi	alat	tambah	dan	alat	lengkap	pendawaian	di	dalam
bangunan	yang	besar	seperti	makmal,	kilang	dan	premis	perdagangan.	Pendawaiannya	memerlukan
perlindungan	kerosakan	mekanikal	yang	tinggi	dan	boleh	menampung	beban	yang	besar.	Kaedah
pendawaiannya	 menggunakan	 konduit	 dan	 sesalur	 logam.	 Pada	 pelan	 bentangan	 industri	 alat
tambah	dan	alat	lengkap	adalah	banyak	dan	daripada	jenis	tugas	berat	(heavy duty).

Ruang kerja

Bilik
kemasan

Bilik aAir

Stor

Pejabat

Rajah 6.1.7   Pelan	bentangan	industri.

Rujuk simbol piawai dalam Jadual 6.1.

Info Tambahan

Simbol Piawai Elektrik

Simbol	 piawai	 digunakan	 untuk	 menggambarkan	 alat	 tambah	 dan	 alat	 lengkap	 dalam	 lukisan
elektrik	 bagi	 memudahkan	 kerja	 melukis	 dan	 berkomunikasi	 dalam	 bidang	 elektrik.	 Simbol
piawai	ini	dilukis	berpandukan	piawaian	American National Standards Institute	(ANSI)	dan	British
Standard	(BS).	Seseorang	pendawai	mestilah	mahir	dalam	memahami	maksud	simbol	tersebut	bagi
memudahkan	kerja	pendawaian	dan	pemasangan	alat	tambah	dan	alat	lengkap.	Simbol	piawai	bagi
alat	tambah	dan	alat	lengkap	ditunjukkan	dalam	Jadual	6.1.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
190
Simbol Piawai bagi Alat Tambah dan Alat Lengkap dalam Lukisan Elektrik

Jadual 6.1  	Simbol	piawai	bagi	alat	tambah	dan	alat	lengkap.

Bil. Butiran Simbol Piawai

1.

Lampu pendarfluor

2.

Lampu pendarfluor kembar

3.

Lampu pendarfluor dinding

4.

Lampu pendarfluor kembar dinding

5.

Lampu pendarfluor bulat

6.

Lampu filamen

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
191
Bil. Butiran Simbol Piawai

7.

Lampu downlight

8.

Lampu glob

9.

Lampu glob dinding

10.

Lampu dinding

11.

Lampu dinding kembar

12.

Lampu candelier

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
192
Bil. Butiran Simbol Piawai

13.

Lampu sorot

14.

Suis tarik

15.

Suis satu hala 5 ampere

16.

Suis dua hala 5 ampere

17.

Suis pemalap lampu 5 ampere

18.

Soket alir 3 pin 5 ampere

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
193
Bil. Butiran Simbol Piawai

19.

Soket alir 3 pin 13 ampere

20.

Soket alir 3 pin 15 ampere

21.

Soket talian telefon

22.

Soket antena TV

23.

Loceng elektrik

24.

Poin pemanas air

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
194
Bil. Butiran Simbol Piawai

25.

Alatur kipas

26.

Unit penyaman udara

27.

Kipas siling

28.

Kipas ekzos

29.

Kipas dinding

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
195
Bil. Butiran Simbol Piawai

30.

Fius perkhidmatan

31.

Penyambung neutral

32.

Peti penyambung

33.

Meter kilowatt jam

34.

Bumi

35.

Papan fius agihan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
196
Bil. Butiran Simbol Piawai

36.

Perangkap kilat

37.

Pemutus litar jenis kenit

38.

Pemutus litar arus baki (PLAB)

39.

Suis berfius

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
197
Peraturan dalam Pemasangan Alat Tambah dan Alat Lengkap

Peraturan	 am	adalah	perlu	dalam	pemasangan	 alat	 tambah	dan	 alat	 lengkap	untuk	keselamatan	dan
keselesaan	pengguna.	Peraturan	am	ini	boleh	dirujuk	daripada	buku	peraturan	yang	dikeluarkan	oleh
Suruhanjaya	Tenaga.	Antara	peraturan	yang	dikemukakan	adalah	seperti	berikut:

Suis
Suis	hendaklah	dipasang	pada	tempat	yang	mudah	dicapai,	tidak	terlindung	supaya	mudah	dikendalikan
atau	tempat	yang	dilarang	oleh	peraturan.	Contoh	pemasangan	suis	adalah	seperti	berikut:
i.	 Suis	hendaklah	dipasang	di	dalam	bilik,	bersebelahan	dengan	pintu	masuk	dan	tidak	terlindung	oleh

pintu.
ii.	 Suis	hendaklah	dipasang	di	luar		bilik	mandi	atau	tandas.	Jika	perlu	memasang	di	dalam	bilik	mandi

atau	tandas,	gunakan	suis	jenis	tarik.
iii.	 Suis	dua	hala	atau	suis	perantara	dipasang	pada	laluan	lorong,	tangga,	kaki	lima,	bilik	mandi	kongsi

bagi	dua	bilik	dan	sebagainya	mengikut	kesesuaian.
iv.	 Suis-suis	untuk	lampu	dan	kipas	di	dalam	satu	bilik	hendaklah	dipasang	pada	satu	tempat	supaya

lebih	kemas,	memudahkan	kawalan	dan	menjimatkan	pendawaian.

Lampu
Lampu	 dipasang	 untuk	 memberi	 pencahayaan	 kepada	 sesuatu	 ruang.	 Pencahayaan	 yang	 seimbang
di	dalam	sesuatu	ruang	didapati	dengan	menempatkan	lampu	pada	kedudukan	yang	sesuai.
i.	 Setiap	bilik	sekurang-kurangnya	dipasang	satu	poin	lampu	dan	sekiranya	saiz	bilik	besar,	bilangan

poin	lampu	boleh	ditambah	dengan	jarak	kedudukan	yang	sesuai	supaya	pencahayaan	sama	rata.
ii.	 Lampu	filamen	bertutup	kaca	atau	lampu	tungsten	glob	adalah	sesuai	dipasang	di	bilik	mandi.		Jika

lampu	Pendarfluor	digunakan,	hendaklah	jenis	bertutup	sepenuhnya.
iii.	 Jika	terdapat	kipas,	pemasangan	poin	lampu	hendaklah	pada	jarak	yang	sesuai	supaya	sinaran	lampu

tidak	terganggu	oleh	bilah	kipas.

Kipas
Kipas	dipasang	untuk	menyejukkan	sesuatu	ruang.	Pemasangan	kipas	hendaklah	di	tengah-tengah	ruang
bilik	dan	jika	terdapat	lebih	daripada	satu,	hendaklah	ditempatkan	dengan	jarak	yang	sesuai	supaya	angin
kipas	seimbang	pada	ruang	yang	diperlukan.

Unit Kawalan Pengguna
Kotak	 agihan	 serta	 peranti	 kawalan	 pengguna	 boleh	 ditempatkan	 dalam	 stor	 atau	 di	 tepi	 dinding
berhampiran	daun	pintu	utama	sesuatu	bangunan	supaya	mudah	dikendalikan	jika	berlaku	kecemasan.

Soket Alir Keluar
i.	 Pemasangan	dicadangkan	daripada	jenis	tunggal.
ii.	 Pemasangan	di	bilik	mandi	ialah	daripada	jenis	khas.
iii.	 Bilangan	soket	alir	keluar	bagi	bilik	bersaiz	sederhana	tidak	boleh	lebih	daripada	dua.
iv.	 Bilangan	soket	alir	keluar	dipasang	hendaklah	mengikut	jenis	litar	pendawaian	yang	tertakluk	kepada

peraturan	pemasangan.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
198
1.	 Lukiskan	simbol	alat	tambah	dan	alat	lengkap	bagi	jadual	berikut.

Alat Simbol Piawai

Lampu
pendarfluor
kembar

Lampu
candelier

Kipas siling

Suis dua
hala 5
ampere

Lampu
filamen

Soket talian
telefon

Unit
penyaman
udara

Alat Simbol Piawai

Kipas
dinding

Papan fius
agihan

Alatur
kipas

Kipas ekzos

Poin
pemanas air

Suis
berfius

Soket alir
3 pin 13
ampere

6.1LATIHAN

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
199
6.2 APLIKASI LUKISAN ELEKTRIK

Lukisan Elektrik Menggunakan Simbol Piawai
Elektrik Alat Tambah dan Alat Lengkap
pada Pelan Bentangan Domestik bagi Rumah
Kediaman Setingkat

Pelan	bentangan	domestik	dilukis	berpandukan	pelan	lantai	serta
jadual	 senarai	 alat	 tambah	 dan	 alat	 lengkap	 yang	 disediakan.
Rajah	 6.2.1	 menunjukkan	 pelan	 lantai	 rumah	 kediaman	 dan
Jadual	 6.1	menunjukkan	 senarai	 alat	 tambah	dan	 alat	 lengkap.
Simbol	 piawai	 alat	 tambah	dan	 alat	 lengkap	hendaklah	dilukis
pada	 pelan	 lantai	 mengikut	 lokasi	 yang	 sesuai.	 Senarai	 alat
tambah	dan	alat	lengkap.

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Menghasilkan lukisan

elektrik dengan
menggunakan simbol
piawai elektrik alat tambah
dan alat lengkap mengikut
kedudukan dan perkadaran
yang sesuai pada pelan
bentangan domestik bagi
rumah kediaman setingkat

Jadual 6.1   Alat	tambah	dan	alat	lengkap.

Bil. Lokasi Alat Lengkap Alat Tambah Keterangan

a. Ruang tamu 2 x lampu pendarfluor kembar
1 x lampu candelier
1 x unit penyaman udara
1 x lampu glob dinding

2 x soket keluar 13A

b. Ruang keluarga
Ruang makan

3 x lampu pendarfluor kembar
2 x kipas siling
1 x lampu glob dinding

1 x soket keluar 13A
1 x soket talian telefon
1 x soket TV

c. Dapur 1 x lampu pendarfluor kembar
1 x kipas ekzos

1 x soket keluar 13A

d. Bilik utama 2 x lampu pendarfluor bulat 36W
1 x kipas siling
1 x penyaman udara

1 x soket keluar 13A

e. Bilik tidur 2 1 x lampu pendarfluor kembar
1 x unit penyaman udara

1 x soket keluar 13A

f. Bilik tidur 3 1 x lampu pendarfluor kembar
1 x unit penyaman udara

1 x soket keluar 13A

g. Bilik utiliti 1 x lampu pendarfluor kembar
1 x kipas dinding

1 x soket keluar 13A

h. Bilik air 1 1 x lampu glob
1 x poin pemanas air

i. Bilik air 2, 3 dan 4 1 x lampu glob

j. Beranda 1 x lampu pendarfluor bulat

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
200
A C

A C

A
C

TV

A C

Ruang
makan

Ruang
keluarga

Ruang
tamu

Bilik tidur
utama

Bilik air 4Bilik air 3

Dapur

Utiliti

Beranda

Bilik tidur 2 Bilik tidur 3

Bilik air 2

Bilik air 1

Rajah 6.2.1   Pelan	lantai	rumah	kediaman	setingkat.

Kedudukan simbol suis
perlu dilukis menghala
ke sebelah kanan
dinding. Semua alat
tambah dan alat lengkap
yang berada di dinding
perlulah berjarak ± 3 cm.

Tahukah Anda

QR Code

Layari laman sesawang
http://arasmega.
com/qr-link/pelan-
lantai-elektrik/ untuk
menonton video
kaedah mencipta pelan
lantai elektrik. (Dicapai
pada 18 Februari 2017).

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
201
1.	 Rajah	berikut	menunjukkan	pelan	lantai	rumah	kediaman.	Dengan	berpandukan	Jadual	6.3
yang	disediakan,	lukis	simbol	alat	tambah	dan	alat	lengkap	pada	pelan	lantai	tersebut	mengikut
lokasi	yang	dinyatakan.

Dapur

Bilik tidur 1

Bilik tidur 2 Ruang tamu

Ruang keluarga

Bilik air

Jadual 6.3

Bil. Lokasi Alat Lengkap Alat Tambah Keterangan

1. Ruang tamu 2 x lampu pendarfluor
1 X kipas dinding

1 x soket keluar
3 pin 13A

2. Ruang keluarga 1 x lampu candelier
3. Bilik air 1 x lampu glob
4. Dapur 1 x lampu pendarfluor kembar

5. Bilik tidur 1
1 x kipas siling
1 X lampu pendarfluor bulat
1 x unit penyaman udara

1 x soket keluar
3 pin 13A

6. Bilik tidur 2 1 x pendarfluor bulat

6.2LATIHAN

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
202
1.		 Rajah	berikut	menunjukkan	pelan	lantai	rumah	kediaman.	Dengan	berpandukan	Lagenda	1
yang	 disediakan,	 lukis	 simbol	 alat	 tambah	 dan	 alat	 lengkap	 pada	 pelan	 lantai	 tersebut
mengikut	lokasi	yang	sesuai.

Bilik air

Dapur

Ruang tamu

Ruang
makan

Bilik 2

Ruang
keluarga

Bilik tidur
utama

Bil. Simbol Alat Lengkap Bil. Simbol Alat Lengkap

1. Lampu pendarfluor kembar 8. Alatur kipas

2. Lampu pendarfluor bulat 9. Suis

3. Lampu dinding 10. Papan fius agihan

4. Lampu glob 11. Lampu candelier

5. Kipas siling 12. Poin pemanas air

6. Kipas dinding 13. Soket talian telefon

7. Kipas ekzos 14. Penghawa dingin

KBATK

Lagenda 1

LATIHAN PENGUKUHAN

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
203
2.		 Rajah	berikut	menunjukkan	pelan	lantai	rumah	kediaman.	Dengan	berpandukan	Jadual	2	yang
disediakan,	 lukis	 simbol	 alat	 tambah	dan	 alat	 lengkap	pada	pelan	 lantai	 tersebut	mengikut
lokasi	yang	sesuai.

A C

Bilik tidur 2

Dapur

Bilik tidur 1

Bilik tidur 3

Ruang keluarga

Ruang makan

Bilik air 1

Bilik air 2

Ruang
tamu

Jadual 2

Bil. Lokasi Alat Lengkap Alat Tambah Keterangan

1. Bilik tidur 1
1 x kipas siling
1 x lampu pendarfluor
1 x unit penyaman udara

1 x soket keluar 13A

2. Bilik tidur 2 1 x kipas siling
1 x lampu pendarfluor bulat

3. Bilik tidur 3 1 x kipas siling
1 x lampu pendarfluor bulat

4. Dapur 1 x lampu pendarfluor kembar
1 x kipas ekzos

5. Ruang tamu 1 x lampu candelier 250W
1 X unit penyaman udara

1 x soket keluar 13A
1 x soket talian telefon

6. Ruang keluarga 1 x lampu pendarfluor kembar
1 x kipas siling 1 x soket keluar 13A

7. Ruang makan 1 x lampu pendarfluor kembar
1 x kipas dinding

8. Bilik air 1 1 x lampu glob
1 x poin pemanas air

9. Bilik air 2 1 x lampu glob

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
204
KBATK

3.		 Rajah	berikut	menunjukkan	pelan	lantai	rumah	kediaman.	Dengan	berpandukan	Lagenda	2
yang	 disediakan,	 lukis	 simbol	 alat	 tambah	 dan	 alat	 lengkap	 pada	 pelan	 lantai	 tersebut
mengikut	lokasi	yang	sesuai.

Dapur

Ruang
tamu

Bilik 2
Bilik 3

Ruang
keluarga

Bilik tidur
utama

Bilik
air 1

Bilik
air 2

Anjung
kereta

Ruang
makan

Beranda

Lagenda 2

Bil. Simbol Alat Lengkap Bil. Simbol Alat Lengkap
1. Lampu pendarfluor

kembar
8. Alatur kipas

2. Lampu pendarfluor
bulat

9. Suis

3. Lampu dinding 10. Papan fius agihan

4.
Lampu glob

11.
Lampu candelier

5. Kipas siling 12. Poin pemanas air

6. Kipas dinding 13. Soket talian telefon

7. Kipas ekzos 14. Penghawa dingin

BAB 6    |    Lukisan Elektrik
205
•	 Pengenalan	reka	bentuk	dalaman
kediaman

•	 Jenis	ruang	asas	yang	terdapat
dalam	rumah	kediaman

•	 Reka	bentuk	ruang	dalaman	bagi
rumah	kediaman	satu	tingkat

LUKISAN REKA BENTUK
DALAMAN KEDIAMAN

Standard
Kandungan

7BAB

Reka	 bentuk	 dalaman	 merupakan
bidang	 profesional	 yang	 memerlukan
kemahiran	 teknikal	 untuk	 merancang
susun	 atur	 ruang	 dalaman	 dengan
melibatkan	binaan	pada	lantai,	dinding
dan	siling.
	 Pemilihan	 perabot,	 perkakasan
dan	kemasan	dalam	ruang	kediaman
ditentukan	 juga	 oleh	 pereka	 bentuk
dalaman.

206
207
Reka	 bentuk	 dalaman	 merupakan	 salah	 satu	 cabang
bidang	 tugasan	 ataupun	 kerjaya	 pereka	 bentuk	 di	 mana
mereka	 merancang	 corak,	 reka	 bentuk	 ruang	 dan	 susun
atur	 perabot,	 struktur	 dan	 aspek-aspek	 yang	 perlu
diambil	 kira	 dalam	 sesuatu	 binaan	 seperti	 Foto	 7.1.

Kategori	ruang	dalaman	ialah:

(a)	 Ruang	Kediaman	—	Banglo,	kondominium,	pangsapuri,
rumah	kembar	dan	rumah	teres.

(b)	 Ruang	 Komersil	 —	 Pusat	 membeli	 belah,	 pasar	 raya,
butik,	kedai,	ruang	pameran	(showroom).

(c)	 Ruang	 Institusi	 —	Muzium,	 hospital,	 klinik,	 universiti,
bank	dan	galeri.

(d)	 Ruang	Hospitaliti	—	Hotel,	resort,	restoran,	kafe	dan	spa.
(e)	 Ruang	Awam	—	Ruang	keagamaan,	dewan	dan	tandas.
(f)	 Ruang	Rekreasi	—	Gimnasium,	 stadium,	 kolam	 renang

dan	taman	tema.
(g)	 Ruang	Pengangkutan	—	Terminal	lapangan	terbang,	stesen

kereta	 api,	 stesen	 bas,	 ruang	 dalaman	 kapal	 persiaran.

Reka	bentuk	dalaman	ruang	kediaman	adalah	satu	keperluan
masa	kini	untuk	memberi	 suasana	 yang	menarik	dalam	 ruang
tersebut.	Ciri-ciri	ruang	dalaman	yang	baik	adalah:

(i)	 Mempunyai	inspirasi	tema	atau	konsep	reka	bentuk	yang
memenuhi	cita	rasa	pengguna	ruang	tersebut.

(ii)	 Penyusunan	 ruang	 yang	 teratur	 mengikut	 aktiviti	 yang
dijalankan.

(iii)	 Mempunyai	 pencahayaan	 dan	 pengudaraan	 yang	 baik
untuk	keselesaan	penghuni.

(iv)	 Pemilihan	 jenis	 kemasan	 (lantai,	 dinding	 dan	 siling)
yang	baik.

(v)	 Pemilihan	perabot	dan	kelengkapan	yang	sesuai	mengikut
fungsi	ruang	tersebut.

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Menyatakan definisi reka

bentuk dalaman kediaman

Antara laman web
yang selalu dilayari oleh
pelukis dalaman untuk
mendapatkan perabot yang
sesuai dan terkini adalah
seperti  di www.ikea.com.

Tahukah Anda

Tahukah anda antara badan
profesional yang terlibat
dalam industri reka bentuk
dalaman adalah:
 Malaysian Institute of

Interior Designers (MIID)
 Lembaga Arkitek

Malaysia (LAM)

Info Tambahan

7.1 PENGENALAN REKA BENTUK DALAMAN
KEDIAMAN

Foto 7.1   Contoh	susun	atur	perabot
di	ruangan	kediaman.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
208
Di	 dalam	 rumah	 kediaman	 terdapat	 beberapa	 ruang	 khusus
berdasarkan	 kegunaannya	 seperti	 ruang	 tamu,	 ruang	 makan,
ruang	dapur,	ruang	tidur	dan	ruang	mandi.

Jenis Ruang Asas dalam Rumah Kediaman

Rumah	 kediaman	 boleh	 dibahagikan	 kepada	 tiga	 jenis	 ruang
utama	mengikut	 fungsinya	 iaitu	 ruang	 sosial,	 ruang	 kerja	 dan
ruang	 persendirian.	 Rajah	 7.2.1	 menunjukkan	 carta	 agihan
ruang	di	rumah	kediaman.

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
 Menyatakan jenis ruang asas

yang terdapat dalam rumah
kediaman iaitu:
 Ruang tamu
 Ruang makan
 Ruang dapur
 Ruang tidur
 Ruang mandi

Menerangkan ciri, fungsi,
perabot, dan alat kelengkapan
yang terdapat dalam ruang asas
rumah kediaman

Mengenal pasti simbol perabot
dan alat kelengkapan ruang
asas rumah kediaman

Ruang
Kediaman

Ruang
Sosial

Ruang
Keluarga

Ruang
Tamu

Ruang
Makan

Dapur

Stor

Utiliti /
Pelbagai Guna

Bilik Tidur

Bilik Mandi

Tandas

Ruang
Kerja

Ruang
Persendirian

Rajah 7.2.1   Carta	alir	agihan	ruang	di	dalam	rumah	kediaman.

Ruang Sosial

Ruang	 sosial	 berfungsi	 untuk	 ahli	 keluarga	 berehat	 dan	 berinteraksi.	 Ruang	 ini	 juga	 dijadikan
tempat	untuk	melayan	tetamu,	berbual	dan	berbincang.	Biasanya	perabot	yang	diletakkan	di	ruang
sosial	adalah	seperti	sofa,	permaidani,	meja	hiasan,	televisyen,	radio	dan	sebagainya.	Contohnya,
di	dalam	 sebuah	 rumah	kediaman	 ruang	keluarga,	 ruang	 tamu	dan	 ruang	makan	 adalah	 ruang
untuk	bersosial	bersama	ahli	keluarga	dan	tetamu	yang	datang	berkunjung.

7.2 RUANG ASAS YANG TERDAPAT DALAM
RUMAH KEDIAMAN

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
209
(i) Ruang Tamu
Ruang	 tamu	 merupakan	 ruang	 yang	 kebiasaannya	 terletak	 di	 bahagian	 paling	 hadapan	 dalam
sesebuah	 rumah.	 Ruang	 ini	 mencerminkan	 personaliti	 seseorang	 pemilik	 rumah.	 Fungsi	 ruang
tamu	 adalah	 untuk	 menerima	 tetamu,	 membaca	 dan	 melakukan	 aktiviti	 lain	 yang	 bersesuaian.
Kebiasaannya	ruang	tamu	mempunyai	perabot	seperti	sofa,	meja	televisyen,	pelbagai	meja	hiasan
dan	sebagainya	seperti	Foto	7.2.

Foto 7.2   Susun	atur	perabot	bagi	ruang	tamu.

(ii) Ruang Keluarga
Ruang	keluarga	secara	dasarnya	adalah	serupa	dengan	ruang	tamu.	Untuk	kediaman	yang	sederhana
dan	besar,	ruang	keluarga	adalah	berasingan	dengan	ruang	tamu.	Ruang	ini	kebiasaannya	terletak
di	antara	ruang	tamu	dan	ruang	makan.	Fungsi	ruang	keluarga	adalah	untuk	memberi	keselesaan
untuk	ahli	keluarga	beriadah	dan	berkumpul	terutamanya	ketika	kunjungan	tetamu	seperti	Foto	7.3.

Foto 7.3   Susun	atur	perabot	bagi	ruang	keluarga	sebuah	apartment.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
210
Info Tambahan

Pelengkap bagi ruang sosial
di dalam sesebuah kediaman
adalah ruang makan. Ruang
ini perlulah sama hebat
dengan ruang tamu kerana
selain digunakan untuk
menjamu tetamu dan
keluarga, ruang makan juga
digunakan untuk berunding
dan berbincang. Ruang
makan perlu kemas dan
selesa untuk menerima
kunjungan tetamu.

(iii) Ruang Makan
Ruang	 makan	 merupakan	 satu	 ruang	 untuk	 penghuninya
menjamu	 selera.	 Biasanya	 ruang	 ini	 diletakkan	 berdekatan
dengan	ruang	dapur		bagi	memudahkan	aktiviti	penyajian.	Ruang
makan	 kebiasaanya	 mempunyai	 perabot	 seperti	 meja	 makan,
kerusi	makan	dan	kabinet	penyimpanan	seperti	Foto	7.4.

Foto 7.4   Ruang	makan	di	dalam	sesebuah	kediaman.

Ruang Kerja

Ruang	 kerja	 merupakan	 ruang	 untuk	 ahli	 keluarga	 melakukan	 aktiviti-aktiviti	 penyediaan	 dan
penyimpanan	 makanan,	 menyimpan	 barang-barang,	 atau	 melakukan	 kerja-kerja	 pembersihan.
Biasanya	perabot	dan	kelengkapan	yang	diletakkan	adalah	seperti	peti	sejuk,	meja	makan,	singki,
kabinet	penyimpanan,	mesin	basuh	dan	sebagainya.	Ruang	kerja	terdiri	daripada	ruang	dapur,	stor,
dan	ruang	utiliti	atau	ruang	pelbagai	guna.

(i) Ruang Dapur
Ruang	dapur	adalah	satu	ruang	atau	tempat	khusus	yang	memiliki	kelengkapan	dan	peralatan	untuk
penyediaan	makanan.	Kelengkapan	asas	yang	perlu	ada	di	ruang	dapur	adalah	singki,	dapur,	peti
sejuk,	kabinet	penyediaan	dan	sebagainya	seperti	Foto	7.5.

Foto 7.5  Susunan	perabot,	perkakasan	dan	hiasan	dalam	ruang	dapur.

Pada masa kini, dapur
boleh dikategorikan kepada
dua iaitu:

Dapur basah

Dapur kering

Tahukah Anda

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
211
Dalam	reka	bentuk	ruang	dapur,	beberapa	perkara	perlu	diambil	kira	iaitu		ruang	penyediaan,
ruang	membasuh	 dan	 ruang	memasak.	 Pelbagai	 reka	 bentuk	 dapur	 dapat	 dilihat	 dan	 kebiasaan
saiznya	berdasarkan	keluasan	dapur	rumah	kediaman	seperti	Rajah	7.2.2.

Bentuk U Bentuk L

Galeri Island

Rajah 7.2.2   Pelbagai	reka	bentuk	dapur	untuk	rumah	kediaman.

(ii) Ruang Stor
Ruang	 stor	 merupakan	 ruang	 untuk
menyimpan	perkakas	yang	jarang	digunakan
seperti	 barang	 mainan,	 hampagas,	 surat
khabar	 lama	 dan	 sebagainya.	 Kewujudan
stor	 dalam	 reka	 bentuk	 bangunan,
memudahkan	 pemilik	 rumah	 untuk
menghias	 dan	 memastikan	 kediaman
mereka	 bersih	 dan	 kemas	 seperti	 Foto	 7.6.
Selain	 itu,	 stor	 berperanan	 juga	 sebagai
ruang	 penyimpanan	 barangan	 stok	 seperti
makanan	 tahan	 lama,	 bahan	 mencuci
dan	 sebagainya.	 Kebiasaannya,	 ruang	 stor
terletak	di	bahagian	bawah	tangga	di	dalam
sesebuah	rumah	kediaman.

Foto 7.6  	Ruang	stor	bagi	penyimpanan	barang.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
212
(iii) Utiliti atau Pelbagai Guna

Bilik	utiliti	atau	pelbagai	guna	biasanya	berfungsi	sebagai	kawasan	untuk	mencuci	pakaian.	Bilik
ini	dilengkapi	dengan	peralatan	dobi	 seperti	mesin	basuh,	mesin	pengering,	papan	 seterika	dan
ampaian	besi.	Bilik	ini	juga	dilengkapi	dengan	almari	sebagai	tempat	penyimpanan	pakaian	yang
jarang	digunakan.	Kadang	kala	ruang	ini	juga	digunakan	untuk	menyimpan	peralatan	dapur	yang
tidak	digunakan	seperti	Foto	7.7.

Foto 7.7  	Ruang	utiliti	yang	diletakkan	dengan	alatan	mendobi	dan	menggosok.

Ruang Persendirian

Ruang	persendirian	adalah	ruang	untuk	ahli	keluarga	berehat,	membersih	dan	mengemaskan	diri.
Biasanya	perabot	yang	ada	di	ruang	ini	ialah	katil,	almari	baju,	tandas,	besin	cuci	dan	sebagainya.
Ruang	persendirian	terdiri	daripada	ruang	tidur	dan	ruang	mandi.

(i) Ruang Tidur

Ruang	tidur	merupakan	sebuah	bilik	untuk	beristirahat	dan	melelapkan	mata.	Perabot	dan	barangan
lain	dalam	bilik	 tidur	adalah	berbeza	mengikut	 cita	 rasa,	 tradisi	 tempatan	dan	pilihan	 individu.
Ruang	 tidur	 ada	 beberapa	 jenis	mengikut	 kegunaannya	 iaitu	 bilik	 tidur	 utama	 yang	 digunakan
oleh	pemilik	 rumah,	bilik	kedua	 terdiri	dari	bilik	anak	bujang	atau	bilik	 tidur	kanak-kanak	dan
bilik	 tidur	 tetamu.	Semua	bilik	 tidur	 itu	memerlukan	beberapa	keperluan	bagi	menjadikan	bilik

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
213
tidur	 berfungsi	 dengan	 baik.	 Kebiasaannya,	 sebuah	 bilik	 tidur
utama	terdiri	daripada	sebuah	katil	yang	terdiri	dari	saiz	tertentu
(double,	king	atau	bersaiz	queen),	satu	atau	lebih	almari	pakaian,
meja	 sisi	 katil,	 meja	 solek,	 permaidani	 dan	 sesetengahnya
dilengkapi	sofa	dan	meja	kecil	untuk	berbincang	secara	privasi
dan	 membaca	 seperti	 Foto	 7.8.	 Bilik	 tidur	 seseorang	 individu
adalah	mencerminkan	keperibadian	dan	 juga	kelas	 sosial	 serta
status	ekonomi	pemiliknya.

Foto 7.8   Bilik	tidur	yang	diletakkan	dengan	perabot	utama.

Tahukah Anda

Terdapat beberapa saiz katil
di pasaran seperti:

Nama Saiz (cm)
Cot size 76 x 188
Twin 99 x 190
Twin Extra Long 99 x 203
Full Size 137 x 190
Full Extra Long 137 x 203
Queen Size 153 x 203
California Size 183 x 214
King Size 193 x 203

(ii) Ruang Mandi
Ruang	mandi	merupakan	sebuah	bilik	untuk	melakukan	aktiviti
membersihkan	diri	seperti	Foto	7.9.	Secara	amnya	ruang	mandi
mengandungi	tandas	dan	besin	cuci.	Terdapat	juga	ruang	mandi
yang	diletakkan	dengan	tab	mandi	dan	dulang	pancuran.

Foto 7.9   Ruang	mandi	di	dalam	sesebuah	kediaman.

Berikut adalah antara bentuk
susun atur kelengkapan
berdasarkan keluasan bagi
ruang mandi.

Info Tambahan

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
214
C
iri

, F
un

g
si
, P

er
a
b
o
t

d
a
n

A
la

t
Ke

le
ng

ka
p
a
n

d
a
la

m
 R

ua
ng

A
sa

s

Pe
ny

us
un

an
	p

er
ab

ot
	d

an
	a
la
t	k

el
en

gk
ap

an
	d

i	d
al
am

ru
m

ah
	p

er
lu

la
h

te
ra

tu
r	d

an
	k
em

as
	a
ga

r	s
el
ar

i	d
en

ga
n

fu
ng

sin
ya

.	J
ad

ua
l	7

.2
	m

en
er

an
gk

an

su
su

n
at
ur

p
er

ab
ot

d
i	d

al
am

ru
m

ah
	k
ed

ia
m

an
.

Si
m

b
o
l P

er
a
b
o
t

d
a
n

A
la

t
Ke

le
ng

ka
p
a
n

Ja
du

al
 7

.2
   S

im
bo

l	p
er

ab
ot

d
an

a
la
t	k

el
en

gk
ap

an
	d

al
am

ru
m

ah
	k
ed

ia
m

an
	d

an
	k
eg

un
aa

nn
ya

.

Pe
ra

bo
t

Ci
ri

da
n

Fu
ng

si
Fo

to
Si

m
bo

l

Se
t s

of
a

Di
le

ta
kk

an
 d

i r
ua

ng
 ta

m
u

un
tu

k
m

en
er

im
a

ku
nj

un
ga

n
te

ta
m

u
ya

ng
 h

ad
ir.

S
et

so
fa

te
rb

ah
ag

i
ke

pa
da

:  •
Si

ng
le

se
at

er
 •

Do
ub

le
 se

at
er

•
Tr

ip
le

se
at

er

•
Si

ng
le

S
ea

te
r

•
Do

ub
le

S
ea

te
r

•
Tr

ip
le

S
ea

te
r

M
ej

a
ko

pi
M

ej
a

je
ni

s i
ni

se
la

lu
ny

a
di

da
ta

ng
ka

n
be

rs
er

ta

de
ng

an
 se

t s
of

a.
 Te

rd
ap

at
 p

el
ba

ga
i b

en
tu

k
m

ej
a

ko
pi

se
pe

rti
:

•
Se

gi
 e

m
pa

t s
am

a
 •

Se
gi

e
m

pa
t t

ep
at

•
Bu

la
t

•
Bu

ju
r

•
Ke

bi
as

an
ny

a
m

ej
a

ko
pi

le
bi

h
re

nd
ah

be

rb
an

di
ng

m
ej

a
bi

as
a

da
n

di
pe

rb
ua

t
da

rip
ad

a
ka

yu
, k

ac
a,

lo
ga

m
 a

ta
u

ga
bu

ng
an

ke

se
m

ua
ny

a.

•
Se

gi
 e

m
pa

t s
am

a

•
Se

gi
 e

m
pa

t t
ep

at

•
Bu

la
t

•
Bu

ju
r

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
215
Pe
ra

bo
t

Ci
ri

da
n

Fu
ng

si
Fo

to
Si

m
bo

l

Si
de

ta
bl

e
M

ej
a

je
ni

s i
ni

k
eb

ia
sa

an
ny

a
te

rle
ta

k
di

b
ah

ag
ia

n
te

pi
 ru

an
g

ta
m

u
at

au
 te

pi
 k

ati
l.

M
ej

a
in

i b
er

fu
ng

si
un

tu
k

m
el

et
ak

ka
n

ak
se

so
ri

pe
ng

gu
na

d
an

ju
ga

la

m
pu

h
ia

sa
n.

K
eb

ia
sa

an
ya

si
de

ta
bl

e
le

bi
h

tin
gg

i
da

ri
m

ej
a

ko
pi

. T
er

da
pa

t p
el

ba
ga

i b
en

tu
k

sid
e

ta
bl

e
se

pe
rti

:  •
Se

gi
 e

m
pa

t t
ep

at
 •

Se
gi

e
m

pa
t s

am
a

•
Bu

la
t

•
Su

ku
 b

ul
at

•
Se

gi
 e

m
pa

t s
am

a

•
Se

gi
 e

m
pa

t t
ep

at

•
Bu

la
t

•
Su

ku
 b

ul
at

M
ej

a
ko

ns
ul

M
ej

a
je

ni
s i

ni
 se

la
lu

ny
a

di
gu

na
ka

n
se

ba
ga

i m
ej

a
hi

as
an

d
an

d
ile

ta
kk

an
 d

i b
ah

ag
ia

n
di

nd
in

g
ru

m
ah

.
Ke

bi
as

aa
nn

ya
 b

er
be

nt
uk

se
gi

e
m

pa
t t

ep
at

.
 •

Se
gi

e
m

pa
t t

ep
at

Al
m

ar
i h

ia
sa

n
Al

m
ar

i j
en

is
in

i s
el

al
u

di
gu

na
ka

n
un

tu
k

m
en

yi
m

pa
n

ce
nd

er
am

at
a,

b
in

gk
ai

g
am

ba
r a

ta
u

pi
ng

ga
n

m
an

gk
uk

y
an

g
be

rh
ar

ga
. S

el
al

un
ya

b
er

be
nt

uk
:

•
Se

gi
 e

m
pa

t s
am

a
 •

Se
gi

e
m

pa
t t

ep
at

Ke
bi

as
aa

ny
a

al
m

ar
i h

ia
sa

n
be

rb
in

gk
ai

ka
n

da
ri

ka
yu

da

n
m

en
gg

un
ak

an
 k

ep
in

ga
n

ce
rm

in
 u

nt
uk

p
in

tu

da
n

di
nd

in
gn

ya
.

•
Se

gi
 e

m
pa

t s
am

a

•
Se

gi
 e

m
pa

t t
ep

at

M
ej

a
so

le
k

Ke
bi

as
aa

nn
ya

m
ej

a
so

le
k

te
rle

ta
k

di
 d

al
am

b
ili

k
tid

ur
. M

ej
a

in
i t

er
di

ri
da

rip
ad

a
se

bu
ah

m
ej

a,

be
rs

am
bu

ng
 d

en
ga

n
ce

rm
in

d
an

d
id

at
an

gk
an

de

ng
an

se
bu

ah
 k

er
us

i.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
216
Pe
ra

bo
t

Ci
ri

da
n

Fu
ng

si
Fo

to
Si

m
bo

l

M
ej

a
m

ak
an

M
er

up
ak

an
 m

ej
a

un
tu

k
ah

li
ke

lu
ar

ga
 d

ud
uk

be

rs
am

a
m

en
ik

m
ati

h
id

an
ga

n.
 K

eb
ia

sa
an

ny
a

m
ej

a
m

ak
an

d
ile

ta
kk

an
 b

er
ha

m
pi

ra
n

ru
an

g
da

pu
r d

an

m
ej

a
ke

rja
 b

ag
i m

em
ud

ah
ka

n
ur

us
an

p
en

ya
jia

n.

Te
rd

ap
at

b
eb

er
ap

a
je

ni
s m

ej
a

m
ak

an
 d

en
ga

n
pe

lb
ag

ai
 b

en
tu

k
ia

itu
:

•
M

ej
a

m
ak

an
 e

m
pa

t k
er

us
i

•
M

ej
a

m
ak

an
 e

na
m

k
er

us
i

•
M

ej
a

m
ak

an
 la

pa
n

ke
ru

si

•
M

ej
a

m
ak

an

4
ke

ru
si

•
M

ej
a

m
ak

an

6
ke

ru
si

•
M

ej
a

m
ak

an

8
ke

ru
si

Al
m

ar
i

pa
ka

ia
n

Di
le

ta
kk

an
 d

i r
ua

ng
 te

rle
ta

k
di

ru
an

g
pe

rs
en

di
ria

n
ba

gi
 m

em
ud

ah
ka

n
pe

ng
hu

ni
ny

a
m

em
bu

at

pe
m

be
rs

ih
an

d
iri

. K
in

i t
er

da
pa

t d
ua

je
ni

s
al

m
ar

i i
ai

tu
:

•
Lo

os
e

•
Bu

ilt
 in

•
Al

m
ar

i p
ak

ai
an

Ka
til

Di
le

ta
kk

an
 d

i b
ili

k
tid

ur
 u

nt
uk

b
er

isti
ra

ha
t.

An
ta

ra

co
nt

oh
 je

ni
s k

ati
l i

al
ah

:

•
Si

ng
le

b
ed

•

Do
ub

le
 b

ed

•
Si

ng
le

b
ed

•
Do

ub
le

b
ed

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
217
Al
at

Ke

le
ng

ka
pa

n
Ci

ri
da

n
Fu

ng
si

Fo
to

Si
m

bo
l

Be
se

n
cu

ci
Be

se
n

cu
ci

k
eb

ia
sa

an
ny

a
di

le
ta

kk
an

d
al

am
 ru

an
g

ta
nd

as
. K

ad
an

g
ka

la
 ju

ga
 b

es
en

c
uc

i d
ile

ta
kk

an

di
 ru

an
g

m
ak

an
 d

an
 b

er
ha

m
pi

ra
n

m
ej

a
m

ak
an

.

Ta
nd

as
Te

rd
ap

at
 d

ua
 je

ni
s t

an
da

s i
ai

tu
:

•
Ta

nd
as

c
an

gk
un

g
 •

Ta
nd

as
 d

ud
uk

•
Ta

nd
as

c
an

gk
un

g

•
Ta

nd
as

d
ud

uk

Ta
b

m
an

di
Ta

b
m

an
di

se
la

lu
ny

a
di

le
ta

kk
an

d
al

am
 ru

an
g

m
an

di
.

Ke
bi

as
aa

ny
a

ia
 d

ile
ta

kk
an

b
er

sa
m

a-
sa

m
a

de
ng

an

pa
nc

ur
an

m
an

di
an

.

Pe
ti

se
ju

k
Ke

bi
as

aa
nn

ya
 te

rle
ta

k
di

ru
an

g
da

pu
r d

an

be
rh

am
pi

ra
n

m
ej

a
ke

rja
. P

eti
 se

ju
k

pe
rlu

b
er

ad
a

ja
uh

d
ar

i d
ap

ur
 b

ag
i m

en
ge

la
kk

an
 d

ar
ip

ad
a

te
rk

en
a

ha
ba

y
an

g
pa

na
s.

Da
pu

r
Da

pu
r d

ile
ta

kk
an

p
ad

a
ke

tin
gg

ia
n

90
0

m
m

d
ar

i a
ra

s
la

nt
ai

. A
da

b
eb

er
ap

a
je

ni
s d

ap
ur

ia
itu

:

•
Da

pu
r k

em
ba

r d
ua

•
Da

pu
r k

em
ba

r e
m

pa
t

Si
ng

ki
Si

ng
ki

m
er

up
ak

an
 k

el
en

gk
ap

an
 u

nt
uk

m
el

ak
uk

an

ke
rja

m
en

cu
ci

p
in

gg
an

m
an

gk
uk

, b
ah

an
 m

en
ta

h
da

n
se

ba
ga

in
ya

. K
eb

ia
sa

an
ny

a
di

le
ta

kk
an

d
i r

ua
ng

da

pu
r.

Si
ng

ki
 te

rb
ah

ag
i k

ep
ad

a
du

a
ia

itu
:

•
Si

ng
ki

tu
ng

ga
l

•
Si

ng
ki

b
er

ke
m

ba
r

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
218
Ruang Kediaman Satu Tingkat dalam Bentuk
Lukisan Pelan Lantai

Dalam	mereka	 bentuk	 ruang	 dalaman	 bagi	 rumah	 kediaman,
beberapa	 perkara	 perlu	 dititikberatkan	 seperti	Rajah	 7.3.1	 dan
Rajah	7.3.2,	antaranya	ialah:
•	 Kedudukan	ruang	seperti	ruang	tamu,	ruang	makan,	ruang

dapur,	bilik	tidur	dan	tandas.
•	 Pergerakan	 pengguna	 dalam	 menjalankan	 aktiviti	 dalam

ruang	tersebut.
•	 Pencahayaan.
•	 Pengudaraan.

Rajah 7.3.2   Kedudukan	bilik	yang	teratur	memudahkan	pergerakan	pengguna	dan	aktiviti	yang	dijalankan.

Rajah 7.3.1   Contoh	ruang	pencahayaan	dan	pengudaraan	bagi	rumah	kediaman.

7.3 REKA BENTUK RUANG DALAMAN BAGI RUMAH
KEDIAMAN SATU TINGKAT

Standard
Pembelajaran

Murid boleh:
• Mereka bentuk ruang dalaman

bagi rumah kediaman satu
tingkat dalam bentuk lukisan
pelan lantai

• Mereka bentuk ruang dalaman
bagi rumah kediaman satu
tingkat dalam bentuk lukisan
perspektif satu titik

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
219
Beranda

Beranda

Tempat letak
kereta

Skala
1:1000

Bilik tidur 3
Bilik tidur 2

Bilik tidur utama

Bilik
air 1

Bilik
air 2

Ruang dapur

Ruang tamu

Ruang makan

Ruang
penyimpanan

20
10

0
3

3
0

0
30

00
42

00
63

00
17

00

10300
3300 1250 3300 1200

Ruang keluarga

Bilik
air 3

Bilik
air 4

Rajah 7.3.1			Lukisan	pelan	lantai	dan	simbol	alat	kelengkapan	dalam	rumah	kediaman	satu	tingkat.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
220
Mereka Bentuk Ruang Dalaman bagi Rumah Kediaman Satu Tingkat
dalam Bentuk Lukisan Perspektif

Lukisan	 perspektif	 adalah	 satu	 lukisan	 berbentuk	 3-dimensi	 (3D)	 yang	 boleh	 dilukis	 sama	 ada
dalam	bentuk	satu	titik	atau	dua	titik.	Berbeza	dengan	lukisan	2-dimensi,	lukisan	3D	lebih	mudah
difahami.	Fungsi	lukisan	perspektif	adalah:

•	 Menunjukkan	aktiviti	dalam	ruang
•	 Gambaran	sebenar	sesebuah	objek
•	 Menunjukkan	suasana	ruang

Foto 7.9   Bilik	tidur	yang	menunjukkan	perbezaan	gambaran	berbentuk	dua	dimensi
dan	tiga	dimensi.

Lakukan lawatan ke pusat perabot berhampiran. Dapatkan idea bagaimana sesuatu ruang dihias
dengan baik. Bentangkan hasil dapatan tersebut di dalam kelas dalam bentuk bergambar.

Uji Diri

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
221
Teknik Melukis Ruang Dalaman dengan Lukisan Perspektif Satu Titik

Foto 7.9			Lukisan	perspektif	satu	titik	ruang	tamu	dari	mata	pelukis	hiasan	dalaman.

Tiga	garisan	utama	dalam	perspektif	satu	titik	ialah:
•	 Garisan	mendatar	mempunyai	satu	titik	lenyap	(TL)	yang	terletak	di	atas	garisan	mendatar.
•	 Garisan	tinggi.
•	 Garisan	unjuran.

Langkah 1
  Bina	satu	garisan	mendatar.	Lukiskan	segi	empat	di	atas	garisan	mendatar.	Sambungkan

bucu	ke	bucu	segi	empat	untuk	mendapatkan	garisan	unjuran	dan	titik	lenyap	(TL).

Titik lenyap (TL)

Garisan
mendatar

AR Code

Imbas di sini untuk melihat
kaedah melukis lukisan
perspektif satu titik.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
222
Langkah 2    Lantai	dibahagikan	kepada	beberapa	bahagian.	Setiap	titik	pembahagian	disambungkan
ke	titik	lenyap	(TL).

Langkah 3
 Membina	garisan	mengufuk	daripada	garisan	yang	dilukis	dari	garisan	tinggi	dan	bucu

segi	empat	lantai.

Titik lenyap (TL)

Titik lenyap (TL)

Garisan unjuran

Garisan unjuran

Garisan mendatar

Garisan mendatar

Garisan
tinggi

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
223
Langkah 4  Perspektif	satu	titik	bagi	ruang	bilik	tidur	dengan	susunan	perabot	asas.

Ruang kediaman boleh juga dilukis dalam lukisan perspektif dua titik. Berikut adalah perbandingan
perspektif satu titik dan perspektif dua titik.

Tahukah Anda

Perspektif Satu Titik Perspektif Dua Titik
Mempunyai satu titik lenyap, satu garisan
mendatar dan garisan tinggi.

Mempunyai dua titik lenyap, satu garisan
mendatar dan garisan tinggi.

Titik lenyap (TL)
Garisan unjuran

Garisan mendatar
Garisan
tinggi

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
224
1.	 Senaraikan	tiga	jenis	ruang	asas	yang	terdapat	dalam	rumah	kediaman.

2.	 Lukiskan	simbol	piawai	bagi	alat	tambah	dan	alat	lengkap	di	bawah.

Perabot Saiz / Ukuran Simbol

Double bed

Sofa single seater

Meja makan enam kerusi

Meja kopi bulat

Almari pakaian

Tandas duduk

Besen cuci

Singki berkembar

Peti sejuk

Dapur masak

LATIHAN PENGUKUHAN

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
225
3.	 Kepentingan	lukisan	3D	dalam	sesebuah	lukisan	persembahan	ialah	untuk	menampakkan
dengan	jelas	keadaan	dalaman	dan	suasana	ruang	tersebut.	Senaraikan	dua	jenis	lukisan	3D
yang	dimaksudkan?

4.	 Terangkan	bidang	kerja	seorang	pereka	bentuk	dalaman.

5.	 Senaraikan	empat	ciri-ciri	yang	perlu	dititik	beratkan	semasa	mereka	bentuk	ruang	dalaman
kediaman.

6.	 Berdasarkan	rajah	di	bawah.	Tentukan	kedudukan	titik	lenyap	(TL)	dan	garisan	mendatar
dengan	tepat.

Grafik Komunikasi Teknikal    |    TINGKATAN 5
226
7.	 Rajah	di	bawah	menunjukkan	satu	pelan	lantai	rumah	kediaman	setingkat	tiga	bilik.

Berdasarkan	pelan	lantai	yang	diberikan:

(a)	 Namakan	ruang-ruang	yang	terdapat	di	dalam	rumah	tersebut.
	 (b)	 Lukiskan	simbol	perabot	yang	diberikan	pada	ruang	yang	telah	ditetapkan:

Ruang Perabot

Ruang tamu
- Set sofa
- Meja kopi
- Meja TV

Ruang makan
- Set meja makan enam kerusi
- Besen cuci
- Almari hiasan

Ruang keluarga
- Set sofa
- Meja kopi
- Dua unit side table

Bilik air 1 dan 2
- Tandas duduk
- Besen cuci
- Pancuran mandian

Bilik tidur utama
- Double bed
- Almari pakaian
- Meja solek
- Almari hiasan

Bilik tidur 2
- Dua unit single bed
- Satu unit almari pakaian
- Satu unit meja solek

Bilik tidur 3 - Satu unit single bed
- Satu unit almari pakaian

(c)	 Lukiskan	lukisan	perspektif	satu	titik	bagi	ruang	bilik	tidur	utama.

BAB 7    |    Lukisan Reka Bentuk Dalaman Kediaman
227
Alat Kelengkapan	segala	alat	yang	kesemuanya	memenuhi	keperluan	sesuatu	di	dalam	rumah
kediaman	sebagai	contoh	keperluan	perabot	seperti	sofa,	meja	televisyen,	meja	hiasan,	katil,
singki	dan	sebagainya.

Garis Bumi garis	yang	tidak	sekata	tempat	bumi	dan	langit	kelihatan	seperti	bertemu.	Garis	ini	juga
dikenali	sebagai	ufuk	tampak.

Garisan Binaan	garisan	yang	digunakan	pada	peringkat	awal	melukis.

Garisan Objek garisan	yang	menunjukkan	bentuk	terakhir.

Injap Bebola	injap	automatik	yang	mengawal	paras	air	di	dalam	tangki	simpanan	air.

Kasau	komponen	struktur	bumbung	yang	dipasang	mengikut	cerun	bumbung.

Kediaman tempat	untuk	tinggal	dan	menginap.

Konkrit	bahan	binaan	yang	terhasil	daripada	campuran	simen,	pasir,	batu,	dan	air	dengan	nisbah
yang	tertentu.	Konkrit	digunakan	untuk	membina	asas	pad,	tiang,	lantai,	rasuk,	tembok	dan
bumbung.

Lekapan	komponen	sanitari	dalam	sistem	perpaipan	seperti	mangkuk	tandas,	singki,	besen	cuci	dan
tab	mandi.

Lukisan Oblik lukisan	bergambar	yang	dilukis	berdasarkan	tiga	paksi,	iaitu	paksi	mengufuk,
paksi	menegak,	dan	paksi	surut.	Gambaran	bentuk	objek	yang	dilukis	dipengaruhi	oleh
sudut	paksi	surut.

Lukisan Pemasangan	lukisan	yang	menunjukkan	kaedah	pemasangan	komponen.

Lukisan Perspektif lukisan	dari	sudut	pandangan	yang	tirus.

Paip Agihan	paip	yang	menyalurkan	air	dari	tangki	simpanan	ke	poin	keluar.

Paip Induk	paip	yang	menyalurkan	air	dari	kolam	takungan	ke	paip-paip	pencawang.

Paip Limpahan	paip	untuk	mengeluarkan	air	yang	berlebihan	dari	tangki	dan	dikawal	secara
automatik	oleh	injap	bebola.

Paip Perkhidmatan	paip	yang	menyalurkan	air	dari	meter	air	ke	tangki	simpanan	dan	singki	dapur
pada	rumah	kediaman.

Peranti alatan	atau	komponen	yang	digunakan	dalam	litar	elektrik,	elektronik	dan	sistem	komponen.

GLOSARI

228
Pereka Bentuk	seseorang	ataupun	individu	yang	membuat	reka	bentuk	sesuatu	produk.

Piramid	bongkah	yang	mempunyai	tepi	atau	sendeng	yang	sama	panjang.

Prisma benda	padu	yang	kedua-dua	hujungnya	mempunyai	banyak	segi	yang	serupa	dan	tepi	yang	selari.

Rajah Blok	perwakilan	grafik	unit	sistem	dalam	bentuk	gambar	blok.

Reka Bentuk corak	atau	bentuk	sesuatu	yang	bakal	dibina	menggunakan	perisian	seperti	ruang
kelengkapan	di	dalam	rumah	dan	sebagainya.

Ruang Asas	ruang	asas	yang	terdapat	di	dalam	sesebuah	kediaman	terdiri	daripada	ruang	sosial,
ruang	kerja	dan	ruang	persendirian.

Ruang Kediaman	ruang	ataupun	sesuatu	tempat	untuk	berteduh	sama	ada	secara	individu	ataupun
bersama	keluarga.

Silinder bongkah	yang	berbentuk	bulat	panjang.

Simbol Piawai	simbol	yang	sering	digunakan	oleh	pereka	bentuk	dalam	lukisan	untuk
menggambarkan	kedudukan	keperluan	asas	dalam	sesebuah	lukisan.

Takungan Air	tempat	takungan	air	yang	bersaiz	besar	dan	kedudukannya	di	kawasan	yang	tinggi.

Talang saluran	air	hujan	yang	dipasang	pada	papan	tumpu	kasau.

Tangki Simpanan Air	bekas	tertutup	yang	digunakan	untuk	menyimpan	air.	Lazimnya	di	bahagian
atas	paras	siling.

Tap	alat	pemasangan	yang	dipasang	pada	poin	keluar	air.

Templat	alat	untuk	membantu	pelukis	mendapatkan	keseragaman	bentuk	dalam	lukisan.

Terazo bahan	kemasan	lantai	yang	berbentuk	kepingan	dan	diperbuat	daripada	serpihan	marmar
kecil	yang	dicampur	dengan	simen.

Titik Lenyap	titik	dalam	lukisan	perspektif	yang	garisan	sejajarnya	seakan-akan	bercantum	atau
bertemu	dengannya.

Tumpu Kasau	kepingan	papan	yang	menghubungkan	hujung	kayu	beroti	yang	terletak	di	bawah
cucur	atap.	Tumpu	kasau	juga	disebut	sebagai	papan	pemanis.

Tutup Perabung	sebahagian	daripada	kemasan	bumbung	dan	berfungsi	untuk	menutup
bahagian	perabung.

229
A.	Yarwood	&	Thomas	Nelson.	(1998).	Geometrical and Technical Drawing.	Sons.	Ltd.

Franchis	D.K.	Ching	&	Steven	P.	Juroszek.	(2010).	Design Drawing (Second Edition).	United	States.	John	Wiley	&
Sons,	Inc.

Franchis	D.K.	Ching.	(2015).	Architecture: Form, Space and Order (Fourth Edition).	United	States.	John	&	Wiley
Sons,	Inc.

Frederick	E.	Giesecke...	[et	al].	(1991). Technical Drawing (Ninth Edition).	New	York.	Macmillan	Publishing	Company.

Hideo	Izumida.	(1982).	Lukisan Teknik Binaan Bangunan.	Kuala	Lumpur.	Dewan	Bahasa	dan	Pustaka.

James	H.	Earle.	(1996).	Graphics for Engineers.	Addison	Wesley	Publishing	Company.

James	H.	Earle.	(1996).	Graphics Technology.	Addison	Wesley	Publishing	Company.

Kirkpatrick.	(1997).	Engineering Drawing and Models Using AutoCAD.	Prentice	Hall.

Mat	 Aris	 b.	 Abdul	 Hadi.	 (2003).	 Lukisan Kejuruteraan Modul Satu (Edisi Kemaskini).	 Kuala	 Lumpur.
PTS	Publications	dan	Distributor	Sdn.	Bhd.

Mohd	Fadzil	Daud	&	Khairul	Anwar	Hanafiah.	(2005).	Panduan Asas Lukisan Kejuruteraan Edisi Kedua.	Kuala
Lumpur.	Penerbit	Universiti	Teknologi	Malaysia.

Mohd	Noh	bin	Sarip	&	Md	Nasir	bin	Abd	Manan.	(2015).	Lukisan Kejuruteraan Tingkatan 4.	Kuala	Lumpur.
Dewan	Bahasa	dan	Pustaka.

Peter	A.	Koening.	(2012).	Design Graphics: Drawing Techniques for Design Professionals (Second Editiom).	New
York.	Pearson	Education	Inc.

S.	Waterhouse	&	B.	Haliwell.	(1981).	Lukisan Geometri untuk Sekolah Menengah Vokasional.	Syarikat	Supplies
Sdn.	Bhd.

Spencer,	Dygdon	&	Novak.	(2000).	Basic Technical Drawing.	New	York.	McGraw	Hill	Book	Co.	Inc.

Thomas	E.	French.	(1980).	Mechanical Drawing.	New	York.	McGraw	Hill	Book	Co.	Inc.

Thomas	 E.	 French,	 Charles	 J.	 Vierck	&	Robert	 J.	 Foster.	 (1993).	Engineering Drawing and Graphics.	 General
Engineering	Series.

Zainal	Abidin	Akasah,	Maizam	Alias	&	Liaw	Yin	Huat.	(2013).	Lukisan Kejuruteraan: Teknik Umum ke Spesifik
(UKeS).	Skudai,	Johor.	Penerbit	UTHM.

RUJUKAN

230
A
Absolute Coordinate  107
Alatan	lekapan		160, 168, 181, 182, 183
Alat

kelengkapan		209, 215, 220
lengkap		186, 188, 189, 190, 191, 198, 199, 200,

202, 203, 204, 205, 225
tambah		186, 188, 189, 190, 191, 198, 199, 200,

202, 203, 204, 205, 225
Angular  112
Aplikasi  132, 160, 184
Arah	aliran	air		162, 164, 166
Arc  109, 111, 127
Array  114
AutoCAD		86, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 101, 103, 106,

117, 130, 230

B
Bahagian	peralihan		44, 46
Bentangan	dalam		42, 47, 49
Bentuk	sebenar		43
Berongga		44, 45, 46, 49
Berserenjang		14, 15, 17, 19, 22, 24, 26, 28, 48, 53, 54,

55, 56, 57, 58, 59, 60
Bersilang		14, 16, 18, 20, 22, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 67,

70, 71, 153, 154, 155
Bilik	air		152
Bilik	tidur		152, 200, 202, 204, 213, 214, 216, 217, 219,

221, 224, 227
Block  94, 103
Blok		186, 187, 229
Bongkah		2, 14, 15, 22, 23, 30, 42, 44, 45, 46, 49, 50,

51, 52, 62, 82, 123, 124, 127, 128, 228, 231
Bulatan		108, 117
Bumbung

limas		134, 145, 146, 147, 231
limas	belanda	134
tebeng	layar		134, 145

C
Cetak		122, 129
Cetakan		87, 90, 96, 97, 101, 116, 117, 118, 121, 123,

125, 126
Circle  94, 95, 108, 109, 117, 225
Close  106, 118, 119, 123, 124, 126
Command line  90, 91, 95, 96

Compare  100
Condong		6, 10, 14, 44, 46, 50
Copy  97, 113, 117, 124
Corak	bentangan		42

D
Diameter		108, 109, 112, 130
Dimension Style  98, 100
Display  104, 117
Distance  111, 114, 118
Drafting setting  102
Draw  90, 92, 94, 103, 117, 118, 123, 126
Drawing

area  90, 101
limit  96, 98, 101

Drop Down Menu  90, 91, 94
Dimensi

dua	dimensi		84, 139, 221
tiga	dimensi		4, 84, 85, 89, 221

E
Elektrik		87, 88, 184, 186, 187, 188, 190, 194, 200,

229, 231
Elektronik		87, 88, 229
Elemen		2, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 30, 47, 135, 177
Ellipse  111, 117, 127
Enter  106, 110, 112, 114, 128
Erase  113, 114, 115, 117, 118

F
Fillet  110, 116
Format  90, 92, 96, 98, 110

G
Gambar

rajah		153, 154, 155, 186, 187, 188
blok		187
litar		188
pendawaian		188
skema		187

Garis		5, 6, 8, 9, 22, 24, 28, 30, 31, 48, 66, 151, 153, 189, 228
bumi		8, 9, 13, 231, 228
penglihatan		8
tinggi		8, 9
ufuk		8, 30

INDEKS

231
Garisan		5, 7, 8, 9, 10, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24,
26, 28, 30, 42, 47, 48, 49, 50, 52, 53, 54, 55, 56,
57, 58, 59, 60, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71,
95, 103, 104, 106, 107, 108, 112, 115, 124, 130,
137, 149, 151, 152, 153, 154, 155, 156, 158, 164,
175, 188, 189, 222, 223, 224, 226, 228, 231
bentangan		42, 47, 48
bumbung		137, 149, 152, 156, 158
bumi		9
dinding		151, 156
elemen		42, 47, 50
keratan		137
lipatan  42, 47, 48, 50
tegak		9

Gaya	dimensi		100
Grid		102, 104, 126

I
Icon  90, 232

UCS		90, 105
Ikon		90, 91, 93, 94, 95, 96, 97, 99, 105, 106, 231
Isometri		4, 105, 112, 126, 130, 131, 142, 158, 162,

165, 173, 174, 175, 176, 178, 179, 180, 181, 182,
183, 231

J
Jejarian		40, 45, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71,

231
Jurubina		132, 134
Juruteknik		88
Jurutera		82, 88

K
Kaedah

2-point		108
3-point		109
Center-Radius		108
jejarian		40, 45, 62, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71
pengorakan		50, 51, 52
selari		45, 52
Tangent	Tangent	Radius	 109

Kelim		42, 47, 49, 50, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61,
64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72

Kemasan		137, 206, 208, 228
Keratan		46, 52, 134, 135, 137, 140, 141, 142, 143,

148, 231
rentas		52

Komponen		42, 46, 47, 50, 51, 140, 142, 143, 187, 188,
228, 229

Komputer		84, 87, 116, 130
Kon		42, 44, 46, 47, 49, 50, 62, 63, 65, 66, 68, 69, 70, 71
Konsep		4, 42, 62, 87, 88, 208
Kontraktor		160, 184
Koordinat		104, 106, 107, 108
Kunci	paip		164, 170, 172, 175

L
Laluan	paip		164, 165, 175
Layers		90, 94, 98, 99, 103, 114, 118, 123
Lekapan	sanitari		163
Line  90, 91, 95, 96, 106, 111, 117, 119
Litar		186, 187, 188, 197, 198, 229, 231
Lukisan

bangunan		86, 132, 134, 135, 137, 143, 148
butiran		142
elektrik		184, 186, 190, 191, 200
isometri		4, 130, 131, 162, 173, 174, 175, 178,

179, 180, 181, 182, 183
perpaipan		164, 165, 173, 176

keratan		134, 135, 140, 143, 144, 148
oblik		4
ortografik		123, 124, 134, 162, 164, 173, 174, 175,

178, 179, 180, 181, 182, 183
perpaipan		164

pandangan		123, 134, 135, 139, 143, 144, 148,
149, 153

pelan		135, 140, 148, 149, 219
pengorakan		42, 44, 45, 47, 49, 50, 51, 52, 53, 54,

55, 56, 57, 58, 59, 60, 62, 63, 64, 65, 66, 67,
68, 69, 70, 71

perpaipan		160, 162, 164, 165, 173, 176
perspektif		2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16,

18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35,
219, 221, 222, 224, 227, 228
dua titik  4, 6, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 31, 33, 35,

106, 130, 221, 224
satu titik  4, 5, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 30, 32,

34, 63, 107, 108, 115, 219, 221, 222,
224, 227

tiga	titik		4, 7, 9
rajah	satah	mudah		82, 118
teknikal		82, 84, 86, 87, 88, 96, 101, 103, 106
terbantu	komputer		84, 130
terperinci		84, 135, 142

232
M
Melintang		101, 112, 116, 129
Mendimensi		90, 112, 118, 120, 124, 127
Mengufuk		5, 10, 144, 148, 228
Menu  90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 102, 117,

232
Menu Bar  92, 93, 96
Meter	paip		173
Modify  90, 92, 94, 100, 103, 113, 117, 118, 123, 126,

231
and draw  90

Move  115, 117

N
New  93, 96, 99, 100, 112, 117, 128, 230

O
Object properties toolbar  90
Objek		4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24,

26, 28, 40, 42, 43, 47, 48, 49, 52, 61, 63, 65,
66, 68, 69, 72, 75, 92, 97, 98, 99, 103, 104, 106,
112, 113, 114, 115, 116, 117, 123, 131, 139,
151, 221, 228

Oblique  112
Offset  114, 151
Orientasi		101, 112, 116, 122

Menegak		101, 112, 116, 122, 140, 228
Override  100

P
Paip

agihan		163
perkhidmatan		163, 173

Paksi	tegak		6, 10
Pan  98
Pandangan

atas  9, 14, 15, 17, 19, 32, 33, 43, 53, 54, 55, 56,
57, 58, 59, 60, 62, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70,
71, 123, 129, 131, 137, 138, 171, 176

hadapan		9, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24, 26,
28, 32, 33, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 62,
64, 65, 66, 67, 70, 71, 123, 129, 131, 134,
153, 154, 155, 156, 158

ortografik		129, 131
sisi  26, 28, 123, 129, 131, 153, 154, 155, 156, 158
tambahan		43

Panel  90, 91, 93, 94, 95, 99, 103, 104, 111, 113, 117,
232

Draw  103, 117
Object Properties  103

Panjang	sebenar		43, 62, 64
Papan	kekunci		96, 97, 104, 106
Pelan

bangunan		189
pelan	bentangan		186, 189, 190, 200, 232

domestik		189, 200
bentangan	industri		189, 190

bumbung		135, 138, 143, 145, 146, 147, 148, 153,
155, 232

lantai  135, 137, 140, 143, 148, 149, 150, 154,
156, 158, 164, 189, 200, 201, 202, 203, 204,
205, 219, 220, 227

lokasi		135, 148
tapak  135, 136, 148
terperinci	 148

Pelukis		8, 9, 10, 13, 82, 98, 117, 134, 208, 222, 228
Pencahayaan		198, 208, 219
Pencahayaan		198, 219
Pencetak		85, 89, 96, 97, 116, 121
Pendawaian		184, 186, 187, 188, 189, 190, 198,

231
Pengorakan		40, 42, 44, 45, 47, 49, 50, 51, 52, 53, 54,

55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67,
68, 69, 70, 71, 72

Peralatan	elektrik		87
Peraturan		186, 198
Perintah		90, 91, 92, 93, 95, 96, 97, 101, 103, 106, 108,

110, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 123, 124,
126, 127

Perisian		82, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 95, 96, 97,
99, 104, 106, 117, 122, 129, 130, 131, 229

Permukaan	rata		14
Persilangan		22, 26, 153
Perspektif		2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16,

17, 18, 19, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34,
35, 219, 221, 222, 224, 227, 228, 231

Piramid		42, 43, 44, 46, 48, 50, 62, 63, 64, 66, 67, 70,
71, 228

Plot	area		117
Polygon  106, 110, 117
Preview  96, 97, 100, 117, 121, 125
Prisma		42, 44, 45, 48, 50, 52, 53, 55, 56, 59, 60,

228
Pull down menu  90, 91, 92, 93, 95, 96, 97, 98, 102,

117

233
Q
Qsave  96
Quick Access Toolbar  90, 91, 92, 93, 97, 117

R
Rapid prototyping  87, 89
Rectangle  110, 117
Redo  93
Reka	bentuk		6, 7, 84, 87, 88, 89, 138, 145, 146, 147,

186, 187, 206, 208, 212, 229
Relative coordinate  107
Relative polar  106, 108

Coordinate  108
Ribbon  90, 91, 94, 99, 103
Ruang

awam		208
dapur		209, 211
hospitaliti		208
institusi  208
kediaman		208, 209, 219, 229
keluarga		152, 200, 202, 204, 209, 210, 227
kerja		90, 211
komersil		208
makan		152, 209, 200, 204, 209, 210, 211, 218,

219, 227
mandi		209, 213, 214, 218
pengangkutan	 208
persendirian		213
rekreasi		208
sosial		209
stor		212
tamu		152, 200, 202, 204, 209, 210, 211, 215, 216,

219, 222, 227
tidur		209, 213

Rumah	kediaman		132, 134, 142, 149, 162, 163, 164,
165, 168, 170, 173, 178, 179, 180, 189, 200, 201,
202, 203, 204, 205, 206, 209, 212, 215, 219, 220,
225, 227, 229

S
Sambungan	siku		164
Satah

gambar		5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 30
mendatar		135
pemotongan		137

Save  93, 96, 117
Selari		5,	6,	7,	8,	10,	22,	40,	45,	47,	52,	53,	63,	64,	65,

66,	67,	70,	71,	112,	215,	228,	231
Seni	bina		134, 143, 149, 156
Set Current  100
Siku	paip		167
Silinder		44, 45, 47, 48, 49, 50, 52, 54, 57, 58, 59, 60, 228
Simbol	piawai		134, 137, 140, 143, 149, 152, 154, 156,

162, 164, 166, 167, 168, 172, 173, 177, 186, 187,
189, 190, 191, 200, 225

Sistem

bekalan	air		163
perpaipan		168, 170, 229
terus		163
tidak	terus		163

Skala		96, 97, 116, 117, 118, 121, 122, 123, 128, 129,
137, 138, 142, 143, 149, 150

Skema		186, 187, 231
Skematik	 187
Spesifikasi	 86, 134, 149, 152, 186
Standard toolbar  90, 91, 93, 117
Status	bar		90, 104
Sub	menu		92
Sudut		2, 43, 92, 97, 104, 108, 109, 112, 113, 228

pandang		2, 97
sebenar		43

T
Tab  90, 91, 93, 94, 95, 169, 218

panel  90
Tangki	simpanan		163
Terjajar		112
Tetikus		94, 95, 106
Text style  98, 100
Titik

lenyap		8, 9, 222, 223, 224, 228
titik	stesen		8, 13, 32, 232

Toolbar  90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 103, 117, 232
Tools  92, 102
Trim  115, 116, 117

U
Ukuran		10, 42, 43, 48, 61, 96, 100, 112, 131, 137,

139, 154
Undo		93, 97, 106, 107, 108, 113, 114, 115, 116, 117,

118, 119, 120, 123, 124, 126, 127
Unit	lekapan		164

234