1

A
SA

S SA
IN

S K
O

M
PU

TER
  TIN

G
K

ATA
N

1

RM 7.90

FT301001

ISBN 978-967-14509-0-1

9 7 8 9 6 7 1 4 5 0 9 0 1
KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH

Tingkatan 1

Penulis

Editor

Pereka Bentuk

Ilustrator

2016
PERCETAKAN RINA SDN. BHD.

Samudin bin Kassan
Looi Kam Fatt
Tham Yew Meng

Yeoh Joue Huey

Bariah binti Mohamad Saat

Tan Kek Yau

Titlepg_Rina.indd   1 8/23/16   9:57 AM
RUKUN NEGARA
Bahawasanya Negara Kita Malaysia

mendukung cita-cita hendak;

Mencapai perpaduan yang lebih erat dalam kalangan
seluruh masyarakatnya;

Memelihara satu cara hidup demokrasi;

Mencipta satu masyarakat yang adil di mana kemakmuran negara
akan dapat dinikmati bersama secara adil dan saksama;

Menjamin satu cara yang liberal terhadap
tradisi-tradisi kebudayaannya yang kaya dan pelbagai corak;

Membina satu masyarakat progresif yang akan menggunakan
sains dan teknologi moden;

MAKA KAMI, rakyat Malaysia,
berikrar akan menumpukan

seluruh tenaga dan usaha kami untuk mencapai cita-cita tersebut
berdasarkan prinsip-prinsip yang berikut:

KEPERCAYAAN KEPADA TUHAN
 KESETIAAN KEPADA RAJA DAN NEGARA
 KELUHURAN PERLEMBAGAAN
 KEDAULATAN UNDANG-UNDANG
 KESOPANAN DAN KESUSILAAN

(Sumber: Jabatan Penerangan, Kementerian Komunikasi dan Multimedia Malaysia)

Rukun Negara_inside front.indd   1 9/22/16   3:38 PM
No. Siri Buku:  0065

KPM-2016-978-967-14509-0-1-0065

Cetakan Pertama 2016
© Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana bahan
dalam buku ini tidak dibenarkan diterbitkan
semula, disimpan dalam cara yang boleh
dipergunakan lagi, ataupun dipindahkan dalam
sebarang bentuk atau cara, baik dengan cara
elektronik, mekanik, penggambaran semula
mahupun dengan cara perakaman tanpa
kebenaran terlebih dahulu daripada Ketua
Pengarah Pelajaran Malaysia, Kementerian
Pendidikan Malaysia. Perundingan tertakluk
kepada perkiraan royalti atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian
Pendidikan Malaysia oleh:
Percetakan Rina Sdn. Bhd. (31964-X)

Lot 45, Persiaran Mewah,
Bandar Tun Razak,
56000 Cheras, Kuala Lumpur.
Tel: 03-91721444
Faks: 03-91721421
Laman Web: www.percetakanrina.com

Reka Letak dan Atur Huruf:
Percetakan Rina Sdn. Bhd.
Muka taip teks: Optima
Saiz taip teks: 11 poin

Dicetak oleh:
Percetakan Rina Sdn. Bhd. (31964-X)

Lot 45, Persiaran Mewah,
Bandar Tun Razak,
56000 Cheras, Kuala Lumpur.

Penerbitan buku teks ini melibatkan kerjasama
banyak pihak. Sekalung penghargaan dan
terima kasih ditujukan kepada semua pihak
yang terlibat:

● Jawatankuasa Penambahbaikan Pruf Muka
Surat, Bahagian Buku Teks, Kementerian
Pendidikan Malaysia.

● Jawatankuasa Penyemakan Pembetulan
Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

● Jawatankuasa Penyemakan Naskhah Sedia
Kamera, Bahagian Buku Teks, Kementerian
Pendidikan Malaysia.

● Pegawai-pegawai Bahagian Buku Teks
dan Bahagian Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

● Pedro Plassen Lopes

● Benoit Bouchard: www.b-noy.com

PENGHARGAAN

Penghargaan_i_Rina.indd   1 9/22/16   5:36 PM
iiiKandungan

Pendahuluan v

1.1 Asas Pemikiran Komputasional 2
 1.1.1 Teknik dalam Pemikiran Komputasional 2
 1.1.2 Penggunaan Teknik Leraian dan Menentukan Langkah 7

Secara Tertib
 1.1.3 Pengecaman Corak dalam Sesuatu Situasi 9
 1.1.4 Membuat Keputusan Berdasarkan Aspek Penting 11
 1.1.5 Ciri-ciri Kesamaan dalam Sesuatu Permasalahan 13

Peta Minda 1 17
 Senarai Semak 1 17
 Praktis Kendiri 1 18

2.1 Sistem Nombor Perduaan 20
 2.1.1 Nombor Perduaan dan Nombor Perpuluhan 20
 2.1.2 Penukaran Nombor Perduaan kepada Nombor Perpuluhan 23
 2.1.3 Penukaran Nombor Perpuluhan kepada Nombor Perduaan 25
 2.1.4 Penambahan Dua Nombor Perduaan 28
 2.1.5 Penolakan Dua Nombor Perduaan 31
 2.1.6 Penambahan dan Penolakan Nombor Perduaan dalam 33

Menterjemah Aksara Pengekodan ASCII
2.2 Ukuran Data 39
 2.2.1 Unit Ukuran bagi Imej Digital dan Audio Digital 39
 2.2.2 Perkaitan Saiz Fail Imej dengan Format Fail 48
 2.2.3 Perkaitan antara Kualiti, Saiz, Kedalaman Warna 50

(colour depth) dan Resolusi Imej
 2.2.4 Perhubungan antara Saiz Audio dengan Kadar 53

Kedalaman Bit (bit depth)
 2.2.5 Saiz Fail dan Kualiti untuk Audio yang Sama dalam 55

Pelbagai Format Fail
 2.2.6 Penukaran Saiz Data dari Bit ke Bait, Kilobait, Megabait, 60

Gigabait dan Terabait bagi Fail Audio dan Imej

Peta Minda 2 65
 Senarai Semak 2 66
 Praktis Kendiri 2 67

01 KONSEP ASAS PEMIKIRAN KOMPUTASIONAL 1Bab

02 PERWAKILAN DATA 19Bab

Kandungan

Kandungan_iii-iv.indd   3 8/23/16   5:53 PM
iv Kandungan

3.1 Pembangunan Algoritma 70
 3.1.1 Pseudokod dan Carta Alir yang Melibatkan Struktur 73

Kawalan Pilihan
 3.1.2 Pseudokod dan Carta Alir yang Melibatkan Struktur 78

Kawalan Ulangan
 3.1.3 Pengesanan Ralat yang Terdapat dalam Pseudokod dan

Carta Alir 83
 3.1.4 Penghasilan Pseudokod dan Carta Alir bagi Algoritma 87

yang Melibatkan Gabungan Pelbagai Pilihan dan Ulangan

Peta Minda 3 90
 Senarai Semak 3 90
 Praktis Kendiri 3 91

03 ALGORITMA 68Bab

4.1 Kod Arahan 94
 4.1.1 Pemboleh Ubah dan Operator Matematik

dalam Pengaturcaraan 94
 4.1.2 Atur Cara yang Melibatkan Struktur Kawalan 96

Pelbagai Pilihan
 4.1.3 Atur Cara yang Melibatkan Struktur Kawalan Ulangan 99
 4.1.4 Pembangunan Atur Cara 102
 4.1.5 Menguji Atur Cara dan Membaiki Ralat 108
4.2 Kod Arahan HTML 111
 4.2.1 Melakar Papan Cerita 112
 4.2.2 Tag dalam HTML 116
 4.2.3 Paragraph Headings dalam HTML 119
 4.2.4 Banner, Frame dan Menu dalam HTML 121
 4.2.5 Pautan Teks dan Imej dalam HTML 128
 4.2.6 Memasukkan Imej dalam HTML 130
 4.2.7 Pull-down Menu dalam HTML 133
 4.2.8 Ruang Komen dalam HTML 135
 4.2.9 Mengesan Ralat 137
 4.2.10 Membina Laman Sesawang yang Interaktif 139

Peta Minda 4 142
 Senarai Semak 4 143
 Praktis Kendiri 4 144

04 KOD ARAHAN 92Bab

Jawapan  145
Glosari  151
Indeks  153
Senarai Rujukan 154

Kandungan_iii-iv.indd   4 8/23/16   5:53 PM
vPendahuluan

Buku Teks Asas Sains Komputer Tingkatan 1 ini ditulis berdasarkan Dokumen Standard
Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP) Asas Sains Komputer Tingkatan 1. Kurikulum Standard
Sekolah Menengah (KSSM) memberi fokus kepada penguasaan ilmu pengetahuan, kemahiran
dan nilai yang sesuai dengan tahap kebolehan murid berdasarkan Standard Kandungan,
Standard Pembelajaran dan Standard Prestasi yang disusun dalam DSKP. Pernyataan
Standard Kandungan ini merupakan pernyataan spesifik tentang perkara yang patut diketahui
oleh murid dan boleh dilakukan dalam suatu tempoh persekolahan merangkumi aspek
pengetahuan, kemahiran dan nilai. Standard Pembelajaran pula merupakan suatu penetapan
kriteria atau indikator kualiti pembelajaran dan pencapaian yang boleh diukur secara lebih
spesifik bagi setiap standard kandungan.

Buku ini memberi penekanan kepada strategi pengajaran dan pembelajaran dalam
Asas Sains Komputer. Pelbagai aktiviti dirancang berpandukan pembelajaran berasaskan
inkuiri yang dapat mencetuskan pemikiran kritis dan kreatif murid. Pembelajaran kendiri
adalah diutamakan dalam buku ini supaya murid dapat mentaksir pembelajaran sendiri.
Strategi ini menggalakkan inisiatif murid dan menjadikan murid lebih bertanggungjawab
terhadap pembelajaran.

Elemen Merentas Kurikulum (EMK) telah diterapkan dalam proses pengajaran dan
pembelajaran Asas Sains Komputer yang mana penggunaan bahasa pengantar yang betul
diberikan keutamaan. Semangat patriotik dan nilai-nilai murni juga dapat dipupuk. Ciri-ciri
Teknologi Maklumat dan Komunikasi (TMK) juga turut diterapkan dalam buku ini.

Elemen Kemahiran Berfikir Aras Tinggi (KBAT) turut diberi penekanan semasa penyediaan
buku ini. Konsep ini bertujuan menerapkan ciri-ciri berfikir secara kreatif, kritis, logik
dan metakognitif agar murid mampu memberikan penjelasan, membuat keputusan,
menyelesaikan masalah, menginovasi, mencipta dan menunjukkan hasil akhir mengikut
konteks yang diperlukan.

Dalam usaha meningkatkan dan membudayakan kemahiran berfikir ke arah menghasilkan
murid yang berfikiran kritis dan kreatif serta inovatif, buku ini telah menggunakan empat
daripada lapan Peta Pemikiran dalam penerangan. Peta Pemikiran yang digunakan termasuk
peta bulatan, peta buih, peta dakap dan peta alir.

Pendahuluan

Pendahuluan_v-vi.indd   5 8/23/16   10:03 AM
vi Pendahuluan

Ciri-ciri Istimewa Buku ini

Buku ini disusun secara sistematik dan dilengkapkan dengan ciri-ciri menarik yang diwakili
oleh ikon-ikon berikut:

Aktiviti Berfi kirAktiviti Berfi kirAktiviti Berfi kirAktiviti Berfi kir

Aktiviti Berfi kirAktiviti Berfi kir
Membekalkan aktiviti bertulis atau aktiviti berjenis tugasan yang
membantu murid menguasai kemahiran yang dipelajari.

Aktiviti LanjutanAktiviti Lanjutan Membekalkan aktiviti lanjutan yang berkaitan dengan Aktiviti
Berfi kir yang telah dilakukan.

Praktis Aplikasi
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3 Aktiviti yang melibatkan penggunaan perisian komputer untuk
menjalankan tugasan yang diberikan.

Minda
Kreatif

Membekalkan soalan ringkas yang menguji pengetahuan atau
kefahaman murid. Soalan ini dapat dijalankan dalam tempoh
masa yang singkat.

Cuba Fikirkan
Menanyakan soalan yang menguji kemahiran berfi kir.

Membekalkan maklumat tambahan yang diperoleh daripada
laman sesawang. QR code atau pautan laman sesawang akan
dibekalkan untuk memudahkan lagi akses ke laman sesawang.

Memberikan maklumat tambahan yang menambahkan
pengetahuan murid berkaitan kandungan.

CCCCCCCCCCCCCContohontohontohontohontohontohontohontohontohontohontohontohContohCContohCContohCContohCContohC Memberikan cara kerja yang berkaitan dengan kandungan.

TIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIPTIP Memberikan huraian tambahan semasa menjalankan aktiviti
dalam Praktis Aplikasi.

Imbas Kembali
Memberitahu murid bahagian teks yang pernah dipelajari. Ini
menggalakkan murid melakukan ulang kaji isi kandungan yang
telah dipelajari.

Aktiviti atau soalan yang menguji Kemahiran Berfi kir Aras
Tinggi (KBAT) murid.

Praktis Minda Latihan formatif yang disediakan pada akhir subtajuk.

PETA MINDA
Rumusan cepat keseluruhan bab dalam bentuk peta minda.

SENARAI SEMAK Refl eksi bagi murid mentaksir pembelajaran sendiri.

PRAKTIS KENDIRI Latihan sumatif yang disediakan pada akhir bab.

Secara keseluruhannya, buku ini ditulis supaya dapat membantu guru dan murid bagi
menjayakan matlamat dan objektif KSSM.

Sidang Pengarang

Pendahuluan_v-vi.indd   6 8/23/16   10:03 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 1

KONSEP ASAS
PEMIKIRAN
KOMPUTASIONAL11111Bab

Langkah 1: Pilih kulit popia
Kulit popia boleh dibuat sendiri
atau dibeli dari kedai. Antara
pilihan kulit popia ialah
• kulit popia gandum
• kulit popia beras (rice paper)
• kepingan rumpai laut
  (seaweed sheet)

Langkah 2: Sediakan inti
Pelbagai pilihan boleh
digunakan untuk inti popia.
Antaranya ialah
• inti sayur • inti otak-otak
• inti daging • inti karipap
• inti udang • inti manis
• inti telur • inti tauhu

Langkah 3: Sapu sos dan
 balut popia

Terdapat pelbagai pilihan sos
popia. Antaranya ialah
• sos cili • sos manis
• sos kacang • sos ciptaan
   sendiri
Letakkan inti dan balut.
Popia basah sudah siap dan
boleh dijamu.

Pernahkah anda menikmati popia basah? Apakah inti yang
paling anda gemari dalam popia basah? Tahukah anda proses
penyediaan makanan yang digemari ramai ini?

Langkah-langkah di atas menunjukkan cara
membuat popia basah. Tahukah anda semasa
mereka bentuk langkah-langkah membuat popia
basah di atas, anda telah melakukan konsep yang
diperlukan dalam pemikiran komputasional?
Konsep pemikiran komputasional dapat diketahui
dengan membaca halaman seterusnya.

• Pemikiran Komputasional
• Leraian
• Pengecaman Corak
• Peniskalaan
• Pengitlakan

KATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCI
1.1  Asas Pemikiran Komputasional

Standard    Kandungan

BAB 1

(seaweed sheet) • inti telur

Langkah-langkah di atas menunjukkan cara Langkah-langkah di atas menunjukkan cara
membuat popia basah. Tahukah anda semasa membuat popia basah. Tahukah anda semasa membuat popia basah. Tahukah anda semasa membuat popia basah. Tahukah anda semasa
mereka bentuk langkah-langkah membuat popia mereka bentuk langkah-langkah membuat popia
basah di atas, anda telah melakukan konsep yang basah di atas, anda telah melakukan konsep yang
diperlukan dalam pemikiran komputasional? diperlukan dalam pemikiran komputasional?
Konsep pemikiran komputasional dapat diketahui Konsep pemikiran komputasional dapat diketahui
dengan membaca halaman seterusnya.dengan membaca halaman seterusnya.

Komputer_Ransangan.indd   7 9/13/16   2:48 PM
2 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Pemikiran komputasional bukanlah berfi kir tentang komputer
atau “berfi kir“ seperti komputer. Sebenarnya, komputer tidak
boleh berfi kir sendiri.

Pemikiran komputasional ialah satu proses pemikiran bagi
tujuan menyelesaikan masalah oleh manusia sendiri berbantukan
mesin atau kedua-duanya sekali dengan menggunakan konsep
asas sains komputer.

Pemikiran komputasional memecahkan sesuatu masalah
kepada bahagian-bahagian yang lebih kecil. Proses seterusnya
ialah mengesan dan menggunakan pengecaman corak bagi
menyelesaikan masalah. Perkara-perkara yang tidak penting
ditinggalkan. Akhir sekali ialah proses membentuk satu model
penyelesaian masalah berdasarkan ciri-ciri kesamaan seperti
dalam Rajah 1.1.

Kemahiran-kemahiran yang diperlukan untuk melaksanakan
pemikiran komputasional ialah kemahiran berfi kir secara logik
dan kemahiran membina algoritma. Kemahiran lain yang penting
dipupuk bersama termasuk kreativiti, belajar daripada kesalahan,
berupaya menjelaskan dan dapat bekerja sepasukan.

Perkara tidak
penting ditinggalkan

Sediakan satu model
penyelesaian masalah

Kenal pasti corak
yang sama

Masalah
dipecahkan

Rajah 1.1 Proses pemikiran komputasional

Bagaimanakah
pemikiran komputasional
dapat membantu
kita menyelesaikan
kebanyakan masalah
dalam kehidupan kita?

Cuba Fikirkan

1.1.1  Teknik dalam Pemikiran Komputasional

Empat teknik asas digunakan dalam pemikiran komputasional.

Teknik Leraian (Decomposition)

Teknik leraian melibatkan pemecahan suatu masalah atau
sistem yang kompleks kepada bahagian-bahagian kecil bagi
memudahkan pemahaman dan penyelesaian. Selepas itu,
bahagian-bahagian yang kecil boleh diteliti, diselesaikan atau
direka bentuk secara berasingan. Hal ini akan membolehkan
sesuatu masalah yang besar dapat diselesaikan dengan mudah.

Layari laman sesawang
berikut untuk memahami
tentang pemikiran
komputasional.
http://goo.gl/RxZrfM

Layari laman sesawang

1.1 Asas Pemikiran Komputasional
Pada akhir pembelajaran,
murid boleh:
• menerangkan teknik

Leraian (Decomposition),
Pengecaman Corak
(Pattern Recognition),
Peniskalaan (Abstraction)
dan Pengitlakan
(Generalisation) dalam
pemikiran komputasional
untuk menyelesaikan
masalah.

• menyelesaikan sesuatu
tugasan menggunakan
teknik leraian dan
menentukan langkah
secara tertib.

• mengesan unsur
persamaan dan perbezaan
untuk pengecaman corak
dalam sesuatu situasi.

• membuat keputusan
bagi menentukan aspek
penting dalam sesuatu
permasalahan.

• menentukan ciri-ciri
kesamaan dalam
sesuatu permasalahan.

UNIT01_1.1_2-18.indd   2 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 3

Rajah 1.2 menunjukkan masalah binaan anak tangga yang
menggunakan batu bata. Berapakah jumlah batu bata yang
digunakan untuk membina tangga ini?

Rajah 1.2 Masalah binaan anak tangga
Teknik leraian boleh digunakan untuk menyelesaikan

masalah ini dengan memisahkan binaan anak tangga kepada
beberapa bahagian yang lebih kecil dan ringkas. Binaan anak
tangga dibahagikan kepada lima bahagian mengikut anak
tangga. Rajah 1.3 menunjukkan cara teknik leraian digunakan.

(a)  Bahagian anak
tangga pertama

(b)  Bahagian anak
tangga kedua

(c)  Bahagian anak
tangga ketiga

(d)  Bahagian anak
tangga keempat

(e)  Bahagian anak
tangga kelima

Rajah 1.3 Penggunaan teknik leraian untuk menyelesaikan masalah
 binaan anak tangga

Masalah utama telah dipecahkan kepada lima masalah yang
lebih kecil dan ringkas. Bilangan batu bata pada setiap bahagian
akan dikira bagi mendapatkan jumlah batu bata keseluruhan.

Teknik Pengecaman Corak (Pattern Recognition)
Selepas meleraikan masalah, bahagian-bahagian kecil yang telah
dipisahkan akan dianalisis untuk mengenal pasti corak-corak
tertentu. Corak-corak tersebut terdiri daripada kesamaan atau
ciri-ciri yang sama untuk masalah yang lebih kecil. Penelitian
pada kesamaan dan corak-corak dalam masalah yang lebih kecil
ini dapat membantu menyelesaikan masalah kompleks dengan
lebih berkesan.

Bagaimanakah teknik
leraian digunakan
untuk membina
sebuah rumah?
Cuba gunakan peta
pemikiran untuk
menjelaskannya.

Cuba Fikirkan

Layari laman sesawang
ini untuk memahami
teknik leraian.

http://goo.gl/1DnjfW

Layari laman sesawang

Layari laman sesawang ini
untuk memahami teknik
pengecaman corak.

http://goo.gl/GKocoF

Layari laman sesawang ini

UNIT01_1.1_2-18.indd   3 9/22/16   11:46 AM
4 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Masalah binaan anak tangga dalam Rajah 1.2 menunjukkan ciri-ciri kesamaan yang dapat
membantu dalam menyelesaikan masalah itu ialah kelima-lima bahagian masalah tersebut
mempunyai bilangan batu bata yang sama banyak sebagai tapak. Corak yang membezakan
ialah bilangan lapisan batu bata.

Bilangan batu bata yang ada sebagai tapak dan bilangan lapisan batu bata dikenal pasti
bagi menentukan jumlah batu bata yang digunakan bagi setiap bahagian masalah. Rajah 1.4
menunjukkan cara pengecaman corak dilakukan.

Rajah 1.4 Penggunaan teknik pengecaman corak untuk menyelesaikan bahagian masalah

Apakah penyelesaian bagi masalah binaan anak tangga dalam Rajah 1.2? Berapakah
jumlah batu bata yang perlu digunakan untuk membina tangga tersebut? Dapatkah anda
mencari jawapannya berdasarkan Rajah 1.4?

Bilangan batu bata tapak 5

Bilangan lapisan 1

Jumlah batu bata untuk
bahagian masalah (a) 5

(a)
{

Bilangan batu bata tapak 5

Bilangan lapisan 2

Jumlah batu bata untuk
bahagian masalah (b) 10

(b)

{
Bilangan batu bata tapak 5

Bilangan lapisan 3

Jumlah batu bata untuk
bahagian masalah (c) 15

(c)

{
Bilangan batu bata tapak 5

Bilangan lapisan 4

Jumlah batu bata untuk
bahagian masalah (d) 20

(d)

{
Bilangan batu bata tapak 5

Bilangan lapisan 5

Jumlah batu bata untuk
bahagian masalah (e) 25

(e)

{

(a)
(b)

(c)
(d)

(e)

Bahagian masalah Pengecaman corak

UNIT01_1.1_2-18.indd   4 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 5

Teknik Peniskalaan (Abstraction)

Teknik peniskalaan meninggalkan aspek-aspek kurang penting
yang terdapat dalam corak-corak yang dicamkan dan memfokus
kepada aspek-aspek penting yang dapat membantu dalam
penyelesaian masalah.

Aspek-aspek yang penting bagi menyelesaikan masalah
dalam masalah binaan anak tangga termasuk:
• Lebar tangga terdiri daripada lima biji batu bata.
• Bilangan anak tangga ialah lima.

Manakala contoh aspek-aspek yang kurang penting dalam
masalah binaan anak tangga termasuk:
• Saiz batu bata.
• Bahan yang digunakan untuk membuat batu bata.

Teknik Pengitlakan (Generalisation)

Teknik pengitlakan melibatkan pembinaan model bagi masalah
yang diselesaikan. Model boleh dalam bentuk formula, teknik,
peraturan atau langkah-langkah bagi menyelesaikan masalah.
Model dibina setelah pengecaman corak dan peniskalaan
dilakukan ke atas dua atau lebih masalah yang hampir sama.
Model yang dihasilkan boleh digunakan untuk menyelesaikan
masalah lain yang serupa. Jadual 1.1 ialah ringkasan yang
diperoleh daripada Rajah 1.5.

Dengan mengenal pasti corak, suatu ramalan akan dapat dibuat, suatu peraturan dapat dicipta
dan seterusnya lebih banyak masalah serupa akan dapat diselesaikan.
1. Sekiranya satu anak tangga ditambah pada binaan anak tangga, berapakah bilangan batu

bata yang perlu ditambah?
2. Apakah corak yang dapat anda cam dalam kelima-lima jadual pada Rajah 1.4?
3. Apakah persamaan yang terdapat dalam kelima-lima bahagian masalah binaan anak tangga?
4. Apakah perbezaan yang terdapat dalam kelima-lima bahagian masalah binaan anak tangga?

Minda
Kreatif

Layari laman sesawang ini
untuk memahami teknik
peniskalaan.

http://goo.gl/DS2PsA

Layari laman sesawang ini

Apakah aspek-aspek
lain yang penting dan
kurang penting yang
anda dapat fi kirkan?

Cuba Fikirkan

Bahagian
masalah

Bilangan bata
Panjang Lebar Tinggi Jumlah

(a) 5 1 1 5
(b) 5 1 2 10
(c) 5 1 3 15
(d) 5 1 4 20
(e) 5 1 5 25

Jumlah keseluruhan 75

Jadual 1.1  Ringkasan untuk penyelesaian masalah
binaan anak tangga

Rajah 1.5  Masalah binaan
anak tangga

(a)
(b)

(c)
(d)

(e)

UNIT01_1.1_2-18.indd   5 9/22/16   11:46 AM
6 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Berdasarkan Jadual 1.1, satu model dalam bentuk formula dibina.

Jumlah batu bata bagi
setiap bahagian =

Bilangan
batu bata

bagi panjang
×

Bilangan
batu bata
bagi lebar

×
Bilangan
batu bata
bagi tinggi

Jadual 1.2 menunjukkan ringkasan yang diperoleh daripada Rajah 1.6. Corak data pada
Jadual 1.2 hampir sama dengan corak data pada Jadual 1.1. Oleh itu, model (formula) untuk
menyelesaikan masalah binaan anak tangga juga boleh digunakan untuk menyelesaikan
masalah Rajah 1.6.

(A)
(B)

(C)
(D)

(E)

Bahagian
masalah

Bilangan bata
Panjang Lebar Tinggi Jumlah

(A) 5 2 1 10

(B) 5 2 2 20

(C) 5 2 3 30

(D) 5 2 4 40

(E) 5 2 5 50

Jumlah keseluruhan 150

Jadual 1.2  Ringkasan untuk penyelesaian masalah
yang serupa berdasarkan model yang
dibina sebelumnya

Rajah 1.6  Masalah yang hampir sama dengan
masalah binaan anak tangga

Model atau formula yang dihasilkan untuk menyelesaikan masalah binaan anak tangga
juga boleh digunakan untuk mengira isi padu kiub atau kuboid.

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 1.1

Masalah mencari jumlah bilangan kiub

1. Gambar foto di sebelah menunjukkan binaan piramid
yang disusun dengan menggunakan blok berbentuk
kiub. Kaji binaan piramid ini.

2. Gunakan teknik leraian, teknik pengecaman corak,
teknik peniskalaan dan teknik pengitlakan untuk
menjawab soalan-soalan yang berikut:
(a) Berapakah bilangan kiub bagi setiap tingkat?
(b) Berapakah jumlah kiub yang diperlukan bagi

menghasilkan binaan piramid enam tingkat?

3. Catatkan langkah-langkah yang telah anda jalankan untuk menjawab Soalan 2.

UNIT01_1.1_2-18.indd   6 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 7

1.1.2  Penggunaan Teknik Leraian dan Menentukan Langkah Secara Tertib

Teknik leraian membolehkan kita memahami sesuatu proses kerja dengan lebih mudah dan
membantu kita memberi penerangan yang lebih jelas kepada orang lain atau menyediakan
algoritma yang lebih tepat.

Sebagai contoh teknik leraian membantu kita memahami aktiviti memberus gigi. Kita
boleh menggunakan soalan-soalan berikut untuk meleraikan aktiviti ini.

1. Apakah jenis berus gigi yang digunakan?
2. Apakah jenis ubat gigi yang digunakan?
3. Berapa kalikah gosokan untuk memberus gigi di sebelah kiri dan kanan masing-masing?
4. Berapakah kuat tekanan berus ke atas gigi?

Teliti situasi tugasan landskap bagi penggunaan teknik leraian.

Tugasan Landskap

Andaikan anda ialah seorang juru landskap. Syarikat anda ditugaskan untuk menyiapkan
sebuah taman permainan di sebuah kawasan di luar bandar. Anda dipilih untuk mengkaji
dan menganggarkan kos yang diperlukan bagi menyiapkan taman permainan seperti dalam
Rajah 1.7. Luas binaan laluan pejalan kaki ialah 800 meter persegi dan anggaran kos bagi
pembinaan setiap kemudahan ditunjukkan dalam Jadual 1.3.

Mengapakah
kos pembinaan
gelanggang
badminton dan
gelanggang
tenis berbeza?

Cuba Fikirkan

Tanggungjawab seorang
juru landskap ialah
menjadikan suatu tapak
pembinaan mempunyai
kedua-dua ciri semula
jadi dan buatan
manusia. Ini memastikan
hasil binaan menjadi
suatu kawasan hijau
yang menyenangkan
dan berfungsi
dengan sempurna.

Gelanggang
tenis

Gelanggang
bola

keranjang

120 m

36 m60 m

Petunjuk:

Laluan pejalan kaki

32 m

18 m

16 m 20 m

20 m

10 m

10 m

Gelanggang
badminton

Gelanggang
badminton

Tanaman rumput

Rajah 1.7 Luas binaan taman permainan

Kemudahan Kos (satu meter persegi)

Gelanggang tenis RM120.00

Gelanggang bola keranjang RM100.00

Gelanggang badminton RM  80.00

Laluan pejalan kaki RM  75.00

Tanaman rumput RM140.00

Jadual 1.3 Kemudahan dan kos pembinaan

UNIT01_1.1_2-18.indd   7 9/22/16   11:46 AM
8 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Tugasan landskap ini akan lebih mudah diselesaikan sekiranya dipecahkan kepada
masalah yang lebih kecil iaitu:
• Berapakah kos membina gelanggang tenis?
• Berapakah kos membina gelanggang bola keranjang?
• Berapakah kos membina gelanggang badminton?
• Berapakah kos membina laluan pejalan kaki?

Setelah masalah-masalah yang lebih kecil ini diselesaikan, kos menanam rumput
akan dapat dikira. Seterusnya kos keseluruhan pembinaan gelanggang akan dapat dikira.
Jadual 1.4 menunjukkan kiraan kos untuk membina taman permainan dengan menggunakan
formula berikut:

Kos pembinaan = Bilangan binaan × Luas pembinaan × Kos untuk satu meter persegi

Jadual 1.4 Kiraan kos pembinaan taman permainan

Kiraan Kos

Kos pembinaan gelanggang tenis
= 1 × 648 m2 × RM120.00
= RM77 760.00

Kos pembinaan gelanggang bola keranjang
= 1 × 512 m2 × RM100.00
= RM51 200.00

Kos pembinaan gelanggang badminton
= 2 × 200 m2 × RM80.00
= RM32 000.00

Kos pembinaan laluan pejalan kaki
= 1 × 800 m2 × RM75.00
= RM60 000.00

Kos penanaman rumput
= (7200 – 2360) m2 × RM140.00
= RM677 600.00

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 1.2

Melakukan teknik leraian secara tertib

Encik Ahmad telah membuat pelaburan Saham Amanah dalam Tabung Amanah
Saham Malaysia sebanyak RM50 000.00. Pihak Tabung Amanah Saham Malaysia telah
membayar dividen keuntungan sebanyak lapan peratus ke atas simpanan RM10 000.00
pertama dan bonus sebanyak lima peratus ke atas baki pelaburan. Bantu Encik Ahmad
mengira dividen dan bonus yang diperoleh dengan meleraikan pengiraan kepada
beberapa bahagian kecil secara tertib.

UNIT01_1.1_2-18.indd   8 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 9

1.1.3  Pengecaman Corak dalam Sesuatu Situasi

Pengecaman corak merupakan satu teknik yang boleh dilakukan antara masalah-masalah
yang berlainan atau antara bahagian kecil dalam masalah yang sama. Pengecaman corak
membolehkan kita menghasilkan satu idea yang boleh digunakan untuk menyelesaikan
masalah lain yang mempunyai persamaan. Masalah yang mempunyai corak yang sama akan
lebih mudah diselesaikan kerana kita boleh menggunakan kaedah penyelesaian masalah
yang sama.

Rajah 1.8 menunjukkan satu simulasi pergerakan untuk menyusun empat murid mengikut
nombor pada jersi dengan urutan menaik. Bolehkah anda mengecam corak pergerakan tersebut?

1 257

1 25 7

1 25 7

1 25 7

1 2 5 7

1 2 5 7

1 2 5 7

Langkah 1

Langkah 3

Langkah 5

Langkah 2

Langkah 4

Kedudukan
awal

Kedudukan
akhir

Rajah 1.8 Siri pergerakan untuk menyusun nombor

UNIT01_1.1_2-18.indd   9 9/22/16   11:46 AM
10 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Terdapat unsur persamaan dan perbezaan dalam Langkah 1 hingga Langkah 5. Rajah 1.9
menjelaskan lagi siri pergerakan dalam Rajah 1.8 dalam bentuk kad nombor.

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 1.3

Rajah 1.9 Unsur persamaan dan unsur perbezaan dalam corak pergerakan nombor

Nombor yang lebih kecil
disusun di sebelah kiri
setiap kumpulan

Nombor yang lebih kecil
disusun di sebelah kiri
setiap kumpulan

Nombor yang lebih kecil
disusun di sebelah kiri
setiap kumpulan

Nombor yang lebih kecil
disusun di sebelah kiri
setiap kumpulan

Nombor yang lebih kecil
disusun di sebelah kiri
setiap kumpulan

Langkah 1
2 kumpulan
dibentuk

Langkah 3
2 kumpulan
dibentuk

Langkah 5
2 kumpulan
dibentuk

Langkah 2
1 kumpulan
dibentuk

Langkah 4
1 kumpulan
dibentuk

Persamaan Perbezaan

5 7

1 7

2 5

1 5

1 2

1 2

2 7

5 7

5

1

1 2 5 7

5 1 2

2

7

7

Isihan tertib menaik

Rajah di bawah menunjukkan enam keping kad dengan label nombor yang berlainan.
Susun kepingan kad-kad ini mengikut urutan menaik dengan menunjukkan langkah-langkah
susunan tersebut.

7 5 1 2 8 4

UNIT01_1.1_2-18.indd   10 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 11

1.1.4  Membuat Keputusan Berdasarkan Aspek Penting

Sebelum membuat keputusan, aspek-aspek penting perlu dikenal pasti untuk mengambil
kira pilihan-pilihan yang ada. Lazimnya, aspek-aspek penting ialah faktor-faktor yang akan
mempengaruhi hasil atau output yang dikehendaki. Misalnya, dalam proses menghantar data
melalui atas talian, komputer akan mencari laluan yang paling kurang halangan atau kekangan.

Seorang posmen ditugaskan untuk menghantar surat ke tujuh buah kampung iaitu Kampung
A, B, C, D, E, F dan G. Rajah 1.10 menunjukkan jarak antara kampung tersebut dalam kilometer.
Posmen diminta untuk mengelakkan laluan A-D kerana terdapat jalan rosak. Pilih satu laluan
yang mengambil masa yang paling singkat bagi posmen menyiapkan tugasnya.

Apakah aspek
penting lain yang
mempengaruhi
posmen untuk
menyiapkan tugas?

Cuba Fikirkan

Laluan 4: A-D-B-C-E-G-F
Jumlah jarak: ?

Laluan 5: A-D-F-G-E-C-B
Jumlah jarak: ?

Laluan 6: A-D-B-C-E-F-G
Jumlah jarak: ?

Laluan 4: A-D-B-C-E-G-F
Jumlah jarak: ?

Laluan 5: A-D-F-G-E-C-B
Jumlah jarak: ?

Laluan 6: A-D-B-C-E-F-G
Jumlah jarak: ?

Laluan 1: A-B-C-E-D-F-G
Jumlah jarak: 52 km

Laluan 2: A-B-C-E-G-F-D
Jumlah jarak: ?

Laluan 3: A-B-D-F-G-E-C
Jumlah jarak: ?

7 8

57

15
95

6 8

11

9

A

D

F
G

E

C
B

7 8

57

15
95

6 8

11

9

A

F
G

E
D

C
B

7 8

57

15
95

6 8

11

9

A

D

F
G

E

C
B

7 8

57

15
95

6 8

11

9

A

D

F
G

E

C
B

7 8

57

15
95

6 8

11

9

A

D

F
G

E

C
B

7 8

57

15
95

6 8

11

9

A

D

F
G

E

C
B

Rajah 1.11 Beberapa pilihan laluan

7 8

57

15
95

6
8

11

9

A

D

F
G

E

C
B

Rajah 1.10  Jarak antara tujuh kampung
dalam kilometer

Aspek-aspek penting untuk menyelesaikan tugasan ini adalah:
1. Pilih laluan yang tidak mengandungi laluan A-D.
2. Pilih laluan yang paling dekat.

Beberapa pilihan laluan ditunjukkan pada Rajah 1.11.

UNIT01_1.1_2-18.indd   11 9/22/16   11:46 AM
12 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 1.4

Penyelesaian masalah

Anda ialah seorang jurutera di sebuah syarikat
telekomunikasi. Anda ditugaskan membuat
cadangan bagi penyambungan kabel rangkaian
telekomunikasi bagi 10 buah menara. Tentukan
laluan terdekat yang menyambungkan kesemua
menara bagi mengurangkan kos pemasangan.
Rajah di sebelah menunjukkan kedudukan
10 buah menara tersebut. Nilai pada laluan
menunjukkan jarak dalam kilometer.

Gunakan langkah-langkah berikut sebagai
panduan untuk menyelesaikan masalah ini.

Jadual 1.5 Penyelesaian bagi tugasan posmen

Laluan

1 2 3 4 5 6

1. A-B
2. B-C
3. C-E
4. E-D
5. D-F
6. F-G

1. A-B
2. B-C
3. C-E
4. E-G
5. G-F
6. F-D

1. A-B
2. B-D
3. D-F
4. F-G
5. G-E
6. E-C

1. A-D
2. D-B
3. B-C
4. C-E
5. E-G
6. G-F

1. A-D
2. D-F
3. F-G
4. G-E
5. E-C
6. C-B

1. A-D
2. D-B
3. B-C
4. C-E
5. E-F
6. F-G

Jumlah jarak (km)

52 ? ? ? ? ?

Aspek penting dalam tugasan posmen ialah laluan yang tidak mengandungi laluan A-D
dan jarak laluan yang terpendek. Maka, Laluan 4, Laluan 5 dan Laluan 6 tidak memenuhi
syarat yang ditetapkan. Terdapat tiga laluan yang memenuhi syarat iaitu Laluan 1, Laluan 2
dan Laluan 3.

Laluan 2 ialah pilihan yang terbaik kerana Laluan 2 mempunyai jarak yang terdekat dan
memenuhi syarat yang ditetapkan iaitu tidak menggunakan laluan A-D. Oleh yang demikian,
keputusan dapat dibuat dengan memilih Laluan 2, iaitu pilihan yang terbaik.

A
2

7

1
6

15

5

10

1116

3

17 8
4

18
14

9

12
13

B

H

C D
G

I

F

E
J

1. Susun semua laluan mengikut urutan menaik.
2. Pilih laluan yang paling dekat untuk bermula.
3. Pilih laluan terdekat seterusnya.
4. Jika laluan membentuk kitaran (cycle), tinggalkan laluan tersebut.
5. Ulang langkah 3 untuk semua laluan.

UNIT01_1.1_2-18.indd   12 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 13

1.1.5  Ciri-ciri Kesamaan dalam Sesuatu Permasalahan

Kebolehan untuk mengenal pasti kesamaan atau perbezaan merupakan kemahiran asas
bagi penyelesaian masalah dan mereka bentuk algoritma. Apabila ciri-ciri kesamaan atau
perbezaan dapat dikesan, masalah boleh dipecahkan kepada bahagian-bahagian kecil yang
lebih mudah diselesaikan. Lebih banyak corak yang kita temui, lebih cepat dan mudah
masalah dapat diselesaikan.

Dua situasi yang berikut menggambarkan permasalahan yang dihadapi oleh dua buah
syarikat yang berlainan. Teliti kedua-dua situasi yang diberikan dan kenal pasti kesamaan
yang wujud dalam kaedah yang digunakan untuk menyelesaikan masalah dalam kedua-
dua situasi ini.

Situasi 1  Syarikat pembungkusan

Anda ialah penyelia di sebuah syarikat pembungkusan. Terdapat 10 bungkusan seperti dalam
Rajah 1.12 yang perlu dibungkuskan dalam empat kotak iaitu Kotak A, Kotak B, Kotak C dan
Kotak D. Kotak yang disediakan mempunyai ketinggian 200 cm. Kaedah yang paling efi sien
untuk memasukkan semua bungkusan ke dalam kotak-kotak A, B, C dan D ditunjukkan
dalam Rajah 1.13.

50
70

120

50
30

90100

60
80

110

Rajah 1.12 10 buah bungkusan yang berlainan tinggi (dalam cm)

120 100

A B C D

90

110

Masukkan bungkusan 90 cm
ke dalam Kotak B.

120 110

A B C D

Masukkan bungkusan 110 cm
ke dalam Kotak B.

110 100120

A B C D

Masukkan bungkusan 100 cm
ke dalam Kotak C.

120

A B C D

Masukkan bungkusan 120 cm
ke dalam Kotak A.

UNIT01_1.1_2-18.indd   13 9/22/16   11:46 AM
14 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Rajah 1.13 Kaedah penyelesaian masalah bagi Situasi 1

70

30

60

50

50
90

110 100120

80

A B C D

Masukkan bungkusan 30 cm
ke dalam Kotak C.

70

100

A B C D

60

50

50
90

110120

80

Masukkan bungkusan 50 cm
ke dalam Kotak D.

70

60
100

A B C D

120

80 90

110

Masukkan bungkusan 60 cm
ke dalam Kotak D.

100

A B C D

120

80 90

110

Masukkan bungkusan 80 cm
ke dalam Kotak A.

Berdasarkan Rajah 1.13, dapatkah anda mengecam corak dalam langkah-langkah
penyelesaian yang dilaksanakan?

Syarikat pembungkusan ini telah menggunakan empat buah kotak untuk memuatkan
10 bungkusan. Perhatikan kaedah yang digunakan adalah memasukkan bungkusan mengikut
urutan ketinggian bungkusan iaitu bermula dengan bungkusan yang paling tinggi. Seterusnya,
bungkusan yang kedua besar diisikan ke dalam kotak yang baharu dengan syarat kotak yang
telah digunakan tiada ruang yang mencukupi.

70

100

A B C D

90

110120

80

Masukkan bungkusan 70 cm
ke dalam Kotak C.

70

60

50

100

A B C D

90

110120

80

Masukkan bungkusan 50 cm
ke dalam Kotak D.

UNIT01_1.1_2-18.indd   14 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 15

Situasi 2  Syarikat pelancongan

Anda ialah penyelia sebuah syarikat pelancongan. Syarikat anda telah menerima tempahan
untuk membawa pelancong seramai 76 orang daripada 10 kumpulan yang berbeza ke suatu
destinasi. Pihak syarikat menyediakan beberapa buah bas pelancongan. Setiap bas boleh
memuatkan seramai 20 penumpang. Anda ditugaskan untuk menyusun penumpang supaya
setiap ahli dalam kumpulan menaiki bas yang sama. Jadual 1.6 menunjukkan jumlah ahli
dalam setiap kumpulan.

Jadual 1.6 Jumlah ahli dalam setiap kumpulan

Kumpulan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Bilangan ahli (orang) 5 7 12 5 3 9 10 6 8 11

Lihat Rajah 1.14 untuk penyelesaian bagi masalah dalam Situasi 2. Berapakah bilangan
bas yang diperlukan?

Bas A

Bas C

Bas A

Bas B

Bas B

Bas C

UNIT01_1.1_2-18.indd   15 9/22/16   11:46 AM
16 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 1.5

Menyusun tempat duduk majlis persembahan

Anda dilantik sebagai pengurus bagi majlis persembahan kebudayaan tarian tradisional.
Terdapat beberapa kumpulan yang akan mengambil bahagian seperti dalam jadual di bawah.

Kumpulan
Tarian
Inang

Tarian
Zapin

Tarian
Naga

Tarian
Bharata
Natyam

Tarian
Sumazau

Tarian
Ngajat

Tarian
Daling-
daling

Jumlah ahli
(orang) 8 8 2 4 6 2 6

Peserta akan ditempatkan di empat buah meja khas. Setiap meja dapat memuatkan sepuluh
peserta. Setiap kumpulan mestilah ditempatkan di meja yang sama. Tunjukkan bagaimana
anda menyelesaikan masalah ini.

Bas D

Bas D

Bas D

Bas C

Rajah 1.14 Kaedah penyelesaian masalah bagi Situasi 2

Syarikat pelancongan ini perlu menggunakan empat buah bas untuk memuatkan seramai
76 pelancong. Terangkan kaedah penyelesaian masalah yang digunakan dalam Situasi 2.

Dalam Situasi 1 dan Situasi 2, corak persamaan antara kaedah penyelesaian masalah
ialah mengisi ruang yang pertama dengan bilangan yang paling banyak dan diikuti dengan
bilangan yang kedua banyak. Langkah ini diulangi sehingga semua ruang dipenuhi.

UNIT01_1.1_2-18.indd   16 9/22/16   11:46 AM
BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional 17

guna
teknik

PEMIKIRAN
KOMPUTASIONAL

Masalah
yang

serupa

Secara
tertib

Kesamaan dan
perbezaan

Pengecaman
corak

Aspek-aspek
penting dan

kurang penting

Bahagian-bahagian
masalah kecil

Leraian

Menyelesaikan
suatu

masalah

dilakukan

pada
Peniskalaan

Pengitlakan

menghasilkan

guna teknik

untuk

untuk m

en
ye

le
sa

ik
an

mengesan

pad

a

boleh digunakan untuk
selesaikan

Model,
prototaip,
formula,
algoritma

gunateknik

jenis
kenal pasti

pecahkan masalah besar kepada

guna teknikkemahiran

PETA MINDA 111

Saya boleh:

• menjelaskan maksud pemikiran komputasional.

• menjelaskan proses-proses penyelesaian masalah.

• menghuraikan teknik leraian.

• menjelaskan kepentingan teknik leraian.

• menggunakan teknik leraian dan menentukan langkah secara tertib.

• menghuraikan teknik pengecaman corak.

• mengesan unsur persamaan dan perbezaan untuk pengecaman corak dalam
sesuatu situasi.

• menghuraikan teknik peniskalaan.

• membuat keputusan bagi menentukan aspek penting dalam
sesuatu permasalahan.

• menghuraikan teknik pengitlakan.

• menerangkan hasil teknik pengitlakan dan kegunaannya.

SENARAI SEMAK 111

UNIT01_1.1_2-18.indd   17 9/22/16   11:46 AM
18 BAB 1   Konsep Asas Pemikiran Komputasional

PRAKTIS KENDIRI 111

1. Apakah empat teknik penyelesaian masalah dalam pemikiran komputasional?

2. Terangkan dua teknik penyelesaian masalah dalam pemikiran komputasional.

3. Rajah di bawah menunjukkan cara melukis segi tiga sama sisi dan segi
empat sama sisi.

120°

120°

120° 90°

90°

90°

90°

(a) Apakah corak yang boleh kamu kenal pasti dalam kedua-dua rajah di atas?
(b) Nyatakan persamaan untuk kedua-dua rajah di atas.
(c) Berdasarkan corak dan persamaan kedua-dua rajah di atas, lukiskan sebuah

rajah segi lima sama sisi (pentagon) dan segi enam sama sisi (heksagon).

4. Jadual berikut menunjukkan dua kaedah yang berlainan untuk menyusun murid
mengikut ketinggian dalam urutan menaik. Dalam setiap langkah, hanya
dua orang pada kedudukan bersebelahan dibenarkan bertukar kedudukan.

Kaedah

Langkah

1 2

180 160 170 150 180 160 170 150

1 160 180 170 150 160 180 150 170

2 160 170 180 150 160 150 180 170

3 160 170 150 180 150 160 170 180

4 160 150 170 180

5 150 160 170 180

(a) Bandingkan kedua-dua kaedah tersebut dan berikan ulasan.

(b) Apakah ciri-ciri persamaan kedua-dua kaedah yang digunakan di dalam jadual?

UNIT01_1.1_2-18.indd   18 9/22/16   11:46 AM
BAB 2 Perwakilan Data 19

Cikgu, adakah
kualiti gambar digital
mempengaruhi
cetakan gambar itu?

Cikgu, adakah kualiti
gambar digital yang
diimbas ini sama
dengan gambar foto
daripada kamera digital?

Cikgu, bagaimanakah pengimbas boleh
menukar gambar foto tercetak kepada gambar
digital dan boleh dipaparkan dalam komputer?

PERWAKILAN
DATA2222222Bab

KATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCI
• Aksara • Kedalaman warna
• Bait • Kod ASCII
• Bit • Midi
• BMP • MP3
• Dimensi • Piksel
• GIF • Resolusi
• JPEG • Saluran
• Kadar bit • Sistem perduaan
• Kadar sampel • Sistem perpuluhan
• Kaedah pelengkap • TIFF
• Kaedah pinjam • WAVE

2.1  Sistem Nombor Perduaan
2.2  Ukuran Data

Standard    Kandungan

Tahukah anda bahawa imej daripada
kamera digital boleh digunakan untuk
menghasilkan pelbagai persembahan
digital dan cetakan? Bolehkah anda
gunakan fail imej dari laman sesawang
untuk kegunaan yang sama?

Komputer_Ransangan.indd   6 9/13/16   2:48 PM
20 BAB 2 Perwakilan Data

2.1.1  Nombor Perduaan dan Nombor Perpuluhan

Manusia menggunakan sistem perpuluhan dalam kehidupan
seharian. Sistem ini menggunakan digit-digit 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6,
7, 8 dan 9 untuk mewakili sebarang nombor. Sistem perpuluhan
juga dikenali sebagai Sistem Asas 10 kerana terdapat sepuluh
pilihan digit daripada 0 hingga 9.

Nilai sesuatu digit dalam sistem perpuluhan bergantung kepada
nilai tempatnya dalam nombor yang berkenaan. Nilai sesuatu digit
dikira dengan mendarabkannya dengan nilai tempatnya.

Isyarat elektrik boleh wujud dalam keadaan Off dan On. Data
diwakilkan dalam komputer sebagai isyarat elektrik dengan
menggunakan digit 0 untuk Off dan digit 1 untuk On. Komputer
melihat semua data sebagai satu siri nombor perduaan. Semua
data yang diproses oleh komputer perlu ditukarkan kepada
format nombor perduaan.

Litar dalam suatu pemprosesan komputer dibentuk daripada
berjuta-juta transistor. Transistor ialah suis halus yang diaktifkan
oleh isyarat elektronik yang diterima. Perwakilan data dalam
bentuk digit 0 untuk Off dan 1 untuk On adalah gambaran Off
dan On transistor.

Suatu program komputer adalah satu set arahan. Pengatur
cara menuliskan kod komputer yang terdiri daripada set arahan.
Setiap set arahan akan diterjemahkan kepada kod mesin yang
menggunakan kod nombor perduaan supaya unit pemprosesan
dapat melaksanakannya. Sebagai contoh, perisian, muzik,
dokumen dan maklumat yang diproses oleh komputer disimpan
dalam bentuk nombor perduaan.

Unit
pemprosesan

Kamera

Papan kekunci Kod nombor perduaanTetikus

Input 0011111001100011
1101010101011001
0011011010000011
1101000111100000
1001011111100001
0010010110001110
1110110100100010

Rajah 2.1  Semua maklumat dalam komputer disimpan dalam
bentuk nombor perduaan

2.1 Sistem Nombor Perduaan
Pada akhir pembelajaran,
murid boleh:
• mengenal pasti nombor

perduaan dan nombor
perpuluhan.

• menukar nombor
perduaan kepada
nombor perpuluhan.

• menukar nombor
perpuluhan kepada
nombor perduaan.

• melakukan operasi
tambah bagi dua nilai
nombor perduaan.

• melakukan operasi
tolak bagi dua nilai
nombor perduaan.

• menggabungkan
kemahiran operasi
tambah dan operasi tolak
nombor perduaan dalam
menterjemah aksara
pengekodan ASCII.

Data dalam komputer
disimpan dan diproses
dalam bentuk isyarat
elektrik yang terdiri
daripada sifar untuk
off dan satu untuk
on. Bagaimanakah
perkataan dan
nombor diwakili
dengan hanya
menggunakan
kedua-dua digit ini?

Cuba Fikirkan

UNIT02_2.1_20-38.indd   20 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 21

Jadual 2.1 menunjukkan nilai digit-digit bagi nombor 345.

Jadual 2.1 Nilai digit-digit dalam nombor 345

104 103 102 101 100

10 000 1000 100 10 1

3 4 53

Nilai digit 3
3 × 100 = 300

3 43

Nilai digit 4
4 × 10 = 40

5

Nilai digit 5
5 × 1 = 5

Contoh 2.1 Apakah cara mendapat nilai 2017 dalam sistem perpuluhan?

104 103 102 101 100

2 0 1 7

2 × 1000 0 × 100 1 × 10 7 × 1

Jadi, nilai perpuluhan 2017 = 2000 + 0 + 10 + 7 = 2017 (Dua ribu tujuh belas)Jadi, nilai perpuluhan 2017 = 2000 + 0 + 10 + 7 = 2017 (Dua ribu tujuh belas)

Komputer menggunakan sistem perduaan untuk menyimpan data. Sistem ini menggunakan
dua digit sahaja iaitu 0 dan 1 untuk mewakili data. Sistem perduaan juga dikenali sebagai
Sistem Asas 2 kerana terdapat dua pilihan digit iaitu 0 dan 1.

Nilai sesuatu digit dalam sistem perduaan bergantung kepada nilai tempatnya dalam
nombor yang berkenaan. Darabkan digit itu dengan nilai tempatnya untuk menentukan nilai
sesuatu digit. Jadual 2.2 menunjukkan nilai digit-digit dalam nombor perduaan 1011.

Jadual 2.2 Nilai digit-digit dalam nombor perduaan 1011

24 23 22 21 20

16 8 4 2 1

0 1 0 1 11

Nilai digit 1
1 × 8 = 8

0

Nilai digit 0
0 × 16 = 0

0

Nilai digit 0
0 × 4 = 0

1

Nilai digit 1
1 × 2 = 2

1

Nilai digit 1
1 × 1 = 1

Jadi, nilai perduaan 1011 = 0 + 8 + 0 + 2 + 1 = 11 (sebelas)

Membilang secara perduaan
1. (a) Nombor dalam sistem perpuluhan dikira daripada 0

hingga 9. Diikuti oleh 10, 11, dan seterusnya.
 (b) Nombor dalam sistem perduaan dikira daripada 0

hingga 1. Apakah nombor-nombor seterusnya?
2. Bina satu jadual untuk menunjukkan nombor perduaan

sehingga kepada nombor ke-10.

Minda
Kreatif Laman sesawang ini

menerangkan cara
membilang secara perduaan.

http://goo.gl/IcVxvz

UNIT02_2.1_20-38.indd   21 9/22/16   11:59 AM
22 BAB 2 Perwakilan Data

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.1

Pengiraan dengan menggunakan nyalaan mentol

Jadual di bawah menunjukkan susunan tiga biji mentol pada nilai tempat nombor
perduaan. Mentol menyala mewakili “1” dan mentol tidak menyala mewakili “0”.
Teliti jadual berikut dan berikan nilai dalam perpuluhan untuk setiap baris.

Layari laman-laman sesawang berikut untuk maklumat yang
lanjut tentang sistem nombor yang lain.

http://goo.gl/S8YyUD http://goo.gl/OYKNRS

Selain sistem nombor perduaan dan
perpuluhan, terdapat juga sistem
nombor yang lain. Sistem nombor
lain yang biasa digunakan termasuk
Sistem Asas 16 dan Sistem Asas 8.

Nilai tempat nombor perduaan Nilai dalam
perpuluhan4 2 1

Aktiviti LanjutanAktiviti LanjutanAktiviti LanjutanAktiviti LanjutanAktiviti Lanjutan 2.1

Berdasarkan jadual dalam Aktiviti Berfi kir 2.1, hasilkan satu jadual yang menggunakan
empat biji mentol. Berapakah nilai maksimum yang dapat dihasilkan?

UNIT02_2.1_20-38.indd   22 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 23

2.1.2  Penukaran Nombor Perduaan kepada Nombor Perpuluhan

Pada masa kini, semua komputer dan kebanyakan alatan elektronik menggunakan sistem
nombor perduaan untuk menyimpan dan mengolah data. Oleh yang demikian, pemahaman
terhadap sistem nombor perduaan menjadi penting. Pembelajaran tentang cara sesuatu
nombor perduaan bertukar kepada nombor perpuluhan dan sebaliknya adalah satu cara
bagi memahami sistem nombor perduaan.

Nilai tempat dalam sistem perduaan ialah 1, 2, 4, 8, 16, 32 dan seterusnya. Setiap nilai
tempat nombor perduaan adalah dua kali lebih besar daripada sebelumnya.

Rajah 2.2 menunjukkan proses penukaran nombor perduaan kepada nombor perpuluhan.
Perhatikan bahawa hanya dua buah mentol yang menyala iaitu pada nilai tempat 1 dan 2.
Mentol pada nilai tempat 4 dan 8 tidak menyala. Jika kita menggunakan 1 untuk mewakili
mentol yang menyala dan 0 untuk mewakili mentol yang tidak menyala, maka nombor
perduaan yang diwakili oleh susunan mentol ini ialah 0011. Nilai perpuluhannya ialah
(0 × 8) + (0 × 4) + (1 × 2) + (1 × 1) = 3.

Rajah 2.2  Penukaran nombor perduaan 0011
kepada nombor perpuluhan

0 0 1 1

8 4 2 1
0 0 2 31

Nombor perduaan

Nombor perpuluhan

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfikir

Poster tarikh perduaan

1. Bina sebuah poster tarikh perduaan. Poster yang direka bentuk perlu dapat
memaparkan tarikh dalam hari, bulan dan tahun mengikut format hh.bb.tttt. Jadual
di bawah menunjukkan suatu contoh reka bentuk tarikh perduaan.

Hari Bulan Tahun







 


























8
4
2
1

2. Sediakan poster untuk hasil reka bentuk poster tarikh perduaan kumpulan anda bagi
memaparkan tarikh lahir salah seorang daripada ahli kumpulan anda.

3. Setiap kumpulan perlu menampalkan poster yang dihasilkan pada dinding
untuk dipamerkan.

Aktiviti Berfi kir 2.2

UNIT02_2.1_20-38.indd   23 9/22/16   11:59 AM
24 BAB 2 Perwakilan Data

Jadual 2.3 dan Jadual 2.4 menunjukkan nilai tempat nombor perpuluhan dan nombor
perduaan. Persamaan yang dapat anda perhatikan ialah nilai tempat bagi nombor
perpuluhan dan nombor perduaan mengikut urutan (Nombor Asas)n, di mana n = 0, 1, 2, 3
dan seterusnya.

Jadual 2.3 Nilai tempat nombor perpuluhan Jadual 2.4 Nilai tempat nombor perduaan

103 102 101 100

Seribu Seratus Sepuluh Satu

10 × 10 × 10 10 × 10 10 1

23 22 21 20

Lapan Empat Dua Satu

2 × 2 × 2 2 × 2 2 1

Contoh 2.2 Tukarkan nombor perduaan 10111010 kepada nombor perpuluhan.

Tuliskan nilai tempat nombor perduaan dalam jadual bermula dari baris kanan. Masukkan nilai
nombor perduaan yang diberi. Kemudian, cari hasil darab baris pertama dengan baris kedua.

128 64 32 16 8 4 2 1

1 0 1 1 1 0 1 0

1 × 128
=128

0 × 64
= 0

1 × 32
= 32

1 × 16
= 16

1 × 8
= 8

0 × 4
= 0

1 × 2
= 2

0 × 1
= 0

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.3

Cuba selesaikan!

Apakah nombor perpuluhan yang dipaparkan apabila nombor perduaan yang dimasukkan
adalah seperti yang ditunjukkan pada rajah-rajah di bawah?

?

Nombor perduaan

Nombor perpuluhan

?

Nombor perpuluhan

Nombor perduaan

?

Nombor perpuluhan

Nombor perduaan

?

Nombor perpuluhan

Nombor perduaan

UNIT02_2.1_20-38.indd   24 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 25

Jadual berikut menunjukkan nilai tempat dalam nombor perduaan. Apakah dua nilai tempat
paling kiri dalam jadual tersebut?

? ? 128 64 32 16 8 4 2 1

Cuba Fikirkan

Jumlahkan hasil darab setiap lajur = 128 + 0 + 32 + 16 + 8 + 0 + 2 + 0 = 186

Oleh itu, 10111010 dalam perduaan adalah sama dengan 186 dalam perpuluhan seperti
yang ditunjukkan dalam rajah berikut.

1 0 1 0

8 4 2 1
8 0 2 1860

1 0 1 1

128 64 32 16
128 0 32 16

Nombor perduaan

Nombor perpuluhan

2.1.3  Penukaran Nombor Perpuluhan kepada
Nombor Perduaan

Seperti yang telah diterangkan dalam halaman 23, pembelajaran
tentang kaedah penukaran nombor perpuluhan kepada nombor
perduaan juga penting. Dua kaedah yang sering digunakan untuk
menukar nombor perpuluhan kepada nombor perduaan ialah:

Kaedah bahagi dengan 2 dan gunakan bakinya
Dalam kaedah ini, nombor asal dibahagi dengan 2. Catatkan
hasil bahagi dan bakinya. Hasil bahagi pertama dibahagikan
dengan 2 sekali lagi dan hasil bahagi serta bakinya dicatatkan.
Hasil bahagi akan dibahagikan dengan 2 sehingga tidak boleh
dibahagi lagi dan setiap bakinya dicatatkan. Nilai nombor
perduaan diambil berdasarkan bakinya secara menyongsang.

Kaedah ambil daripada baki
Bandingkan nilai nombor perpuluhan dengan nilai tempat
terdekat nombor perduaan yang kurang daripada nombor
perpuluhan tersebut. Jika nilai tempat kurang daripada nilai
nombor perpuluhan, catatkan perbezaannya dan tandakan
1 pada nilai tempat tersebut. Ulangi proses ini sehingga nilai
tempat yang terakhir.

Layari laman-laman
sesawang ini untuk
maklumat lanjut tentang
penukaran nombor
perpuluhan kepada
nombor perduaan.

http://goo.gl/C8u6R2

http://goo.gl/Kz3pFs

UNIT02_2.1_20-38.indd   25 9/22/16   11:59 AM
26 BAB 2 Perwakilan Data

Contoh 2.3 Tukarkan nombor perpuluhan 84 kepada nombor perduaan.

Menggunakan kaedah bahagi dengan 2 dan gunakan bakinya, dan kaedah ambil daripada baki.

Kaedah bahagi dengan 2 dan gunakan bakinya

Algoritma yang digunakan adalah seperti di bawah.
1. Bahagi nombor perpuluhan dengan 2.
2. Tuliskan hasilnya dan baki (0 atau 1).
3. Ulangi Langkah 1 dan Langkah 2 sehingga hasil bahagi tidak boleh dibahagikan lagi.
4. Tuliskan semula hasil baki dari bawah ke atas.

1. 84 ÷ 2 = 42 baki 0

2. 42 ÷ 2 = 21 baki 0

3. 21 ÷ 2 = 10 baki 1

4. 10 ÷ 2 = 5 baki 0

5. 5 ÷ 2 = 2 baki 1

6. 2 ÷ 2 = 1 baki 0

7. 1 ÷ 2 = 0 baki 1

Baki yang ditulis dari bawah ke atas menghasilkan jawapan 1010100.

Semakan:

64 32 16 8 4 2 1

1 0 1 0 1 0 0

Jumlahkan hasil darab baris pertama dan baris kedua dalam jadual di atas.
(1 × 64) + (0 × 32) + (1 × 16) + (0 × 8) + (1 × 4) + (0 × 2) + (0 × 1) = 84

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Cara membaca nombor
perduaan adalah dari
kanan ke kiri.

UNIT02_2.1_20-38.indd   26 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 27

Kaedah ambil daripada baki

Langkah 1

Bolehkah 64 diambil daripada 84? Oleh
sebab 64 boleh diambil daripada 84, maka
tempatkan 1 pada lajur nilai tempat 64 dan
tolakkan 64 daripada 84, iaitu 84 – 64 = 20.

64 32 16 8 4 2 1

1

Langkah 2

Bolehkah 32 diambil daripada 20? Oleh
sebab 32 tidak boleh diambil daripada 20,
maka tempatkan 0 pada lajur nilai tempat 32.

64 32 16 8 4 2 1

1 0

Langkah 3

Bolehkah 16 diambil daripada 20? Oleh
sebab 16 boleh diambil daripada 20, maka
tempatkan 1 pada lajur nilai tempat 16 dan
tolakkan 16 daripada 20, iaitu 20 – 16 = 4.

64 32 16 8 4 2 1

1 0 1

Langkah 4

Bolehkah 8 diambil daripada 4? Oleh sebab
8 tidak boleh diambil daripada 4, maka
tempatkan 0 pada lajur nilai tempat 8.

64 32 16 8 4 2 1

1 0 1 0

Langkah 5

Bolehkah 4 diambil daripada 4? Oleh sebab
4 boleh diambil daripada 4, maka tempatkan
1 pada lajur nilai tempat 4 dan tolakkan 4
daripada 4, iaitu 4 – 4 = 0.

64 32 16 8 4 2 1

1 0 1 0 1

Langkah 6

Bolehkah 2 diambil daripada 0? Oleh sebab
2 tidak boleh diambil daripada 0, maka
tempatkan 0 pada lajur nilai tempat 2.

64 32 16 8 4 2 1

1 0 1 0 1 0

Langkah 7

Bolehkah 1 diambil daripada 0? Oleh sebab
1 tidak boleh diambil daripada 0, maka
tempatkan 0 pada lajur nilai tempat 1.

64 32 16 8 4 2 1

1 0 1 0 1 0 0

Semua lajur nilai tempat telah diisi. Nilai
nombor perpuluhan 84 dalam nombor
perduaan ialah 1010100.

Semakan:

64 32 16 8 4 2 1

1 0 1 0 1 0 0

Jumlahkan hasil darab baris pertama dan
baris kedua dalam jadual di atas.
(1 × 64) + (0 × 32) + (1 × 16) + (0 × 8) +
(1 × 4) + (0 × 2) + (0 × 1)
= 64 + 0 + 16 + 0 + 4 + 0 + 0
= 84

UNIT02_2.1_20-38.indd   27 9/22/16   11:59 AM
28 BAB 2 Perwakilan Data

2.1.4  Penambahan Dua Nombor Perduaan

Mempelajari cara penambahan nombor perduaan memberikan kita kefahaman yang lebih baik
tentang cara komputer berfungsi khususnya dari segi olahan nombor. Anda akan dapati cara
penambahan nombor perduaan adalah serupa dengan cara penambahan nombor perpuluhan.

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.4

Penyelesaian masalah

1. Tukarkan nombor-nombor perduaan yang berikut kepada nombor perpuluhan.
(a) 10010101 (c) 11111010
(b) 10101010 (d) 11000110

2. Tukarkan nombor-nombor perpuluhan yang berikut kepada nombor perduaan dengan
menggunakan kaedah bahagi dengan 2 dan gunakan bakinya, dan kaedah ambil
daripada baki.
(a) 75 (c) 101
(b) 99 (d) 152

Operasi tambah bagi nombor perpuluhan
dilakukan dengan menambahkan nombor
pertama dengan nombor kedua.
Contohnya, 1 + 2 = 3

Aktiviti LanjutanAktiviti LanjutanAktiviti LanjutanAktiviti LanjutanAktiviti Lanjutan 2.2

Operasi tambah bagi dua nombor
perduaan adalah serupa dengan
operasi tambah nombor perpuluhan.

Mari bermain permainan interaktif

Layari laman sesawang berikut yang menunjukkan
permainan tentang penukaran antara nombor
perpuluhan dan nombor perduaan. Cabar diri anda
tanpa menggunakan kalkulator!

http://goo.gl/ES8sGD

UNIT02_2.1_20-38.indd   28 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 29

Jadual 2.5 menunjukkan lima tatacara yang perlu diikuti apabila melakukan operasi
tambah bagi dua nombor perduaan.

Jadual 2.5 Lima tatacara operasi tambah

Tatacara Operasi tambah Hasil tambah Semakan (nombor perpuluhan)

1  0 + 0  0 0 + 0 = 0

2  0 + 1  1 0 + 1 = 1

3  1 + 0  1 1 + 0 = 1

4  1 + 1 10 1 + 1 = 2

5 10 + 1 11 2 + 1 = 3

Contoh 2.4 Hitung hasil tambah bagi dua nombor perduaan 100 dan 101.

Tuliskan nombor mengikut kaedah lajur. Mulakan dari sebelah kanan, kemudian tambahkan
nombor-nombor tersebut.

1 0 0 1 0 0 1 0 0 4

+ 1 0 1 + 1 0 1 + 1 0 1 Semakan + 5

1 0 1 1 0 0 1 9

0 + 1 = 1 0 + 0 = 0 1 + 1 = 10
Tatacara 2 Tatacara 1 Tatacara 4

Nombor perduaan 1001 bersamaan dengan nombor perpuluhan 9.

100 + 101 = 1001 (Perduaan) Semakan: 4 + 5 = 9 (Perpuluhan)

Contoh 2.5 Cari hasil tambah bagi dua nombor perduaan 1010 dan 111.

Tuliskan nombor mengikut kaedah lajur. Mulakan dari sebelah kanan, kemudian tambahkan
nombor-nombor tersebut.

1 1 1 1 1 1
1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0

+ 0 1 1 1 + 0 1 1 1 + 0 1 1 1 + 0 1 1 1
1 0 1 0 0 1 1 0 0 0 1

0 + 1 = 1 1 + 1 = 10 1 + 0 + 1 = 10 1 + 1 + 0 = 10
Tatacara 2 Tatacara 4

1 0
Semakan + 7

1 7

Tatacara 3 dan
Tatacara 4

Tatacara 3 dan
Tatacara 4

1010 + 0111 = 10001 (Perduaan)

Semakan: 10 + 7 = 17 (Perpuluhan)

UNIT02_2.1_20-38.indd   29 9/22/16   11:59 AM
30 BAB 2 Perwakilan Data

Contoh 2.6 Cari hasil tambah bagi dua nombor perduaan 01010011
 dan 01110110.

Peta alir di bawah menunjukkan langkah-langkah mencari hasil tambah dua nombor
perduaan iaitu 01010011 dan 01110110.

0 1 0 1 0 0 1 1
+ 0 1 1 1 0 1 1 0

1
1 + 0 = 1
Tatacara 3

1
0 1 0 1 0 0 1 1

+ 0 1 1 1 0 1 1 0
0 1

1 + 1 = 10
Tatacara 4

1 1
0 1 0 1 0 0 1 1

+ 0 1 1 1 0 1 1 0
0 0 1

1 + 0 = 1, 1 + 1 = 10

1 1
0 1 0 1 0 0 1 1

+ 0 1 1 1 0 1 1 0
1 0 0 1

1 + 0 = 1, 1 + 0 = 1
Tatacara 3

1 1 1

0 1 0 1 0 0 1 1
+ 0 1 1 1 0 1 1 0

0 1 0 0 1
1 + 1 = 10
Tatacara 4

1 1 1 1
0 1 0 1 0 0 1 1

+ 0 1 1 1 0 1 1 0
0 0 1 0 0 1

1 + 0 = 1, 1 + 1 = 10

1 1 1 1 1
0 1 0 1 0 0 1 1

+ 0 1 1 1 0 1 1 0
1 0 0 1 0 0 1

1 + 1 = 10, 10 + 1 = 11

1 1 1 1 1
0 1 0 1 0 0 1 1

+ 0 1 1 1 0 1 1 0
1 1 0 0 1 0 0 1

1 + 0 = 1, 1 + 0 = 1
Tatacara 3

Tatacara 3 dan
Tatacara 4

Tatacara 3 dan
Tatacara 4

Tatacara 4 dan
Tatacara 5

01010011 + 01110110 =  11001001
(Perduaan)

Semakan: 83 + 118 =  201
(Perpuluhan)

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.5

Penyelesaian masalah operasi tambah

Hitung hasil tambah bagi dua nombor perduaan yang berikut:
(a) 111 + 101 (d) 10010101 + 10101010
(b) 1001 + 1001 (e) 11111010 + 11000110
(c) 1011 + 1100 (f) 10011011 + 10101010

UNIT02_2.1_20-38.indd   30 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 31

2.1.5  Penolakan Dua Nombor Perduaan

Anda akan pelajari kaedah penolakan nombor perduaan iaitu
kaedah pinjam. Kaedah ini adalah serupa dengan kaedah
penolakan untuk nombor perpuluhan. Jadual 2.6 menunjukkan
empat tatacara yang perlu diikuti apabila melakukan operasi
tolak bagi dua nombor perduaan.

Jadual 2.6 Empat tatacara operasi tolak

Tatacara Operasi tolak Hasil tolak Semakan (nombor perpuluhan)

1 0 – 0 0 0 – 0 = 0

2 1 – 0 1 1 – 0 = 1

3 1 – 1 0 1 – 1 = 0

4 10 – 1 1 2 – 1 = 1

Contoh 2.7 Hitung hasil tolak bagi dua nombor perduaan 1101 – 1001.

Mulai dari kanan, lakukan operasi tolak mengikut tatacara yang diberi.

1 1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1 1 1 0 1
– 1 0 0 1 – 1 0 0 1 – 1 0 0 1 – 1 0 0 1

0 0 0 1 0 0 0 1 0 0
1 – 1 = 0 0 – 0 = 0 1 – 0 = 1 1 – 1 = 0

Tatacara 3 Tatacara 1 Tatacara 2 Tatacara 3

1101 – 1001 = 100 (Perduaan) Semakan: 13 – 9 = 4 (Perpuluhan)

Contoh 2.8 Cari hasil tolak bagi dua nombor perduaan 1010 – 1001.

Mulai dari kanan, lakukan operasi tolak mengikut tatacara yang diberi.

0 10 10 10 10 10
1 0 1 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0

– 1 0 0 1 – 1 0 0 1 – 1 0 0 1 – 1 0 0 1 – 1 0 0 1
1 0 1 0 0 1 0 0 0 1

Pinjam dari 10 – 1 = 1 0 – 0 = 0 0 – 0 = 0 1 – 1 = 0
lajur kiri Tatacara 4 Tatacara 1 Tatacara 1 Tatacara 3

1010 – 1001 = 1 (Perduaan) Semakan: 10 – 9 = 1 (Perpuluhan)

Mengapakah 10 – 1
tidak bersamaan 9?

Cuba Fikirkan

UNIT02_2.1_20-38.indd   31 9/22/16   11:59 AM
32 BAB 2 Perwakilan Data

Contoh 2.9 Tentukan hasil tolak bagi dua nombor perduaan 1100 – 1011.

Rajah di bawah menunjukkan langkah-langkah operasi tolak dan tatacara yang digunakan.

1 10
0 10 10 10 10 10

1 1 0 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0 1 0
– 1 0 1 1 – 1 0 1 1 – 1 0 1 1 – 1 0 1 1 – 1 0 1 1

1 0 1 0 0 1 0 0 0 1
Semasa pinjam 10 – 1 = 1 1 – 1 = 0 0 – 0 = 0 1 – 1 = 0Semasa pinjam

Tatacara 4 Tatacara 4 Tatacara 3 Tatacara 1 Tatacara 3
dipatuhi juga

1100 – 1011 = 1 (Perduaan) Semakan: 12 – 11 = 1 (Perpuluhan)

Contoh 2.10 Hitung hasil tolak bagi dua nombor perduaan 11010110 – 110011.

0 10
1 1 0 1 0 1 1 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
1

10 – 1 = 1
Tatacara 4

1010
1 1 0 1 0 0 0 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
0 0 1 1

0 – 0 = 0
Tatacara 1

10 1010
1 0 0 1 0 0 0 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
0 1 0 0 0 1 1

0 – 0 = 0
Tatacara 1

0 1010
1 1 0 1 0 1 0 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
1 1

10 – 1 = 1
Tatacara 4

1010
1 1 0 1 0 0 0 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
0 0 0 1 1

1 – 1 = 0
Tatacara 3

10 1010
1 0 0 1 0 0 0 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
1 0 1 0 0 0 1 1

1 – 0 = 1
Tatacara 3

1010
1 1 0 1 0 0 0 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
0 1 1

0 – 0 = 0
Tatacara 1

0 10 1010
1 1 0 1 0 0 0 0

– 0 0 1 1 0 0 1 1
1 0 0 0 1 1

10 –1 = 1
Tatacara 4

11010110 – 110011 =  10100011
(Perduaan)

Semakan: 214 – 51 =  163
(Perpuluhan)

UNIT02_2.1_20-38.indd   32 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 33

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.6

Penyelesaian masalah operasi tolak

Hitung hasil tolak bagi dua nilai nombor perduaan yang berikut:
(a) 111 – 101 (d) 11011101 – 10101001
(b) 1101 – 1001 (e) 11001100 – 10000110
(c) 1011 – 1010 (f) 10011001 – 10000001

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.7

Sistem nombor misteri
Teliti kedua-dua jadual di bawah.

Nombor perpuluhan Nombor perduaan
Nombor Tambah “0” Nilai Nombor Tambah “0” Nilai

1 10 Sepuluh 1 10 2
10 100 Seratus 10 100 4
100 1 000 Seribu 100 1 000 8
1 000 10 000 Sepuluh ribu 1 000 10 000 16

(a) Apakah yang akan berlaku kepada nilai nombor perpuluhan apabila satu angka sifar
ditambah di sebelah kanan?

(b) Apakah pula yang akan berlaku kepada nilai nombor perduaan apabila satu angka
sifar ditambah di sebelah kanan?

(c) Berdasarkan corak yang ditemui dalam jadual di atas, lengkapkan jadual sistem
nombor misteri di bawah.

Tambah
“0”

Tambah
“0”

Tambah
“0”

Tambah
“0”

Tambah
“0”

Tambah
“0”

Nombor 1 10 100 1 000 10 000 100 000 1 000 000
Nilai 1 3 9 27
Nilai tempat 1 3|1 9|3|1 27|9|3|1

(d) Namakan sistem nombor misteri ini.

2.1.6  Penambahan dan Penolakan Nombor Perduaan dalam
Menterjemah Aksara Pengekodan ASCII

Anda sudah tahu bahawa komputer hanya boleh memproses nombor perduaan yang mempunyai
dua digit iaitu 0 dan 1 sahaja. Pernahkah anda bayangkan, bagaimanakah anda mahu menulis
esei atau e-mel dengan menggunakan sistem nombor perduaan? Bagaimanakah komputer boleh
faham aksara-aksara seperti huruf, simbol khas dan digit yang ada pada papan kekunci?

Pada papan kekunci terdapat satu set kod piawai yang mewakili setiap aksara. Kod
tersebut dikenali sebagai kod ASCII iaitu singkatan daripada American Standard Code for
Information Interchange.

UNIT02_2.1_20-38.indd   33 9/22/16   11:59 AM
34 BAB 2 Perwakilan Data

Kod ASCII menggunakan nombor perduaan untuk mewakili
setiap aksara. Kod ini mempunyai 128 aksara dan mencukupi
untuk penggunaan bahasa Inggeris. Kod ASCII digunakan oleh
kebanyakan sistem komputer pada hari ini.

Rajah 2.3 menunjukkan penerimaan aksara dalam bentuk
kod ASCII oleh pemproses komputer dan pemaparan aksara
pada skrin komputer.

Selain kod ASCII, terdapat kod-kod lain yang diguna khas untuk bahasa
lain seperti bahasa Cina dan bahasa Jepun. Hal ini disebabkan setiap
bahasa mempunyai aksara khas masing-masing.

Layari laman sesawang
berikut untuk maklumat
lanjut tentang kod ASCII.

http://goo.gl/YVU36j

A = 01000001

Huruf Nombor perduaan

Apabila aksara “A” pada papan kekunci
ditekan, kod ASCII 01000001 akan dihantar
kepada unit pemprosesan komputer. Huruf
“A” akan terpapar pada skrin komputer.

5 = 00110101

Angka Nombor perduaan

Apabila aksara “5” pada papan kekunci
ditekan, kod ASCII 00110101 akan dihantar
kepada unit pemprosesan komputer. Angka
“5” akan terpapar pada skrin komputer.

a = 01100001

Huruf Nombor perduaan

Apabila aksara “a” pada papan kekunci
ditekan, kod ASCII 01100001 akan dihantar
kepada unit pemprosesan komputer. Huruf
“a” akan terpapar pada skrin komputer.

@ = 01000000

Simbol Nombor perduaan

Apabila aksara “@” pada papan kekunci
ditekan, kod ASCII 01000000 akan dihantar
kepada unit pemprosesan komputer. Simbol
“@” akan terpapar pada skrin komputer.

Rajah 2.3 Unit pemprosesan mentafsir kod ASCII yang mewakili aksara

UNIT02_2.1_20-38.indd   34 9/22/16   11:59 AM
BAB 2 Perwakilan Data 35

Kod ASCII Aksara Kod ASCII Aksara Kod ASCII Aksara

00100000 (ruang) 01000000 @ 01100000 `

00100001 ! 01000001 A 01100001 a

00100010 “ 01000010 B 01100010 b

00100011 # 01000011 C 01100011 c

00100100 $ 01000100 D 01100100 d

00100101 % 01000101 E 01100101 e

00100110 & 01000110 F 01100110 f

00100111 ‘ 01000111 G 01100111 g

00101000 ( 01001000 H 01101000 h

00101001 ) 01001001 I 01101001 i

00101010 * 01001010 J 01101010 j

00101011 + 01001011 K 01101011 k

00101100 , 01001100 L 01101100 l

00101101 - 01001101 M 01101101 m

00101110 . 01001110 N 01101110 n

00101111 / 01001111 O 01101111 o

00110000 0 01010000 P 01110000 p

00110001 1 01010001 Q 01110001 q

00110010 2 01010010 R 01110010 r

00110011 3 01010011 S 01110011 s

00110100 4 01010100 T 01110100 t

00110101 5 01010101 U 01110101 u

00110110 6 01010110 V 01110110 v

00110111 7 01010111 W 01110111 w

00111000 8 01011000 X 01111000 x

00111001 9 01011001 Y 01111001 y

00111010 : 01011010 Z 01111010 z

00111011 ; 01011011 [ 01111011 {

00111100 < 01011100 \ 01111100 |

00111101 = 01011101 ] 01111101 }

00111110 > 01011110 ^ 01111110 ~

00111111 ? 01011111 _

Jadual 2.7 menunjukkan kod ASCII dalam nombor perduaan dan aksara yang diwakilinya.

Jadual 2.7 Kod ASCII dan perwakilan aksara

UNIT02_2.1_20-38.indd   35 9/22/16   11:59 AM
36 BAB 2 Perwakilan Data

Contoh 2.11  Tambahkan kod ASCII 00110010 dan
kod ASCII 00110101.

Kod ASCII

Penambahan 0011 0010 0 0 1 0

0011 0101 + 0 1 0 1

0011 0111 0 1 1 1

Pemerhatian: Hasil tambah 0010 + 0101 = 0111.
Dengan merujuk kepada Jadual 2.7, 00110111 diwakili oleh
aksara 7.

Contoh 2.12  Tolakkan kod ASCII 00111000 dan
kod ASCII 00110111.

Kod ASCII

Penolakan 0011 1000 1 0 0 0

0011 0111 – 0 1 1 1

0011 0001 0 0 0 1

Pemerhatian: Hasil tolak 1000 – 0111 = 0001.
Dengan merujuk kepada Jadual 2.7, 00110001 diwakili oleh
aksara 1.

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Tuliskan ucapan “SELAMAT HARI JADI” kepada guru anda menggunakan kod ASCII
sepenuhnya. Rujuk Jadual 2.7 sebagai panduan.

Minda
Kreatif

Operasi tambah dan operasi tolak antara dua kod ASCII

Berdasarkan Jadual 2.7, anda boleh mengetahui kod ASCII untuk aksara 0 hingga 9. Adakah
operasi tambah dan operasi tolak yang telah dipelajari boleh diaplikasikan pada kod ASCII ini?

UNIT02_2.1_20-38.indd   36 9/22/16   12:00 PM
BAB 2 Perwakilan Data 37

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.8

Kod rahsia

1. Jadual berikut adalah panduan untuk terjemahan kod rahsia.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26

a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

2. Berdasarkan jadual panduan di atas terjemahkan kod rahsia di bawah.

Rujuk Aktiviti Berfi kir 2.2 di halaman 23 untuk cara pembacaan kod.

TIP

     �  �         �

�  � �    �  �    � �  

  �       � �     � �

�     �    � �  �  � � 

� � � �  � � � �  �  � � � � �

3. Salin corak kertas yang ditunjukkan di bawah.

                 

                 

                 

                 

                 

Penghantar:

Penerima:

4. Tuliskan kod rahsia dengan menghitamkan bulatan-bulatan tertentu berdasarkan
jadual panduan. Kod rahsia anda hendaklah mengandungi sekurang-kurangnya dua
patah perkataan.

5. Bagi kod rahsia anda kepada ahli keluarga anda. Terangkan cara pembacaan kod
rahsia yang anda tuliskan ini.

UNIT02_2.1_20-38.indd   37 9/22/16   12:00 PM
38 BAB 2 Perwakilan Data

Praktis Minda 2.12.1
1. Lengkapkan urutan nombor perduaan

berikut dengan peningkatan sebanyak 1.

0 1 10 11

100

2. Tukarkan nombor perduaan berikut kepada
nombor perpuluhan.
(a) 10101 (c) 1011010
(b) 110101 (d) 10110111

3. Tukarkan nombor perpuluhan 243 kepada
nombor perduaan dengan menggunakan
kaedah bahagi dengan 2 dan gunakan
bakinya.

4. Tentukan hasil tambah bagi dua nombor
perduaan 10011011 dan 01010111.
Kemudian, semak jawapan anda dengan
menggunakan nombor perpuluhan.

5. Tentukan hasil tolak bagi dua nombor
perduaan yang berikut.
(a) 110 – 011

1 1 0 1 1 0
– 0 1 1 – 0 1 1

–  =  –  =

(Tatacara ) (Tatacara )

1 1 0
– 0 1 1

–  =

(Tatacara  )

(b) 1110 – 0111

1 1 1 0 1 1 1 0
– 0 1 1 1 – 0 1 1 1

–  =  –  =

(Tatacara  ) (Tatacara  )

1 1 1 0 1 1 1 0
– 0 1 1 1 – 0 1 1 1

–  =  –  =

(Tatacara  ) (Tatacara  )

6. Penuhkan petak-petak kosong di bawah
dengan nombor perduaan yang betul.

(a) 0 + 1 =  + 1 =  + 11

=  + 101 =  + 1011 =

(b) 1101 – 1 =  – 10 =  – 11

=  – 101 =

(c) 1001 + 1010 =  – 101

=  + 100 =  – 111 =

7. Tunjukkan langkah menggunakan kod
ASCII bahawa hasil tambah 4 dan 5
adalah sepadan dengan 9.

8. Tunjukkan langkah menggunakan kod
ASCII bahawa hasil tolak 6 daripada 8
adalah sepadan dengan 2.

UNIT02_2.1_20-38.indd   38 9/22/16   12:00 PM
BAB 2 Perwakilan Data 39

2.2.1  Unit Ukuran bagi Imej Digital dan
Audio Digital

Sesuatu imej digital dan audio digital mempunyai beberapa
sifat yang dipanggil atribut. Atribut-atribut bagi imej ialah
resolusi, dimensi dan kedalaman warna. Setiap jenis atribut imej
mempunyai unit ukuran masing-masing.

Atribut bagi audio termasuk kadar sampel dan kedalaman
bit. Setiap jenis atribut audio juga mempunyai unit ukuran
masing-masing.

Jika sesuatu imej digital diperbesar dengan menggunakan
perisian penyunting grafi k, anda akan dapati imej tersebut
terbentuk daripada bintik-bintik kecil. Setiap bintik kecil
ini dikenali sebagai piksel (pixel). Warna bagi setiap piksel
ditentukan oleh pola bit yang terdiri daripada 0 dan 1. Bilangan
bit maklumat yang disimpan bagi setiap piksel dipanggil piksel
per bit (bit per pixel).

Imej digital ialah gambar yang dirakam dan disimpan dalam
bentuk pola-pola bit (0 dan 1). Kamera digital secara automatik
merakam dan menyimpan gambar foto sebagai imej digital.
Demikian juga pengimbas mengimbas gambar bercetak dan
merakamnya dalam bentuk digital. Imej digital boleh digunakan
dengan pelbagai cara. Ia boleh dipaparkan pada skrin komputer,
dicetak, dihantar secara elektronik melalui e-mel dan telefon
bimbit, dan disuntingkan dengan perisian komputer yang sesuai.
Imej digital disimpan secara elektronik dalam media seperti
cakera keras, pemacu kilat, CD, DVD dan pita magnetik.

Audio digital ialah isyarat bunyi yang telah ditukar kepada
nombor perduaan dan disimpan dalam bentuk pola-pola bit.
Audio digital juga boleh dihantar secara elektronik melalui
e-mel dan telefon bimbit, dan boleh disunting dengan perisian
penyuntingan audio.

2.2 Ukuran Data

Imej dan audio yang disimpan secara digital mempunyai kualiti
yang berbeza. Apakah ukuran-ukuran yang digunakan bagi
membezakan kualiti imej dan audio digital ini?

Cuba Fikirkan

Pada akhir pembelajaran,
murid boleh:
• mengenal pasti unit

ukuran bagi imej digital
dan audio digital.

• membanding saiz fail
imej yang sama dalam
pelbagai format melalui
tunjuk cara:
P Bitmap (*.bmp)
P Joint Photographic

Experts Group
(*.jpeg)

P Tagged Image File
Format (*.tiff)

P Graphics Interchange
Format (*.gif)

• membandingkan
kualiti dan saiz imej
apabila kedalaman
warna (colour depth)
dan resolusi bagi imej
dikurangkan.

• menghubung kait saiz
audio dengan kadar
kedalaman bit (bit
depth) bagi audio.

• membandingkan saiz
fail dan kualiti untuk
audio yang sama bagi
format yang berlainan
melalui tunjuk cara
P wave (*.wav)
P MPEG Layer III

(*.mp3)
P midi (*.mid)

• menghasilkan
penukaran saiz data
dari bit ke bait, kilobait,
megabait, gigabait dan
terabait bagi fail audio
dan imej.

UNIT02_2.2_39-67.indd   39 9/22/16   11:40 AM
40 BAB 2 Perwakilan Data

Unit ukuran bagi imej digital

Imej digital berbeza dari segi saiz dan kualiti seperti kejelasan,
ketajaman dan bilangan warna yang digunakan. Tiga jenis ukuran
yang lazim digunakan untuk membezakan dan mengukur saiz
serta kualiti imej digital ialah resolusi, dimensi dan kedalaman
bit warna.

(a) Resolusi

Imej digital yang dipaparkan pada monitor komputer terdiri
daripada bintik-bintik kecil yang dikenali sebagai piksel. Piksel
ialah elemen yang terkecil untuk paparan imej pada skrin atau
dalam bentuk cetakan. Satu imej fail terdiri daripada banyak piksel.
Resolusi memerihalkan ketajaman dan kejelasan sesuatu imej.

Resolusi sesuatu imej ialah bilangan piksel yang terdapat
pada imej tersebut. Resolusi diukur berdasarkan bilangan piksel
dalam unit dpi (dots per inch). Sekiranya suatu imej mempunyai
resolusi 72 dpi, maka setiap satu inci grid imej mengandungi
72 piksel lebar dan 72 piksel tinggi iaitu 72 × 72 = 5184 piksel
seinci persegi. Rajah 2.4 menunjukkan paparan satu imej digital
yang mempunyai dpi dan resolusi yang berlainan.

(a) 3 dpi (b) 9 dpi (c) 24 dpi

(d) 72 dpi (e) 100 dpi (f) 300 dpi

Rajah 2.4 Contoh imej yang sama dalam resolusi yang berlainan

Lazimnya, imej digital yang mempunyai resolusi 72 dpi
adalah mencukupi untuk tujuan paparan pada skrin, manakala
resolusi 300 dpi diperlukan untuk cetakan.

Imej digital hitam putih, diwakili
oleh piksel berwarna hitam atau
putih. Dalam nombor perduaan, putih
diwakili digit 0 dan hitam diwakili
digit 1. Saiz untuk setiap piksel ialah
1 bit.

0 0 1 0 0 1 0 0
0 0 1 1 1 1 0 0
0 0 0 1 1 0 0 0
1 1 1 1 1 1 1 1
1 0 1 1 1 1 0 1
1 0 1 1 1 1 0 1
0 0 1 0 0 1 0 0
0 1 1 0 0 1 1 0

Layari laman sesawang
berikut untuk maklumat
lanjut tentang resolusi
imej digital.

http://goo.gl/iycRHX

Layari laman sesawang

Selain dpi, dimensi
juga boleh digunakan
untuk menentukan
resolusi imej. Misalnya,
satu imej 1920 × 1080
mempunyai resolusi
yang lebih tinggi
daripada imej
1280 × 720.

UNIT02_2.2_39-67.indd   40 9/22/16   11:40 AM
BAB 2 Perwakilan Data 41

(b) Dimensi

Dimensi sesuatu imej digital merujuk kepada ukuran panjang dan lebar imej dalam unit
piksel. Dimensi suatu imej biasanya dinyatakan dalam bentuk bilangan piksel panjang darab
bilangan piksel lebar (bilangan piksel panjang × bilangan piksel lebar).

Dimensi juga boleh dinyatakan dalam bentuk jumlah piksel yang membentuk imej.
Misalnya bagi imej (640 × 480) jumlah piksel ialah 307 200 piksel.

Rajah 2.5  Paparan imej 128 piksel × 72 piksel
pada paparan monitor yang berdimensi
1300 piksel × 800 piksel

Rajah 2.6  Paparan imej 256 piksel × 144 piksel
pada paparan monitor yang berdimensi
1300 piksel × 800 piksel

72 piksel

128 piksel

1300 piksel

80
0

pi
ks

el

1300 piksel

80
0

pi
ks

el

144 piksel

256 piksel

Jika paparan monitor mempunyai dimensi 1300 piksel × 800 piksel, maka imej
128 piksel × 72 piksel akan diperhatikan seperti dalam Rajah 2.5. Imej dengan dimensi
256 piksel × 144 piksel akan diperhatikan seperti dalam Rajah 2.6.

Layari laman sesawang
ini untuk maklumat
tambahan bagi
menyelesaikan aktiviti
Cuba Fikirkan.

http://goo.gl/KZizji

Layari laman sesawang

Sesuatu imej yang mempunyai dimensi 128 piksel × 72 piksel telah
diperbesar. Apakah yang dapat diperhatikan? Apakah kesan
kepada kualiti imej ini? Berikan sebab bagi jawapan anda.

1300 piksel

80
0

pi
ks

el

Cuba Fikirkan

UNIT02_2.2_39-67.indd   41 9/22/16   11:40 AM
42 BAB 2 Perwakilan Data

(c) Kedalaman bit warna

Kedalaman bit warna atau kedalaman warna bermaksud bilangan bit 0 dan 1 yang digunakan
untuk menandakan satu warna yang tertentu dalam sesuatu imej digital. Lebih banyak bit
yang digunakan, maka lebih tinggi kedalaman bit warna.

Sebagai contoh, sesuatu imej hitam dan putih mengandungi dua warna sahaja iaitu
hitam dan putih. Dua kod binari sudah mencukupi untuk mewakili dua warna ini, iaitu 0
untuk mewakili warna putih dan 1 untuk mewakili warna hitam seperti yang ditunjukkan
dalam Jadual 2.8.

Kod binari Warna
0 Putih
1 Hitam

Perkataan “binari” bermaksud perduaan.
1 bit bermaksud satu digit binari.

Kod binari yang mengandungi satu digit dikenali sebagai kod binari 1 bit. Imej hitam
dan putih yang menggunakan dua kod binari 1 bit untuk mewakili warnanya dikatakan
mempunyai kedalaman warna 1 bit.

Andaikan sesuatu imej skala kelabu yang
menggunakan empat warna iaitu putih, kelabu
cerah, kelabu gelap dan hitam. Empat kod binari
diperlukan untuk mewakili empat warna ini iaitu 00
untuk warna putih, 01 untuk kelabu cerah, 10 untuk
kelabu gelap dan 11 untuk warna hitam seperti
dalam Jadual 2.9.

Kod binari yang mengandungi dua digit dikenali sebagai kod binari 2 bit. Imej yang
menggunakan empat kod binari 2 bit untuk mewakili warnanya dikatakan mempunyai
kedalaman warna 2 bit.

Jadual 2.10 Kedalaman bit warna dan bilangan warna bagi imej

Kedalaman bit
warna Pengiraan Bilangan warna yang

boleh diwakili
1 bit 21 = 2 2
2 bit 22 = 2 × 2 4
3 bit 23 = 2 × 2 × 2 8
4 bit 24 = 2 × 2 × 2 × 2 16
8 bit 28 = 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 256

16 bit 216 = 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 ×
2 × 2 × 2 × 2 × 2 65 536

24 bit 224 = 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 ×
2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 16 777 216

Jadual 2.10 menunjukkan bahawa imej yang menggunakan lebih banyak warna
memerlukan lebih banyak kod binari untuk mewakili setiap warna tersebut. Ini hanya dapat
dicapai dengan menggunakan lebih banyak bit dalam bentuk kod warna. Lebih banyak
bilangan warna dalam sesuatu imej, maka lebih tinggi kedalaman bit warna.

Jadual 2.8 Dua binari untuk imej hitam dan putih

Kod binari Warna
00 Putih
01 Kelabu cerah
10 Kelabu gelap
11 Hitam

Jadual 2.9  Empat kod binari untuk imej
skala kelabu

UNIT02_2.2_39-67.indd   42 9/22/16   11:40 AM
BAB 2 Perwakilan Data 43

Lihat Rajah 2.7 hingga Rajah 2.11 yang menunjukkan perbezaan kualiti imej berdasarkan
kedalaman bit warna yang berlainan.

Rajah 2.11 menunjukkan gambar foto dengan kedalaman
warna 24 bit. Gambar foto ini menggunakan 16 777 216 warna.
Setiap piksel menggunakan 24 bit untuk mewakili warna.

Gambar foto ini menggunakan 16 777 216 kod binari daripada
000000000000000000000000 hingga 111111111111111111111111.

Rajah 2.11

Rajah 2.7 menunjukkan gambar foto dengan kedalaman
warna 1 bit. Gambar foto ini menggunakan dua warna. Setiap
piksel menggunakan satu bit untuk mewakili warna.

Kod binari: 0 Warna Putih

Kod binari: 1 Warna Hitam
Rajah 2.7

Rajah 2.8 menunjukkan gambar foto dengan kedalaman
warna 2 bit. Gambar foto ini menggunakan empat warna.
Setiap piksel menggunakan dua bit untuk mewakili warna.Setiap piksel menggunakan dua bit untuk mewakili warna.

Kod binari: 00 Warna Putih

Kod binari: 01 Warna Kelabu cerah

Kod binari: 10 Warna Kelabu gelap

Kod binari: 11 Warna HitamRajah 2.8

Rajah 2.9 menunjukkan gambar foto dengan kedalaman
warna 3 bit. Gambar foto ini menggunakan lapan warna.
Setiap piksel menggunakan tiga bit untuk mewakili warna.

Gambar foto ini menggunakan lapan kod binari iaitu 000, 001,
010, 011, 100, 101, 110 dan 111.

Rajah 2.9

Rajah 2.10 menunjukkan gambar foto dengan kedalaman
warna 8 bit. Gambar foto ini menggunakan 256 warna. Setiap
piksel menggunakan lapan bit untuk mewakili warna.

Gambar foto ini menggunakan 256 kod binari daripada
00000000 hingga 11111111.

Rajah 2.10

UNIT02_2.2_39-67.indd   43 9/22/16   11:40 AM
44 BAB 2 Perwakilan Data

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.9

Koleksi imej digital

1. Hasilkan satu koleksi imej digital yang mengandungi minimum sepuluh imej daripada
pelbagai sumber yang berkaitan dengan Malaysia.

2. Koleksi imej digital kumpulan anda mestilah mempunyai tema khusus seperti
monumen bersejarah di Malaysia, buah-buahan tempatan, fl ora dan fauna tempatan,
tokoh-tokoh tempatan dan sebagainya.

3. Dapatkan maklumat terperinci bagi setiap imej tersebut seperti nama fail imej, sumber
imej, resolusi imej, kedalaman bit imej, dimensi imej dan sebagainya.

4. Persembahkan hasil koleksi imej digital anda dengan menggunakan perisian
persembahan. Nyatakan juga tujuan pemilihan tema tersebut.

Contoh koleksi imej digital:

Monumen Bersejarah di Malaysia

Nama fail: Tugu Negara.jpg

Sumber:

Resolusi:

Dimensi:

Kedalaman bit:

Saiz fail:

Nama fail: A Famosa.jpg

Sumber:

Resolusi:

Dimensi:

Kedalaman bit:

Saiz fail:

UNIT02_2.2_39-67.indd   44 9/22/16   11:40 AM
BAB 2 Perwakilan Data 45

Unit ukuran bagi audio digital

Audio digital bermaksud isyarat bunyi yang ditukarkan kepada nombor perduaan dan disimpan
dalam bentuk pola-pola bit. Kualiti sesuatu audio digital bergantung kepada kadar sampel dan
kedalaman bit audio yang digunakan untuk merakam atau mendigitalkannya.

(a) Kadar sampel

Kadar sampel ialah bilangan sampel sesaat yang diambil oleh alat analog-to-digital converter
(ADC) semasa melakukan pendigitalan sesuatu audio analog. Unit bagi kadar sampel ialah
hertz (Hz). 1 Hz bermaksud 1 sampel sesaat. Semakin banyak bilangan sampel yang diambil
dan direkodkan dalam satu saat, semakin tepat dan berkualiti suatu audio digital yang
dihasilkan. Rajah 2.12 menunjukkan kadar sampel mempengaruhi audio digital.

(a)  Bentuk gelombang audio digital yang kurang tepat apabila kadar
sampel untuk audio analog adalah rendah

(b)  Bentuk gelombang audio digital yang hampir tepat apabila kadar
sampel untuk audio analog adalah tinggi

(c)  Bentuk gelombang audio digital yang hampir sempurna apabila kadar
sampel untuk audio analog adalah sangat tinggi

Rajah 2.12 Kadar sampel mempengaruhi isyarat digital

Berdasarkan Rajah 2.12, semakin banyak bilangan sampel, semakin tepat bentuk gelombang
audio digital yang terhasil semasa proses persampelan. Ia akan menghasilkan audio digital
yang berkualiti tinggi.

Kualiti kadar sampel audio yang dihasilkan bergantung kepada keperluan penggunanya.
Rangkaian telefon boleh menggunakan kadar sampel serendah 8 kHz. Pada kadar 8 kHz, suara
manusia masih boleh didengar dengan jelas tetapi muzik pada kadar sampel ini mempunyai
kualiti yang rendah. Jadual 2.11 menunjukkan penggunaan kadar sampel yang berbeza bagi
audio digital.

UNIT02_2.2_39-67.indd   45 9/22/16   11:40 AM
46 BAB 2 Perwakilan Data

Jadual 2.11 Kualiti kadar sampel dan penggunaannya

Kadar sampel Kualiti Contoh penggunaan

11 025 Hz Percakapan Telefon (kHz)

22 050 Hz Audio gred rendah Audio web, Radio AM

44 100 Hz Kualiti CD Audio CD, MP3, WMA

48 100 Hz Kualiti DVD Audio DV (digital video), audio DVD

96 000 Hz Kualiti high defi nition Audio DVD, audio Blu-ray, audio HD
DVD (high defi nition DVD)

(b) Kedalaman bit

Kualiti audio digital juga ditentukan oleh kedalaman bit. Kedalaman bit ialah bilangan bit
(0 dan 1) yang digunakan untuk mewakili aras rakaman setiap sampel audio (bit per sample).
Lebih banyak bit digunakan untuk mewakili sampel-sampel audio, lebih hampir persamaan
antara audio digital yang dihasilkan dengan audio analog asal.

Audio analog asal
Audio 1 bit (2 nilai perduaan) Audio 2 bit (4 nilai perduaan)

Audio 16 bit (65 536 nilai perduaan)Audio 4 bit (16 nilai perduaan)

Rajah 2.13 Kedalaman bit dan kualiti audio digital

Proses menukarkan audio analog kepada isyarat audio digital dipanggil pendigitalan. Dalam proses ini,
suatu alat yang dinamakan analog-to-digital converter (ADC) mengambil sampel-sampel kecil voltan
elektrik yang dihasilkan oleh audio analog mengikut sela masa yang tertentu. Setiap sampel ditukar
kepada satu nilai perduaan untuk mewakili aras voltan rakaman sampel itu.

Kad bunyi ADC

ADC
Disimpan

dalam
komputer

Vinput

Masa (t) Masa (t)

Voutput

UNIT02_2.2_39-67.indd   46 9/22/16   11:40 AM
BAB 2 Perwakilan Data 47

• Audio 44.1 kHz, 16 bit bermakna
sampel audio diambil dengan
kekerapan 44 100 kali sesaat
dengan jumlah bit sebanyak 65 536.

• Kadar sampel 8 kHz adalah sesuai
bagi audio suara manusia untuk
didengar dengan jelas tetapi kadar
sampel 8 kHz bagi muzik akan
menghasilkan audio digital yang
berkualiti rendah.

Jadual 2.12 menunjukkan bilangan nilai perduaan yang boleh digunakan dalam
penghasilan audio digital dengan menggunakan kedalaman bit yang berlainan.

Jadual 2.12 Bilangan bit bagi audio digital yang mempunyai kedalaman bit yang berlainan

Kedalaman
bit

Jumlah nilai
perduaan Nilai-nilai yang mungkin

4 bit 24 0000 sehingga 1111

8 bit 28 Sehingga 11111111

16 bit 216 Sehingga 1111111111111111

24 bit 224 Sehingga 111111111111111111111111

32 bit 232 Sehingga 11111111111111111111111111111111

Jadual 2.13 menunjukkan audio digital yang digunakan dalam medium yang berbeza
mempunyai kualiti kedalaman bit yang berbeza.

Jadual 2.13 Kualiti audio dan kedalaman bit

Kedalaman bit Kualiti Saluran
(mono/stereo)

8 bit Telefon Mono

8 bit Radio AM Mono

16 bit Radio FM Stereo

16 bit Audio CD Stereo

24 bit Audio DVD Stereo

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfikir

Koleksi audio digital

1. Hasilkan satu koleksi audio digital yang mengandungi minimum sepuluh fail daripada
pelbagai sumber.

2. Dapatkan maklumat terperinci bagi setiap fail audio yang anda peroleh seperti nama fail
audio, kadar sampel, kedalaman bit, durasi dan sebagainya.

3. Koleksi audio digital yang baik ialah koleksi audio yang mempunyai kadar sampel dan
kedalaman bit yang pelbagai.

4. Persembahkan hasil koleksi audio digital anda di dalam kelas dengan menggunakan
perisian persembahan.

Contoh:
Negaraku.mp3 Kadar sampel = 44.1 KHz

Kedalaman bit = 24 bit

Aktiviti Berfi kir 2.10

UNIT02_2.2_39-67.indd   47 9/22/16   11:40 AM
48 BAB 2 Perwakilan Data

Individu
Aktiviti Berfikir

Rajah di bawah menunjukkan gelombang audio analog,
gelombang audio digital kualiti CD dan gelombang audio
digital kualiti DVD. Bandingkan kualiti ketiga-tiga gelombang
bunyi yang dihasilkan. Berikan sebab bagi jawapan anda.

Audio analog
Petunjuk:

Audio digital CD

Audio digital DVD

Aktiviti Berfi kir 2.11

2.2.2  Perkaitan Saiz Fail Imej dengan Format Fail

Imej digital boleh disimpan dalam pelbagai format fail. Setiap jenis format fail mempunyai
pelbagai kegunaan. Format yang dipilih untuk menyimpan sesuatu imej digital bergantung
kepada kegunaannya. Jadual 2.14 menunjukkan empat contoh format fail imej digital yang
biasa digunakan.

Jadual 2.14 Jenis fail imej dan kegunaannya

Jenis fail Kegunaan

Joint
Photographic
Experts Group
(JPEG)

Banyak digunakan untuk menyimpan imej digital. Sesuai untuk imej yang
mempunyai bilangan warna antara 256 hingga 16 juta warna seperti gambar foto
digital. Data imej dimampatkan untuk mengurangkan saiz fail. Saiz fail yang lebih
kecil membolehkan muat turun dari Internet dengan cepat. Walau bagaimanapun,
pemampatan mengurangkan kualiti imej. Format ini lazim digunakan di Internet
dan kamera digital berkualiti rendah.

Graphics
Interchange
Format
(GIF)

Banyak digunakan di Internet. Format GIF sesuai digunakan untuk imej yang
mempunyai jumlah warna sehingga 256 warna. Lazimnya format ini digunakan untuk
lukisan dan kartun yang mudah. GIF juga merupakan satu format mampatan. GIF
menyokong animasi dengan membenarkan beberapa imej disimpan dalam satu fail.

Bitmap
(BMP)

Format ini sesuai untuk imej yang mempunyai bilangan warna antara 256 hingga
16 juta warna. Data imej tidak boleh dimampatkan, maka saiz fail adalah besar.
Oleh itu, imej dalam format ini adalah berkualiti tinggi.

Tagged Image
File Format
(TIFF)

Banyak digunakan dalam industri percetakan dan penerbitan atas meja. Format ini
sesuai untuk imej yang mempunyai bilangan warna sehingga 16 juta warna. Fail
imej boleh dimampatkan tanpa menjejaskan kualiti.

Layari laman-laman
sesawang yang berikut
untuk maklumat lanjut
tentang audio digital.

http://goo.gl/bmYJox

http://goo.gl/BZGWP9

UNIT02_2.2_39-67.indd   48 9/22/16   11:40 AM
BAB 2 Perwakilan Data 49

Format fail PNG
Terdapat satu format fail imej yang kini semakin popular.
Format fail tersebut ialah PNG. Dapatkan maklumat tentang
format fail ini. Kemudian, jawab soalan-soalan yang berikut:
1. Nyatakan kelebihan-kelebihan format fail PNG berbanding

format fail JPEG, GIF, BMP, dan TIFF.
2. Selain daripada format JPEG, GIF, BMP, TIFF dan PNG,

apakah format fail imej lain yang digunakan oleh pengguna-
pengguna komputer di seluruh dunia?

Minda
Kreatif

Layari laman sesawang
berikut untuk muat
turun aplikasi IrfanView
32 bit atau versi terkini.
http://www.irfanview.
com/

(penerangan dalam buku
ini menggunakan versi
32 bit)

Layari laman sesawang

Pelbagai jenis perisian yang boleh digunakan untuk menukar format fail imej. Perisian
aplikasi IrfanView 32 bit akan digunakan untuk penerangan tentang menukar format fail
imej dalam Praktis Aplikasi 2.1 hingga Praktis Aplikasi 2.4.

Praktis Aplikasi 2.1
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Membandingkan saiz fail imej yang sama dalam pelbagai format

1. Lancarkan perisian aplikasi IrfanView 32 bit.
2. Buka fail satu gambar foto pilihan anda.

3. Klik File > Save as. Pilih format JPG dan berikan nama yang sesuai.
4. Pilih folder untuk menyimpan fail.
5. Klik butang Save.
6. Buka fail imej asal, ulangi langkah 3 hingga 5 dengan menukarkan format imej

masing-masing kepada GIF, BMP, TIFF dan PNG.
7. Catatkan saiz fail untuk kelima-lima imej yang berlainan format fail dalam satu jadual.
8. Bandingkan saiz fail kelima-lima imej dan susun fail-fail tersebut mengikut urutan

saiz fail secara menurun.
9. Apakah kesimpulan yang dapat anda buat tentang perkaitan antara format fail dan

saiz fail imej?

Simpan fail-fail anda di
dalam folder yang sama.

TIP

UNIT02_2.2_39-67.indd   49 9/22/16   11:41 AM
50 BAB 2 Perwakilan Data

2.2.3  Perkaitan antara Kualiti, Saiz, Kedalaman
Warna (colour depth) dan Resolusi Imej

Kualiti dan saiz imej dipengaruhi oleh faktor-faktor seperti
kedalaman warna, resolusi dan dimensi imej. Pada umumnya,
lebih tinggi resolusi, dimensi dan kedalaman bit warna maka
lebih tinggi keperincian sesuatu imej. Ini memberi kesan kepada
imej yang jelas, tajam dan menarik.

Saiz imej juga bergantung kepada faktor-faktor resolusi,
dimensi dan kedalaman bit warna. Lebih tinggi resolusi dan
dimensi maka lebih banyak piksel digunakan untuk membentuk
imej. Lebih banyak piksel bermaksud lebih banyak bit dan bait
diperlukan untuk menyimpan maklumat tentang piksel-piksel
dalam imej. Ini menyebabkan saiz imej menjadi besar.

Demikian juga, lebih tinggi kedalaman bit warna sesuatu
imej, semakin tinggi piksel per bit (ppb) imej tersebut. Lebih
banyak bit dan bait diperlukan untuk menyimpan maklumat
piksel-piksel imej maka saiz imej akan menjadi besar.

Praktis Aplikasi 2.2
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Membandingkan saiz fail imej yang sama tetapi berlainan resolusi

1. Lancarkan perisian aplikasi IrfanView 32 bit.
2. Buka satu fail imej.
3. Klik Image > Resize/Resample…
4. Tukar resolusi imej kepada DPI = 300.

Simpan imej baharu dengan nama yang sesuai.
5. Buka fail imej asal, ulangi langkah 3 dan

langkah 4 dengan menukarkan resolusi imej
masing-masing kepada:
DPI = 100
DPI = 72
DPI = 9

Layari laman sesawang
berikut untuk tutorial
menggunakan IrfanView
32 bit.

https://goo.gl/z2K7gU

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfikir

Kegunaan pelbagai format fail imej dan saiz imej yang berlainan

1. Kumpulkan maklumat tentang
(a) kegunaan imej yang wujud dalam format fail yang berlainan.
(b) kegunaan imej berdasarkan saiz fail yang berlainan.

2. Tunjukkan contoh imej dalam persembahan anda.
3. Bentangkan hasil kerja kumpulan anda dengan bantuan perisian persembahan.

Aktiviti Berfi kir 2.12

Tukarkan DPI
imej di sini

Praktis Aplikasi 2.2, 2.3 dan 2.4 akan menunjukkan bahawa kualiti dan saiz fail suatu
imej berubah apabila resolusi, dimensi dan kedalaman warna imej tersebut berubah.

UNIT02_2.2_39-67.indd   50 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 51

6. Catatkan saiz fail untuk keempat-empat imej yang berlainan resolusi dalam satu jadual.

7. Bandingkan saiz fail keempat-empat imej dan susun fail-fail tersebut mengikut urutan
saiz fail secara menurun.

8. Apakah kesimpulan yang dapat anda buat tentang perkaitan antara resolusi dan saiz
fail imej?

Layari laman sesawang ini untuk menonton
video tutorial tunjuk cara menukarkan
dimensi sesuatu imej dan menyimpan
imej tersebut dalam format fail yang
berlainan dengan menggunakan perisian
aplikasi IrfanView. https://goo.gl/CyXu1r

Membandingkan saiz fail imej yang sama tetapi berlainan dimensi

1. Lancarkan perisian aplikasi IrfanView 32 bit.

2. Buka satu fail imej.

3. Klik Image > Resize/Resample…

4. Tukar dimensi imej dengan pilih 1920 × 1080 piksel. Simpan imej baharu dengan
nama yang sesuai.

5. Buka fail imej asal, ulangi langkah 3 dan
langkah 4 dengan menukarkan dimensi
imej masing-masing kepada
(a) 1024 × 768 piksel
(b) 800 × 600 piksel
(c) 640 × 480 piksel

6. Catatkan saiz fail untuk keempat-empat imej
yang berlainan dimensi dalam satu jadual.

7. Bandingkan saiz fail keempat-empat imej
dan susun fail-fail tersebut mengikut urutan
saiz fail secara menurun.

8. Apakah kesimpulan yang dapat anda buat
tentang perkaitan antara dimensi dan
saiz fail imej?

Praktis Aplikasi 2.3
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Tukarkan dimensi
imej di sini

UNIT02_2.2_39-67.indd   51 9/22/16   11:41 AM
52 BAB 2 Perwakilan Data

Membandingkan saiz fail imej yang sama tetapi berlainan kedalaman warna

1. Lancarkan perisian aplikasi IrfanView 32 bit.

2. Buka fail imej.

3. Klik Image > Decrease Color Depth.

4. Kurangkan kedalaman warna kepada 8 bit (256 warna). Simpan imej baharu dengan
nama yang sesuai.

5. Buka fail imej asal, ulangi langkah 3 dan langkah 4 dengan menukarkan kedalaman
warna imej masing-masing kepada
(a) 4 bit (16 warna)
(b) 3 bit (8 warna)
(c) 4 warna dengan pilihan grayscale
(d) 1 bit (2 warna)

6. Catatkan saiz fail untuk kelima-lima imej yang berlainan kedalaman warna dalam
satu jadual.

7. Bandingkan saiz fail kelima-lima imej dan susun fail-fail tersebut mengikut urutan
saiz fail secara menurun.

8. Apakah kesimpulan yang dapat anda buat tentang perkaitan antara kedalaman
warna dan saiz fail imej?

Praktis Aplikasi 2.4
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Layari laman sesawang ini untuk tutorial
tentang penggunaan perisian aplikasi
IrfanView untuk mengubah kedalaman
warna dan saiz fail imej.

https://goo.gl/V8RXuU

Pastikan fail imej asal
anda mempunyai
kedalaman warna 16 juta
atau 65536 warna.

TIP

UNIT02_2.2_39-67.indd   52 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 53

2.2.4  Perhubungan antara Saiz Audio dengan
Kadar Kedalaman Bit (bit depth)

Kadar kedalaman bit bagi sesuatu audio digital bermaksud
jumlah bilangan bit (0 dan 1) yang digunakan untuk mewakili
setiap saat masa main balik (play back time) audio itu. Kadar
kedalaman bit juga memberitahu kita tentang jumlah bilangan
bit yang diproseskan bagi setiap saat audio itu dimain balik.

Kadar kedalaman bit biasanya diukur dalam bit per saat
(bps). Kadar kedalaman bit dikira menggunakan rumus berikut:

Kadar
bit = Kadar sampel

(Hz)
× Kedalaman bit

(bit)
× Saluran

Saluran audio terdiri daripada dua jenis iaitu audio mono
dan audio stereo. Audio mono dikeluarkan melalui satu saluran
audio sahaja manakala audio stereo dikeluarkan melalui dua
saluran audio.

Audio mono
(satu saluran audio)

Audio stereo
(dua saluran audio)

Satu
saluran

Saluran
kanan

Petunjuk:
R: Kanan
L: Kiri

Saluran
kiri

R

L

R

L

Rajah 2.14 Saluran audio mono dan stereo

Bagaimanakah
kadar kedalaman bit
mempengaruhi saiz
audio? Anda perlu
menggunakan aplikasi
penyunting audio
seperti Audacity 2.1.2
untuk menjalankan
penyiasatan ini.

Cuba Fikirkan

Layari laman sesawang
berikut untuk muat
turun aplikasi Audacity
2.1.2 atau versi terkini.
(penerangan dalam
buku ini menggunakan
versi 2.1.2)

http://www.audacity
team.org

Layari laman sesawang

Contoh 2.13

Satu fail audio mempunyai kadar sampel 44 100 Hz, kedalaman 16 bit dan dua saluran
audio. Apakah kadar kedalaman bit bagi fail audio ini?
Kadar kedalaman bit
= 44 100 × 16 × 2
= 1 411 200 bit per saat
= 1 411.2 kbps

UNIT02_2.2_39-67.indd   53 9/22/16   11:41 AM
54 BAB 2 Perwakilan Data

Membandingkan saiz fail audio yang mempunyai kadar kedalaman
bit yang berbeza

1. Pilih satu fail audio jenis MP3 dan namakan fail sebagai audio bunyi.mp3.

2. Lancarkan perisian aplikasi Audacity 2.1.2. Buka fail audio bunyi.mp3.

3. Klik File dan klik Export Audio. Tetingkap Export Audio akan dipaparkan.

Tukarkan kadar
kedalaman bit di sini

4. Namakan fail audio sebagai audio01 dan pilih format fail MP3 Files. Pilih Preset pada
Bit Rate Mode. Pilih Insane, 320 kbps pada Quality. Kemudian, klik butang Save.

5. Buka fail audio bunyi.mp3, ulangi langkah 3 dan langkah 4 dengan menukarkan
nama fail audio dan Quality mengikut jadual berikut.

Nama fail audio Quality

audio02 Extreme, 220-260 kbps

audio03 Standard, 170-210 kbps

audio04 Medium, 145-185 kbps

6. Catatkan saiz fail untuk keempat-empat fail audio yang berlainan ini dalam
satu jadual.

7. Bandingkan saiz fail keempat-empat fail audio dan susun fail-fail tersebut mengikut
urutan saiz fail secara menurun.

8. Apakah kesimpulan yang dapat anda buat tentang perkaitan antara kadar kedalaman
bit dan saiz fail audio?

Praktis Aplikasi 2.5
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Anda perlu muat turun fail
lame_enc.dll daripada
laman sesawang berikut
untuk teruskan.

http://lame.buanzo.org/
#lamewindl
(pilih v3.99.5 in a ZIP fi le)

TIP

UNIT02_2.2_39-67.indd   54 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 55

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfikir

Muat turun sekurang-kurangnya 10 fail audio daripada Internet. Dapatkan maklumat
seperti yang tercatat dalam jadual berikut:

A B C D E F G H I

Nama
fail

Kadar
sampel
(Hz)

Kedalaman
bit

(bait)

Saluran
(mono=1,
stereo=2)

Kadar
bit

(bps)

Panjang
audio
(saat)

Saiz
fail

(bait)

B × C × D D × E

1. Bandingkan nilai pada lajur E dan lajur H. Apakah pemerhatian yang anda peroleh?
Apakah kesimpulan yang dapat anda buat tentang perkaitan antara E dan H?

2. Bandingkan nilai pada lajur G dan lajur I. Apakah pemerhatian yang anda peroleh?
Apakah kesimpulan yang dapat anda buat tentang perkaitan antara G dan I?

Aktiviti Berfi kir 2.13

2.2.5  Saiz Fail dan Kualiti untuk Audio yang
Sama dalam Pelbagai Format Fail

Audio digital boleh disimpan dalam pelbagai format fail. Contoh
format fail audio yang popular digunakan ialah WAVE, MP3 dan
MIDI. Format-format fail audio yang berbeza ini menggunakan
teknik yang berlainan untuk menyimpan data audio. Teknik
yang digunakan untuk pemampatan akan mempengaruhi kualiti
audio dan saiz fail audio. Ini disebabkan, sesetengah teknik akan
membuang sebahagian data audio semasa pemampatan.

WAVE

WAVE juga dikenali sebagai WAV berasal daripada singkatan
Waveform Audio File Format. Format ini dibangunkan oleh
Microsoft dan IBM untuk komputer peribadi. Data audio dalam
fail WAV adalah dalam bentuk tidak mampat (uncompressed).
Oleh itu, saiz fail WAV lebih cenderung menjadi besar. Semakin
tinggi kualiti audio yang tersimpan, maka semakin besar saiz fail
tersebut. Format WAV biasanya digunakan untuk menyimpan
audio digital yang dirakam dengan kualiti yang tinggi, iaitu pada
kadar sampel yang tinggi dan kedalaman bit yang tinggi. Oleh
yang demikian, saiz fail WAV adalah besar dan berkualiti tinggi.
Rajah 2.15 menunjukkan bentuk runut (track) satu audio digital
berformat WAV yang dipaparkan oleh aplikasi audio seperti
Audacity 2.1.2.

Layari laman sesawang ini
untuk maklumat lebih lanjut
tentang format-format
audio digital.

https://goo.gl/yype96

Layari laman sesawang
berikut untuk mengetahui
sejarah ringkas tentang
perkembangan format
audio yang berlainan.

http://goo.gl/ZVs5Vi

UNIT02_2.2_39-67.indd   55 9/22/16   11:41 AM
56 BAB 2 Perwakilan Data

Cuba fikirkan apakah
format audio yang
digunakan oleh
perkakasan berikut?

Cuba Fikirkan

Rajah 2.15 Bentuk runut audio digital berformat WAV

MP3

MP3 ialah singkatan daripada MPEG Layer III. MP3 telah
merevolusikan dunia muzik pada hari ini. Format ini telah
dibangunkan oleh Moving Picture Expert Group (MPEG). Format
MP3 memampatkan data audio dengan membuangkan data
yang dianggap tidak boleh didengar atau tidak kritikal untuk
pendengaran. Oleh itu, fail format MP3 bersaiz kecil dengan
kualiti audio yang lebih rendah berbanding dengan fail format
WAV. Walau bagaimanapun, saiz fail format MP3 yang kecil
ini menyebabkan MP3 sangat popular digunakan sama ada di
Internet ataupun di peranti mudah alih. Bentuk runut audio bagi
MP3 adalah sama seperti fail audio WAV.

MIDI

Perkataan MIDI berasal daripada Musical Instrument Digital Interface. MIDI ialah format
merekod dan mengawal nota bagi setiap peralatan muzik. Format MIDI tidak menyimpan
bunyi dalam bentuk pola-pola bit 0 dan 1. Sebaliknya menyimpan satu set arahan dan data
yang berkaitan seperti not muzik, lagu muzik, bunyi peralatan muzik dan sebagainya yang
mengarah kad bunyi dan perisian menghasilkan muzik pada komputer.

Oleh sebab set arahan tidak memerlukan bit dan bait yang banyak untuk menyimpannya,
maka fail format MIDI adalah sangat kecil, sebenarnya jauh lebih kecil daripada fail format
MP3. Kualiti audio MIDI adalah tinggi, malahan lebih tinggi daripada WAV jika set arahan
audio adalah lengkap dan tepat. Walau bagaimanapun, ini tertakluk kepada kualiti keupayaan
alat peranti yang digunakan untuk menghasilkan semula audio yang diarahkan.

Format audio seperti WAV dan MP3 sukar ditukarkan kepada format MIDI dengan
menggunakan aplikasi penyunting audio biasa. Hanya aplikasi khusus yang dapat menukar
fail WAV kepada MIDI. Walau bagaimanapun, fail MIDI mudah ditukarkan kepada fail WAV,
MP3 dan format audio lain. Rajah 2.16 menunjukkan paparan satu audio MIDI pada aplikasi
Audacity 2.1.2.

UNIT02_2.2_39-67.indd   56 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 57

Bahagian A

Menukarkan fail audio WAV kepada MP3

1. Pilih satu fail audio jenis WAV untuk digunakan dalam aktiviti ini.

2. Lancarkan perisian aplikasi Audacity 2.1.2. Buka fail WAV yang telah dipilih itu.

3. Klik File dan klik Export Audio. Tukarkan nama fail sebagai audio.mp3.

4. Tamatkan aplikasi.

Praktis Aplikasi 2.6
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Tukarkan nama fail sebagai audio.mp3
dan pilih format MP3. Tekan Save.

Tekan Clear dan OK.

Rajah 2.16 Bentuk paparan pada aplikasi Audacity 2.1.2 untuk fail audio MIDI

UNIT02_2.2_39-67.indd   57 9/22/16   11:41 AM
58 BAB 2 Perwakilan Data

Bahagian B

Menukarkan fail audio WAV kepada MIDI

Dalam aktiviti Bahagian B, perisian aplikasi AmazingMIDI versi 1.7 atau ke atas
digunakan. Anda boleh muat turun aplikasi ini melalui enjin gelintar.

(penerangan dalam buku ini menggunakan versi 1.7)

TIP

1. Lancarkan perisian aplikasi AmazingMIDI 1.7.

Medan
Tone File

Medan
Input File

Medan
Output File

2. Pada medan Tone File, klik ikon  dan pilih Tone yang anda gemar.

UNIT02_2.2_39-67.indd   58 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 59

3. Pada medan Input File, klik ikon  dan pilih fail WAV yang mempunyai kedalaman
16 bit.

4. Pada medan Output File, tetapkan nama fail output dan folder yang sama dengan fail
WAV. Klik Save.

5. Klik Transcribe. Kemudian, pada tetingkap Transcribe, klik butang Start. Selepas
selesai, anda boleh memainkan lagu MIDI anda.

Anda boleh
memainkan lagu
MIDI dengan klik
butang ini.

Jika anda tiada fail WAV 16 bit,
anda boleh tukar fail lagu MP3
kepada fail WAV 16 bit dengan
menggunakan perisian aplikasi
Audacity 2.1.2.

UNIT02_2.2_39-67.indd   59 9/22/16   11:41 AM
60 BAB 2 Perwakilan Data

2.2.6  Penukaran Saiz Data dari Bit ke Bait,
Kilobait, Megabait, Gigabait dan Terabait
bagi Fail Audio dan Imej

Unit data terkecil bagi komputer ialah bit. Unit ukuran data
komputer ialah satu bait iaitu bersamaan dengan lapan bit
(1 bait = 8 bit). Unit storan data adalah seperti bit, bait, kilobait
(KB), megabait (MB), gigabait (GB) dan terabait (TB).

Data komputer dinyatakan sebagai bait, kilobait, megabait
dan sebagainya mengikut sistem metrik. Walaupun mengikut
sistem metrik, satu kilobait data komputer adalah sama dengan
1024 bait, dan bukannya 1000 bait.

Walaupun komputer
mampu melaksanakan
banyak tugasan, namun
otak manusia masih lebih
maju. Ini kerana otak
manusia dapat mengatur
dan mengkoordinasi
fungsi tubuh dan
pemikiran manusia.

Bahagian C
Membandingkan saiz fail dan kualiti audio
1. Cari dua fail audio WAV pilihan anda. Catatkan saiz fail untuk setiap fail audio WAV.
2. Tukarkan dua fail audio WAV kepada format MP3 dan MIDI.
3. Catatkan saiz fail untuk setiap fail audio MP3 dan MIDI yang telah dihasilkan.
4. Gunakan perisian utiliti pengurusan fail untuk merekodkan saiz fail WAV, MP3 dan MIDI.

Audio
Saiz fail

WAV MP3 MIDI

1

2

5. Bandingkan saiz fail ketiga-tiga format WAV, MP3 dan MIDI bagi Audio 1 dan Audio 2.
Apakah kesimpulan yang boleh anda buat?

6. Mengapakah saiz sesuatu audio format WAV berkurang apabila ditukarkan kepada
format MP3? Huraikan.

7. Terangkan sebab saiz sesuatu fail format MIDI adalah lebih kecil setelah ditukarkan
daripada format WAV? Huraikan.

8. Mainkan Audio 1 dan Audio 2 untuk ketiga-tiga format WAV, MP3 dan MIDI, kemudian
bandingkan kualiti audio untuk setiap format.

Imej digital terbesar di dunia yang diambil di atas bumi sehingga
24 Mei 2015 adalah bersaiz 365 gigapiksel. Imej tersebut dinamakan
Panorama of Mont Blanc.

Ahli pasukan jurugambar seramai lima orang telah mengambil
sebanyak 70 000 gambar dari semua arah. Imej tersebut bersaiz
padang bola sepak dan mempunyai resolusi 300 dpi.

Layari laman sesawang ini
untuk melihat gambar
foto Panorama of  Mont Blanc
serta maklumat lain gambar
foto terbesar ini.

http://www.in2white.com/

UNIT02_2.2_39-67.indd   60 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 61

Contoh 2.14

Gambar foto kebun teh Cameron Highland di bawah mempunyai resolusi 300 dpi dan
berukuran 17 inci × 13 inci.

Lebar gambar = 17 × 300 = 5100 piksel
Panjang gambar = 13 × 300 = 3900 piksel
Jumlah piksel = Lebar gambar × Panjang gambar
 = 5100 × 3900
 = 19 890 000 piksel
Imej skala kelabu
1 piksel = 8 bit = 1 bait

Saiz fail bagi imej skala kelabu
= 19 890 000 piksel × 1 bait = 19 890 000 bait
= 19 890 000 ÷ 1024 = 19 423.83 kilobait
= 19 423.83 ÷ 1024 = 18.97 megabait

Setiap piksel imej berwarna dibentuk daripada
tiga warna asas iaitu merah, biru dan hijau, maka
1 piksel = 3 bait
Saiz fail bagi imej berwarna
= 19 890 000 piksel × 3 bait
= 59 670 000 bait
= 59 670 000 ÷ 1024 = 58 271.48 kilobait
= 58 271.48 ÷ 1024 = 56.91 megabait

Unit Penerangan Contoh

1 bit Unit data yang paling kecil 0 ialah satu data bit; 1 ialah satu data bit

1 bait 8 bit Satu mesej yang bersaiz 100 bait mengandungi
100 aksara.

1 kilobait 1024 bait Satu mesej yang bersaiz 1 KB mengandungi
1024 aksara.

1 megabait 1 048 576 bait Fail audio MP3 berdurasi 3 minit bersaiz lebih
kurang 3 megabait.

1 gigabait 1 073 741 824 bait 1 gigabait storan boleh menyimpan hampir
300 lagu MP3 berdurasi 3 minit setiap lagu.

1 terabait 1 099 511 627 776 bait 1 terabait storan boleh menyimpan hampir
100 fi lem DVD yang berkualiti tinggi.

Jadual 2.15 menunjukkan hubungan antara unit bit, bait, kilobait, megabait, gigabait
dan terabait.

Jadual 2.15 Hubungan antara bit, bait, kilobait, mengabait, gigabait dan terabait

UNIT02_2.2_39-67.indd   61 9/22/16   11:41 AM
62 BAB 2 Perwakilan Data

Saiz fail audio digital
Saiz sesuatu audio digital bergantung kepada pelbagai faktor seperti kadar sampel,
kedalaman bit, bilangan saluran (mono atau stereo) dan durasi. Saiznya boleh dikira dengan
menggunakan rumus berikut:

Saiz fail
audio = Kadar sampel

(Hz)
× Kedalaman

bit (bait)
× Bilangan saluran

(mono = 1, stereo = 2)
× Durasi

audio (saat)

Jadual 2.16 menunjukkan saiz bagi seminit audio digital apabila dirakamkan pada
beberapa penetapan kadar sampel, kedalaman bit, dan bilangan saluran yang berlainan.

Jadual 2.16 Perbandingan saiz seminit audio digital dengan kadar sampel, kedalaman bit dan durasi

Penetapan untuk
rakaman audio

berkualiti

Kadar
sampel (Hz)

Kedalaman
bit

(bait)

Bilangan
saluran

mono = 1,
stereo = 2

Durasi
(saat)

Saiz audio
seminit
(bait)

Suara manusia  22 050 1 1 60  1 323 000

CD  44 100 2 2 60 10 584 000

DVD  48 000 2 2 60 11 520 000

DVD-audio  48 000 3 2 60 17 280 000

Blu-ray, BWF  96 000 3 2 60 34 560 000

Blu-ray 192 000 3 2 60 69 120 000
* BWF (singkatan untuk Broadcast Wave Format) digunakan dalam industri penyiaran.

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.14

Think-Pair-Share

Lakukan aktiviti ini secara berpasangan. Setiap murid perlu mendapatkan koleksi fail imej
digital pelbagai julat saiz daripada pelbagai sumber seperti yang ditunjukkan di bawah.
Tukarkan saiz fail-fail tersebut dalam unit yang berbeza. Bincangkan bersama-sama
pasangan anda tentang hasil dapatan tersebut.

Saiz Imej Nama fail
Saiz dalam

bait kilobait megabait gigabait terabait

0 – 8 bit

1 bait – 1024 bait

1 kilobait – 1024 kilobait

1 megabait – 1024 megabait

1 gigabait – 1024 gigabait

UNIT02_2.2_39-67.indd   62 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 63

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 2.15

Contoh 2.15

Kirakan saiz maksimum fail audio jika maklumat berikut diberikan. Kemudian, kirakan saiz
fail audio dalam unit bit, bait, kilobait, megabait, gigabait dan terabait.

Kedalaman bit = 16 bit (2 bait)
Saluran = Stereo (2 saluran)
Kadar sampel = 192 KHz
Durasi audio = 46 minit

Kadar sampel = 192 000 sampel sesaat
Durasi audio = 46 × 60 = 2760 saat
Saiz fail audio = 192 000 × 2 × 2 × 2760
 = 2 119 680 000 bait

Saiz fail audio dalam unit bit, bait, kilobait, megabait, gigabait dan terabait.

Dalam bit 2 119 680 000 × 8 = 1.6957 × 1010 bit
Dalam kilobait 2 119 680 000 ÷ 1024 = 2 070 000 kilobait
Dalam megabait 2 070 000 ÷ 1024 = 2 021.48 megabait
Dalam gigabait 2 021.48 ÷ 1024 = 1.974 gigabait
Dalam terabait 1.974 ÷ 1024 = 0.00193 terabait

Pembentangan poster dalam kelas

1. Bentukkan kumpulan yang akan mengumpulkan fail imej digital dan kumpulan yang
akan mengumpulkan fail audio digital daripada pelbagai sumber.

2. Kumpulan yang ditugaskan untuk mengumpulkan fail imej digital perlu mendapatkan
maklumat berikut:
(a) Nama fail
(b) Resolusi (dpi)
(c) Dimensi (piksel)
(d) Kedalaman bit (bit)
(e) Saiz fail

3. Kumpulan yang ditugaskan untuk mengumpulkan fail audio digital perlu mendapatkan
maklumat berikut:
(a) Nama fail (d) Kadar sampel (Hz)
(b) Tempoh (saat) (e) Saluran
(c) Kedalaman bit (bit) (f) Saiz fail

4. Kesemua kumpulan diminta untuk menyediakan pembentangan dalam bentuk
lembaran grafi k yang sesuai.

5. Hasil kerja lembaran grafi k yang disediakan ditampal di dalam kelas. Seorang ketua
dilantik untuk memberikan penerangan hasil pembentangan kumpulan.

6. Kemudian, semua murid boleh bergerak untuk melihat hasil kerja dan bertanya tentang
hasil kerja kumpulan lain.

UNIT02_2.2_39-67.indd   63 9/22/16   11:41 AM
64 BAB 2 Perwakilan Data

Praktis Minda 2.22.2
1. Tuliskan nombor perduaan yang

mewakili imej hitam putih di bawah.
(a)

(b)

2. Berapakah jumlah warna dan jumlah
kombinasi bit yang digunakan bagi
(a) imej 4 bit?
(b) imej 16 bit?

3. Suatu imej mempunyai dimensi
3872 × 2592 piksel. Sekiranya dimensi
imej ini dikurangkan sebanyak
50%, dimensi yang baharu ialah
1936 × 1296 piksel. Nyatakan
perubahan yang berlaku kepada
atribut-atribut imej yang
dinyatakan berikut:
(a) Jumlah warna
(b) Saiz imej
(c) Resolusi imej
(d) Kualiti imej
(e) Saiz fail imej

4. Suatu imej yang mempunyai resolusi
300 dpi dikurangkan resolusinya
kepada 100 dpi. Apakah perubahan
yang berlaku terhadap
(a) jumlah warna?
(b) saiz imej?
(c) kualiti imej?
(d) saiz fail imej?

5. Jadual berikut menunjukkan tiga
audio digital bersama spesifi kasi
masing-masing.

Audio
1

Audio
2

Audio
3

Format WAV WAV MP3

Kadar
sampel
(Hz)

22 050 44 100 48 100

Kedalaman
bit (bit) 16 bit 16 bit 24 bit

Saluran Mono Stereo Stereo

(a) Bandingkan kualiti Audio 1 dan
Audio 2.

(b) Bandingkan kualiti Audio 2 dan
Audio 3.

(c) Pada pendapat anda, audio yang
manakah mempunyai kualiti yang
terbaik dan yang terburuk. Jelaskan
jawapan anda.

6. Berikan ulasan tentang format fail WAV,
MP3 dan MIDI berdasarkan
aspek-aspek tertentu yang
anda ketahui.

7. Anda ingin menghasilkan album digital
berbentuk klip video menggunakan
imej digital dan audio digital untuk
dimuat naik ke Internet. Nyatakan
spesifi kasi imej dan audio yang
sesuai. Berikan justifi kasi
terhadap pilihan anda.

8. Saiz maksimum bagi fail dalam sistem
komputer yang menggunakan FAT32
ialah 4 GB. Cuba anda jangkakan
saiz fail pada masa akan datang
dan sistem komputer yang
digunakan.

UNIT02_2.2_39-67.indd   64 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 65

Aksara
pada

papan
kekunci

Kod
ASCII

Nombor
perduaan

Nombor
asas 2

Digit 0
dan digit

1

20, 21, 22,
23, 24, 28

format
nilai
tempat

dalam
komputer

diguna
dalamdikenali

mewakili

untuk

dalam
kehidupan

harian

ada

untuk

pelbagai

Format
fail

Audio
digital

Imej
digital

pengaruhidipengaruhi

pengaruhi

Kedalaman
warnaDimensiResolusi

Kualiti
imej

ialah ialah ialah

ialah

unit

unit

ialah

Kepadatan
piksel
 dalam

imej

Panjang
dan lebar

imej

Jumlah
warna
dalam
imej

dalam
unit

dalam
unit

dalam
unit

dpi
Bit

GIF

BMP

JPEG

TIFF
Piksel

Saiz fail

dikenali

Nombor
asas

sepuluh

Nombor
perpuluhan

Digit
0 hingga 9

pe
lba

gai

je
ni

s f
ail

mempengaruhi

pelbagaipelbagai

MIDI

MP3

WAV

Kualiti
audio

Saiz
fail

Saluran

Mono
dan

stereo

Jumlah
sampel
per saat

Kadar
bit

Kadar
sampel

dua
jenis

Kadar sampel
x kedalaman
bit x saluran

bps

unit

Kedalaman
bit

Bilangan
bit

dalam
sampel

Hertz
(Hz)

Bit

Format
fail

formula

PERWAKILAN
DATA

dipengaruhi

jenis fail
  ada

di
pe

ng
ar

uh
i

mempengaruhi

pe
lb

ag
ai

jenis fail

jenis fail

dipengaruhi

dipengaruhi

dipengaruhi

PETA MINDA 222

UNIT02_2.2_39-67.indd   65 9/22/16   11:41 AM
66 BAB 2 Perwakilan Data

Saya boleh:

• menghuraikan nombor perpuluhan.

• menerangkan nilai tempat sistem perpuluhan.

• menghuraikan nombor perduaan.

• menerangkan nilai tempat sistem perduaan.

• menukarkan nombor perduaan kepada nombor perpuluhan dengan
menggunakan nilai tempat.

• menukarkan nombor perpuluhan kepada nombor perduaan dengan
menggunakan kaedah bahagi dengan 2 dan menggunakan bakinya.

• menukarkan nombor perpuluhan kepada nombor perduaan dengan
menggunakan kaedah ambil daripada baki.

• melakukan operasi tambah bagi dua nombor perduaan.

• melakukan operasi tolak bagi dua nombor perduaan.

• menggabungkan operasi tambah dan operasi tolak nombor perduaan dalam
menterjemah aksara pengekodan ASCII.

• menyenaraikan faktor yang mempengaruhi kualiti sesuatu imej digital.

• menjelaskan maksud resolusi.

• menjelaskan maksud dimensi.

• menjelaskan maksud kedalaman warna.

• menyenaraikan faktor yang mempengaruhi kualiti sesuatu audio digital.

• menjelaskan maksud kadar sampel.

• menjelaskan maksud kedalaman bit.

• menghuraikan jenis-jenis format fail bagi imej digital.

• menukarkan resolusi, dimensi dan kedalaman warna sesuatu imej digital.

• membandingkan kualiti dan saiz imej apabila resolusi dan kedalaman warna
bagi imej dikurangkan.

• menerangkan kadar bit bagi audio digital.

• mengira kadar bit bagi audio digital.

• menghuraikan jenis-jenis format fail bagi audio digital.

• menukarkan format audio digital.

• menukarkan bit kepada bait, kilobait, megabait, gigabait dan terabait bagi fail
audio dan imej.

SENARAI SEMAK 222

UNIT02_2.2_39-67.indd   66 9/22/16   11:41 AM
BAB 2 Perwakilan Data 67

1. Dengan menggunakan contoh yang
sesuai, terangkan maksud nombor
perpuluhan dan nombor perduaan.

2. Tukarkan nombor perpuluhan berikut
kepada nombor perduaan.
(a) 9
(b) 21
(c) 85
(d) 100

3. Tukarkan nombor perduaan berikut
kepada nombor perpuluhan.
(a) 1010
(b) 110011
(c) 10101010
(d) 110000111

4. Selesaikan operasi tambah nombor
perduaan berikut.
(a) 1011 + 100
(b) 1101 + 111
(c) 10111 + 11101

5. Selesaikan operasi tolak nombor
perduaan berikut.
(a) 1101 – 101
(b) 1001 – 101
(c) 110001 – 100111

6. Diberi kod ASCII bagi 3 ialah
0011 0011 dan kod ASCII bagi
5 ialah 0011 0101. Cari nilai ASCII
bagi aksara di bawah dengan
menggunakan operasi tambah atau
tolak. Berikan justifi kasi terhadap
operasi yang anda pilih.
(a) 8
(b) 2

7. Bina satu sistem nombor yang baharu
dengan menyenaraikan 20
nombor pertama bermula
dengan nombor 1.

8. Berikan ulasan tentang format fail JPEG,
BMP, GIF dan TIFF berdasarkan
aspek-aspek tertentu yang
anda ketahui.

9. Bagaimanakah kadar sampel
mempengaruhi kualiti suatu
audio digital?

10. Apakah saiz fail terbesar bagi imej,
audio dan video yang pernah
kamu temui sehingga kini?
(a) Nyatakan sumbernya.
(b) Apakah faktor-faktor yang

mengehadkan saiz fail bagi imej,
audio dan video pada masa ini?

(c) Berapakah saiz terbesar bagi imej,
audio dan video pada masa akan
datang mengikut jangkaan anda?

11. Siri nombor di bawah merupakan satu
sistem nombor yang menggunakan
16 aksara. 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7,
8, 9, A, B, C, D, E, F.
(a) Lengkapkan turutan nombor

sehingga 40 nombor.
(b) Nyatakan nilai nombor-nombor

dalam jadual di bawah dalam
nombor perpuluhan.

1A 2B 3C 4D 5E 6F

PRAKTIS KENDIRI 222

UNIT02_2.2_39-67.indd   67 9/22/16   11:41 AM
Teliti tiga aktiviti yang ditunjukkan dan
bandingkan tatacara yang digunakan.
Tahukah anda, apakah tatacara-tatacara
itu? Apakah persamaan yang terdapat
antara tatacara-tatacara tersebut?

ALGORITMA3333333Bab

3.1  Pembangunan algoritma

Standard    Kandungan Dalam bab ini, anda akan mempelajari mengenai
algoritma dan cara menulis pseudokod dan carta
alir yang melibatkan pelbagai pilihan dan ulangan.

Memasak
mengikut
buku resipi

Resipi Kari Ayam
Bahan-bahan:
• 3 ketul ayam  • 1/2 biji bawang besar
• 2 sudu besar serbuk kari daging  • 2 ulas bawang putih
• 1 kuntum bunga lawang    • 1 biji kentang
• 1 batang kayu manis  • garam dan gula
• 1 kuntum bunga cengkih

Cara-cara:
1. Panaskan minyak dan goreng bawang besar, bawang

putih, kayu manis, cengkih dan bunga lawang
sehingga naik bau.

2. Masukkan serbuk kari daging. Goreng lagi sehingga
wangi.

3. Masukkan secawan air. Kacau sehingga sebati.
4. Masukkan kentang dan ayam. Biar mendidih sehingga

masak.
5.  Masukkan secubit garam dan gula.
6.  Biar kuah sehingga sedikit pekat.

Resipi Kari AyamResipi Kari Ayam

68 BAB 3 Algoritma

Komputer_Ransangan.indd   4 9/13/16   2:48 PM
Cara menggunakan
kalkulator saintifi k untuk
mencari nilai 3.93.

Tekan  3

Tekan  .

Tekan  9

Tekan  X3

Tekan  =

• Algoritma • Pilihan tunggal
• Carta alir • Pseudokod
• Dwipilihan • Ralat
• Input • Semakan kualiti
• Output • Semakan meja
• Pelbagai pilihan • Ujian syarat
• Pengendali hubungan • Ulangan

KATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCI

Menggunakan
kalkulator

Membuat
isian semula
kredit telefon
bimbit

Pada telefon bimbit anda
Langkah 1 : Tekan *123* diikuti  16 angka nombor

isian semula dan #. Tekan  .
Langkah 2 : Semak SMS yang diterima untuk

mendapatkan baki terkini

Antara
aktiviti
yang biasa
dilakukan
dalam
kehidupan
seharian

BAB 3 Algoritma 69

Komputer_Ransangan.indd   5 9/13/16   2:49 PM
70 BAB 3 Algoritma

Setiap masalah boleh diselesaikan dengan melaksanakan satu
siri tindakan mengikut urutan yang tertentu. Tatacara yang
menyatakan
• tindakan-tindakan yang perlu dilaksanakan dan
• urutan tindakan untuk menyelesaikan sesuatu masalah

dikenali sebagai algoritma.

Algoritma dalam pengaturcaraan komputer menyatakan
dengan jelas urutan langkah atau tindakan yang perlu dilaksanakan
oleh komputer agar dapat memperoleh output yang diingini.

Perkara-perkara penting semasa menulis algoritma

Semasa pembangunan algoritma, perkara-perkara penting yang
berikut harus dipenuhi:
(a) Langkah-langkah dalam algoritma biasanya ditulis dalam

bahasa yang difahami oleh manusia seperti bahasa Melayu,
bahasa Inggeris atau bahasa tabii manusia lain. Rajah 3.1
menunjukkan algoritma menguji kefungsian sebuah lampu.
Setiap langkah dinyatakan dalam bahasa Melayu yang
mudah difahami.

1. Semak sama ada plag dipalam ke dalam soket.
Jika tidak, palamkan plag ke dalam soket.

2. Semak sama ada suis soket dipasang. Jika tidak,
pasang suis soket.

3. Pasang suis lampu.
4. Jika lampu menyala, padam suis lampu dan

melangkau ke Langkah 7.
5. Jika tidak menyala, semak sama ada mentol terbakar.

Jika mentol terbakar, tukar mentol baharu.
6. Jika tidak terbakar, baiki litar lampu.
7. Selesai.

Rajah 3.1 Algoritma menguji kefungsian lampu

(b) Setiap langkah yang perlu dilaksanakan mesti dihuraikan
dengan jelas. Misalnya, langkah yang menyatakan “pilih
satu nombor yang besar” adalah kurang jelas. Pernyataan
yang lebih baik ialah “pilih satu nombor yang lebih besar
daripada 1000”.

3.1 Pembangunan Algoritma
Pada akhir pembelajaran,
murid boleh:
• menulis pseudokod

dan melukis carta alir
pelbagai pilihan dalam
penyelesaian masalah.

• menulis pseudokod dan
melukis carta alir yang
melibatkan ulangan.

• mengesan ralat
daripada pseudokod
dan carta alir dalam
penyelesaian masalah.

• menghasilkan
pseudokod dan carta
alir yang melibatkan
gabungan pelbagai
pilihan dan ulangan.

Mengapakah resipi
makanan, panduan
atau arahan untuk
menjalankan aktiviti
kehidupan seharian
dalam halaman
68 dan 69 dikenali
sebagai algoritma?

Cuba Fikirkan

UNIT03_3.1_70-91.indd   70 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 71

Pembangunan Algoritma
(c) Urutan langkah hendaklah dinyatakan dengan betul. Contoh algoritma berikut

menunjukkan kepentingan menulis dengan betul urutan langkah yang akan dilaksanakan.

Rajah 3.2 menunjukkan murid bersiap sedia ke sekolah menggunakan Algoritma 1.
Algoritma ini membolehkan murid berpakaian kemas untuk pergi ke sekolah.

Apakah kesan jika
suatu algoritma
yang tidak jelas
dilaksanakan oleh
seorang manusia
ataupun oleh
sebuah komputer?

Cuba Fikirkan

(d) Algoritma mesti mempunyai kesudahan tertentu dalam suatu tempoh masa. Dengan kata
lain, algoritma mesti menghasilkan output yang bermakna setelah satu set langkah telah
dilaksanakan dalam suatu tempoh tertentu.

Perwakilan algoritma

Algoritma boleh diwakili atau dibentuk dalam pelbagai cara. Lazimnya, algoritma yang
menunjukkan langkah-langkah sesuatu tugasan adalah seperti yang disenaraikan dalam
Rajah 3.1 hingga Rajah 3.3. Namun, penggunaan carta alir dan pseudokod lebih lazim
digunakan oleh pengatur cara.

1. Pakai baju sekolah.
2. Ikat tali leher.
3. Sikat rambut.
4. Pakai sarung kaki.
5. Pakai kasut sekolah.

Algoritma 1

Rajah 3.2 Murid berpakaian kemas

Jika urutan langkah dalam algoritma diubahsuaikan seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 3.3, murid yang mengikuti algoritma ini akan kelihatan tidak kemas.

1. Ikat tali leher.
2. Pakai baju sekolah.
3. Sikat rambut.
4. Pakai kasut sekolah.
5. Pakai sarung kaki.

Algoritma 2

Rajah 3.3 Murid tidak berpakaian kemas

UNIT03_3.1_70-91.indd   71 11/11/16   2:46 PM
72 BAB 3 Algoritma

Carta alir

Carta alir menggunakan simbol grafi k seperti garis lurus, anak panah dan bentuk geometri
untuk mewakili urutan langkah bagi algoritma yang perlu dilaksanakan. Rajah 3.4
menunjukkan carta alir menguji kefungsian lampu.

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Palamkan
plag ke

dalam soket

Pasang suis
soket

Padam suis
lampu

Tukar mentol
baharu

Tidak

Tidak

Ya

Ya

Ya

Ya

Tidak

Tidak

Semak plag dipalam ke
dalam soket

Semak suis
soket dipasang

Pasang suis lampu

Semak mentol terbakar

Baiki litar lampu

Ya

Suis soket
dipasang?

Tidak

Lampu
menyala?

Tidak

Mentol
terbakar?

Ya

Plag dipalam
ke dalam

soket?

MULA

TAMAT

Rajah 3.4 Carta alir bagi menguji kefungsian lampu

Anda diberikan sembilan biji bola
kecil. Semua bola itu mempunyai berat
yang sama kecuali satu yang lebih
ringan. Tentukan bola yang ringan itu
dengan menggunakan neraca jenis
imbangan seperti berikut:

Anda boleh menimbang dua kali sahaja.
Lukis carta alir untuk menggambarkan
algoritma penyelesaian masalah ini.
Rujuk laman-laman sesawang berikut
untuk mendapatkan maklumat lanjut
mengenai masalah ini.
http://goo.gl/PLgjwO
http://goo.gl/UjxauN

Minda
Kreatif

UNIT03_3.1_70-91.indd   72 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 73

Pseudokod

Pseudokod memerihalkan langkah-langkah algoritma dengan menggunakan ayat-ayat yang
ringkas dan padat. Bahasa Melayu atau bahasa Inggeris biasanya digunakan. Inden digunakan
secara meluas bagi memudahkan pembacaan suatu pseudokod. Rajah 3.5 menunjukkan
pseudokod bagi menguji kefungsian lampu dalam Rajah 3.1 di halaman 70.

MULA
SEMAK plag dipalam ke dalam soket
JIKA plag tidak dipalam ke dalam soket

PALAMKAN plag ke dalam soket
TAMAT JIKA
SEMAK suis soket dipasang
JIKA suis soket tidak dipasang

PASANG suis soket
TAMAT JIKA
PASANG suis lampu
JIKA lampu nyala

PADAM suis lampu
MELANGKAU ke TAMAT

TAMAT JIKA
SEMAK mentol terbakar
JIKA mentol terbakar

TUKAR mentol
JIKA TIDAK

BAIKI litar lampu
TAMAT JIKA

TAMAT

Rajah 3.5 Pseudokod bagi menguji kefungsian lampu

Dalam suatu algoritma,
perkataan MULA
menandakan permulaan
dan terletak di atas,
sementara perkataan
TAMAT yang terletak di
akhir sekali menandakan
akhirnya algoritma
tersebut. Setiap
algoritma hanya boleh
ada satu permulaan dan
satu penamat.

3.1.1  Pseudokod dan Carta Alir yang
Melibatkan Struktur Kawalan Pilihan

Struktur kawalan pilihan (selection control structure) ialah satu
langkah yang memecahkan aliran algoritma kepada dua atau
lebih cabang. Setiap cabang mengandungi set langkah yang
berlainan untuk dilaksanakan. Langkah yang dilaksanakan
bergantung kepada syarat-syarat tertentu. Struktur kawalan
pilihan terdiri daripada tiga jenis iaitu struktur kawalan pilihan
tunggal (single selection), dwipilihan (double selection) dan
pelbagai pilihan (multi selection).

Struktur kawalan pilihan tunggal (single selection)

Struktur kawalan pilihan tunggal hanya mempunyai satu
pilihan untuk melaksanakan satu set tindakan yang tertentu. Ini
bermakna, jika satu syarat yang diuji didapati BENAR maka satu
set tindakan akan dilaksanakan.

Layari laman sesawang
ini untuk maklumat
lanjut bagi struktur
kawalan pilihan.

http://goo.gl/AQ8ASy

Layari laman sesawang

UNIT03_3.1_70-91.indd   73 11/11/16   2:46 PM
74 BAB 3 Algoritma

Rajah 3.6 menunjukkan pseudokod dan Rajah 3.7 menunjukkan carta alir satu struktur
kawalan pilihan tunggal yang terdapat dalam algoritma menguji kefungsian lampu.

Ya

Palamkan
plag ke

dalam soket

Tidak
Plag

dipalam ke
dalam soket?

Rajah 3.7  Carta alir bagi satu struktur kawalan
pilihan tunggal

:
:
JIKA plag tidak dipalam ke dalam soket

PALAMKAN plag ke dalam soket
TAMAT JIKA
:
:

Rajah 3.6  Pseudokod bagi satu struktur
kawalan pilihan tunggal

Perkataan YA membawa
maksud yang sama
dengan BENAR
manakala TIDAK
membawa maksud yang
sama dengan PALSU.

Struktur kawalan dwipilihan (double selection)

Dwipilihan bermaksud memilih di antara dua tindakan atau dua
set tindakan untuk dilaksanakan. Tindakan atau set tindakan
yang dilaksanakan bergantung kepada sama ada satu syarat
dipenuhi atau tidak.

Rajah 3.8 menunjukkan pseudokod dan Rajah 3.9 menunjukkan
carta alir untuk satu struktur kawalan dwipilihan. Jika syarat yang
diuji adalah benar maka set tindakan A akan dilaksanakan. Jika
palsu, maka set tindakan B akan dilaksanakan.

Tentukan struktur kawalan pilihan tunggal lain yang terdapat dalam algoritma bagi menguji
kefungsian lampu dalam Rajah 3.4 dan Rajah 3.5.

Minda
Kreatif

Tidak

Set tindakan B

Ya
Memenuhi

syarat?
Set tindakan A

Rajah 3.9  Carta alir bagi struktur kawalan
dwipilihan

Rajah 3.8  Pseudokod bagi struktur
kawalan dwipilihan

:
:
JIKA memenuhi syarat

LAKSANAKAN Set tindakan A
JIKA TIDAK

LAKSANAKAN Set tindakan B
TAMAT JIKA
:
:

Struktur kawalan ini mempunyai satu pilihan tindakan untuk dilaksanakan sahaja, iaitu
palamkan plag ke dalam soket. Tindakan ini akan dilaksanakan jika syarat plag tidak dipalam
ke dalam soket didapati benar.

UNIT03_3.1_70-91.indd   74 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 75

Rajah 3.10 dan Rajah 3.11 menunjukkan pseudokod dan carta alir struktur kawalan
dwipilihan yang terdapat dalam satu algoritma bagi menentukan dan mencetakkan gred murid.

Rajah 3.11  Carta alir bagi menentukan dan
mencetakkan gred

MULA

TAMAT

Tidak

Cetak “Lulus”

Cetak “Gagal”

Ya
Markah � 40?

Masukkan markah

Rajah 3.10  Pseudokod bagi menentukan
dan mencetakkan gred

MULA
MASUKKAN markah
JIKA markah � 40

CETAK “Lulus”
JIKA TIDAK

CETAK “Gagal”
TAMAT JIKA

TAMAT

Berdasarkan Rajah 3.10 dan Rajah 3.11, bahagian yang ditandakan biru merupakan satu
struktur kawalan dwipilihan. Dwipilihan ini mengandungi dua tindakan berlainan sebagai
pilihan untuk dilaksanakan, iaitu cetak “Lulus” atau cetak “Gagal”. Syarat yang menentukan
apa tindakan yang akan dilaksanakan ialah Markah � 40. Jika syarat dipenuhi, misalnya
markah bersamaan dengan 65, maka Lulus akan dicetak. Sebaliknya, jika markah bersamaan
dengan 39, maka Gagal akan dicetak.

Simbol � bermaksud lebih besar atau sama dengan. Pernyataan syarat Markah � 40
bermaksud markah lebih besar atau sama dengan 40. Simbol � ialah satu contoh pengendali
hubungan. Jadual 3.1 menyenaraikan pengendali hubungan lain yang sering digunakan
dalam pengaturcaraan.

Jadual 3.1 Pengendali hubungan dan maksudnya

Pengendali hubungan
(Relational operator) Maksud

� Sama dengan

� Lebih besar daripada

� Lebih besar atau sama dengan

� Lebih kecil daripada

� Lebih kecil atau sama dengan

UNIT03_3.1_70-91.indd   75 11/11/16   2:46 PM
76 BAB 3 Algoritma

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.1

Melukis carta alir dan menulis pseudokod
Mesin ATM menggunakan algoritma di bawah untuk menyemak akaun seorang pelanggan
dan memaklumkan sama ada baki dalam akaunnya mencukupi untuk membuat
pengeluaran wang yang dikehendaki.

1. Baca nombor akaun yang dimasukkan oleh pelanggan.
2. Baca jumlah wang yang hendak dikeluarkan oleh pelanggan.
3. Semak baki wang dalam akaun pelanggan.
4. Jika baki dalam akaun lebih besar daripada wang yang hendak dikeluarkan,
 (a) paparkan mesej “Permintaan anda sedang diproses.”
 (b) keluarkan jumlah wang yang dikehendaki.
5. Jika baki dalam akaun kurang atau sama dengan wang yang hendak

dikeluarkan, paparkan mesej “Wang dalam akaun tidak mencukupi.”
6. Tamat transaksi.

1. Lukis satu carta alir bagi mewakili algoritma ini.
2. Tulis satu pseudokod bagi algoritma ini.

Struktur kawalan pelbagai pilihan (multi selection)

Struktur kawalan pelbagai pilihan mengandungi lebih daripada dua set tindakan yang
berlainan sebagai pilihan untuk dilaksanakan. Set tindakan yang dilaksanakan bergantung
kepada pilihan syarat yang didapati benar. Rajah 3.12 dan Rajah 3.13 menunjukkan
pseudokod dan carta alir bagi struktur kawalan pelbagai pilihan.

Tidak

Tidak

Tidak

Set tindakan A

Set tindakan B

Set tindakan C

Set tindakan D

Ya

Ya

Ya

Memenuhi
syarat 1?

Memenuhi
syarat 2?

Memenuhi
syarat 3?

Rajah 3.13  Carta alir bagi struktur kawalan
pelbagai pilihan (melibatkan
empat pilihan)

Rajah 3.12  Pseudokod bagi struktur kawalan
pelbagai pilihan (melibatkan
empat pilihan)

:
:
JIKA memenuhi syarat 1

LAKSANAKAN Set tindakan A
JIKA memenuhi syarat 2

LAKSANAKAN Set tindakan B
JIKA memenuhi syarat 3

LAKSANAKAN Set tindakan C
JIKA TIDAK

LAKSANAKAN Set tindakan D
TAMAT JIKA
:
:

UNIT03_3.1_70-91.indd   76 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 77

Rajah 3.14 dan Rajah 3.15 menunjukkan pseudokod dan carta alir struktur kawalan
pelbagai pilihan dalam algoritma untuk menentukan gred jika murid memasukkan skornya.
Penetapan gred dibuat berdasarkan skema pemarkahan dalam Jadual 3.2.

Rajah 3.15  Carta alir bagi menentukan gred

Tidak

Tidak

Tidak

Tidak

Tidak

Gred ialah A

Gred ialah B

Gred ialah C

Gred ialah D

Gred ialah E

Ya

Ya

Ya

Ya

Ya

Skor � 80?

Skor � 70?

Skor � 60?

Skor � 50?

Skor � 40?

Masukkan skor anda

Paparkan Gred

Gred ialah F

MULA

TAMAT

Rajah 3.14  Pseudokod bagi
menentukan gred

MULA
MASUKKAN skor anda

JIKA skor � 80
Gred ialah A

JIKA skor � 70
Gred ialah B

JIKA skor � 60
Gred ialah C

JIKA skor � 50
Gred ialah D

JIKA skor � 40
Gred ialah E

JIKA TIDAK
Gred ialah F

TAMAT JIKA
PAPARKAN Gred

TAMAT

Gred Skor

A 80–100

B 70–79

C 60–69

D 50–59

E 40–49

F 0–39

Jadual 3.2 Skema pemarkahan murid

Berdasarkan Rajah 3.14 dan Rajah 3.15, bahagian yang ditandakan hijau merupakan
satu struktur kawalan pelbagai pilihan yang mempunyai enam jenis tindakan yang boleh
dilaksanakan, iaitu menetapkan gred dari A hingga F. Lima syarat digunakan untuk
menentukan tindakan yang mana akan dilaksanakan. Contohnya, jika skor yang dimasukkan
ialah 90, maka syarat Skor � 80 dipenuhi dan tindakan penetapan gred iaitu Gred ialah
A akan dilaksanakan. Jika kelima-lima syarat tidak dipenuhi maka tindakan Gred ialah F
akan dilaksanakan.

UNIT03_3.1_70-91.indd   77 11/11/16   2:46 PM
78 BAB 3 Algoritma

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.2

Melukis carta alir dan menulis pseudokod

Algoritma ini mengira komisen jualan bulanan yang diterima oleh seorang jurujual
komputer berdasarkan jadual komisen berikut:

Jualan Bulanan (RM) Komisen

50 000 dan ke atas 15% daripada jualan

40 000 dan ke atas tetapi kurang daripada 50 000 12% daripada jualan

30 000 dan ke atas tetapi kurang daripada 40 000 8% daripada jualan

20 000 dan ke atas tetapi kurang daripada 30 000 5% daripada jualan

Kurang daripada 20 000 3% daripada jualan

Algoritma:

1. Masukkan jualan bulanan.
2. Jika jualan � 50 000, setkan komisen kepada 15%
3. Jika jualan � 40 000, setkan komisen kepada 12%
4. Jika jualan � 30 000, setkan komisen kepada 8%
5. Jika jualan � 20 000, setkan komisen kepada 5%
6. Jika jualan � 20 000, setkan komisen kepada 3%
7. Kira komisen � jualan × komisen ÷ 100
8. Paparkan komisen

Lukis carta alir dan tulis pseudokod untuk mewakili algoritma ini. Anda mesti menggunakan
struktur kawalan pelbagai pilihan dalam carta alir dan pseudokod anda.

3.1.2  Pseudokod dan Carta Alir yang
Melibatkan Struktur Kawalan Ulangan

Kebiasaannya, kita akan mendapati langkah-langkah algoritma
yang dilaksanakan perlu dilakukan secara berulang kali.
Bahagian algoritma yang mengandungi langkah-langkah yang
berulang dikenali sebagai gelung (loop). Setiap gelung ulangan
dipanggil lelaran (iteration).

Struktur kawalan ulangan ada pelbagai jenis bergantung
kepada cara pengulangan langkah dalam algoritma. Tiga jenis
struktur kawalan ulangan yang sering digunakan ialah struktur
kawalan UNTUK (FOR), SELAGI (WHILE) dan ULANG–
SEHINGGA (REPEAT–UNTIL).

Lawat laman sesawang ini
untuk mengetahui lebih
lanjut tentang struktur
kawalan UNTUK.

http://goo.gl/B1z8xC

Lawat laman sesawang ini

UNIT03_3.1_70-91.indd   78 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 79

Struktur kawalan UNTUK (FOR)

Struktur kawalan ulangan UNTUK akan
melaksanakan satu langkah atau satu set
langkah berdasarkan pembilangan yang
telah ditetapkan. Rajah 3.16 menunjukkan
pseudokod dan Rajah 3.17 menunjukkan
carta alir bagi struktur kawalan UNTUK.

Ya

Setkan pembilang kepada 1

Tambah nilai pembilang sebanyak 1

Tindakan

Tidak
pembilang � n?

Rajah 3.17  Carta alir bagi struktur kawalan UNTUKRajah 3.16  Pseudokod bagi struktur
kawalan UNTUK

:
SETKAN pembilang kepada 1
UNTUK pembilang = 1 HINGGA n

LAKSANAKAN Tindakan
TAMBAH 1 kepada pembilang
:

Rajah 3.18 menunjukkan pseudokod
dan Rajah 3.19 menunjukkan carta alir
yang menggunakan struktur kawalan
UNTUK bagi satu contoh algoritma yang
melaungkan “Merdeka” sebanyak tiga kali.

MULA

TAMAT

Ya

Tidak

Laungkan “Merdeka”

pembilang � 3?

Setkan nilai pembilang kepada 1

Tambah nilai pembilang sebanyak 1

Berdiri tegak

Rajah 3.19  Carta alir bagi melaungkan “Merdeka”
sebanyak tiga kali

Rajah 3.18  Pseudokod bagi melaungkan
“Merdeka” sebanyak tiga kali

MULA
BERDIRI tegak
SETKAN pembilang kepada 1
UNTUK pembilang = 1 HINGGA 3

LAUNGKAN “Merdeka”
TAMBAH 1 kepada pembilang

TAMAT

Berdasarkan Rajah 3.18 dan Rajah 3.19, bahagian yang ditandakan jingga merupakan
satu struktur kawalan ulangan UNTUK. Perhatikan pembilang disetkan sebagai 1 di
bahagian atas gelung sebagai nilai permulaan. Nilai pembilang disemak untuk memastikan
syarat pembilang � 3 dipenuhi. Jika syarat dipenuhi, tindakan laungkan “Merdeka” akan
dilaksanakan dan nilai pembilang ditambah sebanyak 1. Struktur kawalan ulangan berulang
semula dengan menyemak nilai pembilang. Proses ini berulang sehingga syarat tidak dipenuhi
iaitu nilai pembilang melebihi 3.

UNIT03_3.1_70-91.indd   79 11/11/16   2:46 PM
80 BAB 3 Algoritma

Berdasarkan pseudokod dalam Rajah 3.18 dan carta alir dalam Rajah 3.19, jawab
soalan-soalan berikut.
1. Apakah fungsi pembilang?
2. Jika nilai permulaan pembilang disetkan kepada nilai lain misalnya 2, apakah perubahan

yang perlu dibuat kepada syarat pembilang � 3?
3. Apakah kesan jika sebarang huruf atau perkataan selain daripada pembilang digunakan?
 Misalnya: UNTUK x = 1 HINGGA 3
  UNTUK counter = 1 HINGGA 3

Minda
Kreatif

Struktur kawalan SELAGI (WHILE)

Struktur kawalan ulangan SELAGI akan melaksanakan satu
langkah atau satu set langkah selagi satu syarat yang diuji adalah
benar. Syarat ini akan diuji sebelum langkah-langkah dalam
gelung dilaksanakan. Rajah 3.20 menunjukkan pseudokod dan
Rajah 3.21 menunjukkan carta alir bagi struktur kawalan SELAGI.

Layari laman sesawang ini
untuk mengetahui dengan
lebih lanjut struktur
kawalan SELAGI.

http://goo.gl/E9vUhw

Layari laman sesawang ini

Struktur kawalan
SELAGI biasanya
digunakan apabila
bilangan ulangan tidak
diketahui atau tidak
dapat ditentukan.

Rajah 3.22 menunjukkan pseudokod dan Rajah 3.23
menunjukkan carta alir untuk struktur kawalan SELAGI yang
menyenaraikan nombor mulai daripada 1, 2, dan seterusnya
selagi lampu isyarat terus menyala.

Rajah 3.21 menunjukkan carta alir bagi struktur kawalan SELAGI.

Ya

Set tindakan

TidakMemenuhi
syarat?

Rajah 3.21  Carta alir bagi
struktur kawalan
SELAGI

Rajah 3.20  Pseudokod bagi
struktur kawalan
SELAGI

:
:
SELAGI memenuhi syarat

LAKSANAKAN Set tindakan
TAMAT SELAGI
:
:

Rajah 3.22  Pseudokod bagi menyenaraikan nombor
secara menaik selagi syarat dipenuhi

selagi lampu isyarat terus menyala.

MULA
SETKAN nilai n kepada 1
SELAGI lampu isyarat menyala

PAPARKAN nilai n
TAMBAH nilai n sebanyak 1

TAMAT SELAGI
TAMAT

UNIT03_3.1_70-91.indd   80 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 81

Rajah 3.23  Carta alir bagi menyenaraikan nombor secara
menaik selagi syarat dipenuhi

Memenuhi
syarat?

Ya

Set tindakan

Tidak

Rajah 3.25  Carta alir struktur kawalan
ULANG–SEHINGGA

Struktur kawalan ULANG–SEHINGGA (REPEAT–UNTIL)

Struktur kawalan ULANG–SEHINGGA melaksanakan satu langkah atau satu set langkah
secara berulang-ulang sehingga syarat yang diuji adalah benar. Syarat ini diuji setiap kali
selepas langkah-langkah dalam gelung dilaksanakan. Rajah 3.24 menunjukkan pseudokod
dan Rajah 3.25 menunjukkan carta alir untuk struktur kawalan ULANG–SEHINGGA.

MULA

TAMAT

Ya

Tidak

Setkan nilai n kepada 1

Tambah nilai n sebanyak 1

Paparkan nilai n

Lampu isyarat
bernyala?

Rajah 3.24  Pseudokod struktur kawalan
ULANG–SEHINGGA

:
:
ULANG

LAKSANAKAN Set tindakan
SEHINGGA syarat dipenuhi
:
:

Perhatikan syarat yang berada di
bahagian atas gelung seperti gelung
UNTUK. Ini bermaksud syarat diuji
dahulu sebelum langkah-langkah
dalam gelung dilaksanakan.

UNIT03_3.1_70-91.indd   81 11/11/16   2:46 PM
82 BAB 3 Algoritma

Lawat laman sesawang ini
untuk maklumat lanjutan
tentang gelung
ULANG–SEHINGGA.

http://goo.gl/j7LWBA

Perhatikan syarat
pengulangan yang
berada di bahagian
bawah gelung pada
Rajah 3.27. Ini
bermaksud setiap
langkah dalam gelung
akan dilaksanakan
sekurang-kurangnya
satu kali. Syarat ujian
adalah bersongsangan
dengan syarat ujian
dalam gelung SELAGI.

Rajah 3.26 dan Rajah 3.27 menunjukkan pseudokod dan
carta alir bagi struktur kawalan ULANG–SEHINGGA dalam
satu algoritma. Algoritma ini mengeluarkan output yang sama
dengan algoritma yang diwakili oleh pseudokod dan carta alir
dalam Rajah 3.22 dan Rajah 3.23.

Rajah 3.27  Carta alir bagi menyenaraikan nombor
menaik sehingga syarat dipenuhi

TAMAT

MULA

Ya

Tidak

Lampu isyarat
dipadamkan?

Setkan nilai n kepada 1

Tambah nilai n sebanyak 1

Paparkan nilai dalam n

Rajah 3.26  Pseudokod bagi menyenaraikan nombor
menaik sehingga syarat dipenuhi

MULA
SETKAN nilai n = 1
ULANG

PAPARKAN nilai n
TAMBAH nilai n sebanyak 1

SEHINGGA lampu isyarat dipadamkan
TAMAT

UNIT03_3.1_70-91.indd   82 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 83

3.1.3  Pengesanan Ralat yang Terdapat dalam Pseudokod dan
Carta Alir

Ralat bermaksud kesilapan atau kesalahan yang menyebabkan sesuatu algoritma atau atur cara
tidak berfungsi seperti yang diharapkan atau mengeluarkan output yang salah. Jenis ralat yang
biasa dijumpai dalam algoritma ialah ralat logik, iaitu ralat yang menyebabkan sesuatu algoritma
tidak menghasilkan output yang diingini. Ralat logik boleh terjadi apabila tindakan atau langkah
yang salah diminta untuk dilaksanakan atau urutan pelaksanaan tindakan tidak betul. Oleh itu,
ralat logik adalah disebabkan oleh kesilapan manusia semasa pembangunan algoritma.

Setelah suatu algoritma disiapkan, semakan semula harus dijalankan untuk mengesan
sebarang ralat yang mungkin wujud dan membuat penambahbaikan terhadap algoritma itu.
Rajah 3.28 menunjukkan dua teknik semakan semula yang biasa digunakan.

Rajah 3.28 Teknik-teknik semakan semula

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.3

Penggunaan jenis struktur kawalan mengikut situasi ulangan

Semasa ujian SEGAK di sekolah, murid-murid diminta melakukan latihan senaman
yang berikut.

Bangkit tubi – lakukan 10 kali.
Naik turun bangku – lakukan seberapa banyak kali yang boleh.
Tekan tubi –  lakukan seberapa banyak kali yang boleh, tetapi

sekurang-kurangnya sekali.

1. Kaji situasi pengulangan dalam setiap latihan senaman.
2. Lakukan sumbang saran untuk menentukan jenis gelung ulangan yang sesuai digunakan

untuk setiap latihan.
3. Hasilkan algoritma dalam bentuk carta alir dan pseudokod untuk menunjukkan cara

pengulangan bagi setiap latihan.
4. Bentangkan hasil dapatan kumpulan dalam kelas dengan bantuan perisian

persembahan.
5. Pembentangan anda harus mempunyai:
 (a) sebab pemilihan bagi jenis gelung yang digunakan.
 (b) algoritma dalam bentuk carta alir dan pseudokod.

Semakan semula juga dikenali sebagai semakan kualiti (quality check)

Teknik langkah demi langkah (step through)Teknik semakan meja (desk check)

UNIT03_3.1_70-91.indd   83 11/11/16   2:46 PM
84 BAB 3 Algoritma

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.4

Teknik semakan meja (desk check)

Semakan meja ialah satu teknik manual untuk menyemak logik setiap langkah serta logik
aliran langkah-langkah algoritma. Teknik manual bermaksud pemprosesan yang dilakukan
tanpa menggunakan mesin. Semasa menggunakan teknik manual, hanya pen dan kertas
digunakan untuk mencatatkan keputusan yang diperoleh.

Semasa melaksanakan teknik ini, penyemak menggunakan satu sampel data input dan
memproses data itu secara manual mengikut langkah-langkah algoritma. Output yang
diperoleh dibandingkan dengan output yang dijangka. Sampel data yang dipilih sebagai data
input hendaklah terdiri daripada data yang biasanya diproses oleh algoritma.

Rajah 3.29 ialah carta alir bagi algoritma yang menentukan nombor terbesar daripada dua
nombor m dan n yang diinputkan (lihat Aktiviti Berfi kir 3.4). Algoritma ini tidak mempunyai
sebarang ralat selagi m dan n mempunyai nilai yang berlainan.

Rajah 3.29  Carta alir bagi menentukan nombor terbesar

Tidak

Nombor terbesar
ialah m

Nombor terbesar
ialah n

Ya
m > n?

Paparkan keputusan

Input nombor n

Input nombor m

MULA

TAMAT

Fahami kepentingan
semakan meja dan
belajar daripada contoh
yang diberi dalam laman
sesawang ini.

http://goo.gl/21Jzxv

Mengesan ralat dengan teknik semakan meja

1. Semak carta alir algoritma dalam Rajah 3.29 dengan menggunakan sampel data berikut:
 (a) m = 7, n = 32 (b) m = 28, n = 6
2. Catatkan output yang dihasilkan. Adakah output daripada algoritma Rajah 3.29 seperti

yang dijangkakan?
3. Ulangi Langkah 1 dengan menggunakan data berikut:
 (a) m = 15, n = 15 (b) m = 8, n = 8
4. Catatkan output yang dihasilkan. Apakah kelemahan algoritma Rajah 3.29 apabila

dua nombor yang sama nilai diuji?

UNIT03_3.1_70-91.indd   84 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 85

Rajah 3.30 menunjukkan penambahbaikan yang boleh dibuat agar algoritma dalam
Rajah 3.29 dapat menentukan nombor yang terbesar daripada dua nombor yang mempunyai
nilai yang sama.

Rajah 3.30  Penambahbaikan kepada carta alir dalam Rajah 3.29

Tidak

Tidak

Nombor
terbesar ialah n

Ya

Ya

m > n?

n > m?

Sama nilai

Nombor
terbesar ialah m

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.5

Mengesan ralat dengan teknik semakan meja

Pseudokod di sebelah mewakili algoritma
yang memasukkan sepuluh nombor dan
mengira min untuk nombor-nombor yang
dimasukkan. Lakukan aktiviti ini dalam
kumpulan.

1. Jalankan semakan meja ke atas
algoritma ini dengan menggunakan
sampel data yang sesuai. Catatkan
output yang dihasilkan dalam jadual
seperti berikut.

Formula:
Min = jumlah ÷ bilangan nombor

Ulangan
Input

nombor
Jumlah

Bilangan
nombor

Mula – 0 0

1 12 12 1

2 4 16 2

3 8 24 3

2. Adakah output algoritma seperti yang dijangkakan? Jika tidak, cari ralat yang wujud
dan baiki algoritma. Bentangkan dalam kelas algoritma yang telah dibaiki dengan
bantuan perisian persembahan.

MULA
SETKAN jumlah kepada 0
SETKAN bilangan nombor kepada 1
ULANG

INPUT satu nombor
TAMBAH nilai nombor kepada jumlah
TAMBAH nilai bilangan nombor sebanyak 1

SEHINGGA bilangan nombor > 10
KIRA MIN = jumlah ÷ bilangan nombor
PAPARKAN nilai min

TAMAT

UNIT03_3.1_70-91.indd   85 11/11/16   2:46 PM
86 BAB 3 Algoritma

Teknik langkah demi langkah (step through)

Teknik ini memeriksa logik algoritma secara langkah demi langkah mengikut urutan dalam
algoritma. Berbanding dengan teknik semakan meja, sampel data tidak digunakan untuk
teknik. Rajah 3.31 menunjukkan carta alir dan Rajah 3.32 menunjukkan pseudokod untuk
algoritma yang memaparkan jumlah semua nombor antara 1 hingga 10.

Rajah 3.31  Carta alir bagi memaparkan jumlah
semua nombor antara 1 hingga 10

Ya

Tidak

Setkan nombor kepada 0

Tambah 1 kepada nombor

Tambah nombor kepada jumlah

Paparkan jumlah

Setkan jumlah kepada 0

nombor < 10?

MULA

TAMAT

Rajah 3.32  Pseudokod bagi memaparkan
jumlah semua nombor antara
1 hingga 10

MULA
SETKAN jumlah = 0
SETKAN nombor = 0
SELAGI nombor < 10

TAMBAH nombor kepada jumlah
TAMBAH 1 kepada nombor

TAMAT SELAGI
PAPARKAN jumlah
TAMAT

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.6

Mengesan ralat dengan teknik langkah demi langkah

1. Semak algoritma pada Rajah 3.31 dan Rajah 3.32 dengan menggunakan teknik
langkah demi langkah. Guna pensel dan kertas untuk mencatatkan nilai nombor dan
nilai jumlah setiap kali langkah-langkah dalam struktur kawalan SELAGI diulangi.

2. Kenal pasti ralat yang wujud dalam algoritma.
3. Baiki ralat itu.

Algoritma ini mempunyai
satu ralat. Algoritma ini
tidak memaparkan jumlah
semua nombor antara
1 hingga 10. Sebaliknya,
algoritma ini memaparkan
jumlah semua nombor
antara 0 hingga 9.

UNIT03_3.1_70-91.indd   86 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 87

3.1.4  Penghasilan Pseudokod dan Carta Alir bagi Algoritma yang
Melibatkan Gabungan Pelbagai Pilihan dan Ulangan

Pada asasnya, semua algoritma mempunyai langkah-langkah dengan aliran yang berurutan
(sequential fl ow). Kebanyakan algoritma mengandungi struktur kawalan pelbagai pilihan dan
struktur kawalan ulangan kecuali untuk algoritma yang paling mudah.

Langkah-langkah menghasilkan pseudokod dan carta alir bagi sesuatu algoritma
1. Mengenal pasti masalah.
2. Menentukan data yang perlu digunakan.
3. Menentukan proses atau tugas yang perlu dilaksanakan.
4. Menentukan output yang diingini.
5. Mereka bentuk algoritma.
6. Menulis pseudokod dan melukis carta alir bagi
 sesuatu algoritma.

Dua contoh yang berikut menunjukkan penghasilan
algoritma yang melibatkan struktur kawalan pelbagai pilihan
dan struktur kawalan ulangan.

Contoh 3.1

Sediakan satu algoritma yang memaparkan harga minyak petrol dari 1 hingga 100 liter
apabila diberikan harga seliter.

Langkah 1 – Kenal pasti masalah
Memaparkan harga minyak petrol dari 1 hingga 100 liter apabila diberikan harga seliter.

Langkah 2 – Data input
Harga seliter minyak petrol.

Langkah 3 – Proses
Kirakan harga minyak petrol bagi 1 hingga 100 liter.

Langkah 4 – Output
Paparkan harga minyak petrol bagi 1 hingga 100 liter.

Langkah 5 – Mereka bentuk algoritma

1. Input harga seliter minyak petrol.
2. Setkan kuantiti = 0 liter.
3. Tambah 1 kepada kuantiti.
4. Kira harga minyak petrol = kuantiti × harga seliter.
5. Paparkan kuantiti minyak petrol dan harga.
6. Ulangi Langkah 3 hingga 5 sehingga kuantiti bersamaan 100 liter.
7. Tamat.

Untuk masalah
kompleks, leraikan
masalah ini kepada
masalah-masalah
yang lebih kecil.

UNIT03_3.1_70-91.indd   87 11/11/16   2:46 PM
88 BAB 3 Algoritma

Menyediakan pseudokod dan carta alir untuk mewakili algoritma
1. Sediakan carta alir dan pseudokod yang sesuai untuk mewakili algoritma dalam

Contoh 3.1. Gunakan struktur kawalan ulangan yang sesuai untuk mengulangi
Langkah 3 hingga Langkah 5.

2. Bentangkan carta alir dan pseudokod yang disediakan dalam kelas dengan
menggunakan perisian persembahan.

Berkumpulan
Aktiviti Berfikir

Menyediakan pseudokod dan carta alir untuk mewakili algoritma

Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.7

Contoh 3.2

Rajah di bawah menunjukkan satu pagar sesat (maze) bersamaan dengan satu robot kumbang
kura-kura. Bina satu algoritma untuk membantu satu robot kumbang kura-kura mencari jalan
keluar ke petak K. Pastikan algoritma anda boleh digunakan tanpa mengira di mana tempat
permulaan, misalnya di petak A atau B.

B

A

K

Tulis satu algoritma yang boleh membantu robot kumbang kura-kura bergerak dari kedudukan
A ke kedudukan K melalui petak-petak yang berwarna kuning.

Langkah 1 – Kenal pasti masalah
Membantu robot kumbang kura-kura bergerak dari kedudukan A atau B ke kedudukan K
melalui petak-petak kuning.

Langkah 2 – Data input
Tugas ini tidak mempunyai data input.

UNIT03_3.1_70-91.indd   88 11/11/16   2:46 PM
BAB 3 Algoritma 89

Langkah 3 – Proses
Bergerak ke depan satu langkah setiap kali. Semak petak di depannya sebelum bergerak.
Sekiranya ada halangan (petak berwarna putih) robot perlu berpusing ke kiri atau ke kanan
kemudian bergerak ke depan dalam arah yang baharu.

Langkah 4 – Output
Tugas ini tidak menghasilkan data output.

Langkah 5 – Mereka bentuk algoritma

1. Jika sudah sampai di petak destinasi K, melangkau ke Langkah 7.
2. Jika depan boleh gerak, kekal menghadap depan. Melangkau ke Langkah 5.
3. Jika sebelah kanan boleh gerak, pusing ke kanan. Melangkau ke Langkah 5.
4. Jika sebelah kiri gerak jalan, pusing ke kiri. Melangkau ke Langkah 5.
5. Gerak satu petak ke depan.
6. Ulangi Langkah 1 hingga 5.
7. Tamat.

Langkah 6 – Menulis pseudokod untuk mewakili algoritma

MULA
SELAGI belum sampai di petak K

JIKA depan boleh gerak
KEKAL menghadap depan

JIKA sebelah kanan boleh gerak
PUSING ke kanan

JIKA TIDAK
PUSING ke kiri

TAMAT JIKA
GERAK satu petak ke depan

TAMAT SELAGI
TAMAT

Sebab arah depan dan
kanan tidak boleh gerak.

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 3.8

Melukis carta alir untuk algoritma pandu arah
1. Lukis carta alir berdasarkan pseudokod dalam Contoh 3.2.

2. Semak algoritma pandu arah dengan menggunakan teknik langkah demi langkah.
Pada pendapat anda, mengapakah teknik semakan meja tidak sesuai digunakan untuk
menyemak algoritma ini?

3. Sekiranya tempat permulaan ditukarkan ke petak B, adakah cadangan algoritma dalam
pandu arah ini masih boleh digunakan? Cuba bayangkan robot kumbang kura-kura
di tempat permulaan B dan gunakan teknik langkah demi langkah untuk menguji
algoritma ini.

UNIT03_3.1_70-91.indd   89 11/11/16   2:46 PM
90 BAB 3 Algoritma

Pembangunan
algoritma

jenis

ULANG–
SEHINGGA

Dwipilihan
Pelbagai
pilihan

Pilihan
tunggal

Ralat dan
penambahbaikan

algoritma
Pseudokod Carta

alir

Dua bentuk

dihuraikan
dalam

Ayat ringkas
dan jelas

Langkah-langkah
untuk menyelesaikan

masalah

Yang difahami
seperti bahasa Melayu
dan bahasa Inggeris

jenis

melibatkan

mengesan

ALGORITMA
 definisi

guna bahasa

melibatkan

semasa
dalam

SELAGI UNTUK

Struktur
kawalan
ulangan

Struktur
kawalan
pilihan

jenisjenis

jenis
jenis

PETA MINDA 333

Saya boleh:

• menerangkan maksud algoritma, pseudokod dan carta alir.

• menggunakan pseudokod dan carta alir untuk mewakili algoritma.
• membezakan antara struktur kawalan pilihan tunggal, dwipilihan dan

pelbagai pilihan.
• menyediakan algoritma dalam bentuk pseudokod atau carta alir yang melibatkan

struktur kawalan pelbagai pilihan.
• membezakan antara struktur kawalan ulangan UNTUK, SELAGI dan

ULANG–SEHINGGA.
• menyediakan algoritma dalam bentuk pseudokod atau carta alir yang melibatkan

struktur kawalan ulangan.
• menghasilkan algoritma dalam bentuk pseudokod dan carta alir yang melibatkan

gabungan struktur kawalan pilihan dan struktur kawalan ulangan.
• melaksanakan teknik semakan meja dan teknik langkah demi langkah untuk

mengesan ralat dalam algoritma.

SENARAI SEMAK 333

UNIT03_3.1_70-91.indd   90 11/11/16   2:47 PM
BAB 3 Algoritma 91

PRAKTIS KENDIRI 333

2. Terangkan perbezaan antara struktur kawalan pilihan tunggal, dwipilihan dan
pelbagai pilihan.

3. Terangkan perbezaan antara struktur kawalan SELAGI dan ULANG–SEHINGGA.
4. Bina satu algoritma dalam bentuk pseudokod untuk mesin ATM bank yang

melaksanakan tindakan berikut.

Mesin ATM akan menyemak akaun pengguna sama ada baki dalam akaun mencukupi untuk
membuat pengeluaran wang yang dikehendaki. Jika mencukupi, mesej “Diluluskan” dipaparkan.
Jika tidak, mesej “Baki dalam akaun tidak mencukupi untuk pengeluaran ini”. Seterusnya, mesin
ATM akan menanya pelanggan sama ada hendak teruskan atau batalkan transaksi pengeluaran
wang. Jika pelanggan jawab teruskan, proses pengeluaran wang diulangi, jika tidak, proses
pengeluaran wang dibatalkan dan mesin memaparkan mesej “Terima kasih.”

5. Peperiksaan sekolah anda akan diadakan dalam tiga minggu. Bina satu algoritma
dalam bentuk pseudokod untuk memerihalkan jadual ulang kaji anda. Algoritma
anda harus menyatakan subjek yang diulang kaji dan masa ulang kaji untuk
setiap hari dalam satu minggu dan kemudian diulangi untuk tiga minggu.

6. Bina satu algoritma dalam bentuk pseudokod untuk menunjukkan bagaimana
anda akan mengarahkan komputer menentukan nombor yang paling kecil
daripada empat nombor.

7. Bina satu algoritma dalam bentuk pseudokod untuk mengarahkan komputer
menyenaraikan nombor daripada 30 sehingga 15. Anda mesti menggunakan
gelung dalam algoritma ini.

8. Bina satu algoritma dalam bentuk pseudokod untuk membantu satu robot kumbang
kura-kura mencari jalan keluar ke petak K. Pastikan algoritma anda boleh
digunakan tidak kira di mana tempat permulaan, misalnya di petak B atau C.

PANDUAN
Ubah suai struktur kawalan pelbagai pilihan dalam
algoritma pandu arah dalam halaman 88–89 dengan:
(a) tukar urutan menyemak petak-petak di hadapan,

kiri dan di sebelah kanan robot kumbang.
(b) tambahkan satu pilihan lagi, iaitu jika semua

arah depan, kiri dan kanan tidak boleh bergerak,
maka pusing 180°.

B

A

K

C

1. (a) Pelaksanaan satu set langkah atau
tindakan secara berulang-ulang
sehingga syarat yang diuji menjadi
benar merujuk kepada .

(b) Struktur kawalan
memecahkan aliran langkah-langkah
dalam algoritma kepada dua atau
lebih cabang.

(c) Simbol pilihan  hanya boleh
ada  laluan keluar.

(d) Simbol carta alir  mewakili
fungsi .

(e) Pengendali hubungan � yang
digunakan dalam carta alir dan
pseudokod bermaksud .

(f) Pengendali hubungan > yang
digunakan dalam carta alir dan
pseudokod bermaksud .

UNIT03_3.1_70-91.indd   91 11/11/16   2:47 PM
KOD ARAHAN44444Bab

Tahukah anda bahawa
saintis dari Universiti
California-Berkeley dan
Universiti Massachusetts
telah mereka satu perisian
yang membolehkan
robot membantu manusia
membasuh pakaian. Tonton
video ini yang menunjukkan
ciptaan hebat ini.

https://goo.gl/WNsqAZ

Tahukah anda bahawa ada sebuah hotel yang dikendalikan
sepenuhnya oleh robot? Bagaimanakah robot-robot ini
menjalankan tugas seperti manusia?

4.1  Kod Arahan
4.2  Kod Arahan HTML

Standard    Kandungan

KATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCIKATA KUNCI
• Atur cara • Pautan pantas
• Banner • Pelayar web
• Frame • Pelbagai pilihan
• Kod arahan • Pemboleh ubah
• Laman sesawang • Pull-down menu
• Menu • Ruang komen
• Operator matematik • Tag HTML
• Papan cerita • Ulangan

92 BAB 4 Kod Arahan

Komputer_Ransangan.indd   2 9/13/16   2:50 PM
Saya pengurus bagasi
anda dalam hotel ini.

Mari saya bawakan beg dan
tunjukkan bilik anda.

Saya pembantu bilik
anda. Saya boleh buka
lampu dan langsir
bilik serta sebagai
jam penggera.

Sila daftarkan
diri anda.

Bagaimanakah
manusia memberi
arahan kepada
robot-robot ini?

BAB 4 Kod Arahan 93

Komputer_Ransangan.indd   3 9/13/16   2:50 PM
94 BAB 4 Kod Arahan

Kod arahan ialah satu arahan yang mengarahkan komputer
melakukan sesuatu tugas. Kod ini boleh disimpan dalam ingatan
dan digunakan semula. Kod arahan ditulis dalam suatu bahasa
komputer yang boleh difahami oleh komputer. Satu set kod
arahan yang mengarahkan komputer untuk menyelesaikan
sesuatu tugas dipanggil atur cara atau program komputer.

4.1 Kod Arahan
Pada akhir pembelajaran,
murid boleh:
• menggunakan

pemboleh ubah dan
operator matematik
dalam atur cara
yang dibangunkan.

• menghasilkan
atur cara yang
melibatkan penggunaan
pelbagai pilihan.

• menghasilkan atur
cara yang melibatkan
penggunaan ulangan.

• membangunkan atur
cara yang melibatkan
penggunaan pelbagai
pilihan, ulangan,
pemboleh ubah dan
operator matematik.

• menguji atur cara dan
membaiki ralat pada
kod arahan
yang dihasilkan.

4.1.1  Pemboleh Ubah dan Operator Matematik
dalam Pengaturcaraan

Pemboleh ubah ialah storan ingatan yang digunakan oleh
program komputer untuk menyimpan data yang perlu diolahkan
kemudian. Pemboleh ubah boleh menyimpan data dalam bentuk
nilai berangka seperti integer dan nombor perpuluhan, teks
seperti “jumlah” atau nilai logik seperti “Benar” atau “Palsu”.
Data yang disimpan dalam pemboleh ubah boleh diolah.

Pemboleh ubah dalam konteks pengaturcaraan digunakan
untuk mewakili data yang hendak dimasukkan ke dalam
program. Apabila program diuji lari, pemboleh ubah akan
digantikan dengan data yang sebenar. Hal ini membenarkan
sesuatu program untuk memproses set-set data yang berlainan.

Pemboleh ubah ialah data yang disimpan dalam

Nilai berangka Teks Nilai logik

Rajah 4.1 Jenis-jenis data yang boleh disimpan dalam pemboleh ubah

Dalam Rajah 4.1, data yang berupa nilai berangka seperti 0,
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 atau dalam bentuk teks yang mempunyai
satu abjad atau beberapa abjad. Data logik dalam bentuk True/
False yang dikenali sebagai Boolean juga boleh disimpan dalam
pemboleh ubah.

Operator matematik ialah simbol-simbol yang digunakan
dalam menjalankan operasi matematik dalam kod arahan.
Operasi matematik melibatkan operasi asas seperti tambah (+),
tolak (–), darab (×) dan bahagi (÷). Program komputer sering
digunakan untuk membuat pengiraan, maka operator matematik
akan digunakan semasa membina pengaturcaraan untuk
program-program komputer yang membuat pengiraan.

Layari laman sesawang
berikut untuk mengetahui
lebih lanjut tentang
pemboleh ubah.

http://goo.gl/brr5HD

Layari laman sesawang

Bagaimanakah anda
memberi arahan
kepada rakan
untuk melakukan
sesuatu tugasan?

Cuba Fikirkan

UNIT04_4.1_94-110.indd   94 9/29/16   3:32 PM
BAB 4 Kod Arahan 95

Kategori blok Blok atur cara Atur cara yang dibina

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Mengira luas segi empat sama sisi apabila pengguna memasukkan ukuran sisi

1. Lancarkan perisian aplikasi Scratch 2.0.
2. Pilih peperi yang anda gemar.
3. Pilih kategori blok dan tarik blok atur

cara yang dikehendaki ke Script Area.
4. Atur cara seperti berikut dibina.

Aktiviti Lanjutan 4.1Aktiviti Lanjutan 4.1

Bina satu atur cara dalam perisian aplikasi Scratch 2.0 yang
mengira perimeter sesuatu segi empat sama sisi dengan
menggunakan pemboleh ubah dan operasi matematik
yang sesuai.

Jadual 4.1 Operator matematik, simbol dan contoh

Operator matematik

Pemboleh ubah

Praktis Aplikasi 4.1
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

answer ialah pemboleh ubah untuk
menyimpan input oleh pengguna. Komputer
kemudian akan menggunakan operasi darab
ke atas nilai berangka yang tersimpan dalam
pemboleh ubah answer untuk mendapatkan
ukuran luas segi empat sama sisi.

TIP

Operator matematik, simbol dan contoh

JPGJPGJPGJPGJPGJPG

Nama
operator

Operator
matematik

Operator dalam
komputer

Contoh
operasi

Operasi yang dilakukan
oleh komputer

Tambah + + 2 + 3 2 + 3

Tolak – – 5 – 4 5 – 4

Darab × * 3 × 5 3 * 5

Bahagi ÷ / 10 ÷ 2 10/2

UNIT04_4.1_94-110.indd   95 9/29/16   3:32 PM
96 BAB 4 Kod Arahan

Paparan aplikasi sistem nagivasi ini menunjukkan tiga laluan alternatif. Pemandu boleh
membuat pilihan untuk laluan yang paling sesuai berdasarkan syarat-syarat yang dikehendaki.
Pilihan laluan berdasarkan syarat-syarat berikut:
(a) Jika ingin sampai ke destinasi dalam masa yang paling

singkat, maka Laluan 1 dipilih.
(b) Jika ingin menggunakan jalan tanpa tol, maka Laluan

2 dipilih.
(c) Jika ingin menggunakan laluan yang paling dekat, maka

Laluan 1 dipilih.

Dalam pengaturcaraan, perkataan-perkataan pengekodan
(IF), (IF…ELSE) dan (IF…ELSE IF…ELSE) digunakan untuk
mengawal pilihan. Jadual 4.2 menunjukkan jenis pilihan yang
digunakan dalam pengaturcaraan.

Layari laman sesawang ini
untuk mencabar diri anda
dengan aktiviti interaktif
ini secara atas talian.

http://goo.gl/iZwivH

Layari laman sesawang ini

Individu
Aktiviti Berfikir

Kod peti simpanan

1. Anda dikehendaki melaksanakan operasi matematik
untuk mendapatkan suatu nombor sasaran iaitu 12.

2. Anda diberi empat digit tunggal iaitu 6, 7, 8 dan 9 dan
perlu menggunakan kesemua digit itu. Anda boleh
menggunakan beberapa operasi matematik untuk
mendapatkan nombor sasaran tersebut.

3. Tuliskan cara kerja lengkap untuk mendapatkan nombor
sasaran tersebut.

Aktiviti Berfi kir 4.1

4.1.2  Atur Cara yang Melibatkan Struktur Kawalan Pelbagai Pilihan

Jadual 4.2  Jenis pilihan yang
digunakan dalam
pengaturcaraan

Pengekodan
yang

digunakan
Jenis pilihan

IF Pilihan tunggal

IF…ELSE Dwipilihan

IF
ELSE IF…
ELSE…

Pelbagai pilihan

Dalam pengaturcaraan, sesuatu
program mungkin mempunyai
beberapa pilihan arahan untuk
dilaksanakan dalam keadaan
tertentu. Pelaksanaan pilihan
arahan ini bergantung kepada
syarat-syarat yang tertentu.
Struktur kawalan ini disebut
pelbagai pilihan.

Rajah 4.2 menunjukkan
paparan aplikasi sistem navigasi
yang digunakan oleh seorang
pemandu untuk menuju ke
satu destinasi.

51 min
35.7 km

33 min
35.8 km

32 min
25.5 km

Laluan Peta

1 Via: E11 LDP Puchong; 3215 Jala...

32min         25.5km         Go

TOLL

3 Via: 2 Lebuhraya Persekutuan Sha...

33min         35.8km         Go

TOLL

2 Via: E5 Lebuhraya Shah Alam Subang...

51min         35.7km         Go

Rajah 4.2 Laluan alternatif untuk menuju ke satu destinasi

UNIT04_4.1_94-110.indd   96 9/29/16   3:32 PM
BAB 4 Kod Arahan 97

Sebagai contoh, atur cara yang
memaparkan pernyataan mengenai
umur pengguna apabila pengguna
memasukkan umur mereka dalam
bentuk digit akan mempunyai beberapa
pilihan berdasarkan syarat-syarat yang
ditetapkan. Rajah 4.3 menunjukkan
pseudokod bagi memaparkan pernyataan
mengenai umur pengguna.

Berdasarkan Rajah 4.3, jika umur
yang dimasukkan melebihi 59, mesej
“Anda ialah seorang warga emas.” akan
dipaparkan. Jika umur yang dimasukkan
melebihi 30, mesej “Anda ialah seorang
dewasa.” akan dipaparkan. Jika umur
yang dimasukkan melebihi 14, mesej
“Anda ialah seorang belia.” akan dipaparkan. Jika umur yang dimasukkan melebihi 12, mesej
“Anda ialah seorang awal remaja.” akan dipaparkan. Jika kesemua empat syarat tidak dipenuhi
mesej “Anda ialah seorang kanak-kanak.” akan dipaparkan. Rajah 4.4 menunjukkan carta alir
bagi memaparkan pernyataan mengenai umur pengguna.

Rajah 4.4  Carta alir bagi memaparkan pernyataan mengenai umur pengguna

Umur >14?

Umur >12?

Umur >30?

Umur >59?

Masukkan umur anda

Paparkan
“Anda masih kanak-kanak.”

Paparkan
“Anda ialah seorang warga emas.”

Paparkan
“Anda ialah seorang dewasa.”

Paparkan
“Anda ialah seorang belia.”

Paparkan
“Anda ialah seorang awal remaja.”

Ya

Tidak

Tidak

Tidak

Tidak

Ya

Ya

Ya

MULA

TAMAT

Imbas QR code ini untuk
mengetahui lebih lanjut
tentang pilihan.

http://goo.gl/5sB4LM

QR code

MULA
MASUKKAN umur
JIKA umur lebih daripada 59,
  PAPARKAN “Anda ialah seorang warga emas.”
JIKA umur lebih daripada 30,
  PAPARKAN “Anda ialah seorang dewasa.”
JIKA umur lebih daripada 14,
  PAPARKAN “Anda ialah seorang belia.”
JIKA umur lebih daripada 12,
  PAPARKAN “Anda ialah seorang awal remaja.”
JIKA TIDAK
  PAPARKAN “Anda masih kanak-kanak.”
TAMAT JIKA
TAMAT

Rajah 4.3  Pseudokod bagi memaparkan pernyataan
mengenai umur pengguna

UNIT04_4.1_94-110.indd   97 9/29/16   3:32 PM
98 BAB 4 Kod Arahan

Melakukan pelbagai pilihan berdasarkan
algoritma dalam Rajah 4.4

1. Lancarkan perisian aplikasi Scratch 2.0.

2. Pilih peperi yang sesuai.

3. Peperi yang dipilih ini akan meminta
pengguna memasukkan umur.

4. Pilih kategori blok dan tarik blok atur cara
yang dikehendaki ke Script Area.

5. Bina atur cara seperti yang ditunjukkan
di sebelah.

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Tidak

Tindakan A

Syarat?

Ya

Pilihan

Tindakan 4

Tindakan 1

Tindakan 2

Tindakan 3

Syarat?

Syarat?

Syarat?

Tidak

Tidak

Tidak

Ya

Ya

Ya

Pelbagai pilihan

Syarat?

Ya Tidak

Tindakan CTindakan B

DwipilihanPilihan tunggal

Praktis Aplikasi 4.2
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

UNIT04_4.1_94-110.indd   98 9/29/16   3:32 PM
BAB 4 Kod Arahan 99

Dalam pengaturcaraan, tindakan yang berulang-ulang disebut
ulangan atau gelung. Ulangan ialah satu proses atur cara akan
mengarahkan program melakukan sesuatu tindakan berulang-
ulang sehingga sesuatu syarat dipenuhi.

Gambar foto 4.1 Kereta dipandu berulangan untuk mencari parkir

Merujuk Gambar foto 4.1, selagi tidak jumpa parkir yang
kosong, pemandu perlu memandu keretanya sekeliling tempat
parkir berulang-ulang dengan harapan ada kereta yang akan keluar
daripada parkir. Apabila syarat dipenuhi, iaitu berjumpa dengan
parkir yang kosong, maka tindakan berulang akan berakhir.

Tonton video dalam
laman sesawang berikut
tentang atur cara
Scratch 2.0 yang
melibatkan penggunaan
struktur kawalan ulangan.
Imbas QR code ini.

http://goo.gl/bcef8B

Tonton video dalam

Baucar tunai yang akan diterima

1. Sebuah pasar raya akan memberi baucar tunai kepada pelanggannya berdasarkan
jadual yang ditunjukkan di bawah.

Jumlah pembelian (RM) 0–30 31–50 51–100 >100

Nilai baucar (RM) 0 2 5 8

2. Anda perlu menghasilkan satu atur cara yang memaparkan nilai baucar yang akan
diberi kepada pelanggan berdasarkan jumlah pembelian.

3. Bina algoritma untuk menyelesaikan masalah di atas.

4. Gunakan perisian aplikasi Scratch 2.0 untuk membina atur cara ini.

Praktis Aplikasi 4.3
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

4.1.3  Atur Cara yang Melibatkan Struktur Kawalan Ulangan

UNIT04_4.1_94-110.indd   99 9/29/16   3:32 PM
100 BAB 4 Kod Arahan

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 4.2

Masuk dalam petak parkir

Teruskan memandu
sekeliling petak parkir

Ya

Tidak
Ada petak parkir?

Rajah 4.5 Pilihan pemandu semasa mencari parkir

Mari menari
Carta alir di bawah menunjukkan langkah-langkah dalam satu
tarian yang melibatkan ulangan. Cuba lakukan tarian tersebut.
Lakukan penambahbaikan pada langkah-langkah tarian ini.
Lakarkan satu carta alir untuk menunjukkan penambahbaikan
yang telah anda lakukan. Apakah jenis struktur kawalan yang
digunakan. Berikan sebab bagi jawapan anda.

Kaki kanan ke tepi

Kaki kanan ke tengah

Langkah ke hadapan lima tapak

Kaki kiri ke tepi

Undur lima tapak

Kaki kiri ke tengah

Lagu berhenti?
Tidak

Ya

MULA

TAMAT

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Terdapat lagu yang
mempunyai lirik yang
berulang. Berdasarkan
satu lagu yang
mempunyai lirik yang
berulang, lakarkan
carta alir untuk lirik
lagu tersebut.

Minda
Kreatif

UNIT04_4.1_94-110.indd   100 9/29/16   3:32 PM
BAB 4 Kod Arahan 101

Praktis Aplikasi 4.4
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Dalam atur cara Scratch 2.0, blok-blok yang digunakan untuk struktur ulangan ialah:
(a) forever (b) repeat (c) repeat until
 Berulang tanpa berhenti  Berulang mengikut bilangan  Berulang sehingga
   lelaran yang ditentukan  syarat dipenuhi

Berkumpulan
Aktiviti BerfikirAktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 4.3

Sidang meja bulat

1. Bincang dengan rakan-rakan anda tentang contoh-contoh aktiviti harian atau fenomena
alam yang berlaku secara berulang-ulang.

2. Secara bergilir-gilir, berikan idea anda dan catatkan semua idea yang dikemukakan
oleh rakan-rakan anda.

3. Pilih satu idea dan hasilkan algoritma bagi aktiviti ulangan yang dipilih.

4. Algoritma anda boleh ditulis dalam bentuk carta alir atau pseudokod.

5. Bentangkan algoritma yang dihasilkan.

6. Berdasarkan algoritma yang disediakan, bina satu atur cara menggunakan perisian
aplikasi Scratch 2.0.

Melakukan tindakan berulang
tanpa berhenti

1. Lancarkan aplikasi perisian Scratch 2.0.
2. Pilih peperi yang anda gemar.
3. Pilih kategori blok dan tarik blok atur cara

yang dikehendaki ke Script Area berdasarkan
susunan atur cara di sebelah.

4. Anda akan mendapati peperi bergerak ke
kiri dan kanan tanpa berhenti.

5. Cuba gantikan blok forever kepada blok
repeat dan blok repeat until.

6. Perhatikan tindakan peperi untuk blok-blok
atur cara yang berlainan.

7. Catatkan pemerhatian anda.

UNIT04_4.1_94-110.indd   101 9/29/16   3:32 PM
102 BAB 4 Kod Arahan

Pembangunan atur cara melibatkan lima fasa utama iaitu analisis
masalah, reka bentuk program, pengekodan, pengujian dan
penyahpepijatan, serta dokumentasi.

Pada fasa analisis masalah, pengatur cara akan melakukan
temu bual bersama pelanggan untuk mengetahui kehendak
pelanggan dan bagi menentukan input, proses dan output
untuk atur cara yang akan dibangunkan. Pengatur cara perlu
memikirkan kaedah-kaedah penyelesaian yang mungkin bagi
masalah tersebut.

Pada fasa reka bentuk atur cara, pengatur cara mula menulis
pseudokod, melakar carta alir dan mereka bentuk Antara Muka
Pengguna Grafi k juga dikenali Graphical User Interface (GUI).
(a) Pseudokod

• Ditulis dalam bahasa tabii manusia (bahasa Malaysia
atau bahasa Inggeris).

• Tidak mementingkan perincian (pemboleh ubah tidak
perlu diisytiharkan dan fungsi tidak dinyatakan).

• Hanya memberikan gambaran tentang proses yang akan
dilaksanakan.

• Tidak mempunyai format piawai tetapi mesti ada
perkataan MULA dan TAMAT.

(b) Carta alir
• Terdiri daripada simbol-simbol piawai yang mempunyai

maksud tersendiri dan mewakili pelaksanaan tugas
tertentu.

• Digunakan untuk menunjukkan aliran logik atur cara
yang bakal dibangunkan dengan simbol-simbol khas
yang bersambungan dengan garisan yang berarah.

(c) Antara muka pengguna grafi k
• Paparan yang diperhatikan oleh pengguna semasa

menggunakan atur cara yang dibangunkan.
• Perlu mesra pengguna.

Pada fasa pengekodan, pengatur cara akan menukarkan
pseudokod kepada kod yang difahami oleh komputer dengan
menggunakan bahasa pengaturcaraan seperti Visual Basic, JAVA
ataupun Visual C++.

Pada fasa pengujian dan penyahpepijatan, pengatur cara
akan menguji atur cara yang telah ditulis untuk mengesan dan
membetulkan sebarang ralat yang terdapat pada atur cara. Terdapat
tiga jenis ralat dalam atur cara iaitu ralat sintaks (syntax error), ralat
masa larian (run time error) dan ralat logik (logical error).

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

4.1.4  Pembangunan Atur Cara

UNIT04_4.1_94-110.indd   102 9/29/16   3:32 PM
BAB 4 Kod Arahan 103

Pada fasa dokumentasi, pengatur cara akan menyediakan dua jenis dokumentasi
iaitu dokumentasi dalaman dan dokumentasi luaran. Dokumentasi dalaman biasanya
disediakan untuk kegunaan pengatur cara lain atau pihak pelanggan bagi memudahkan
penyelenggaraan atur cara atau sistem. Dokumentasi luaran disediakan kepada pengguna
akhir yang menggunakan atur cara tersebut. Dokumentasi luaran menerangkan cara-cara
menggunakan atur cara (manual pengguna).

Langkah-langkah berikut menunjukkan contoh bagi membangunkan satu atur cara.

1. Paparkan satu soalan hasil darab dua nombor yang dijanakan secara rawak daripada
1 hingga 20.

2. Simpan jawapan kepada soalan yang dijanakan dalam pemboleh ubah.
3. Tunggu pengguna menaip jawapan.
4. Jika pengguna menaip “X”, atur cara berhenti.
5. Semak jawapan.
6. Jika betul, paparkan mesej “Tahniah!”.
7. Kemas kini dan paparkan bilangan soalan yang dijawab dengan betul.
8. Jika salah, paparkan mesej “Maaf! Jawapan betul ialah …”

MULA
PAPARKAN arahan soalan
PAPARKAN bilangan soalan yang dijawab betul
JANAKAN dua nombor secara rawak daripada nilai 1 hingga 20
HITUNG hasil darab bagi dua nombor itu
PAPARKAN kedua-dua nombor itu
TANYA soalan
TUNGGU input pengguna

JIKA input pengguna ialah “X”
HENTIKAN kuiz

JIKA TIDAK
SEMAK input pengguna

JIKA jawapan betul
PAPARKAN mesej “Tahniah!”

JIKA TIDAK
PAPARKAN mesej “Maaf! Jawapan betul ialah …”
KEMASKINI bilangan soalan yang dijawab betul

TAMAT JIKA
TAMAT JIKA

TAMAT

Langkah 1: Analisis masalah

Langkah 2: Reka bentuk atur cara

UNIT04_4.1_94-110.indd   103 9/29/16   3:32 PM
104 BAB 4 Kod Arahan

Satu contoh pengekodan menggunakan perisian aplikasi Scratch 2.0 ditunjukkan di
bawah. Pilih peperi yang sesuai untuk objek antara muka. Bina pemboleh ubah yang
diperlukan dengan mengikuti langkah-langkah berikut.

Pilih Scripts  Pilih Data  Pilih Make a Variable

Seterusnya, mengekodkan atur cara.

Langkah 3: Pengekodan

Menyimpan maklumat tentang
bilangan soalan dijawab dengan betul.

Menyimpan maklumat tentang
jawapan yang sebenar.

Menyimpan nombor-nombor yang
dijanakan secara rawak.

Gelung ulangan

* ialah operator matematik

Struktur kawalan pelbagai
pilihan if … else, if … else

Pemboleh ubah jawapan
perlu disembunyikan (hide
variable) supaya jawapan
tidak dipaparkan. Jawapan
sebenar hanya akan
dipaparkan jika pengguna
telah menjawab soalan
dengan jawapan yang salah.

“answer” ialah input
pengguna kepada soalan
yang dipaparkan. Input
dalam “answer” akan
disemak dengan pemboleh
ubah “Jawapan” untuk
menentukan sama ada
jawapan pengguna adalah
betul atau salah.

UNIT04_4.1_94-110.indd   104 9/29/16   3:32 PM
BAB 4 Kod Arahan 105

Langkah 4: Pengujian dan penyahpepijatan

Beberapa contoh paparan yang kelihatan pada Stage adalah seperti berikut.

Paparan arahan apabila atur cara dimulakan.
Paparan satu soalan. Dua nombor yang
dijanakan secara rawak ditunjukkan.

Paparan mesej “Tahniah!” jika jawapan yang
diinput oleh pengguna adalah betul. Bilangan
betul bertambah sebanyak satu.

Paparan mesej “Maaf! Jawapan betul ialah
…” jika jawapan yang diinput oleh pengguna
adalah salah.

Pengekodan atur cara

1. Lancarkan perisian aplikasi Scratch 2.0 dan sediakan atur cara yang diberikan dalam
Langkah 3 di halaman 104.

2. Uji lari atur cara anda.
3. Baiki kod atur cara anda sekiranya atur cara yang dibina tidak menunjukkan hasil

seperti yang dijangkakan.

Praktis Aplikasi 4.5
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Sediakan dokumentasi dalam bentuk dokumen yang mengandungi laporan proses
pembangunan daripada peringkat awal hingga akhir.

Langkah 5: Dokumentasi

Sila jawab soalan-
soalan berikut

atau taip X untuk
berhenti. OK!

Maaf! Jawapan
betul ialah 99Tahniah!

5 × 14

UNIT04_4.1_94-110.indd   105 9/29/16   3:33 PM
106 BAB 4 Kod Arahan

Contoh 4.1

Bangunkan satu atur cara untuk kuiz yang mengandungi empat soalan matematik. Jika soalan
dijawab dengan betul, mesej “Tahniah!” dipaparkan. Jika salah, mesej “Maaf! Jawapannya
ialah …” dipaparkan. Setelah menjawab soalan keempat, mesej “Terima kasih kerana
mengambil kuiz ini.” dipaparkan.

MULA
SIMPAN jawapan betul dalam
pemboleh ubah Betul
PAPARKAN Soalan 1
BACA input jawapan murid
JIKA jawapan murid betul

PAPARKAN mesej “Tahniah!”
JIKA TIDAK

PAPARKAN mesej “Maaf!
Jawapannya ialah …”

TAMAT JIKA
MEMANGGIL Soalan 2 untuk bermula

TAMAT

MULA

Pseudokod Soalan 1

MULA
SIMPAN jawapan betul dalam
pemboleh ubah Betul
PAPARKAN Soalan 3
BACA input jawapan murid
JIKA jawapan murid betul

PAPARKAN mesej “Tahniah!”
JIKA TIDAK

PAPARKAN mesej “Maaf!
Jawapannya ialah …”

TAMAT JIKA
MEMANGGIL Soalan 4 untuk bermula

TAMAT

MULA

Pseudokod Soalan 3

MULA
PAPARKAN mesej “Terima kasih kerana
mengambil kuiz ini.”

TAMAT

Pseudokod mesej tamat kuiz

MULA
SIMPAN jawapan betul dalam
pemboleh ubah Betul
PAPARKAN Soalan 2
BACA input jawapan murid
JIKA jawapan murid betul

PAPARKAN mesej “Tahniah!”
JIKA TIDAK

PAPARKAN mesej “Maaf!
Jawapannya ialah …”

TAMAT JIKA
MEMANGGIL Soalan 3 untuk bermula

TAMAT

MULA

Pseudokod Soalan 2

MULA
SIMPAN jawapan betul dalam
pemboleh ubah Betul
PAPARKAN Soalan 4
BACA input jawapan murid
JIKA jawapan murid betul

PAPARKAN mesej “Tahniah!”
JIKA TIDAK

PAPARKAN mesej “Maaf!
Jawapannya ialah …”

TAMAT JIKA
MEMANGGIL mesej tamat kuiz

TAMAT

MULA

Pseudokod Soalan 4

UNIT04_4.1_94-110.indd   106 9/29/16   3:33 PM
BAB 4 Kod Arahan 107

Simpan jawapan betul
dalam pemboleh ubah

dengan nama Betul

Baca dan banding input
dengan pemboleh ubah Betul

Memanggil Atur cara
Soalan 2 untuk bermula

Paparkan soalan 1

Input jawapan murid

Jawapan betul?

Paparkan mesej
“Tahniah”

Paparkan mesej
“Maaf! Jawapannya

ialah …”

TidakYa

MULA

TAMAT

Carta alir Soalan 1

Paparkan mesej “Terima kasih
kerana mengambil kuiz ini.”

TAMAT

Carta alir mesej tamat kuiz

1. Dengan menggunakan perisian aplikasi Scratch 2.0, bangunkan satu atur cara yang
akan menjana tiga nombor secara rawak daripada 1 hingga 20. Gunakan kombinasi
matematik tambah (+), tolak (–), darab (×) dan bahagi (÷) secara rawak. Pengguna perlu
menaip jawapan yang betul. Jika jawapan adalah betul, atur cara akan memaparkan
“Tahniah!”. Jika tidak, atur cara akan memaparkan mesej “Maaf. Jawapan anda salah.
Jawapan yang betul ialah …”. Proses ini berulang sehingga lima kali.

2. Lakarkan carta alir atau tulis pseudokod untuk pembangunan atur cara ini.
3. Berdasarkan carta alir atau pseudokod yang ditulis, bina pengekodan dengan

menggunakan blok-blok arahan dalam perisian aplikasi Scratch 2.0.
4. Lakukan pengujian dan penyahpepijatan ke atas atur cara yang telah dibina.
5. Tuliskan dokumentasi untuk langkah-langkah pembangunan atur cara dari awal

hingga akhir.

Praktis Aplikasi 4.6
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3JPGJPGJPGJPGJPGJPG

Kaji carta alir Soalan 1,
kemudian cuba hasilkan
carta alir untuk soalan-soalan
yang berikutnya.

UNIT04_4.1_94-110.indd   107 9/29/16   3:33 PM
108 BAB 4 Kod Arahan

4.1.5  Menguji Atur Cara dan Membaiki Ralat

Ralat yang terdapat dalam atur cara akan menyebabkan atur
cara tidak dapat beroperasi dengan betul. Atur cara boleh tamat
dengan tiba-tiba atau menghasilkan output yang salah. Ralat boleh
berlaku dalam peringkat algoritma, semasa penulisan pseudokod,
melukis carta alir atau semasa menulis kod arahan dalam atur
cara. Terdapat tiga jenis ralat, iaitu ralat sintaks (syntax error), ralat
logik (logical error) dan ralat masa larian (runtime error).

Ralat sintaks berlaku semasa proses menulis kod arahan. Ralat
sintaks berlaku semasa pengekodan apabila sintaks yang salah
atau format pengekodan yang salah digunakan. Ini menyebabkan
maklumat yang dimasukkan ke dalam kod arahan tidak dapat
dibaca oleh komputer. Contohnya, jika seseorang murid menaip
alamat e-mel sebagai “dotcom” dan bukan “.com”.

Ralat logik berlaku semasa menulis kod arahan. Program
dapat mengenal kod arahan dan melaksanakannya tetapi
menghasilkan output yang bukan diingini. Contohnya, seorang
pemandu kereta berhenti di persimpangan lampu isyarat.
Pemandu boleh membelok kiri atau kanan apabila lampu isyarat
bertukar hijau. Jika destinasi yang dituju perlu membelok ke kiri
tetapi pemandu membelok ke kanan, maka ralat logik berlaku.

Ralat masa larian berlaku semasa sesuatu program sedang
dilancarkan. Ralat ini disebabkan oleh program dan bukan sistem
operasi. Ralat masa larian boleh disebabkan oleh perisian hasad
(malicious software), seperti virus atau cecacing, kepincangan
atur cara (program fl aw), pepijat (bug), atau ingatan yang
tidak mencukupi (insuffi cient memory). Kejadian ralat berlaku
disebabkan pentafsiran yang tidak tepat.

Anda boleh menjalankan langkah-langkah berikut untuk
mencari ralat dalam atur cara.

Adakah ralat itu suatu
masalah ataupun
suatu cabaran?
Apakah pendapat
anda?

Cuba Fikirkan

Ungkapan “garbage
in garbage out”
(GIGO) ada kaitan
dengan ralat logik.
Apakah maksud
ungkapan tersebut
dalam konteks ralat?

Cuba Fikirkan

Ralat sintaks juga
dikenali sebagai ralat
semantik. Ralat ini
boleh menyebabkan
nahas sistem (crash)
atau program
tergantung (hang).

Langkah 1Langkah 1Langkah 1Langkah 1Langkah 1Langkah 1Langkah 1Langkah 1Langkah 1

Bandingkan hasil atur
cara dengan algoritma
(pseudokod atau carta alir).

Langkah 3Langkah 3Langkah 3Langkah 3Langkah 3Langkah 3Langkah 3Langkah 3Langkah 3

Baiki ralat pada kod arahan
yang ditemui.

Langkah 4Langkah 4Langkah 4Langkah 4Langkah 4Langkah 4Langkah 4Langkah 4Langkah 4

Uji lari atur cara semula.
Jika masih ada ralat, ulangi
Langkah 1 hingga 3.

Langkah 2Langkah 2Langkah 2Langkah 2Langkah 2Langkah 2Langkah 2Langkah 2Langkah 2

Kesan ralat pada kod arahan dengan
meneliti semula kod-kod arahan
yang ditulis dalam atur cara melalui
perbincangan semakan meja.

Rajah 4.6 Langkah-langkah mencari ralat dalam atur cara

UNIT04_4.1_94-110.indd   108 9/29/16   3:33 PM
BAB 4 Kod Arahan 109

Kesan ralat dengan teknik langkah demi langkah (step through)

1. Lancarkan aplikasi perisian Scratch 2.0.

2. Salin dan bangunkan atur cara yang ditunjukkan di bawah.

3. Uji lari setiap atur cara yang dibangunkan. Semak atur cara dengan menggunakan
teknik langkah demi langkah.

4. Kesan ralat yang terdapat pada setiap atur cara dengan membandingkan atur cara
dengan pseudokod dalam Contoh 4.1 di halaman 106.

5. Baiki ralat yang ada dan tulis semula atur cara yang betul.

Praktis Aplikasi 4.7
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

UNIT04_4.1_94-110.indd   109 9/29/16   3:33 PM
110 BAB 4 Kod Arahan

Mendokumentasikan semua langkah membangunkan atur cara dari awal sehingga akhir adalah
penting. Jika terdapat ralat yang perlu dibaiki atau atur cara yang perlu penambahbaikan, kita
boleh merujuk kepada dokumentasi yang ada. Dokumentasi juga memudahkan pihak lain yang ingin
memahami dan menggunakan atur cara yang sedia ada.

Praktis Minda 4.14.1
1. (a) Jelaskan maksud pemboleh ubah

dalam atur cara.
 (b) Nyatakan bentuk data yang boleh

disimpan sebagai pemboleh
ubah dengan menggunakan peta
pemikiran yang sesuai.

(c) Berikan satu contoh bagi setiap
jenis data yang disimpan dalam
pemboleh ubah.

(d) Senaraikan operator matematik
yang biasa digunakan dalam
atur cara.

2. (a) Jelaskan maksud ralat dalam suatu
atur cara.

(b) Bagaimanakah anda boleh
mengesan ralat dalam suatu
atur cara?

3. Berdasarkan atur cara Scratch 2.0 di
bawah, berikan ulasan penggunaan
pelbagai pilihan dan ulangan yang
terdapat dalam atur cara ini.

Layari laman sesawang
ini menggunakan
komputer untuk
mendapatkan idea-idea
bagi membangunkan
suatu atur cara kuiz.
http://goo.gl/39dR3r

Praktis Aplikasi 4.8
JPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPGJPG

MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3MP3

Bangunkan atur cara dan baiki ralat

1. Secara berkumpulan, bangunkan satu atur cara untuk
satu kuiz yang mengandungi lapan soalan.

3. Tuliskan dokumentasi untuk langkah-langkah atur cara
anda dari awal sehingga akhir.

4. Uji lari atur cara yang telah dibangunkan dan cuba kesan
sebarang ralat yang ada.

5. Baiki ralat yang dijumpai, jika ada.

6. Setiap kumpulan dikehendaki membentangkan atur cara
masing-masing.

UNIT04_4.1_94-110.indd   110 9/29/16   3:33 PM
BAB 4 Kod Arahan 111

HTML ialah singkatan bagi HyperText Markup Language. HTML
telah dibangunkan oleh seorang saintis yang bernama Tim
Berners-Lee pada tahun 1990. HTML ialah kod yang membantu
pengguna Internet berkomunikasi dengan pengguna Internet lain
di World Wide Web (WWW). HTML adalah di bawah seliaan
World Wide Web Consortium (W3C), iaitu sebuah organisasi
yang menyelia dan memantau WWW.

HTML digunakan untuk membina laman sesawang. HTML
terdiri daripada beberapa kod arahan yang pendek yang mudah
ditaipkan dalam komputer dan disimpankan sebagai fail HTML.
Fail ini boleh dibaca oleh pelayar web (web browser).

Kod arahan HTML boleh ditaip tanpa menggunakan perisian
pengaturcaraan yang khusus. Kod arahan HTML boleh ditulis
dengan menggunakan perisian aplikasi Notepad dan fail tersebut
disimpan dengan sambungan “.html” atau “.htm”.

Rajah 4.7 menunjukkan pengekodan HTML dalam
perisian aplikasi Notepad. Rajah 4.8 pula menunjukkan output
pengekodan di Rajah 4.7 dalam pelayar web.

Rajah 4.7 Fail HTML yang dipaparkan dalam perisian aplikasi Notepad

Rajah 4.8 Fail HTML yang dipaparkan dalam pelayar web

4.2 Kod Arahan HTML
Pada akhir pembelajaran,
murid boleh:
• melakar papan cerita

untuk membina
laman sesawang yang
menggunakan kod
arahan HTML.

• menggunakan tag
dalam atur cara HTML:
<head>, <title>, <body>
dan <paragraph>.

• menggunakan paragraph
headings dalam atur cara
HTML yang dibina.

• menggunakan atur
cara HTML untuk
menghasilkan Banner,
Frame dan Menu.

• membina pautan teks
dan imej dalam atur
cara HTML.

• menulis atur cara untuk
memasukkan imej dalam
atur cara HTML.

• menghasilkan pull
down menu melalui
atur cara HTML.

• menghasilkan ruang
komen melalui atur
cara HTML.

• mengesan sebarang ralat
yang berlaku dalam atur
cara HTML yang dibina.

• membina laman
sesawang interaktif yang
memaparkan Banner,
Menu, Ruangan
Komen, Frame dan
Pull down menu.

Mengapakah kod
arahan HTML diperlukan
untuk membina
laman sesawang?

Cuba Fikirkan

UNIT04_4.2_111-130.indd   111 11/11/16   2:45 PM
112 BAB 4 Kod Arahan

4.2.1  Melakar Papan Cerita

Papan cerita ialah satu siri lakaran yang menggambarkan isi kandungan untuk setiap paparan
skrin suatu laman sesawang. Papan cerita berfungsi sebagai satu set susunan bahan grafi k
dalam bentuk ilustrasi atau imej yang akan dipersembahkan sebagai animasi, grafi k bergerak
atau media interaktif.

Papan cerita dapat memberikan suatu gambaran visual kepada pengatur cara dan
membolehkannya menjalankan tugas mengatur cara dengan lebih teratur. Papan cerita
digunakan untuk menggambarkan reka bentuk dan reka letak antara muka bagi setiap
paparan yang akan dibina supaya interaksi antara pengguna dengan laman sesawang lebih
mesra. Selain itu, papan cerita akan menentukan aliran navigasi sesuatu laman sesawang.

Sebelum anda mula membina laman sesawang, anda harus melakarkan papan cerita
laman sesawang terlebih dahulu. Rajah 4.9 menunjukkan kebaikan melakar papan cerita.
Langkah ini penting dan akan memudahkan pembinaan laman sesawang. Selain itu, semasa
melakarkan papan cerita, kita dapat merancang dan membayangkan maklumat yang harus
dimasukkan ke dalam laman sesawang tersebut. Rajah 4.10 menunjukkan panduan melakar
papan cerita laman sesawang.

Rajah 4.9 Kebaikan melakar papan cerita

Melakar
papan
cerita

Guru Buku rujukan

Laman sesawang

Mengetahui bilangan
laman sesawang
yang diperlukan.

Mengetahui aliran antara
laman sesawang.

Memberikan
penjelasan
kasar tentang
struktur laman
sesawang.

Mengetahui
maklumat
yang harus
dimasukkan.

UNIT04_4.2_111-130.indd   112 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 113

Struktur linear menghubungkan setiap laman
dengan dua pilihan pengemudian iaitu,
bergerak ke hadapan atau ke belakang.

Struktur roda berbentuk seperti ruji basikal.
Laman utama dipautkan ke laman-laman lain
tetapi pengunjung terpaksa kembali ke laman
utama sebelum dipautkan ke laman seterusnya.

Struktur cabang bersifat dinamik dan
berkeupayaan mengemudi ke laman lain dengan
mudah. Laman utama dipautkan ke laman-laman
lain melalui sistem menu.

Struktur hierarki mempunyai model
pengemudian atas ke bawah. Bermula dengan
laman utama, pengunjung dipautkan ke
laman-laman lain. Pengunjung ada pilihan
untuk ke laman-laman seterusnya tanpa
kembali ke laman utama.

Rajah 4.11 Struktur maklumat dan pautan laman sesawang

Semasa anda
melakukan aktiviti ini,
anda sedang meleraikan
masalah dan mengecam
corak serta mengenal
pasti ciri-ciri yang
penting (peniskalaan).

Soalan-soalan yang perlu dijawab ketika melakar papan cerita.
1. Apakah maklumat yang hendak disampaikan dalam laman

sesawang ini?
2. Apakah yang saya ingin pengunjung lakukan semasa melawat

laman sesawang ini?
3. Bagaimanakah saya memastikan pengunjung berasa selesa semasa

melawat laman sesawang ini?
4. Bagaimanakah saya boleh membimbing pengunjung untuk melawat

kesemua laman sesawang dalam tapak sesawang?
5. Bagaimanakah saya boleh memastikan pengunjung dapat melawat

kesemua laman sesawang ini?
6. Bagaimanakah saya memberikan maklumat tambahan kepada

pengunjung selepas ini?
7. Dapatkah pengunjung memberikan komen dalam laman sesawang ini?
Selepas memikirkan dan mendapat jawapan kepada semua persoalan
di atas, barulah lakarkan papan cerita laman sesawang anda.

Rajah 4.10 Panduan melakar papan cerita laman sesawang

UNIT04_4.2_111-130.indd   113 11/11/16   2:45 PM
114 BAB 4 Kod Arahan

Rajah 4.12 Langkah-langkah melakar papan cerita

Contoh 4.2 Melakar papan cerita

Rajah di bawah menunjukkan struktur aliran maklumat laman sesawang. Struktur yang
digunakan adalah struktur hierarki. Rajah ini juga menunjukkan reka bentuk struktur menu
setiap laman sesawang. Contohnya, dari laman Tajuk Utama, pengguna boleh berpaut ke
laman Tajuk A atau laman Tajuk B. Dari laman Tajuk A juga pengguna dapat berpaut ke
laman Tajuk Utama atau Tajuk B.

Rajah 4.11 menunjukkan langkah-langkah yang perlu diambil sebelum melakar papan
cerita. Langkah pertama ialah mengumpulkan semua maklumat yang dikehendaki sama ada
teks, imej, audio dan grafi k. Kemudian, susun semula maklumat-maklumat tersebut mengikut
topik dari umum ke khusus. Seterusnya, tajuk utama, tajuk-tajuk kecil dan isi kandungan untuk
setiap laman ditentukan. Struktur maklumat dan cara pautan laman sesawang dirancangkan
dan struktur menu direka bentuk. Seterusnya, rupa dan reka bentuk laman dari segi skema
warna, jenis, saiz dan warna teks yang hendak digunakan ditentukan. Akhir sekali, aliran
pautan bagi kesemua laman dalam tapak sesawang dilakarkan.

Adakah laman muka
depan paling penting
untuk sebuah laman
sesawang? Apakah
sebabnya?

Cuba FikirkanKesahihan maklumat di Internet

Internet merupakan salah satu saluran atau media penyebaran
maklumat. Di Internet terdapat pelbagai jenis laman sesawang.
Bukan semua laman sesawang mengandungi maklumat yang
tepat. Ada laman sesawang yang berunsur fi tnah dan penipuan.
Oleh itu, pastikan laman sesawang yang anda lawati mengandungi
maklumat yang sahih dan terbukti benar.

UNIT04_4.2_111-130.indd   114 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 115

Tajuk A

Tajuk Utama

Tajuk B

Teks

Gambar

Tajuk Utama

Tajuk A

Tajuk B

Teks

Gambar

Tajuk Utama

Tajuk B

Tajuk A

Teks

Gambar

Berita

Maklumat

Rajah berikut menunjukkan reka bentuk dan reka letak laman sesawang yang hendak
dibina. Imej dan bahagian teks untuk laman yang hendak dibina dilakarkan sahaja dengan
memberi penerangan dalam bentuk teks.

Rajah di bawah menunjukkan paparan dalam pelayar web yang telah siap dibina.

Biodiversiti

Imej peta Malaysia
Imej

bunga raya

Pengenalan

Teks........................................................
..............................................................
.........Kebudayaan

Pelawat:

Imej
bangunan
Menara

Berkembar
Petronas

Pengenalan

Malaysia ialah sebuah negara yang terdiri
daripada pelbagai kaum dan etnik. Malaysia
terdiri daripada Semenanjung Malaysia,
Sabah dan Sarawak.

MALAYSIA

Pelawat:

Kebudayaan

Biodiversiti

5107

Semenanjung
Malaysia

Sarawak

Sabah

UNIT04_4.2_111-130.indd   115 11/11/16   2:45 PM
116 BAB 4 Kod Arahan

4.2.2  Tag dalam HTML

HTML ialah bahasa pengaturcaraan yang menggunakan kod-kod arahan yang dipanggil
tag HTML. Tag-tag ini mudah difahami dan ditulis dalam bahasa biasa. Pembinaan atur cara
HTML tidak perlukan perisian yang khusus. Tag HTML boleh ditaip dengan menggunakan
perisian aplikasi Notepad dan menyimpan fail tersebut sebagai fail HTML (.html).
Bagaimanakah anda boleh memaparkan perenggan di bawah dalam pelayar web?

Kelebihan Buah-buahan Tempatan.

Buah-buahan tempatan mempunyai banyak khasiat.

Buah-buahan tempatan juga murah jika dibandingkan dengan buah-buahan yang
diimport.

Kebanyakan buah-buahan tempatan boleh didapati sepanjang tahun.

Tag HTML tidak sensitif huruf. Tag HTML boleh ditulis dalam huruf besar atau huruf
kecil. Maksudnya, <BODY> mempunyai kesan yang sama dengan <body>.

Tag html ditulis dalam kurungan < >.

Tag html wujud dalam pasangan.

Tag awal < > dan tag akhir < / >.

Individu
Aktiviti Berfikir

Melakar papan cerita laman sesawang

1. Lawat laman sesawang untuk mendapat maklumat lanjut tentang melakar papan cerita.

2. Kumpulkan semua maklumat dan kandungan yang perlu untuk membangunkan
laman sesawang bagi satu topik yang dipilih.

3. Lakarkan satu papan cerita yang lengkap mengenai pembinaan laman sesawang tersebut.

Aktiviti Berfi kir 4.4

UNIT04_4.2_111-130.indd   116 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 117

Langkah-langkah menaip tag html dengan menggunakan perisian aplikasi Notepad

Langkah
2

Di antara tag awal <html> dan tag
akhir </html>, taipkan tag awal
<head> dan tag akhir </head>.

Tag <head> dan </head>
menandakan bahagian kepala laman
sesawang. Di antara dua tag ini
diletak kod HTML yang berkaitan
dengan paparan nama dokumen
pada tab laman sesawang, paparan
sepanduk, pembahagian laman
sesawang kepada bingkai-bingkai
dan sebagainya.

Langkah
3

Di antara tag <head> dan
</head>, taipkan tag <title> dan
tag akhir </title>. Di antara tag
<title> ini, taipkan tajuk.

Tag <title> dan </title> biasanya
diletakkan di antara tag <head> dan
</head>. Tag <title> dan </title>
mengarahkan pelayar web untuk
memaparkan teks di antaranya pada
tab laman sesawang.

Langkah
4

Seterusnya, taipkan tag <body>
dan tag akhir </body> selepas tag
akhir </head>.

Tag <body> dan </body>
menandakan bahagian utama laman
sesawang. Semua isi kandungan
seperti teks, imej, pautan, rajah
dan maklumat lain yang hendak
disampaikan kepada pengguna
diletakkan antara dua tag ini.

Langkah
1

Dengan menggunakan perisian
aplikasi Notepad, taipkan tag awal
<html> dan tag akhir </html>.

Tag <html> dan </html> masing-
masing menandakan permulaan dan
tamat atur cara HTML

UNIT04_4.2_111-130.indd   117 11/11/16   2:45 PM
118 BAB 4 Kod Arahan

Langkah
6

Bina satu folder baharu. Klik File > Save As > New Folder. Namakan
folder tersebut sebagai HTML Saya. Klik butang Open. Berikan nama
Buah-buahan tempatan.html. Klik butang Save untuk menyimpan dokumen
ini sebagai laman sesawang.

Langkah
5

Di antara tag <body> dan
</body>, taipkan teks dalam
bentuk perenggan dengan
menggunakan tag <p> dan </p>.

Setiap pasangan tag <p> dan </p>
mengarahkan pelayar web supaya isi
kandungan antara dua tag ini perlu
dipaparkan sebagai satu perenggan.

Tahniah! Anda
telah membina atur
cara HTML yang
pertama anda.
Cuba dwiklik
pada fail html
untuk semak.

UNIT04_4.2_111-130.indd   118 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 119

4.2.3  Paragraph Headings dalam HTML

Paragraph headings mengarahkan pelayar web
supaya memaparkan teks dengan saiz yang
tertentu. Terdapat enam saiz yang bermula
dengan saiz teks yang terbesar sehingga
yang terkecil. Paragraph headings boleh
digunakan untuk teks di bahagian tajuk atau di
bahagian utama laman sesawang. Rajah 4.13
menunjukkan enam saiz paragraph headings
yang dipaparkan sebagai satu laman sesawang
oleh pelayar web.

Penggunaan paragraph headings adalah
penting kerana paragraph headings dapat
menunjukkan struktur sesuatu laman sesawang
dengan teratur. Heading 1 harus digunakan sebagai tajuk utama, diikuti oleh tajuk
Heading 2 dan seterusnya. Penggunaan paragraph headings memudahkan pembacaan
kerana teks telah dipecahkan kepada bahagian-bahagian yang kecil di bawah sesuatu tajuk.
Rajah 4.14 menunjukkan langkah-langkah mengatur cara HTML untuk mendapatkan paparan
laman sesawang yang ditunjukkan dalam Rajah 4.13.

Rajah 4.14 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk menghasilkan enam saiz paragraph headings

Rajah 4.13  Paparan saiz paragraph headings
pada pelayar web

Buka folder HTML Saya. Dwiklik
fail Headings.html untuk
membukanya dalam pelayar web.

Pilih menu File > Save As untuk
menyimpan dokumen anda dalam
folder HTML Saya. Namakan
dokumen anda Headings.html

UNIT04_4.2_111-130.indd   119 11/11/16   2:45 PM
120 BAB 4 Kod Arahan

Individu
Aktiviti BerfikirAktiviti Berfi kir 4.5

Paragraph headings

(a) Fikirkan satu tajuk besar untuk membina satu artikel di
laman sesawang.

(b) Fikirkan topik-topik kecil yang perlu ada dalam artikel
tersebut.

(c) Tuliskan kod-kod HTML yang membolehkan sesuatu
pelayar web memaparkan artikel pada laman sesawang
yang berkenaan. Gunakan tag-tag paragraph headings
yang sesuai.

(d) Simpan fail HTML anda dalam folder HTML Saya.
Berikan nama fail yang sesuai.

Minda
Kreatif

Layari laman-laman
sesawang ini untuk
mengetahui lebih lanjut
tentang paragraph headings
dalam atur cara HTML.

https://goo.gl/teBU9F

http://goo.gl/YHGLPk

Baiki atur cara HTML

Gunakan perisian aplikasi Notepad untuk menambah baik atur
cara yang dibina oleh Nanda supaya maklumat yang hendak
disampaikan boleh dibaca dengan lebih jelas dan teratur.

Nama saya Nanda dan saya
telah berjaya membina
atur cara HTML yang boleh
dibuka oleh pelayar web.
Berikut ialah paparan laman
sesawang saya.

UNIT04_4.2_111-130.indd   120 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 121

4.2.4  Banner, Frame dan Menu dalam HTML

Banner, frame dan menu digunakan sebagai tarikan kepada
pengguna untuk melawat laman sesawang. Rajah 4.15
menunjukkan bahagian-bahagian banner, frame dan menu
dalam laman sesawang Kementerian Pendidikan Malaysia.

Apakah fi tur-fi tur
tambahan yang
kamu boleh letakkan
dalam dokumen
laman sesawang
kamu supaya
kelihatan lebih
menarik?

Cuba Fikirkan

Banner biasanya berbentuk segi empat dan terletak sama ada di bahagian atas, bawah
atau pada sisi laman sesawang. Banner boleh berada dalam bentuk statik, animasi atau
pautan. Pada awal pembangunan laman sesawang, banner hanya mengandungi teks dan
grafi k sahaja. Sekarang dengan adanya perisian alat pengarang, banner di laman sesawang
boleh menjadi lebih kompleks yang mengandungi teks, grafi k, animasi dan bunyi. Banner
biasanya digunakan untuk pengiklanan sesuatu produk.

Frame ialah bingkai dalam paparan laman sesawang. Frame wujud dalam bentuk lajur
mendatar, melintang atau gabungan kedua-duanya. Frame berfungsi membahagikan paparan
laman sesawang kepada bahagian-bahagian yang khusus seperti menu utama, pautan, berita
dan sebagainya. Frame dapat memudahkan pengguna membuat navigasi dalam paparan
semasa melawat laman sesawang.

Menu ialah pautan mudah ke bahagian-bahagian lain dalam laman sesawang atau
ke laman-laman sesawang lain dalam tapak sesawang yang sama. Menu dibina untuk
memudahkan pengguna membuat navigasi antara laman-laman sesawang dalam tapak
sesawang atau ke bahagian-bahagian lain dalam laman sesawang.

Rajah 4.15  Bahagian-bahagian banner, frame dan menu dalam laman sesawang
Kementerian Pendidikan Malaysia

Banner

Menu

Frame 2

Frame 1

Frame 3

UNIT04_4.2_111-130.indd   121 11/11/16   2:45 PM
122 BAB 4 Kod Arahan122 BAB 4 Kod Arahan

Gunakan perisian aplikasi Notepad
dan lancarkan dokumen baharu.
Taipkan kod arahan asas HTML.

Selepas muat turunkan imej logo Kementerian Pendidikan Malaysia, simpan fail
imej ini dalam folder HTML Saya dengan nama logoKPM.jpg.

Taipkan Banner di dalam tag
<title></title>. Ini adalah tajuk
yang akan dipaparkan pada tab
laman sesawang.

Alihkan bar tatal (scroll bar) sehingga ke
paparan Muat Turun di bahagian bawah laman
sesawang. Klik pada pautan untuk muat turun
logo yang dikehendaki.

Gunakan pelayar web bagi
membuka laman sesawang
yang berikut:
http://www.moe.gov.my/v/
pemberitahuan-view?id=3884

Anda boleh muat turun logo
Kementerian Pendidikan
Malaysia daripada laman
sesawang ini.

Banner

Banner ialah sepanduk web yang diletakkan dalam laman sesawang dan boleh digunakan
sebagai tajuk kepada laman. Rajah 4.16 menunjukkan langkah-langkah mengatur cara
HTML untuk menghasilkan banner.

UNIT04_4.2_111-130.indd   122 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 123

Rajah 4.16 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk menghasilkan banner

Imbas QR code ini untuk
tutorial menghasilkan Banner
dengan menggunakan atur
cara HTML.

QR code

https://goo.gl/az73GY https://goo.gl/S5C6Xs

Dapatkah paparan seperti ini?
Jika tidak, lihat balik kod-kod
HTML anda dan baiki ralat
yang ada.

Taipkan tag <banner></banner> di
antara tag <body></body>.

Klik File > Save As. Pilih folder
HTML Saya, tukar nama dokumen
kepada banner.html dan tekan Save.

Taipkan kod arahan
<img scr=”logoKPM.jpg”> ke dalam
tag <banner></banner>

Buka folder HTML Saya, dwiklik
fail dokumen banner.html untuk
membukanya dalam pelayar web.
Baiki ralat jika ada.

UNIT04_4.2_111-130.indd   123 11/11/16   2:45 PM
124 BAB 4 Kod Arahan

Berdasarkan Rajah 4.17, kod arahan <img src= “ ”> bermaksud Image source dan
merupakan tag HTML untuk memasukkan imej ke dalam kod arahan HTML.

<img src=”logoKPM.jpg”>
Kod arahan Nama fail atau destinasi rujukan

Kod arahan di atas digunakan apabila imej logoKPM.jpg disimpan di dalam folder
yang sama dengan fail dokumen HTML banner.html. Jika tidak, kod arahan yang berlainan
digunakan dan ini bergantung kepada lokasi imej yang hendak digunakan. Contohnya,
(a) jika imej disimpan dalam lokasi yang lain dalam komputer, kod arahan berikut digunakan:

<img src=”D:\Grafi k\logoKPM.jpg”>

(b) jika imej berada di sesuatu laman sesawang, maka URL laman sesawang itu
perlu dinyatakan:

<img src=http://images.freeimages.com/images/previews/15f/apple-1329126.jpg>

Frame

Frame ialah bingkai yang membahagikan skrin paparan laman sesawang kepada bahagian-
bahagian tertentu. Rajah 4.17 menunjukkan contoh-contoh Frame.

Frame banner

Frame 2 Frame 3
Frame 1 Frame 3

Frame 2

Frame 3

Frame 1

Frame 2

Rajah 4.17 Contoh-contoh pembahagian frame dalam laman sesawang

Frame terdiri daripada ruang melintang dan juga ruang menegak, atau gabungan
kedua-duanya. Bagi frame melintang, tag rows digunakan dalam tag <frameset>. Misalnya,

Peratusan ruang melintang
untuk dua bingkai ini.

Tag ini bermaksud bahagikan laman
sesawang kepada dua bingkai melintang.

< frameset rows=”70%,30%”>

Bagi frame menegak, tag cols digunakan dalam <frameset>. Misalnya,

Tiga * bermaksud ketiga-tiga bingkai itu
mempunyai lebar yang sama.

Tag ini bermaksud bahagikan laman
sesawang kepada tiga bingkai menegak.

<frameset cols=”*,*,*”>

UNIT04_4.2_111-130.indd   124 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 125

Rajah 4.18 menunjukkan langkah-langkah membina atur cara HTML untuk menghasilkan frame.

Setiap bingkai boleh digunakan untuk memaparkan maklumat yang terkandung dalam
laman sesawang yang lain dengan menggunakan kod arahan src=“nama dokumen.html”
dalam tag <frame name>. Misalnya,

< frame name=”frame1” src=”nama dokumen1.html”>
< frame name=”frame2” src=”nama dokumen2.html”>
< frame name=”frame3” src=”nama dokumen3.html”>

Taipkan tiga tag frame. Berikan nama
“Frame1”, “Frame2” dan “Frame3”
kepada tiga frame itu yang mempunyai
ukuran yang sama.

UNIT04_4.2_111-130.indd   125 11/11/16   2:45 PM
126 BAB 4 Kod Arahan

Rajah 4.18 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk menghasilkan frame

Menu

Menu ialah pautan pantas ke bahagian-bahagian tertentu dalam laman sesawang. Terdapat
beberapa jenis menu HTML, iaitu menu senarai pautan statik (static links), menu jenis jadual
bawah (drop-down menu), menu pelbagai tingkat (multilevel menu) dan menu terapung
(fl oating menu). Jadual 4.3 menunjukkan ciri-ciri menu yang disenaraikan di atas.

Jadual 4.3 Ciri-ciri menu HTML

Jenis menu Ciri-ciri

Menu senarai pautan statik
(static links)

Berbentuk jalur mendatar atau menegak seperti bar menu dalam
program aplikasi. Menu senarai pautan statik ialah satu senarai
pautan hiperteks ke destinasi lain dalam laman sesawang.

Menu jenis jadual bawah
(drop-down menu)

Berbentuk bar menu tetapi apabila menu ini diklik, satu kotak yang
menyenaraikan pelbagai pilihan akan muncul.

Menu pelbagai tingkat
(multilevel menu)

Berbentuk menu jenis jadual, tetapi setiap pilihan dalam jadual
boleh dikembangkan ke pilihan yang lain menjadikannya
berkembang pelbagai tingkat.

Menu terapung
(fl oating menu)

Berbentuk bingkai yang statik pada laman sesawang, menu ini
tidak bergerak bersama tatal (scroll bar). Berguna sebagai elemen
navigasi dalam sesuatu laman sesawang.

Tag HTML Maksud

<nav> </nav> Mentakrif pautan pengemudian

<ul> </ul> Mentakrif senarai tak tertib

<li> Mentakrif senarai item

Jadual 4.4 Tag bagi menu

Jadual 4.4 menunjukkan tag-tag bagi
menu. Tag <nav></nav> digunakan untuk
menandakan tag-tag yang berada di dalam
tag ini adalah elemen-elemen navigasi
atau pautan pengemudian. Tag <ul></ul>
mentakrifkan senarai yang berada dalam
tag ini adalah senarai tak tertib, iaitu senarai
yang tidak bernombor atau bullet points. Tag
<li></li> mentakrifkan satu senarai item.

UNIT04_4.2_111-130.indd   126 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 127

Gunakan perisian aplikasi Notepad dan lancarkan
fail baharu. Taipkan kod HTML di sebelah ke
dalam dokumen. Simpan dokumen sebagai
Menu1.html dalam folder HTML Saya.

Tukar Menu1 kepada Menu2. Klik File > Save As
dan simpan dengan nama Menu2.html dalam
folder HTML Saya. Ulangi langkah ini untuk
menghasilkan Menu3.html dan Menu4.html.

Rajah 4.19 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk menghasilkan menu

Klik File > New untuk membuka satu fail baharu
dalam perisian aplikasi Notepad.
1. Taipkan kod arahan asas HTML.
2. Taipkan Menu antara tag <title></title>.
3. Taipkan kod arahan ini di bawah tag <title></title>.

1. Pilih menu File > Save As untuk menyimpan
dokumen dalam folder HTML Saya dengan nama
Menu.html.

2. Buka folder HTML Saya. Dwiklik fail dokumen
Menu.html untuk membukanya dalam
pelayar web.

3. Jika anda tidak dapat paparan hasil yang diingini,
semak semula kod HTML anda dan betulkannya.

Rajah 4.19 menunjukkan langkah-langkah untuk menghasilkan menu dengan menggunakan
tag bagi menu.

UNIT04_4.2_111-130.indd   127 11/11/16   2:45 PM
128 BAB 4 Kod Arahan

Jenis-jenis menu

Layari Internet dan gunakan enjin gelintar untuk mencari pelbagai
jenis menu yang boleh dibina menggunakan atur cara HTML.

Minda
Kreatif

Imbas QR code ini
untuk maklumat lanjut
tentang menu.

http://goo.gl/JRdSqC

QR code

Laman sesawang statik atau dinamik
Apakah ciri-ciri laman sesawang yang statik dan laman sesawang yang dinamik? Tunjukkan
ciri-ciri tersebut dalam peta buih berganda. Bincangkan persamaan dan perbezaannya.

Minda
Kreatif

4.2.5  Pautan Teks dan Imej dalam HTML

Pautan teks dan imej ialah satu ciri yang menjadikan sesuatu laman sesawang berinteraktif
dan dinamik. Pautan teks dan imej digunakan sebagai alat navigasi di dalam laman
sesawang yang sama ataupun antara beberapa laman sesawang dalam tapak sesawang
yang sama atau berlainan.

Pautan teks digunakan untuk memudahkan kefahaman isi kandungan laman destinasi.
Pautan imej pula digunakan untuk memberikan gambaran isi kandungan laman destinasi.
Tag HTML yang digunakan ialah <a> </a>.

Individu
Aktiviti Berfikir

Bina menu menggunakan atur cara HTML

1. Gunakan atur cara HTML dalam Rajah 4.19 untuk memperkembang lagi penggunaan
Menu.

2. Bagi setiap Menu, tambah submenu.
 (a) Bagi Menu1, tambah submenu Menu1a.
 (b) Bagi Menu2, tambah submenu Menu2a dan Menu2b.
 (c) Bagi Menu3, tambah submenu Menu3a, Menu 3b dan Menu3c.
 (d) Bagi Menu4, tambah submenu Menu4a, Menu4b, Menu4c dan Menu4d.

Aktiviti Berfi kir 4.6

UNIT04_4.2_111-130.indd   128 11/11/16   2:45 PM
BAB 4 Kod Arahan 129

Rajah 4.20 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk membina pautan teks dan pautan imej

1. Pilih menu File > Save As untuk menyimpan dua dokumen anda sebagai fail HTML
dalam folder HTML Saya.

2. Buka folder HTML Saya. Dwiklik fail dokumen-dokumen HTML untuk membukanya
dalam pelayar web.

3. Baiki ralat jika ada.

Rajah 4.20 menunjukkan langkah-langkah mengatur HTML untuk membina pautan teks
dan pautan imej.

Gunakan perisian aplikasi Notepad
dan lancarkan fail baharu.
Taipkan kod arahan asas HTML.

Gunakan perisian aplikasi Notepad
dan lancarkan fail baharu.
Taipkan kod arahan asas HTML.

UNIT04_4.2_111-130.indd   129 11/11/16   2:45 PM
130 BAB 4 Kod Arahan

Anda juga boleh
pautkan satu bahagian
ke bahagian lain
dalam laman sesawang
yang sama. Pautan
ini dipanggil pautan
dalaman.

Sila imbas QR code yang
berikut untuk mengetahui
lebih lanjut tentang
pautan teks dan imej
dalam atur cara HTML.

http://goo.gl/s2bWM6

QR code

4.2.6  Memasukkan Imej dalam HTML

Imej boleh dimasukkan ke dalam laman sesawang dengan
menggunakan kod arahan HTML. Tiga jenis format imej yang
biasa digunakan ialah GIF (.gif), JPEG (.jpg) dan PNG (.png).

Format GIF sesuai digunakan dalam jaringan sejagat World
Wide Web kerana imej GIF adalah format merentas platform
yang membolehkan imej GIF dapat dilihat dalam hampir
semua sistem komputer yang ada. Satu kelemahan format GIF
ialah ia terhad kepada 256 warna sahaja. Satu variasi format
GIF membolehkan beberapa imej GIF disimpan bersama dan
dipaparkan secara berturutan untuk memberi kesan animasi.

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Individu
Aktiviti Berfikir

Membina pautan teks dan imej

1. Pilih satu topik yang tersenarai di bawah:
 (a) Kuih muih tradisional di Malaysia
 (b) Perayaan-perayaan di Malaysia
 (c) Jenis-jenis seni kraf di Malaysia
2. Layari Internet dan cari maklumat dan grafi k yang

menarik untuk topik yang anda pilih. Kenal pasti juga
laman-laman sesawang yang sesuai dan berkaitan untuk
dipautkan dalam laman sesawang yang akan anda bina.

3. Lancarkan dokumen baharu dalam perisian aplikasi
Notepad. Taipkan kod arahan yang sesuai dan bina satu
laman sesawang.

4. Masukkan teks yang sesuai. Masukkan juga pautan teks
dan pautan imej ke laman-laman sesawang yang berkaitan.

5. Persembahkan hasil laman sesawang anda di kelas.

Aktiviti Berfi kir 4.7

Format JPEG juga ialah format merentas plaform tetapi mempunyai dua kelemahan.
Pertama, bukan semua sistem komputer boleh menggunakannya. Kedua, imej JPEG adalah
dalam bentuk fail termampat dan ini mengurangkan kualiti imej. Walau bagaimanapun,
format JPEG dapat menggunakan spektrum warna penuh iaitu 16.7 juta warna.

Fail PNG ialah singkatan bagi Portable Network Graphics. Fail PNG ialah format fail
imej bitmap yang termampat tetapi kualiti imej tetap sama. Format ini seakan-akan fail GIF
tetapi tidak mempunyai keupayaan animasi.

UNIT04_4.2_111-130.indd   130 11/11/16   2:46 PM
BAB 4 Kod Arahan 131

Imej yang boleh didapati daripada Internet biasanya tertakluk kepada hak cipta. Hak cipta imej ialah
hak milik untuk imej tersebut. Hak ini biasanya dimiliki oleh jurufoto. Perlanggaran hak cipta berlaku
apabila seseorang memuat turun imej dari Internet dan menggunakan imej tersebut dalam pembinaan
laman sesawangnya tanpa kebenaran daripada pemilik atau syarikat yang memegang hak cipta
terhadap imej tersebut. Perlanggaran hak cipta adalah satu kesalahan jenayah yang boleh didakwa di
mahkamah. Oleh itu, sebelum memuat turun dan menggunakan sesuatu imej dalam laman sesawang
anda, pastikan anda menyemak imej tersebut sama ada tertakluk kepada hak cipta.

Dalam atur cara HTML, imej dimasukkan dengan menggunakan tag <img>. Tag <img>
ialah tag kosong dan hanya mengandungi atribut-atribut tertentu sahaja. Tag <img> tidak
perlukan tag penutup. Contohnya, <img src=“imej.jpg”>.

Atribut alt digunakan untuk memaparkan teks sekiranya imej tidak dapat dipaparkan
oleh sebab-sebab tertentu, seperti tiada rangkaian Internet. Atribut style, width dan height
digunakan untuk mentakrifkan saiz bagi imej. Lebar dan tinggi imej dinyatakan dalam unit
piksel (px).

<img src=”nama imej.gif”    alt=”Nama Imej”    style=”width:300px;height:230px;”>

Nama fail imej Atribut yang menyatakan saiz imej

Teks “Nama imej” dipaparkan
jika imej tidak dapat dipaparkan

Terdapat dua cara untuk memasukkan atribut yang mentakrifkan saiz bagi imej.
Cara pertama, menggunakan atribut style.

<img src=”abc.gif” alt=”ABC” style=”width:128px;height:128px;”>

Cara kedua, menggunakan atribut width dan height.

<img src=”abc.gif” alt=”ABC” width=”128” height=”128”>

Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk memasukkan imej ditunjukkan pada
Rajah 4.21.

UNIT04_4.2_131-144.indd   131 9/22/16   11:34 AM
132 BAB 4 Kod Arahan

Layari laman sesawang ini
untuk mengetahui lebih
lanjut tentang imej dalam
atur cara HTML.

http://goo.gl/He0YVl

Layari laman sesawang ini

Rajah 4.21 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk memasukkan imej

1. Pilih menu File > Save As untuk menyimpan dokumen anda sebagai fail HTML
dalam folder HTML Saya. Namakan fail HTML anda.

2. Buka folder HTML Saya. Dwikilk fail dokumen HTML untuk membukanya
dalam pelayar web.

3. Baiki ralat jika ada.

Gunakan perisian aplikasi Notepad
dan lancarkan dokumen baharu.
Taipkan kod arahan asas HTML.

Pilih satu imej dan namakan imej
sebagai nama imej.gif. Simpan imej
dan dokumen dalam folder HTML Saya.

Individu
Aktiviti Berfikir

Masukkan imej dalam atur cara HTML

1. Setiap murid diminta laksanakan tugas-tugas berikut:
(a) Masukkan imej daripada folder yang berlainan
(b) Masukkan imej daripada laman sesawang
(c) Masukkan imej animasi

Anda boleh memasukkan imej di antara tag <body>
</body> dan letakkan imej itu di penjuru atas kiri laman.

2. Layari Internet untuk mendapatkan maklumat tentang
cara-cara menulis kod HTML untuk tajuk yang dipilih.

3. Bina atur cara HTML yang lengkap untuk menunjukkan
cara imej dimasukkan.

4. Simpan fail yang telah dibina tersebut. Buat uji lari dan
baiki sebarang ralat yang dijumpai.

Aktiviti Berfi kir 4.8

UNIT04_4.2_131-144.indd   132 9/22/16   11:34 AM
BAB 4 Kod Arahan 133

Sekiranya kamu ingin
meletakkan beberapa
pilihan dalam menu,
bagaimanakah kamu
melakukannya?

Cuba Fikirkan

4.2.7  Pull-down Menu dalam HTML

Pull-down menu juga dikenali sebagai drop-down menu,
drop-down list dan drop-down box. Pull-down menu
mengandungi satu senarai item yang akan muncul apabila
pengguna mengklik pada satu butang atau pilihan teks.

Pull-down menu juga menyenangkan proses memasukkan
dan memilih satu item yang diperlukan daripada satu senarai
yang panjang.

Dalam atur cara HTML, tag <select></select> digunakan
untuk menghasilkan pull-down menu. Tag <option> dimasukkan
dalam tag <select> untuk menunjukkan jenis pilihan yang ada
dalam pull-down menu yang dibina.

Pull-down menu berfungsi sebagai alat pilihan untuk
memudahkan pengguna memasukkan data. Pull-down menu
juga dapat menghindari pengguna daripada memasukkan
maklumat yang tidak tepat atau kesilapan ejaan.

Taipkan tajuk Pull-down menu dalam
tag <title></title>. Di bawah tag <title>
</title>, taipkan <p> Pilih Negeri </p>.
Kemudian, taipkan tag <option> dalam tag
<select></select>.

Lancarkan dokumen baharu
dalam perisian aplikasi
Notepad. Taipkan kod arahan
asas HTML. Masukkan tag
<select> </select> di dalam
tag <body></body>

Rajah 4.22 menunjukkan langkah-langkah untuk menulis kod HTML untuk meletakkan
pull-down menu dalam sesuatu laman sesawang.

UNIT04_4.2_131-144.indd   133 9/22/16   11:34 AM
134 BAB 4 Kod Arahan

Rajah 4.22 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk meletakkan pull-down menu

Ulangi tag <option> untuk 12 buah negeri yang lain dan tiga Wilayah
Persekutuan, iaitu WP Kuala Lumpur, WP Labuan dan WP Putrajaya.

1. Pilih menu File > Save As
untuk menyimpan dokumen
anda sebagai fail HTML
dalam folder HTML Saya.

2. Buka folder HTML Saya.
Dwiklik fail dokumen HTML
untuk membukanya dalam
pelayar web.

3. Jika anda tidak mendapat
paparan yang diingini, semak
semula kod HTML anda dan
betulkannya.

UNIT04_4.2_131-144.indd   134 9/22/16   11:34 AM
BAB 4 Kod Arahan 135

Lawat laman sesawang ini
untuk mengetahui lebih
lanjut tentang meletakkan
pull-down menu dalam atur
cara HTML.

http://goo.gl/7eP9jS

Lawat laman sesawang ini

Kelebihan pull-down menu telah diperkenalkan. Adakah
pull-down menu mempunyai sebarang kelemahan? Layari
Internet dan carikan lagi kelebihan dan kelemahan penggunaan
pull-down menu. Gunakan peta pemikiran yang sesuai untuk
mempersembahkan hasil anda.

Minda
Kreatif

4.2.8  Ruang Komen dalam HTML

Ruang komen dalam laman sesawang bertujuan untuk pelawat
memberi maklum balas. Pelawat yang melayari sesuatu laman
sesawang boleh memberikan pendapat mereka dalam bentuk
teks di dalam ruang komen. Komen yang dihantar akan ditujukan
kepada pentadbir laman sesawang tersebut.

Dalam atur cara HTML, tag <form></form> dan <textarea>
</textarea> diletakkan dalam tag <body></body> untuk
membina ruang komen. Textarea boleh memuatkan bilangan
aksara yang tidak terhad. Saiz untuk ruang Textarea boleh
ditetapkan dengan menggunakan atribut cols dan rows. Berikut
adalah contoh kod arahan bersama penerangan yang digunakan
untuk membina ruang komen.

Pernahkah anda
memberikan komen
pada ruang komen
dalam sesuatu laman
sesawang? Siapakah
yang akan menguruskan
komen-komen ini?

Cuba Fikirkan

Individu
Aktiviti Berfikir

Masukkan pautan pull-down menu

1. Mengapakah pautan dimasukkan dalam senarai pilihan
suatu pull-down menu?

2. Cari maklumat tentang membina atur cara HTML yang
dapat menghasilkan suatu pilihan dalam pull-down
menu yang ada pautan.

3. Bina satu atur cara HTML yang mempunyai pautan
dalam pilihan pull-down menu.

Aktiviti Berfi kir 4.9

UNIT04_4.2_131-144.indd   135 9/22/16   11:34 AM
136 BAB 4 Kod Arahan

<form method=’post’>
Komen: <p>
    <textarea name=’komen’ id=’komen’></textarea>
    <p>
    <input type=’submit’ value=’Hantar’>
</form>

Tag <input> membolehkan pengguna menghantar
input yang dimasukkan.

Tag <textarea> ialah suatu atribut
<form> yang digunakan untuk mengisi
teks yang panjang (banyak barisan).

Tag <form> membenarkan
pelayar web supaya
menyediakan satu ruang
komen untuk input
daripada pengguna (teks).

Simpan dokumen ini dengan
nama ruang komen.html
dalam folder HTML saya.

Buka folder HTML saya. Dwiklik fail dokumen
ruang komen.html untuk membukanya dalam
pelayar web. Klik pada pautan teks. Baiki ralat,
jika ada.

Gunakan perisian aplikasi
Notepad dan lancarkan
dokumen baharu.
Masukkan kod arahan
asas HTML.

Dalam tag <body></body>, taipkan kod
arahan yang ditunjukkan di bawah.

Rajah 4.23 Langkah-langkah mengatur cara HTML untuk meletakkan ruang komen

Rajah 4.23 menunjukkan langkah-langkah mengatur cara HTML untuk meletakkan ruang
komen dalam laman sesawang.

UNIT04_4.2_131-144.indd   136 9/22/16   11:34 AM
BAB 4 Kod Arahan 137

4.2.9  Mengesan Ralat

Jika output atur cara tidak seperti yang dikehendaki, maka ini
bermaksud atur cara ini mempunyai ralat. Rajah 4.24 menunjukkan
langkah-langkah untuk mengesan ralat dalam atur cara HTML.

Individu
Aktiviti Berfikir

Mengatur cara dalam HTML

1. Tag <form> mempunyai elemen-elemen yang digunakan
bersamanya. Cari dan catatkan elemen-elemen ini. Kaji
fungsi dan kegunaan elemen-elemen ini dalam atur cara
HTML. Sediakan satu persembahan untuk hasil anda.

2. Berdasarkan hasil carian anda untuk tag <form>, bina
satu laman sesawang yang mempunyai ciri-ciri berikut.
(a) Ruang input komen dalam bentuk tetingkap bersama

bar tatal (scroll bar).
(b) Tetingkap yang mempunyai latar belakang yang

berubah-ubah.
(c) Butang untuk menghantar komen.
(d) Setelah menekan butang, suatu paparan komen yang

ditulis ditunjukkan.

Aktiviti Berfi kir 4.10

Layari laman-laman
sesawang yang berikut
untuk mendapatkan
maklumat lanjut.

http://goo.gl/ALntWF

http://goo.gl/FhrWVX

http://goo.gl/u4sGoP

Layari laman-laman

Imbas KembaliImbas KembaliImbas Kembali

Rajah 4.24 Langkah-langkah mengesan ralat

444

333

111

222

UNIT04_4.2_131-144.indd   137 9/22/16   11:34 AM
138 BAB 4 Kod Arahan

Apakah kegunaan
lain tag komen?

Cuba Fikirkan

Langkah-langkah membaiki ralat menyerupai suatu kitar
yang berterusan semasa membangunkan suatu laman sesawang.
Jenis ralat yang biasa dijumpai dalam pengaturcaraan HTML
adalah ralat sintaks dan penggunaan tag di tempat yang salah.

Ralat sintaks biasanya terlibat dengan kesilapan dalam cara
kod arahan ditulis. Kesilapan ini akan menyebabkan pelayar web
tidak dapat melaksanakan kod-kod atur cara yang dihasilkan.
Ralat sintaks juga termasuk kesalahan ejaan dan penggunaan
tanda baca yang tidak betul.

Rajah 4.25 menunjukkan contoh penggunaan komen <!-- … -->
bagi memudahkan proses membaiki ralat dalam atur cara.

Bagi memudahkan
proses membaiki
ralat dalam atur cara,
tag komen <!-- … -->
digunakan. Ayat yang
dimasukkan dalam
tag komen tidak akan
dipaparkan dalam
pelayar web.

Tag <!-- gambar bunga raya --> memberitahu atur
cara perlu masukkan fail grafi k “bungaraya.jpg”.

Minda
Kreatif

Gunakan langkah-langkah yang ditunjukkan dalam Rajah 4.24 untuk mengesan ralat dalam
atur cara berikut.

Rajah 4.25  Penggunaan komen <!-- … --> bagi memudahkan proses
membaiki ralat

UNIT04_4.2_131-144.indd   138 9/22/16   11:34 AM
BAB 4 Kod Arahan 139

4.2.10 Membina Laman Sesawang yang Interaktif

Domain ialah sekumpulan komputer dan peranti dalam suatu rangkaian yang ditadbirkan
sebagai satu unit dan mempunyai peraturan dan prosedur yang sama. Dalam Internet,
domain ditakrifkan mengikut alamat Internet Protocol (IP). Nama domain digunakan untuk
mengenal satu atau lebih alamat IP. Nama domain digunakan dalam URL untuk mengenal
pasti sesuatu laman sesawang.

Tapak sesawang ialah satu himpunan fail WWW dengan satu laman sesawang utama
yang dikenali sebagai homepage. Pada laman homepage terdapat pautan ke laman-laman
sesawang lain yang terdapat dalam tapak sesawang yang sama.

Laman sesawang interaktif adalah laman sesawang dinamik yang membenarkan pelawat
berinteraktif dengan isi kandungan yang terdapat dalam laman tersebut. Pelawat boleh
menghantar komen melalui ruang komen, melakukan navigasi dengan klik pada pautan untuk
ke laman-laman sesawang yang lain, mendengar audio, menonton video dan sebagainya.

Murid-murid mari kita
bina laman sesawang
hari ini.

Cikgu, apakah
fi tur-fi tur yang harus
dimasukkan?

Cikgu, apakah cara
untuk menjadikan laman
sesawang ini menarik?

Cikgu, apakah isi
kandungan dalam
laman sesawang ini?

UNIT04_4.2_131-144.indd   139 9/22/16   11:34 AM
140 BAB 4 Kod Arahan

Rajah 4.26 menunjukkan langkah-langkah untuk membina satu laman sesawang yang interaktif.

Rajah 4.26 Peta alir membina satu laman sesawang

Ciri-ciri interaktif laman sesawang

Layari Internet dan kaji laman-laman sesawang interaktif yang anda lawati. Apakah fi tur-fi tur
lain yang menarik perhatian anda? Buatkan satu peta pokok untuk hasil carian anda.

Minda
Kreatif

UNIT04_4.2_131-144.indd   140 9/22/16   11:34 AM
BAB 4 Kod Arahan 141

Individu
Aktiviti Berfikir

Membina satu laman sesawang yang interaktif

1. Pilih satu topik untuk membina satu laman sesawang yang interaktif.

2. Lakarkan satu papan cerita yang lengkap untuk membina laman sesawang tersebut.

3. Laman sesawang perlu mempunyai ciri-ciri berikut:
(a) Banner
(b) Menu
(c) Frame
(d) Ruangan komen
(e) Pull-down menu
(f) Fitur lain yang menarik

4. Taip kod arahan HTML menggunakan perisian aplikasi Notepad.

5. Kemudian, murid-murid di dalam kelas dibahagikan kepada kumpulan pengguna
dan kumpulan pengatur cara web untuk menguji laman sesawang interaktif
yang dibina.

6. Kumpulan pengguna perlu menguji semua fi tur yang ada dalam laman sesawang.

7. Sediakan satu laporan ringkas untuk menerangkan pengalaman anda sebagai seorang
pengguna. Laporan anda perlu berdasarkan ciri-ciri berikut:
(a) Cara penyampaian
(b) Isi kandungan
(c) Fitur tambahan
(d) Mesra pengguna
(e) Interaktiviti

8. Kumpulan pengatur cara web juga perlu menguji semua fi tur yang ada dalam
laman sesawang.

9. Sebagai seorang pengatur cara web, anda perlu cuba mengesan sebarang ralat yang
mungkin ada dan juga boleh memberi cadangan untuk menambah baik laman
sesawang yang diuji.

10. Sediakan satu laporan ringkas untuk diserahkan kepada pengatur cara web. Laporan
tersebut perlu mengandungi maklumat berikut:
(a) Ralat
(b) Penambahbaikan dari segi kod arahan
(c) Penambahbaikan dari segi penyampaian
(d) Keberkesanan interaktiviti

Aktiviti Berfi kir 4.11

UNIT04_4.2_131-144.indd   141 9/22/16   11:34 AM
142 BAB 4 Kod Arahan

4.2Praktis Minda 4.2
1. (a) Jelaskan maksud HTML.
 (b) Tuliskan kod arahan dalam atur cara

HTML untuk mendapatkan paparan
pada pelayar web seperti berikut.

Pemboleh
ubah

Operator
matematik

Atur
cara

HTML
Banyak

fitur

Membina
laman

sesawang

Pelbagai
pilihan

Ulangan
Diuji dan

membaiki ralat

meli
batkan

da
la

m Tag
HTML

perlu

KOD
ARAHAN

KOD
ARAHAN

HTML

menggunakan

m
enggunakan

u

nt
uk

p

er
lu

mem
punyai

contohnya

ia
itu

m
el

ib
atk

an

m
enggunakan

m
elibatkan

Pautan
teks

Frame
Banner

Imej

Pautan
imej

Ruang
komen

Pull-down
menu

Menu

PETA MINDA 444

(c) Jelaskan maksud tag-tag HTML yang
telah anda gunakan.

2. (a) Apakah kegunaan paragraph
headings dalam atur cara HTML.

(b) Huraikan jenis-jenis paragraph
headings yang terdapat dalam atur
cara HTML.

3. Tuliskan satu atur cara HTML untuk
memasukkan imej yang dapat dilihat
apabila fail HTML dibuka dalam
pelayar web.

UNIT04_4.2_131-144.indd   142 9/22/16   11:34 AM
BAB 4 Kod Arahan 143

SENARAI SEMAK 444

Saya boleh:

• menggunakan pemboleh ubah dan operator matematik dalam atur cara
yang dibangunkan.

• menghasilkan atur cara yang melibatkan pelbagai pilihan, ulangan, pemboleh
ubah dan operator matematik.

• mengesan ralat pada kod arahan dengan meneliti semula kod-kod arahan
dalam atur cara melalui perbincangan semakan meja.

• membaiki ralat yang dikesan pada kod arahan yang dihasilkan.

• melakar papan cerita untuk membina laman sesawang.

• menulis kod arahan asas HTML.

• menggunakan paragraph headings dalam atur cara HTML yang dibina.

• menggunakan atur cara HTML untuk menghasilkan banner.

• menggunakan atur cara HTML untuk menghasilkan frame.

• menggunakan atur cara HTML untuk menghasilkan menu.

• membina pautan teks dan pautan imej dengan menggunakan atur cara HTML.

• menulis atur cara HTML untuk memasukkan imej dalam laman sesawang.

• menghasilkan pull-down menu dengan menggunakan atur cara HTML.

• menghasilkan ruang komen dengan menggunakan atur cara HTML.

• mengesan jenis ralat yang wujud dalam atur cara HTML yang dibina.

• mengesan sebarang ralat yang berlaku dalam atur cara HTML yang dibina.

• membaiki ralat yang dikesan.

• membina laman sesawang interaktif yang memaparkan banner, menu,
ruang komen, frame dan pull-down menu.

• mendaftar dan menggunakan suatu tapak sesawang.

• memuat naik laman-laman sesawang interaktif yang dibina ke tapak sesawang
yang telah didaftarkan.

UNIT04_4.2_131-144.indd   143 9/22/16   11:34 AM
144 BAB 4 Kod Arahan

444PRAKTIS KENDIRI

1. Pembinaan atur cara didahului dengan
suatu situasi yang mengandungi suatu
masalah yang perlu diselesaikan.
Tulis satu pseudokod yang melibatkan
struktur kawalan pelbagai pilihan.

2. Berdasarkan situasi yang diberi, tulis
pseudokod dan bina satu atur cara
dengan menggunakan perisian aplikasi
Scratch 2.0.

Atur cara akan membilang
nombor 1 hingga 12.

3. (a) Terangkan kebaikan dan kelemahan
penggunaan frame dalam HTML.

(b) Tuliskan atur cara HTML yang
akan menghasilkan frame seperti
di bawah.

4. Masukkan (a) imej, (b) pautan imej
dan (c) pautan teks ke dalam atur cara
HTML di bawah:

5. Berdasarkan situasi yang diberi,
kesan ralat yang terdapat dalam
atur cara dan baiki ralat tersebut..

(a) Dokumen berikut akan
menunjukkan pautan teks apabila
dibuka melalui pelayar web.
Tetapi apabila diklik pada pautan
tersebut, pautan tidak berfungsi.
Berikan penjelasan untuk kejadian
ralat ini berlaku.

(b) Atur cara Scratch 2.0 di bawah
dibina untuk mengira hasil darab
dua nombor yang diinput oleh
pengguna. Apabila diuji lari, atur
cara ini tidak dapat berfungsi
mengikut apa yang dikehendaki
dan jawapan yang diberi adalah
salah. Berikan penjelasan punca
kejadian ralat ini berlaku.

UNIT04_4.2_131-144.indd   144 9/22/16   11:34 AM
145Jawapan

Ja
w

ap
an

Bab 1

Praktis Kendiri 1

1. Leraian, Pengecaman corak, Peniskalaan
dan Pengitlakan

2. Leraian
Memecahkan masalah atau sistem kepada
beberapa masalah atau sistem yang lebih kecil.
Contoh: menggosok gigi – jenis berus gigi, jenis
ubat gigi, arah gerakan menggosok.

Pengecaman corak
Persamaan-persamaan yang terdapat beberapa
masalah atau dalam masalah yang sama.
Contoh: mencari luas beberapa segi empat tepat.

Peniskalaan
Mengutamakan perkara-perkara penting
dalam sesuatu masalah dan meninggalkan
perkara-perkara yang kurang penting.

Pengitlakan
Membina model berdasarkan corak-corak yang
telah dikenal pasti daripada beberapa masalah
yang serupa.

3. (a) Segi tiga sama mengandungi tiga sudut.
Segi empat sama mengandungi empat sudut.

(b) Kedua-dua rajah mempunyai jumlah sudut
peluaran sebanyak 360°.

(c)

72°

72°

72°

72°
72°

60°

60°

60°

60°

60°

60°

4. (a) Dalam Kaedah 1

Langkah Bandingkan ketinggian

1 murid ke-1 dengan murid ke-2,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

2 murid ke-2 dengan murid ke-3,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

3 murid ke-3 dengan murid ke-4,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

4 murid ke-3 dengan murid ke-2,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

5 murid ke-2 dengan murid ke-1,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

Dalam Kaedah 2

Langkah Bandingkan ketinggian

1 • murid ke-1 dengan murid ke-2,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

• murid ke-3 dengan murid ke-4,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

2 • murid ke-2 dengan murid ke-3,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

• murid ke-1 dengan murid ke-2,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

3 • murid ke-3 dengan murid ke-4,
yang lebih rendah pindah ke
bahagian kiri.

Kaedah 2 lebih baik kerana pergerakan
serentak diaplikasikan.

(b) Bagi kedua-dua kaedah, bermula daripada
murid pertama dari sebelah kiri, dua murid
yang bersebelahan dibandingkan ketinggian.
Jika berlainan ketinggian, murid yang lebih
rendah dipindahkan ke sebelah kanan. Jika
sama tinggi, tiada pemindahan. Langkah ini
diulangi sehingga murid tersusun mengikut
ketinggian dalam urutan menaik.

Jawapan

Jawapan_145-150.indd   145 9/19/16   6:25 PM
146 Jawapan

Bab 2

Praktis Minda 2.1

1. 101 g 110 g 111 g 1000 g 1001 g 1010 g
1011 g 1100 g 1101 g 1110 g 1111

2. (a) 21 (b) 53 (c) 90 (d) 183

3. 11110011

4. 11110010

5. (a) 011 (b) 0111

6. (a) 1; 10; 101; 1010; 10101
(b) 1100; 1010; 111; 10
(c) 10011; 1110; 10010; 1011

7. Kod ASCII bagi 4 ialah 00110100
Kod ASCII bagi 5 ialah 00110101
0100 + 0101 = 1001
Kod ASCII bagi 9 ialah 00111001

8. Kod ASCII bagi 8 ialah 00111000
Kod ASCII bagi 6 ialah 00110110
1000 – 0110 = 0010
Kod ASCII bagi 2 ialah 00110010

Praktis Minda 2.2

1. (a)

0 0 1 0 0 0 0 0 1 0 0

0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0

0 0 1 1 1 1 1 1 1 0 0

0 1 1 0 1 1 1 0 1 1 0

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

1 0 1 1 1 1 1 1 1 0 1

1 0 1 0 0 0 0 0 1 0 1

1 0 0 1 1 0 1 1 0 0 1

(b)

0 0 0 0 1 1 0 0 0 0

0 0 0 1 1 1 1 0 0 0

0 0 1 1 1 1 1 1 0 0

0 1 1 0 1 1 0 1 1 0

0 1 1 1 1 1 1 1 1 0

0 0 0 1 0 0 1 0 0 0

0 0 1 0 1 1 0 1 0 0

0 1 0 1 0 0 1 0 1 0

2. (a) 16 warna (b) 65 536 warna

3. (a) Tidak berubah (d) Berkurang
(b) Berkurang 50% (e) Berkurang
(c) Berkurang

4. (a) Tidak berubah (c) Semakin rendah
(b) Tidak berubah (d) Tidak berubah

5. (a) Audio 2 lebih berkualiti berbanding dengan
Audio 1 kerana mempunyai kadar sampel
yang lebih tinggi dan saluran stereo.

(b) Audio 3 lebih berkualiti kerana mempunyai
kadar sampel yang lebih tinggi dan
kedalaman bit yang lebih tinggi.

(c) Audio 3 mempunyai kualiti yang terbaik,
manakala Audio 1 mempunyai kualiti terburuk.
Audio 3 mempunyai kadar sampel, kedalaman
bit dan bilangan saluran yang lebih baik.

6. Format fail WAV adalah audio yang tidak
dimampatkan, iaitu audio asal rakaman. Kualiti
format fail MP3 lebih rendah berbanding WAV
kerana telah dimampatkan. Format fail MIDI
pula tidak mengandungi bunyi. Ia mengandungi
aplikasi yang mensintesis bunyi menggunakan
kad suara. Saiz fail format MIDI lebih kecil
berbanding dengan WAV dan MP3.

7. Imej yang sesuai adalah JPG dan GIF kerana saiznya
lebih kecil berbanding dengan BMP. Format fail
audio yang sesuai ialah MP3. Saiz yang kecil akan
mencepatkan proses muat naik dan muat turun.

8. New Technology File System (NTFS) ialah sistem
fail bagi Windows masa kini. Sistem ini mampu
menampung fail sehingga 32 GB.

Praktis Kendiri 2
 1. Nombor perpuluhan menggunakan sistem asas 10.

Nombor ini menggunakan digit-digit 0, 1, 2, 3, 4,
5, 6, 7, 8 dan 9 atau gabungan nombor-nombor
tersebut.
Nombor perduaan menggunakan sistem asas 2.
Nombor ini menggunakan digit 0 dan 1 atau
gabungan nombor-nombor tersebut.

2. (a) 1001 (c) 1010101
(b) 10101 (d) 1100100

3. (a) 10 (c) 170
(b) 51 (d) 391

4. (a) 1111 (c) 110100
(b) 10100

5. (a) 1000 (c) 1010
(b) 100

6. (a) Hasil tambah nilai kod ASCII bagi 3 dengan
nilai kod ASCII bagi 5 sama dengan nilai kod
ASCII bagi 8.

(b) Hasil tolak nilai kod ASCII bagi 5 dengan
nilai kod ASCII bagi 3 sama dengan nilai kod
ASCII bagi 2.

7. Sistem nombor perenaman
Senarai Nombor: 1, 2, 3, 4, 5, 10, 11, 12, 13, 14,
15, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 30, 31, 32

8.
Aspek JPG BMP GIF TIFF

Kelebihan Saiz fail kecil.
Mudah muat
naik dan
muat turun
dari Internet
dengan cepat.

Kualiti
tinggi

Saiz fail kecil.
Mudah muat
naik dan
muat turun
dari Internet
dengan cepat.

Kualiti tinggi.
Kualiti dapat
dikekalkan
setelah
dimampatkan.

Kelemahan Kualiti turun
apabila
dimampatkan

Saiz
yang
besar

Kualiti turun
apabila
dimampatkan

Saiz yang
sangat besar.

Jawapan_145-150.indd   146 9/19/16   6:25 PM
147Jawapan

Ja
w

ap
an

Struktur
kawalan
pilihan

Perbezaan

Pelbagai
pilihan

Memilih satu daripada
beberapa tindakan atau
beberapa set tindakan untuk
dilaksanakan. Bergantung
kepada syarat-syarat
dinilaikan benar/ya atau
palsu/tidak.

3.

Gelung Perbezaan

SELAGI
Syarat gelung disemak
terlebih dahulu sebelum
langkah atau set
langkah dalam gelung
dilaksanakan. Syarat
gelung disemak semula
untuk menentukan sama
ada langkah atau set
langkah dalam gelung
perlu diulangi.

Tamat

?

Ya

Tidak

ULANG–SEHINGGA
Langkah atau set
langkah dalam gelung
dilaksanakan terlebih
dahulu sebelum syarat
gelung disemak untuk
menentukan sama ada
langkah atau set langkah
dalam gelung
perlu diulangi.

?Ya
Tidak

Tamat

4.

4.

MULA
ULANG

BACA nombor akaun yang diinput oleh
pelanggan
BACA amaun yang hendak dikeluarkan
SEMAK baki dalam akaun pelanggan
JIKA baki > amaun pengeluaran

PAPARKAN “Diluluskan.”
LAIN

PAPARKAN “Baki dalam akaun tidak
mencukupi untuk pengeluaran ini.”

TAMAT JIKA
PAPARKAN “Tekan 1 untuk Teruskan.”
PAPARKAN “Tekan 2 untuk Batalkan.”
JIKA butang 2 ditekan

PAPARKAN “Terima kasih.”
TAMAT JIKA

SEHINGGA butang 2 ditekan
TAMAT

9. Semakin tinggi nilai kadar sampel, semakin tinggi
kualiti suatu audio digital.

10. (a)

Saiz fail Sumber

Imej 3.23 MB • Kamera
•  Telefon pintar

Audio 7.0 MB Internet

Video 373 450KB Internet

(b) Jenis fail sistem (FAT16/FAT32).
  FAT16 – 2 GB
  FAT32 – 4 GB
  Jenis aplikasi yang digunakan

(16 bit/32 bit/64 bit)
  32 bit – 2 GB
  64 bit – 4 GB
 (c) Saiz maksimum fail imej, audio dan video

pada masa akan datang dua kali ganda saiz
semasa apabila jenis fail sistem dan aplikasi
yang digunakan ditingkatkan keupayaannya.

11. (a)

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

A B C D E F 10 11 12 13

14 15 16 17 18 19 1A 1B 1C 1D

1E 1F 20 21 22 23 24 25 26 27

(b)

1A 2B 3C 4D 5E 6F

26 43 60 77 94 111

Bab 3

Praktis Kendiri 3
 1. (a) gelung / pengulangan / struktur kawalan

ulangan
(b) pelbagai pilihan
(c) dua
(d) input atau output
(e) kurang daripada atau sama dengan
(f) lebih besar daripada

2.

Struktur
kawalan pilihan Perbezaan

Pilihan tunggal Memilih untuk melaksanakan
satu tindakan atau satu set
tindakan. Bergantung kepada
satu syarat dinilaikan benar/ya
atau palsu/tidak.

Dwipilihan Memilih satu daripada
dua tindakan atau dua set
tindakan untuk dilaksanakan.
Bergantung kepada satu syarat
dinilaikan benar/ya atau palsu/
tidak.

Jawapan_145-150.indd   147 9/19/16   6:25 PM
148 Jawapan

8.

MULA
SELAGI belum sampai di petak K

JIKA sebelah kanan boleh
jalan

PUSING ke kanan
JIKA sebelah kiri boleh jalan

PUSING ke kiri
JIKA depan boleh jalan

KEKAL menghadap depan
LAIN

Pusing balik
TAMAT JIKA
GERAK satu petak

TAMAT SELAGI
TAMAT

Kerana
semua arah
depan, kiri
dan kanan
tidak boleh
jalan.

Bab 4

Praktis Minda 4.1
 1. (a) Pemboleh ubah ialah storan ingatan yang

digunakan oleh program komputer untuk
menyimpan data. Data ini boleh berbentuk
nilai berangka, teks dan nilai logik.

(b) Pemboleh ubah

Nilai berangka Teks Nilai logik

(c) Nilai berangka – integer, nombor perpuluhan
 Teks – Purata, Kos, Gred, Jawapan, ……….
  Nilai logik – Benar, Palsu

(d) tambah (+), tolak (–), darab (∗), bahagi (/)

2. (a) Ralat ialah kesilapan dalam atur cara yang
menyebabkan atur cara beroperasi dengan
tidak betul.

(b) Dokumentasi pembangunan atur cara
adalah penting. Ralat boleh dibaiki dengan
meneliti dokumentasi yang dibuat, terutama
pada peringkat pseudokod atau carta alir.
Selepas ralat dibaiki, uji lari atur cara
semula untuk memastikan tiada ralat lagi.

3. Dalam atur cara yang diberi, blok forever
digunakan untuk membuat ulangan bagi
tindakan objek. Blok if pula digunakan untuk
membuat pelbagai pilihan.

Praktis Minda 4.2

1. (a) HTML ialah singkatan bagi HyperText
Markup Language. HTML ialah bahasa
komputer yang digunakan untuk membina
laman sesawang. HTML terdiri daripada
beberapa kod arahan yang pendek. Kod
arahan HTML ditaipkan dalam atur cara dan
disimpan sebagai fail HTML. Fail ini boleh
dibaca oleh pelayar web.

5.

5.
MULA

UNTUK Minggu = 1 HINGGA 3
UNTUK Hari = Isnin HINGGA Ahad

JIKA Hari = Isnin
8.00–9.00 pg ulang kaji subjek 1
9.00–10.00 pg ulang kaji subjek 2
11.00–12.00 tgh ulang kaji subjek 3

JIKA Hari = Selasa
:
:

JIKA Hari = Rabu
:
:

LAIN JIKA Hari = Sabtu
:
:

LAIN (jika Ahad)
Rehat

TAMAT JIKA
Hari berikut

Minggu berikut
TAMAT

Perhatian:

1. Murid boleh gunakan struktur kawalan lain
seperti SELAGI dan ULANG–SEHINGGA.

2. Cadangan jawapan ini melibatkan gelung
nesting. Murid juga boleh senaraikan sahaja
hari, waktu dan subjek yang diulang kaji
dalam satu minggu.

6.  6. MULA
BACA empat nombor a,b,c dan d (diinput
oleh pengguna)
SETKAN nombor terbesar ialah a
JIKA b > nombor terbesar

nombor terbesar tukar kepada b
LAIN

kekalkan nombor terbesar yang sedia ada
TAMAT JIKA
JIKA c > nombor terbesar

nombor terbesar tukar kepada c
LAIN

kekalkan nombor terbesar yang sedia ada
TAMAT JIKA
JIKA d > nombor terbesar

nombor terbesar tukar kepada d
LAIN

kekalkan nombor terbesar yang sedia ada
TAMAT JIKA

TAMAT

7.  7. MULA
UNTUK N = 1 kepada 16

PAPARKAN 31 – N
N berikut

TAMAT

Jawapan_145-150.indd   148 9/19/16   6:25 PM
Ja
w

ap
an

149Jawapan

(b)

<html>
<head>
<title> Mata pelajaran kegemaran anda </title>
<p> Pilih mata pelajaran kegemaran anda. </p>
</head>
<body>
<select>
<option value="English">English</option>
<option value="Sains">Sains</option>
<option value="Matematik">Matematik
</option>
<option value="Pendidikan Jasmani dan
Pendidikan Kesihatan">
Pendidikan Jasmani dan Pendidikan
Kesihatan</option>
</select>
<form method='post'>
<br>
Beri sebab anda:<br/>
<textarea name='komen'id='komen'>
</textarea><br/>
<input type='hidden'name='articleid'
id='articleid'value='<? echo $_GET["id"];?>'/>
<br>
<input type='submit'value='Hantar'/>
</form>
</body>
</html>

(c) <html></html>: Tag ini akan memaklumkan
kepada pelayar web bahawa dokumen ini
ialah fail HTML.
<head></head>: Tag ini ialah bahagian
kepala kepada atur cara HTML.
<title></title>: Tag ini, jika diisi, akan
memaparkan tajuk dokumen HTML di dalam
ruang tab pelayar web.
<body></body>: Tag ini ialah bahagian
isi kandungan fail HTML iaitu kandungan
dokumen seperti teks, imej, pautan
dan sebagainya.
<select></select>: Tag ini digunakan untuk
menghasilkan pull-down menu.
<option></option>: Tag ini dimasukkan
dalam tag <select> </select> untuk
menunjukkan jenis pilihan yang ada dalam
pull-down menu yang dibina.
<form></form>: Tag ini membenarkan
pelayar web menyediakan satu ruang komen
untuk pengguna memasukkan teks.
<textarea></textarea>: Tag ini ialah atribut
tag <form></form> yang digunakan untuk
membolehkan pengguna mengisi teks
yang panjang.
<input></input>: Tag ini menyediakan
satu butang yang membenarkan pengguna
menghantar teks yang dimasukkan.

2. (a) Paragraph headings mengarahkan pelayar
web supaya memaparkan teks dengan saiz
yang tertentu. Terdapat enam saiz yang
berlainan daripada yang besar sehingga yang
kecil. Paragraph headings boleh digunakan
untuk teks di bahagian tajuk dalam laman
sesawang.

(b) Tag paragraph headings bermula dengan
<h1> hingga <h6>. Tag <h1> akan
memaparkan saiz teks yang terbesar
manakala <h6> yang paling kecil.

3.

3.
<html>
<head>
<title> </title>
</head>
<body>
<img src=“nama imej.gif” alt=“Nama Imej”
style=”width: 300px; height: 230px;”>
</body>
</html>

Praktis Kendiri 4
 1. Pseudokod

MULA
BACA input MarkahMentah
JIKA 80 � MarkahMentah � 100

Paparkan gred “A”
JIKA 70 � MarkahMentah � 79

Paparkan gred “B”
JIKA 50 � MarkahMentah � 69

Paparkan gred “C”
JIKA 20 � MarkahMentah � 49

Paparkan gred “D”
JIKA 0 � MarkahMentah � 19

PAPARKAN gred “E”
TAMAT JIKA
TAMAT

2.

2.
MULA
SET pembilang = 1
ULANG 12 kali

PAPARKAN nombor pembilang
sebanyak 2 saat

TAMBAHKAN 1 kepada pembilang
TAMAT

Atur cara Scratch 2.0

Jawapan_145-150.indd   149 9/19/16   6:25 PM
150 Jawapan

(c) Pautan teks

<html>
<head>
<title>Pautan Imej</title>
</head>
<body>
<a href=“http://moe.gov.my”>
<img src=“logoKPM2.png”>
</a>
</body>
</html>

5. (a) Ralat pada tag<a href></a>

<html>
<head>
<title> </title>
</head>
<body>
<h2>Untuk keterangan lanjut</h2>
<a href="http://www.moe.gov.my/">
Kementerian Pendidikan Malaysia
</a>
</body>
</html>

(b) Ralat berada pada pemboleh ubah
“jawapan” yang dibulatkan di bawah.

Ralat

Atur cara yang betul ditunjukkan di bawah.

3. (a) Kebaikan
  • Frame membenarkan sebahagian

maklumat dipaparkan secara statik di
laman sesawang.

• Frame membenarkan panel navigasi
diwujudkan di setiap laman sesawang.

• Bahan-bahan pengiklanan boleh
diletakkan dalam frame tanpa bergerak.

• Logo atau motto boleh diletakkan dalam
frame.

Kelemahan
  • Frame telah menjadi usang dalam

HTML5.
  • Ada sesetengah peranti seperti telefon

pintar dan komputer riba tidak dapat
mengakses frame.

• Ada sesetengah enjin gelintar juga tidak
dapat mengakses frame.

• Frame menambah kos penyelenggaraan
dan beban ke atas pelayar web.

(b)

dan beban ke atas pelayar web.

<html>
<head>
<title>Frame</title>
<frameset>
<frameset rows=“*,*”>
<frame name=“Frame1”>
<frameset cols=“*,*”>
<frame name=“Frame2”>
<frame name=“Frame3”>
</frameset>
</head>
<body>
</body>
</html>

4. (a) imej(a) imej

<html>
<head>
<title> </title>
</head>
<body>
<Img src=“nama imej.gif” alt=“Nama
Imej” style=“width: 300px; height:
230px;”>
</body>
</html>

(b) Pautan imej(b) Pautan imej

<html>
<head>
<title>Pautan Teks</title>
</head>
<body>
<a href=“http://moe.gov.my”>Kementerian
Pendidikan Malaysia</a>
</body>
</html>

Jawapan_145-150.indd   150 9/19/16   6:25 PM
151Glosari

G
lo

sa
ri

Aksara – Satu huruf abjad, digit nombor
atau simbol khas seperti titik noktah atau
tanda koma.

Algoritma – Satu formula atau set
langkah atau tindakan yang diikuti untuk
menyelesaikan sesuatu tugas atau masalah.

Algoritma komputer – Cara penyelesaian
masalah dengan melakukan urutan proses
atau peraturan yang ditentukan untuk
mencapai matlamat atau objektif.

Atribut HTML –Bahagian tambahan dalam
elemen HTML yang memberi maklumat
tambahan kepada elemen tersebut.

Atur cara –Urutan arahan berkod yang
dimasukkan ke dalam komputer untuk
membolehkan data diproses oleh komputer.

Audio digital – Audio yang dihasilkan
melalui kaedah pensampelan audio
analog menggunakan Analog to
Digital Converter.

Bait – Unit asas storan komputer yang
dibentuk dari lapan digit perduaan.

Banner – Sepanduk web yang diletakkan
dalam laman sesawang dan boleh
digunakan sebagai tajuk kepada laman.

Bit – Elemen terkecil storan komputer yang
mewakili digit tunggal nombor perduaan 0
atau 1.

BMP – Format fail imej digital BitMap
dalam Windows.

Carta alir – Rajah yang menunjukkan aliran
langkah-langkah dalam algoritma.

Dimensi – Ukuran panjang dan lebar imej
digital dalam piksel.

DPI – Dots Per Inch, iaitu ukuran resolusi
imej digital.

Dwipilihan – Memilih satu daripada dua
langkah pilihan (atau dua set langkah
pilihan) untuk dilaksanakan.

Elemen HTML – Komponen individu dalam
dokumen HTML dan bermula dengan tag
mula < > diakhiri dengan tag akhir < / >.

Frame – Bingkai yang membahagikan skrin
paparan laman sesawang.

GIF – Graphic Interchange Format, iaitu
format fail imej digital yang dibangunkan
oleh CompuServe.

HTML – Singkatan bagi HyperText Markup
Language. HTML ialah bahasa komputer
yang digunakan untuk membina
laman sesawang.

Imej digital – Imej yang dihasilkan melalui
peranti elektronik seperti pengimbas
dan kamera.

Input – Data atau perisian yang dibawa ke
dalam sistem untuk diproses (termasuk
data yang digunakan untuk pemprosesan
data-data yang lain).

JPEG – Format fail imej digital yang
telah dimampatkan berdasarkan kualiti
yang ditetapkan.

Kadar bit – Kadar kelajuan audio atau video
digital yang dimampatkan dalam satu saat.

Kadar sampel – Jumlah sampel yang
diambil untuk menukarkan isyarat audio
analog kepada isyarat audio digital dalam
satu saat.

Kedalaman bit – Jumlah bit yang digunakan
untuk menyimpan satu piksel imej digital.
Juga dikenali sebagai kedalaman warna.

Kedalaman warna – Jumlah bit yang
digunakan untuk menyimpan satu piksel imej
digital. Juga dikenali sebagai kedalaman bit.

Glosari

Glosari_151-152.indd   151 8/24/16   10:12 AM
152 Glosari

Kod arahan – Satu set langkah yang
mengarahkan komputer melakukan
sesuatu tugas.

Laman sesawang – Suatu laman yang
banyak mengandungi maklumat dan
ditempatkan dalam beberapa laman kecil.

Leraian – Memecahkan masalah atau
sistem yang kompleks kepada masalah
atau sistem yang lebih kecil supaya mudah
diselesaikan.

MP3 – MPEG Layer III, iaitu teknologi
pemampatan audio yang merevolusi
muzik digital.

Output – Data atau maklumat yang
dihasilkan daripada pemprosesan data input.

Papan cerita – Satu siri lakaran untuk
menggambarkan turutan isi kandungan bagi
skrin laman sesawang.

Paragraph headings – Paragraph headings
dalam HTML memisahkan dokumen
kepada enam seksyen yang berbeza saiz
teks bermula daripada yang paling besar
kepada yang paling kecil.

QR Code (Quick Response Code) – Sejenis
kod bar yang membenarkan akses mudah
kepada maklumat melalui peranti seperti
telefon pintar.

Pelayar web – Juga dikenali sebagai browser,
digunakan untuk melihat laman sesawang.

Pelbagai pilihan – Kawalan dalam
pengaturcaraan, apabila program
mempunyai beberapa pilihan untuk
melaksanakan sesuatu peristiwa.

Pemikiran komputasional – Satu proses
pemikiran bagi menyelesaikan masalah.

Pengecaman corak – Melihat persamaan
yang terdapat antara beberapa masalah
atau dalam masalah yang sama.

Pengitlakan – Membina peraturan bagi
menyelesaikan beberapa masalah yang
mempunyai persamaan corak.

Peniskalaan – Memberi tumpuan kepada
maklumat penting bagi sesuatu masalah
dan mengabaikan maklumat yang
kurang penting.

Piksel – Elemen asas paparan bagi skrin
elektronik atau imej digital.

Pilihan tunggal – Memilih sama ada untuk
melangkau atau melaksanakan satu langkah
atau satu set langkah dalam algoritma.

Pseudokod – Perihalan tentang
langkah-langkah dalam sesuatu algoritma
dengan menggunakan ayat-ayat yang
pendek dan ringkas.

Ralat – Kesilapan atau kesalahan dalam
atur cara yang menyebabkan atur cara
beroperasi dengan tidak betul, berhenti
dengan tiba-tiba atau menghasilkan output
yang tidak diinginkan.

Resolusi – Darjah ketajaman sesuatu imej
digital yang dipaparkan atau dicetak.

Ruang komen – Satu ruang berbentuk kotak
teks dalam laman sesawang bertujuan
membolehkan pengguna memberi maklum
balas atau pendapat.

Saiz fail – Fail komputer yang diukur
dalam bait.

Sistem perduaan – Sistem nombor yang
menggunakan dua digit iaitu 0 dan 1.

Sistem perpuluhan – Sistem nombor yang
menggunakan sepuluh digit iaitu 0 hingga 9.

Tag HTML – Kod arahan pendek yang
digunakan dalam atur cara HTML dan
boleh dibaca oleh pelayar web.

TIFF – Tagged Image File Format, iaitu
format fail imej digital dari Adome yang
dibangunkan oleh Aldus dan Microsoft.

Ulangan – Mengulangi pelaksanaan satu
langkah atau satu siri langkah.

WAV – Format audio digital asal dalam
Windows yang selalu digunakan oleh
profesional dalam rakaman dan suntingan.

Glosari_151-152.indd   152 8/24/16   10:12 AM
153Indeks

In
de

ks

A
ADC 45, 46
Aksara 33 – 36, 61
Algoritma 2, 7, 13, 70 – 75,

77 – 79, 82 – 87, 98, 108
Atribut audio 39
Atur cara 94, 96, 99,

102 – 109, 116
Audio digital 39, 45 – 46,

53, 55, 62

B
Bahasa pengaturcaraan 116
Bait 50, 56, 60 – 63
Banner 121 – 123
Bit 39, 42, 43, 46, 49, 53,

60 – 62
BMP 48

C
Carta alir 71 – 87

D
Dimensi 41, 51
dpi 41
Dwipilihan 73 – 75

F
Frame 122, 139

G
Gelung 78, 80, 81, 99
GIF 48, 130

H
HTML 111, 116 – 131,
133 – 138

I
Imej digital 39 – 42, 48
Isyarat audio 44
Isyarat digital 45

J
JPEG 48, 130

K
Kadar bit 53
Kadar sampel 39, 45, 46, 54,
56, 62
Kedalaman bit 39, 40, 46,

53, 55, 61
Kedalaman warna 39, 42
Kod arahan 94, 106, 107
Kod ASCII 33 – 36

L
Laman sesawang 111, 112,

114, 117 – 122, 124,
126, 128, 130,133, 135,
138 – 140

Leraian 2, 3, 7

M
Menu 113, 121, 122, 126,

127, 129
MIDI 55, 56
Model 2, 5 – 6
MP3 46, 55, 56

N
Nombor perduaan 20,

21, 23 – 25, 28, 29, 31,
33 – 36

Nombor perpuluhan 20,
23 – 25, 28, 29, 31

O
Operator matematik 94, 95,

102

P
Papan cerita 112 – 115
Paragraph headings 119, 120
Pautan 113, 117, 126 – 129
Pelayar web 111, 116 – 120,

123, 127, 129
Pelbagai pilihan 73, 76, 77,

87, 96, 97, 102

Pemboleh ubah 94, 102 – 104
Pemikiran komputasional 2
Pengendali hubungan 75
Pengecaman corak 2 – 5, 9
Pengitlakan 5 – 6
Peniskalaan 5 – 6
Piksel 40, 41, 43
Pilihan tunggal 73, 74, 96
PNG 130
Pseudokod 73 – 83, 86, 87
Pull-down menu 133, 135

R
Ralat 83, 84, 106, 107,

136 – 138
Ralat logik 108
Ralat masa larian 108
Ralat sintaks 108
Resolusi 39, 40, 50
Ruang komen 135, 136

S
Saiz fail 48, 50, 56, 62
Semakan kualiti 83
Semakan meja 83, 84, 86
Sistem perduaan 21, 23
Sistem perpuluhan 21
Syarat 73

T
Tag HTML 116
Teknik step through 83
TIFF 48

U
Ujian syarat

lihat Syarat
Ulangan 78 – 82, 99

W
WAV 55, 56

Indeks

Indek_153.indd   153 9/1/16   9:10 AM
154 Senarai Rujukan

Bronson, G. J., 2000. Program Development and Design: Using C+. Edisi Kedua.
Boston: Brooks/Cole, Thomson Learning.

“Computer Science 1, Topic: Looping,” dicapai pada 20 Disember 2015, http://
mathbits.com/MathBits/CompSci/looping/looping.htm

Dorling, M. dan Rouse, G., 2014. Compute-IT 1: Computing for KS3. London:
Hodder Education.

Dorling, M. dan Rouse, G., 2014. Compute-IT 2: Computing for KS3. London:
Hodder Education.

“Problem Solving and Programming,” dicapai pada 8 Januari 2016, https://sites.
google.com/a/campioncollege.com/it_eveningschoool/problem-solving-and-
programming/desk-check-guide

“Relational Operators,” dicapai pada 10 Disember 2015, http://www.cs.mtu.
edu/~shene/COURSES/cs201/NOTES/chap03/relational.html

“REPEAT-UNTIL structure,” dicapai pada 25 November 2015, http://larp.
marcolavoie.ca/en/DocHTM/10300.htm

Shelly, G. B., Cashman, T. J., dan Vermaat, M. E., 2002. Discovering Computers
2002: Concepts for a Digital World Web Enhanced, Complete. Boston:
Thomson Course Technology.

Shelly, G. B., dan Vermaat, M. E., 2011. Discovering Computers 2011: Living in a
Digital World, Complete. Boston: Thomson Course Technology.

Fuori, W. M. dan Gioia, L.V., 1993. Komputer dan Pemprosesan Maklumat.
(Terj. Mardziah HJ Hashim, Khalil Hj Awang, NorLaila Md Noor, Noor
Habibah Hj Arshad, Rohani Mohd Zaid, Rosslina Mohamed Nawi & Saadiah
Yahya). Singapore: Prentice Hall.

“What is computer science?,” dicapai pada 8 November 2015, http://www.bbc.
co.uk/guides/zxgdwmn

Senarai Rujukan

Senarai rujukan_154.indd   154 7/15/16   3:38 PM
Skim Pinjaman Buku Teks

Sekolah

Tahun Tingkatan Nama Penerima Tarikh
Terima

Nombor Perolehan:

Tarikh Penerimaan:

BUKU INI TIDAK BOLEH DIJUAL

Dengan ini SAYA BERJANJI akan menjaga buku ini
dengan baik dan bertanggungjawab atas kehilangannya

serta mengembalikannya kepada pihak sekolah pada
tarikh yang ditetapkan

SPAT_inside back.indd   1 9/19/16   6:27 PM
Skim Pinjaman Buku Teks

Sekolah

Tahun Tingkatan Nama Penerima Tarikh
Terima

Nombor Perolehan:

Tarikh Penerimaan:

BUKU INI TIDAK BOLEH DIJUAL

Dengan ini SAYA BERJANJI akan menjaga buku ini
dengan baik dan bertanggungjawab atas kehilangannya

serta mengembalikannya kepada pihak sekolah pada
tarikh yang ditetapkan

SPAT_inside back.indd   1 9/19/16   6:27 PM
Cover_ASK TG 1

isi

Titlepg_Rina

Rukun Negara_inside front

Penghargaan_i_Rina

Kandungan_iii-iv

Pendahuluan_v-vi

Bab1-Komputer_Ransangan

UNIT01_1.1_2-18

Bab2-Komputer_Ransangan

UNIT02_2.1_20-38

UNIT02_2.2_39-67

Bab3-Komputer_Ransangan

UNIT03_3.1_70-91

Bab4-Komputer_Ransangan

UNIT04_4.1_94-110

UNIT04_4.2_111-130

UNIT04_4.2_131-144

Jawapan_145-150

Glosari_151-152

Indek_153

Senarai rujukan_154

SPAT_inside back

Akad