P
E

N
D

ID
IK

A
N

SE
N

I V
ISU

A
L

TIN

G
K

A
TA

N
 2

KEMENTERIAN
PENDIDIKAN
MALAYSIA
RUKUN NEGARA
Bahawasanya Negara Kita Malaysia

mendukung cita-cita hendak;

Mencapai perpaduan yang lebih erat dalam kalangan
seluruh masyarakatnya;

Memelihara satu cara hidup demokrasi;

Mencipta satu masyarakat yang adil di mana kemakmuran negara
akan dapat dinikmati bersama secara adil dan saksama;

Menjamin satu cara yang liberal terhadap
tradisi-tradisi kebudayaannya yang kaya dan pelbagai corak;

Membina satu masyarakat progresif yang akan menggunakan
sains dan teknologi moden;

MAKA KAMI, rakyat Malaysia,
berikrar akan menumpukan

seluruh tenaga dan usaha kami untuk mencapai cita-cita tersebut
berdasarkan prinsip-prinsip yang berikut:

KEPERCAYAAN KEPADA TUHAN
 KESETIAAN KEPADA RAJA DAN NEGARA
 KELUHURAN PERLEMBAGAAN
 KEDAULATAN UNDANG-UNDANG
 KESOPANAN DAN KESUSILAAN

(Sumber: Jabatan Penerangan, Kementerian Komunikasi dan Multimedia Malaysia)
2017

KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH (KSSM)

Penulis
Profesor Madya Dr. Md Nasir bin Ibrahim

Dr. Mazlan bin Haji A. Karim
Zaiyana binti Mahbib
Faridah binti Ibrahim

Editor
Suhana binti Ali

Nor Wati binti Juahir

Pereka Bentuk
Tew Wan Yin

Ilustrator
Tew Wan Yin

Tingkatan 2

PENERBIT BESTARI SDN. BHD.
NO. S IR I  BUKU:  0064

KPM2017 ISBN 978-983-092-442-7

Cetakan Pertama 2017
© Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana bahan
dalam buku ini tidak dibenarkan diterbitkan
semula, disimpan dalam cara yang boleh
dipergunakan lagi, ataupun dipindahkan dalam
sebarang bentuk atau cara, baik dengan cara
elektronik, mekanik, penggambaran semula
mahupun dengan cara perakaman tanpa
kebenaran terlebih dahulu daripada Ketua
Pengarah Pelajaran Malaysia, Kementerian
Pendidikan Malaysia. Perundingan tertakluk
kepada perkiraan royalti atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia oleh:
Penerbit Bestari Sdn. Bhd. (258257-P)
22-01, Jalan Molek 1/10,
Taman Molek,
81100 Johor Bahru,
Johor Darul Takzim.
Tel: 07-361 2868
Faks: 07-352 6292
Laman Web: http://www.pbestarisb.com

Reka Letak dan Atur Huruf:
Penerbit Bestari Sdn. Bhd. (258257-P)
Muka Taip Teks: STIXGeneral
Saiz Muka Taip Teks: 11 poin

Dicetak oleh:
Herald Printers Sdn. Bhd. (19965-V)
Lot 508, Jalan Perusahaan 3,
Bandar Baru Sungai Buloh,
47000 Selangor Darul Ehsan.

PENGHARGAAN
Penerbitan buku teks ini melibatkan
kerjasama banyak pihak. Sekalung
penghargaan dan terima kasih ditujukan
kepada semua pihak yang terlibat:

•	 Jawatankuasa Penambahbaikan Pruf
Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Penyemakan Pembetulan
Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Penyemakan Naskhah
Sedia Kamera, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Pegawai-pegawai Bahagian Buku Teks
dan Bahagian Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Lembaga Pembangunan Seni Visual
Negara (LPSVN).

•	 Perbadanan Kemajuan Kraftangan
Malaysia (PKKM).

•	 Sekolah Menengah Kebangsaan
Indahpura (1), Kulai, Johor Darul Takzim.

•	 The Art Gallery, Penang.

•	 Keluarga dan waris Allahyarham Datuk
Syed Ahmad Jamal dan Ibrahim Abu
@ A.B Ibrahim.

•	 Pemilik karya, laman sesawang, blog dan
imej yang membenarkan karya mereka
digunakan.

KEMENTERIAN
PENDIDIKAN
MALAYSIA
Pendahuluan v-vi

Seni Ragam Hias 4
Latihan Formatif 7
Aktiviti Inkuiri 8
Projek Pereka Muda 9
Tumpu Galeri 10
Rumusan 11
Kriteria Pencapaian 11
Latihan Sumatif 12

Definisi Lukisan 16
Sejarah Perkembangan Seni Lukisan 16
Latihan Formatif 19
Aktiviti Inkuiri 20
Projek Pereka Muda 21
Tumpu Galeri 23
Rumusan 24
Kriteria Pencapaian 24
Latihan Sumatif 25

Definisi Catan 28
Sejarah Perkembangan Seni Catan 28
Latihan Formatif 30
Aktiviti Inkuiri 31
Projek Pereka Muda 32
Tumpu Galeri 33
Rumusan 34
Kriteria Pencapaian 34
Latihan Sumatif 35

Tajuk

1

Tajuk

2

Tajuk

3

Seni Ragam Hias Pengangkutan,
Alat Permainan Rakyat dan
Alat Domestik 2

Seni Lukisan 14

Seni Catan 26

Bidang Sejarah dan Apresiasi Seni Visual 1

Bidang Seni Halus 13

Sejarah Perkembangan
Reka Bentuk Landskap 50
Prinsip Reka Bentuk Landskap 51
Latihan Formatif 56
Aktiviti Inkuiri 57
Projek Pereka Muda 58
Tumpu Galeri 59
Rumusan 60
Kriteria Pencapaian 60
Latihan Sumatif 61

Definisi Cetakan 38
Sejarah Perkembangan Seni Cetakan 38
Prinsip dan Konsep Seni Cetakan
Konvensional 39
Kaedah dan Teknik Seni Cetakan 39
Latihan Formatif 41
Aktiviti Inkuiri 41
Projek Pereka Muda 42
Tumpu Galeri 44
Rumusan 45
Kriteria Pencapaian 45
Latihan Sumatif 46

Tajuk

5

Tajuk

4

Bidang Reka Bentuk 47

Sejarah Perkembangan
Reka Bentuk Hiasan Dalaman 64
Prinsip Reka Bentuk Hiasan Dalaman 65
Latihan Formatif 68
Aktiviti Inkuiri 69
Projek Pereka Muda 70
Tumpu Galeri 71
Rumusan 72
Kriteria Pencapaian 72
Latihan Sumatif 73

Tajuk

6 Reka Bentuk Hiasan Dalaman 62

Reka Bentuk Landskap 48

Seni Cetakan 36

KANDUNGAN

iii
Sejarah Perkembangan
Reka Bentuk Industri 76
Prinsip Reka Bentuk Industri 76
Latihan Formatif 79
Aktiviti Inkuiri 80
Projek Pereka Muda 81
Tumpu Galeri 82
Rumusan 83
Kriteria Pencapaian 83
Latihan Sumatif 84

Prinsip Asas Seni Sulaman 88
Jenis, Alatan dan Bahan Sulaman 88
Teknik Seni Sulaman 89
Latihan Formatif 92
Aktiviti Inkuiri 93
Projek Pereka Muda 94
Tumpu Galeri 97
Rumusan 98
Kriteria Pencapaian 98
Latihan Sumatif 99

Prinsip Asas Seni Seramik 102
Jenis-jenis Seni Seramik 103
Teknik Seni Seramik 104
Fungsi Seni Seramik 106
Latihan Formatif 107
Aktiviti Inkuiri 108
Projek Pereka Muda 109
Tumpu Galeri 112
Rumusan 113
Kriteria Pencapaian 113
Latihan Sumatif 114

Tajuk

7

Tajuk

8

Reka Bentuk Industri 74

Seni Sulaman 86

Tajuk

9 Seni Seramik 100

Definisi Simbol dan Logo 118
Jenis-jenis Simbol dan Logo 119
Ciri-ciri Simbol dan Logo 119
Latihan Formatif 120
Aktiviti Inkuiri 121
Projek Pereka Muda 122
Tumpu Galeri 123
Rumusan 124
Kriteria Pencapaian 124
Latihan Sumatif 125

Definisi dan Fungsi Kamera Pinhole
dalam Fotografi 128
Ciri-ciri Imej yang Terhasil
daripada Kamera Pinhole 129
Sejarah Kamera Pinhole
dalam Fotografi 129
Latihan Formatif 130
Aktiviti Inkuiri 131
Projek Pereka Muda 132
Tumpu Galeri 133
Rumusan 134
Kriteria Pencapaian 134
Latihan Sumatif 135

Tajuk

10

Tajuk

11

Seni Reka Grafik: Simbol dan Logo 116

Seni Foto 126

Glosari 136
Senarai Rujukan 137
Indeks 138

Bidang Seni Kraf 85

Bidang Komunikasi Visual 115

iv
PENDAHULUANPENDAHULUAN

Buku teks Pendidikan Seni Visual Tingkatan 2 ini disediakan
berdasarkan Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran
(DSKP) Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM)
Pendidikan Seni Visual Tingkatan 2. Buku teks ini selaras
dengan matlamat mata pelajaran Pendidikan Seni Visual untuk
melahirkan insan yang berpengetahuan dan berkemahiran seni
visual serta mampu menghayati nilai estetik bagi menyumbang
kepada pembangunan diri, masyarakat dan negara.
 Buku teks Pendidikan Seni Visual Tingkatan 2 ini
mencakupi lima bidang, iaitu Sejarah dan Apresiasi Seni
Visual, Seni Halus, Reka Bentuk, Seni Kraf dan Komunikasi
Visual. Buku ini juga memberi fokus kepada Kemahiran
Abad ke-21 yang menerapkan kemahiran berfikir, kemahiran
hidup dan kerjaya yang berteraskan amalan nilai murni.
 Strategi pembelajaran secara inkuiri melalui
aktiviti eksperimentasi, penerokaan dan perbincangan
mampu  menginovasi idea dan pengetahuan baharu serta
mengembangkan potensi diri setiap murid. Penerapan Elemen
Merentas Kurikulum (EMK) diharap dapat mengukuhkan
kemahiran dan jati diri agar mampu menangani cabaran
semasa. Kemahiran Berfikir Aras Tinggi (KBAT) juga
diaplikasikan dalam buku ini untuk menggalakkan murid
berfikir secara kritis dan kreatif.
 Buku teks ini juga mengandungi animasi 3D. Panduan
di muka surat (vi) disediakan bagi membantu guru dan
murid mengakses animasi 3D tersebut. Ikon-ikon lain yang
mengandungi maklumat tambahan juga turut disediakan bagi
mengukuhkan pemahaman murid.

v
KBAT
Soalan aras tinggi yang mencabar
minda murid.

KBAT

1. Muat turun aplikasi AR Buku
Teks dengan mengimbas QR
Code di sebelah.

2. Gunakan aplikasi tersebut untuk mengimbas
ikon 'AR' AR  yang terdapat dalam

buku teks ini.

3. Halaman yang mempunyai ikon 'AR':

Tajuk 5 halaman 54 Tajuk 6 halaman 70

Kriteria Pencapaian

Senarai semak perkara yang
dipelajari dalam setiap tajuk.

Kata Kunci Seni
Istilah berkaitan seni yang dipelajari.

Elemen yang diterapkan untuk
mengukuhkan kemahiran dan
keterampilan.

EMK

Info-info tambahan yang berkaitan
dengan tajuk.

Tahukah Anda ?

Aktiviti untuk membantu kefahaman
murid tentang perkara yang dipelajari.

Aktiviti

Disediakan dalam bentuk QR Code
sebagai maklumat dan rujukan
tambahan.

iMbAs sAyA

Memantapkan pengetahuan melalui
eksplorasi dan eksperimentasi.

Aktiviti inkuiRi

Mencungkil minat, bakat dan kreativiti
murid dalam menghasilkan sesuatu.

Projek Pereka Muda

Menguji dan menilai kefahaman
murid.

Latihan Sumatif

Mendidik murid menganalisis dan
menilai sesuatu secara kritis.

Tumpu
Galeri

Ikon-ikon yang terdapat dalam buku teks ini:

Menguji murid berfikir secara kritis.
Cuba ?!
Fikirkan

QR Code

Langkah-langkah untuk mengimbas animasi tiga dimensi (3D):

Latihan Formatif
Menguji kefahaman murid
untuk setiap tajuk.

Ringkasan keseluruhan tajuk
dalam bentuk peta minda.

Rumusan

vi
Bidang Sejarah dan Apresiasi Seni Visual ini
memberi tumpuan kepada penggunaan seni
ragam hias dalam pengangkutan, alat permainan
rakyat dan alat domestik oleh masyarakat
kita. Generasi hari ini perlu mengetahui seni
ragam hias dan kegunaannya serta memahami
maksud yang tersurat dan tersirat seni ragam
hias tersebut. Seni ragam hias mempunyai nilai
estetik dan berkait rapat dengan budaya serta
cara hidup masyarakat kita.

SEJARAH DAN
APRESIASI
SENI VISUAL

BIDANG

1
Tajuk  1
Seni Ragam Hias Pengangkutan,
Alat Permainan Rakyat dan
Alat Domestik

Negara kita kaya dengan seni ragam
hias. Kita boleh melihat seni ragam hias
ini pada pengangkutan, alat permainan
rakyat dan alat domestik. Seni ragam
hias ini bukan sahaja menarik tetapi
mempunyai makna yang tersendiri.
Tahukah anda bahawa seni ragam hias
ini menggambarkan pemikiran, nilai
dan kepercayaan sesebuah masyarakat
yang menghasilkannya?

2
1.1 Pemahaman terhadap Seni Ragam Hias Pengangkutan, Alat Permainan Rakyat dan Alat
Domestik dalam bidang Sejarah dan Apresiasi Seni Visual.

1.2 Eksplorasi maklumat daripada pelbagai sumber bagi pengukuhan terhadap Seni Ragam
Hias Pengangkutan, Alat Permainan Rakyat dan Alat Domestik.

1.3 Penzahiran idea dan konsep melalui pelbagai sumber dan teknologi dalam penjanaan tugasan.
1.4 Penghayatan terhadap hasil karya seni dalam Seni Ragam Hias Pengangkutan, Alat

Permainan Rakyat dan Alat Domestik dengan menggunakan Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Awan larat
•	 Caping/Koyan
•	 Estetik
•	 Figuratif
•	 Okok
•	 Ornamen
•	 Sulur bayung
•	 Tebuk tembus
•	 Tukang Ulung

Kata Kunci
Seni

3
Seni Ragam Hias

Seni ragam hias atau ornamen ialah hiasan dalam seni kraf atau
karya seni. Seni ragam hias boleh diolah supaya rupa bentuknya
menjadi pelbagai ragam. Kepelbagaian seni ragam hias biasanya
khas untuk suatu unit budaya pada masa tertentu.

Seni Ragam Hias Pengangkutan

Seni ragam hias merupakan karya seni rupa yang diambil
daripada motif flora, fauna, geometri, awan larat dan figuratif.
Fokus seni ragam hias dalam tajuk ini menjurus kepada
pengangkutan, alat permainan rakyat dan alat domestik.

Gambar foto 1.1 Contoh-contoh seni ragam hias

Gambar foto 1.2 Contoh beca dan kereta lembu

biasanya dihiasi dengan seni ragam hias. Perahu yang dikenali juga sebagai kolek atau sekoci dihiasi
dengan pelbagai warna dan ukiran di bahagian kepala yang digelar koyan atau caping. Koyan ini
digunakan untuk mengikat tali kemudi.

Kereta lembu

Beca

Di negara kita, pengangkutan
yang sering dikaitkan dengan seni
ragam hias ialah pengangkutan
tradisional seperti beca, kereta
lembu dan perahu. Seni ragam
hias pada beca dan kereta lembu
biasanya terdapat pada bahagian
kisi-kisi, belakang tempat duduk
penumpang atau bawah letak
kaki. Fungsi seni ragam hias ini
adalah untuk memaparkan nilai
estetik dan menarik perhatian.
 Perahu tradisional juga
banyak dihiasi dengan seni ragam
hias. Komponen perahu seperti
badan, bangau, okok dan caping

Kain pua Ukiran kayu Ukiran tembaga

Ragam hias

Persepsi Seni

Perkataan ‘beca’ berasal
daripada bahasa Hokkien
‘be chia’ yang bermaksud
‘kereta kuda’.

Tahukah Anda ?

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
1.1.1 Menjelaskan seni

ragam hias:
 (i) Pengangkutan
 (ii) Alat permainan

rakyat
 (iii) Alat domestik

4
Seni Ragam Hias Alat Permainan Rakyat

Alat permainan rakyat juga dikenali sebagai permainan tradisional.
Alat permainan rakyat ini mempunyai seni ragam hias dengan motif
yang tertentu. Contoh permainan rakyat yang terkenal ialah wau, gasing
dan congkak.

•	 Terdapat dua jenis gasing, iaitu
gasing pangkah dan gasing uri.

•	 Gasing yang mempunyai seni
ragam hias ialah gasing pangkah.

•	 Seni ragam hias terdapat pada
bahagian bahu gasing.

•	 Seni ragam hias yang biasa
digunakan ialah motif flora.

1 Bangau

3 Okok

2 Caping/Koyan

4 Badan

•	 Wau ialah warisan budaya
yang tinggi nilai estetiknya.

•	 Wau terkenal kerana seni
ragam hiasnya yang menarik.

•	 Motif flora dan awan larat
menghiasi wau yang dihasilkan.

•	 Contoh-contoh wau ialah
wau bulan, wau burung dan
wau kucing.

Rajah 1.1 Contoh seni ragam hias pada alat permainan rakyat

Seni Ragam Hias Alat Domestik

Alat domestik biasanya berkaitan dengan keperluan harian terutamanya di rumah. Alat-alat seperti
rehal, kukuran, acuan putu, jebak puyuh, bakul dan nyiru ialah contoh alat domestik tradisional
yang mempunyai seni ragam hias tertentu.

Pada bahagian badan perahu terdapat seni ragam hias corak awan
larat yang menggunakan warna-warna terang. Bangau, iaitu ukiran kayu
yang diletakkan di hadapan perahu biasanya mempunyai seni ragam
hias motif flora dan fauna. Fungsi bangau adalah untuk menyangkut
galah panjang dan pukat di  samping menjadi hiasan. Bahagian caping
dan okok juga dihiasi oleh seni ragam hias yang menarik.

Wau Gasing Congkak

Gambar foto 1.3 Ragam hias pada
badan, bangau, okok
dan caping perahu
tradisional

•	 Permainan congkak
menggunakan papan kayu
berlubang atau lubang di atas tanah.

•	 Buah congkak biasanya
menggunakan biji getah atau guli.

•	 Seni ragam hias boleh dilihat
pada badan, kepala, ekor dan
lubang congkak yang biasanya
menggunakan motif awan larat
dan flora.

•	 Bangau sebagai simbol
semangat dan mencari
rezeki di laut.

•	 Fungsi lain bangau
adalah untuk mengikat
layar, sauh dan
meletakkan tiang layar.

•	 Bangau diletakkan di
bahagian kiri kepala
atau di hadapan perahu.

•	 Okok pula terletak
di bahagian kanan
hadapan perahu.

Tahukah Anda ?

Cara permainan congkak.

iMbAs sAyA

goo.gl/K3yMDe

5
Rehal ialah sejenis papan bersilang yang direka
untuk meletakkan al-Quran. Rehal mempunyai
ukiran dan seni ragam hias dengan motif
tertentu. Seni ragam hias yang biasa digunakan
ialah motif flora, geometri dan kaligrafi.

Kukuran ialah sejenis alat yang mempunyai mata bergerigi.Kegunaannya
untuk mengukur, mengeruk dan mengikis isi kelapa. Seni ragam hias alat
ini terdapat pada bahagian badan yang bermotifkan flora dan
fauna serta awan larat. Bentuk
ukiran kukuran ini berbeza
antara satu tempat dengan
tempat yang lain.

Acuan putu ialah alat untuk membuat kuih
putu kacang. Seni ragam hias yang biasa
digunakan ialah motif bunga atau daun.
Kepelbagaian seni ragam hias pada dasar
acuan akan menghasilkan pelbagai bentuk
kuih putu.

Jebak puyuh ialah alat yang digunakan untuk memerangkap burung
puyuh. Alat ini mempunyai pelbagai seni ragam hias. Misalnya,
seni ragam hias yang dihiasi dengan motif flora yang membentuk
sulur bayung di atas gunungan dan lingkaran yang kompleks.
Motif gunungan menggunakan teknik tebuk tembus bersilat.

Rajah 1.2 Contoh seni ragam hias pada alat domestik

Rajah 1.3 Tokoh kraf yang menggunakan seni ragam hias dalam produk mereka

Terdapat beberapa orang tokoh kraf yang menggunakan seni ragam hias dalam penghasilan
produk mereka. Mereka menerapkan seni ragam hias ini bagi mengekalkan identiti dan
memartabatkan warisan bangsa.

Tukang Ulung Perahu Tradisional

•	 Hasni bin Ali.
•	 Lahir pada tahun 1946

di Terengganu.
•	 Mewarisi kemahiran

daripada ayahnya.
•	 Menghasilkan pelbagai

jenis perahu seperti
Perahu Sekoci, Perahu
Payang dan Perahu Kolek.

•	 Perahu buatannya kaya dengan nilai-nilai
tradisional Melayu.

Adiguru Wau Tradisional

•	 Shafie bin Jusoh.
•	 Lahir pada tahun 1947

di Kelantan.
•	 Meminati bidang kraf

wau sejak kecil dan
mendapat sokongan
keluarganya.

•	 Keunikan hasil
pembuatannya ialah badan wau berbentuk bulat
dan seimbang.

•	 Dilantik menjadi duta Syarikat Penerbangan
Malaysia (MAS) dan sering dijemput membuat
demonstrasi di luar negara.

Cuba ?!
Fikirkan

Tahukah anda seni ragam
hias atau motif yang
terdapat pada ukiran
kayu tidak diketahui
penciptanya? Mengapakah
ini boleh berlaku?

Patriotisme
Mempelajari seni ragam
hias ialah salah satu
cara kita menilai dan
menghargai khazanah
budaya bangsa yang unik.

6
terdapa
t

pa
da

terdapat
pada

motif

motif

fungsi

ter
dapat
pada

motif
contoh

contoh

co
nto

h

contoh

contoh

motifdalam

dalam

contohfungsi

dal
am

Tujuan: Menjelaskan jenis dan fungsi seni ragam hias pengangkutan, alat permainan rakyat dan
alat domestik dalam bidang Sejarah dan Apresiasi Seni Visual.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada tiga kumpulan.

2. Guru memaparkan tayangan slaid pelbagai jenis dan fungsi seni ragam hias pengangkutan,
alat permainan rakyat dan alat domestik di Malaysia.

3. Berpandukan tayangan slaid tersebut, anda dikehendaki menjelaskan jenis dan fungsi seni
ragam hias pengangkutan, alat permainan rakyat dan alat domestik di Malaysia mengikut
tajuk kumpulan anda.

Soalan:
1. Apakah yang anda dapat simpulkan daripada tugasan yang dihasilkan oleh setiap kumpulan?
2. Bagaimanakah anda menilai fungsi seni ragam hias pada pengangkutan, alat permainan rakyat

dan alat domestik di Malaysia?

Lengkapkan peta pemikiran berikut.

Perahu

Alat domestikAlat permainan
rakyat

Pengangkutan

Seni Ragam Hias

Menjelaskan jenis dan fungsi
seni ragam hias pengangkutan
di Malaysia.

Menjelaskan jenis dan
fungsi seni ragam hias alat
permainan rakyat di Malaysia.

Menjelaskan jenis dan fungsi
seni ragam hias alat domestik
di Malaysia.

Kumpulan CKumpulan BKumpulan A

Aktiviti

Latihan Formatif

7
Tujuan:
1. Mengenal pasti tokoh kraf yang menggunakan seni ragam hias dan meneroka motif seni

ragam hias pengangkutan, alat permainan rakyat dan alat domestik.
2. Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk membuat eksperimentasi serta

penerokaan bagi menghasilkan dokumentasi seni ragam hias pengangkutan, alat permainan
rakyat dan alat domestik.

Arahan: Murid dikehendaki membuat carian di laman sesawang, buku rujukan, surat khabar dan
majalah tentang tokoh-tokoh kraf yang menggunakan seni ragam hias dan motif seni
ragam hias pengangkutan, alat permainan rakyat dan alat domestik.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada tiga kumpulan stesen berikut:

2. Cari maklumat tentang tokoh yang menggunakan seni ragam hias dan motif seni ragam hias
berdasarkan bidang yang dipilih.

3. Gunting gambar foto yang berkaitan. Kumpulkan hasil eksplorasi dan eksperimentasi anda.
4. Guru dan murid akan bergerak ke setiap stesen. Ketua kumpulan akan menerangkan

maklumat yang diperoleh di stesen masing-masing. Catatkan semua maklumat.

Anda telah mengetahui motif seni ragam hias berkaitan
pengangkutan, alat permainan rakyat dan alat domestik dalam
Persepsi Seni. Lakukan aktiviti dengan menggunakan kaedah stesen
untuk mengenal pasti tokoh kraf yang menggunakan seni ragam hias
serta motif seni ragam hias pengangkutan, alat permainan rakyat
dan alat domestik. Kumpulkan maklumat yang diperoleh.

Alat domestik (jebak puyuh)Alat permainan rakyat (wau)Pengangkutan (perahu)

Jadual 1.1 Contoh tokoh kraf yang menggunakan seni ragam hias dalam produknya

Dokumentasi tokoh Dokumentasi motif

•	 Rohani binti Md. Piah.
•	 Tokoh pembuatan rehal

tradisional dan moden.
•	 Menggunakan pelbagai

motif seperti geometri,
awan larat dan flora.

•	 Pernah mempamerkan
produknya di London.

Contoh motif geometri yang digunakan
dalam penghasilan rehal.

Kumpulan Stesen CKumpulan Stesen BKumpulan Stesen A

Eksplorasi Seni

Aktiviti inkuiRi

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
1.2.1 Mengenal pasti tokoh

seni ragam hias:
 (i) Pengangkutan
 (ii) Alat permainan

rakyat
 (iii) Alat domestik
1.2.2 Meneroka motif seni

ragam hias:
 (i) Pengangkutan
 (ii) Alat permainan

rakyat
 (iii) Alat domestik

8
Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta

penerokaan terhadap dokumentasi melalui media, proses dan
teknik dalam penghasilan portfolio seni ragam hias pengangkutan,
alat permainan rakyat serta alat domestik.

2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada eksperimentasi serta penerokaan
media, proses dan teknik dalam penghasilan portfolio seni ragam hias pengangkutan, alat
permainan rakyat serta alat domestik.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada beberapa kumpulan.
2. Setiap kumpulan dikehendaki memilih satu bentuk persembahan untuk mendokumentasikan

maklumat yang diperoleh.
3. Susun dan tampal gambar serta maklumat yang diperoleh dalam aktiviti Eksplorasi Seni.

Anda telah mengenal pasti tokoh-tokoh kraf yang menggunakan
seni ragam hias dan meneroka motif seni ragam hias pengangkutan,
alat permainan rakyat dan alat domestik. Berdasarkan maklumat
yang diperoleh, anda dikehendaki menghasilkan dokumentasi
dalam salah satu bentuk persembahan berikut:

•	 Lembaran kerja
•	 Persembahan multimedia
•	 Peta pemikiran i-THINK

•	 Artist	book
•	 Poster

Rajah 1.4 Contoh bentuk persembahan

Artist	book Poster

Ekspresi Seni

Projek Pereka Muda

Maklumat tokoh pembuat
jebak puyuh.

iMbAs sAyA

goo.gl/ykV6We

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
1.3.1 Menjana tugasan

perkembangan
seni ragam hias
pengangkutan, alat
permainan rakyat dan
alat domestik.

9
Pada bahagian Ekspresi Seni, anda telah menghasilkan lembaran
kerja/persembahan multimedia/peta pemikiran i-THINK/artist
book/poster. Anda perlu menggunakan pengetahuan yang telah
diperoleh untuk mempersembahkan hasil kerja anda.

Tujuan: Menghasilkan portfolio seni ragam hias pengangkutan, alat permainan rakyat dan
alat domestik dengan menggunakan idea sendiri secara kreatif dan inovatif serta
membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil dokumentasi murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Murid mempamerkan hasil dokumentasi tersebut di stesen masing-masing.
2. Guru dan murid akan bergerak dari satu stesen ke satu stesen.
3. Buat pemerhatian dan catatkan dalam buku nota anda.
4. Ketua kumpulan perlu membuat apresiasi berpandukan aspek media dan teknik serta isi

kandungan dokumentasi tersebut.

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Kesesuaian tajuk.
•	 Pemilihan tajuk dan motif.
•	 Penerangan kepada pilihan

reka bentuk persembahan.

Nota Guru

Gambar foto 1.3 Pameran karya murid

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
1.4.1 Mempamerkan hasil

karya.
1.4.2 Menghayati hasil karya

sendiri dan rakan
dengan menumpukan
pada aspek media

dan teknik.
1.4.3 Menjelaskan

pengalaman sendiri
dalam penghasilan
karya.

10
✔  Seni ragam hias ialah hiasan dalam seni kraf
atau karya seni.

✔  Olahan seni ragam hias bertujuan untuk
membentuk corak yang pelbagai.

✔  Idea penghasilan seni ragam hias diilhamkan
daripada motif flora, fauna, geometri, awan
larat dan figuratif.

✔
 Perahu-perahu tradisional banyak dihiasi
dengan seni ragam hias corak awan larat.

✔  Perahu yang dikenali sebagai kolek atau
sekoci juga dihiasi dengan pelbagai seni
ragam hias ukiran kayu di bahagian kepala
atau koyan untuk mengikat tali kemudi.

✔  Bangau ialah ukiran kayu yang diletakkan
di bahagian hadapan perahu untuk tujuan
menyangkut galah panjang dan pukat di
samping sebagai hiasan yang mempunyai
makna tersendiri.

✔  Alat permainan rakyat yang mempunyai
seni ragam hias antaranya ialah wau, gasing
dan congkak.

✔  Alat domestik merupakan keperluan harian
seperti rehal, kukuran, acuan putu dan jebak
puyuh yang mempunyai nilai estetik.

 Beca dan kereta lembu
 - seni ragam hias

terdapat pada bahagian
kisi-kisi, belakang
tempat duduk atau
bawah letak kaki

 Perahu
 - seni ragam hias

terdapat pada bahagian
badan, bangau, okok
dan caping/koyan

 Wau
 - seni ragam hias

terdapat pada bahagian
sayap dan ekor

 Gasing
 - seni ragam hias

terdapat pada bahagian
kepala dan bahu gasing

 Congkak
 - seni ragam hias

terdapat pada bahagian
badan, kepala, ekor dan
lubang congkak

Pengangkutan Alat permainan rakyat
	Rehal
  - menggunakan seni

ragam hias motif flora,
geometri dan kaligrafi

	Kukuran
  - seni ragam hias terdapat

pada bahagian badan
dan bermotifkan flora,
fauna dan awan larat

	Acuan putu
 - menggunakan seni

ragam hias motif bunga
atau daun

	 Jebak puyuh
 - menggunakan seni ragam

hias motif flora yang
terdapat pada bahagian
tepi atau atas jebak

Alat domestik

SENI RAGAM HIAS

Kriteria Pencapaian

Rumusan

11
Latihan Sumatif

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.
1. Apakah motif seni ragam hias yang

digunakan pada gambar foto 1 berikut?

Gambar foto 1

A Flora
 B Fauna
 C Geometri
 D Flora dan fauna

2. Apakah fungsi seni ragam hias pada beca
 atau kereta lembu?
 A Untuk keselamatan penumpang
 B Untuk menunjukkan kemahiran
 C Untuk menunjukkan identiti bangsa
 D Untuk nilai estetik dan menarik perhatian

3. Apakah motif seni ragam hias yang
terdapat pada rehal?

A Fauna
 B Figuratif
 C Geometri
 D Gunungan

4. Gambar foto 2 menunjukkan bangau pada
perahu. Pilih fungsi-fungsi bangau berikut.

Gambar foto 2

I Mengikat layar
 II Menyangkut pukat
 III Mengikat tali kemudi
 IV Meletakkan hasil tangkapan
 A I dan II
 B I dan IV
 C II dan III
 D III dan IV

Soalan Subjektif
1. Isi tempat-tempat kosong dengan jawapan yang betul.
 (a) Perahu yang dikenali sebagai kolek mempunyai

ukiran kayu di bahagian kepala yang digelar
 dan berfungsi sebagai  .

(b) Biasanya seni ragam hias pada wau menggunakan
motif  dan  .

(c) Ukiran motif gunungan yang terdapat pada
bahagian atas jebak puyuh menggunakan teknik

bersilat.
 (d) Labelkan bahagian-bahagian yang terdapat pada

perahu tradisional dalam gambar foto 3:

2. Jawab soalan-soalan berikut.
 (a) Apakah yang dimaksudkan dengan seni ragam hias?
 (b) Mengapakah generasi hari ini perlu mengetahui seni ragam hias?

Gambar foto 3

iii.
ii.i.

12
Seni Halus ialah aktiviti untuk meluahkan
perasaan dan idea melalui penghasilan karya
seni yang berbentuk dua dimensi (2D) atau tiga
dimensi (3D). Fokus bidang Seni Halus ini lebih
kepada nilai estetik. Semasa di tingkatan 1,
anda telah mengetahui bidang Seni Halus yang
merangkumi seni lukisan, seni catan, seni cetakan
dan seni arca. Kini, untuk Pendidikan Seni Visual
Tingkatan 2, anda akan mempelajari tajuk-tajuk
tersebut dengan lebih mendalam.

SENI
HALUS

BIDANG

13
Tajuk  2
Seni
Lukisan

Lukisan ialah kemahiran yang penting selari dengan
kemahiran menulis dan bertutur. Pernahkah anda terfikir
mengapa kanak-kanak terlebih dahulu pandai melukis
berbanding menulis dan mengira? Lukisan merupakan
pengetahuan awal untuk meluahkan perasaan atau
menyerlahkan pemikiran dan idea. Tahukah anda bahawa
kemahiran melukis ialah asas kepada perkembangan
kemahiran dalam bidang seni visual yang lain? Hal ini
kerana setiap pelukis perlu mempunyai kemahiran melukis
sebagai asas kepada penghasilan karya-karya lain.

14
2.1 Pemahaman terhadap konsep Seni Lukisan dalam
bidang Seni Halus.

2.2 Eksplorasi dan aplikasi pengetahuan dalam penghasilan
Seni Lukisan.

2.3 Menzahirkan idea dan konsep melalui pelbagai sumber
dalam penjanaan tugasan.

2.4 Penghayatan terhadap hasil karya Seni Lukisan dengan
menggunakan istilah dan Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Artistik
•	 Hal benda
•	 Hematit
•	 Krayon
•	 Satira

Kata Kunci
Seni

15
Sejarah Perkembangan Seni Lukisan

Ilustrasi 2.1 Contoh lukisan

Gambar foto 2.1 Lukisan pada dinding
Gua Tambun, Perak

Lukisan pada dinding Gua Kain Hitam,
Niah dihasilkan oleh masyarakat peribumi
Sarawak. Lukisan dinding sepanjang 200
kaki di gua batu kapur ini menggambarkan
kehidupan masyarakat primitif.

Definisi Lukisan

Lukisan merupakan suatu teknik menggambar atau hasil kerja
seni yang menggunakan media kering atau warna yang minimum.
Media kering ini digunakan di atas permukaan dua dimensi
(2D) seperti kertas, kanvas, kadbod, plastik, papan dan dinding.
Contoh media kering ialah pensel, krayon, pen, pastel, arang,
pensel warna, dakwat dan kapur.
 Lukisan boleh menjadi hasil
karya tersendiri selain menjadi asas
kepada penghasilan karya seni lain
seperti seni catan, seni cetakan, seni
arca dan sebagainya. Kini, dalam era
digital, lukisan dihasilkan melalui
komputer dengan  menggunakan
perisian tertentu. Kecanggihan
perisian komputer membolehkan
seni lukisan dihasilkan dengan
lebih cepat dan mudah.

Gambar foto 2.2 Lukisan pada dinding Gua Kain
Hitam, Niah, Sarawak

Sejarah Lukisan Gua Tempatan
Sejarah lukisan gua di Malaysia dianggarkan
berusia sekitar 3000 hingga 4000 tahun. Lukisan
Zaman Neolitik yang terdapat pada dinding Gua
Tambun misalnya, dihasilkan menggunakan
hematit berwarna merah. Lukisan tersebut
mempamerkan figura manusia sedang menari
dan mencangkung. Selain itu, terdapat paparan
lukisan haiwan buruan, lukisan geometri dan
kesan cap tapak tangan.

Persepsi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
2.1.1	 Menjelaskan	definisi

lukisan.
2.1.2 Memerihalkan

perkembangan seni
lukisan dari aspek:

(i) Sejarah lukisan
gua tempatan

(ii) Pelukis tempatan
 (iii) Karya lukisan

pelukis tempatan

Patriotisme
Gua Tambun, Perak telah
diiktiraf sebagai warisan
kebangsaan pada tahun
2010 di bawah kategori
Warisan Ketara-Warisan
Arkeologi.

16
Gambar foto 2.3 Lukisan pada dinding
Gua Merapoh, Pahang

Lukisan yang terdapat pada dinding Gua
Merapoh, Pahang sukar untuk ditafsir. Lukisan
ini menggambarkan figura-figura lidi dalam
kedudukan yang aneh.

Pelukis dan Karya Pelukis Tempatan

Negara kita mempunyai ramai tokoh terkenal dalam seni lukisan. Mereka bukan sahaja terkenal di
dalam negara malah di peringkat antarabangsa. Contoh pelukis terkenal tanah air ialah Abdullah
Ariff, Saidin Yahya, Mohamed Hoessein Enas, Dzulkifli Buyong dan Datuk Lat.

The Long Arm Nippon,
1942, dakwat

•	 Terkenal	sebagai	pelukis	cat	air,
ilustrator dan pelukis komik.

•	 Menghasilkan	ilustrasi	berbentuk
kartun, contohnya 'The Long Arm
Nippon', 1942 yang bertemakan
pro-Jepun.

•	 Lukisan	beliau	juga	terdapat	dalam
buku Panduan Akal (1955) yang
menjadi teks di sekolah-sekolah
Persekutuan Tanah Melayu ketika itu.

Abdullah Ariff

•	 Pelukis komik dan ilustrator yang
terkenal di Malaysia.

•	 Lukisannya berpegang teguh kepada
tradisi Melayu yang berasaskan prinsip
moral dan unsur-unsur patriotik.

•	 Tema dan penggunaan watak-watak
komiknya membawa nilai kemelayuan
dan tradisional.

•	 Menghasilkan siri komik untuk Majalah
Guru dengan judul 'Puteri Langkawi '
antara tahun 1954 hingga 1956.

•	 Unsur-unsur pendidikan terselit dalam
setiap karyanya. Hang Tuah, 1954, pen dan dakwat

Saidin Yahya

17
Rajah 2.1 Contoh pelukis terkenal di negara ini

•	 Karya-karya	beliau	banyak
memaparkan wajah-wajah yang
membawa mesej budaya melalui
penampilan pakaian dan kegiatan
sosial masyarakat Malaysia.

•	 Melukis	menggunakan	media	pastel
dan arang.

•	 Bapa	Potret	Malaysia	dan	digelar	juga
Pelukis Potret Diraja.

•	 Turut	menghasilkan	karya	yang
menggambarkan masyarakat peribumi
Sarawak dan Sabah.

Mohamed Hoessein Enas

•	 Mendapat bimbingan daripada Patrick
Ng Kah Onn, seorang pelukis terkenal.

•	 Ahli Wednesday Art Group.
•	 Gemar menggunakan alam

kanak-kanak sebagai tema karyanya.
•	 Karya beliau menggunakan media

soft pastel.
•	 Beliau telah memenangi pelbagai

anugerah dan penghargaan sejak usia
16 tahun. Kelambu, 1964, soft pastel

Dzulkifli Buyong

•	 Datuk Mohammad Nor Khalid lebih
dikenali sebagai Lat, ialah pelukis
kartun Malaysia.

•	 Menerbitkan lebih daripada 20 jilid
kartun semenjak berusia 13 tahun.

•	 Hasil karyanya yang terkenal telah
dibukukan, iaitu Kampung Boy (1979)
dan diterbitkan di banyak negara.

•	 Kebanyakan karya beliau
menggambarkan suasana sosial dan
politik Malaysia secara satira.

•	 Teknik garisan beliau agak mencabar
dan artistik.

•	 Gemar menggunakan nib dan berus.
•	 Mendapat pengiktirafan daripada

kartunis luar negara seperti Matt
Groening dan Sergio Aragonēs.

Kampung Boy, 1979, pen dakwat

Datuk Lat

Gadis Menumbuk Padi,
1958, arang dan pastel

Koleksi LPSVN

18
1. Lengkapkan peta pemikiran di bawah dengan contoh pelukis dan ciri-ciri lukisan mereka.

Pelukis dan Ciri-ciri Lukisan

2. Cari dan bulatkan nama pelukis-pelukis terkenal di negara kita pada petak huruf di bawah.
 (a)  Buyong
 (b) Mohamed  Enas
 (c)  Ariff
 (d)  Yahya

Tujuan:
1. Mengenal pasti peranan lukisan gua sebagai alat komunikasi visual.
2. Menginterpretasikan gambaran lukisan pada dinding-dinding gua.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada tiga kumpulan:

2. Setiap kumpulan akan membincangkan hal benda yang terdapat pada lukisan gua.
3. Cari maklumat daripada laman sesawang atau bahan bacaan.
4. Catatkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk peta pemikiran i-THINK.
5. Kongsikan hasil dapatan anda dengan guru dan kumpulan lain.

Soalan: Apakah kepentingan lukisan gua kepada manusia pada hari ini? Jelaskan.

Lukisan pada Gua Tambun
di Perak

Lukisan pada Gua Kain
Hitam, Niah di Sarawak

Lukisan pada Gua Merapoh
di Pahang

Kumpulan CKumpulan BKumpulan A

M A N O K N A L U D P A Y A U

A I U P I A D Z U L K I F L I

D U L D A H O E S S E I N E M

A B I U L L A H U O P Q A Z I

Z A N O R K H A B D U L L A H

S I A T E U T O P J M A I S S

Latihan Formatif

Aktiviti

19
Seni lukisan boleh dihasilkan dengan pelbagai media kering.
Anda dikehendaki membuat satu eksperimentasi dan penerokaan
terhadap pelbagai media kering dengan menggunakan teknik
yang sesuai dalam penghasilan seni lukisan.

Tujuan: Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk
membuat eksperimentasi serta penerokaan terhadap
seni lukisan melalui penggunaan pelbagai media,
proses dan teknik.

Langkah:
1. Setiap murid dikehendaki membuat lakaran ekspresi

wajah gembira, marah atau sedih rakan sebaya.
2. Gunakan media seperti pensel, arang, pen, pensel warna,

oil pastel dan soft pastel untuk menghasilkan karya anda.
3. Anda boleh menggunakan pelbagai teknik lukisan seperti

lorekan, gosokan, contengan/corengan, garisan selari
(hatching), silang pangkah (crosshatching) dan titikan.

4. Kongsikan hasil karya anda dengan rakan-rakan dan guru.

Ilustrasi 2.2 Contoh teknik-teknik seni lukisan yang boleh digunakan

Teknik lorekan

Teknik gosokan

Teknik contengan/corengan

Teknik titikan

Teknik silang pangkah
(crosshatching )

Teknik garisan selari
(hatching )

Aktiviti inkuiRi

Eksplorasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
2.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan media
dan teknik dalam
penghasilan seni
lukisan menggunakan:

(i) Media
 (ii) Teknik

Cara menghasilkan
lukisan ekspresi muka.

iMbAs sAyA

goo.gl/GCS1Yv

20
Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi dan

penerokaan media, proses dan teknik dalam penghasilan karya
seni lukisan.

2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada
eksperimentasi dan penerokaan prinsip rekaan dalam
penghasilan karya seni lukisan.

Alat: Pensel, pen, arang, oil pastel, pensel warna, pemadam
dan pembaris.

Bahan: Kertas lukisan, koleksi gambar kotak, aksi manusia
dan haiwan.

Arahan: Anda dikehendaki menghasilkan lakaran asas atau
lakaran perspektif untuk aktiviti berikut menggunakan
pelbagai media. Kemudian, dokumentasikan karya anda
dalam bentuk artist book.

Pada bahagian Ekspresi Seni ini, anda akan menghasilkan
sebuah karya seni. Anda perlu menggunakan pengetahuan
mengenai teknik-teknik seni lukisan dalam menjana idea untuk
menghasilkan rekaan atau gubahan seni yang kreatif.

AKTIVITI A - Lakaran asas aksi manusia atau haiwan

Contoh cara menghasilkan lakaran asas aksi manusia dan haiwan.

Aksi orang berdiri

Projek Pereka Muda

Ekspresi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
2.3.1 Menterjemahkan

lakaran asas dan
perspektif dengan
berpandukan gambar

secara kreatif
berdasarkan subjek
pilihan seperti berikut:

(i) Figura manusia
dan haiwan.

- Skala tubuh
manusia dan
haiwan

- Aksi
 (ii) Lukisan perspektif
  - Satu titik lenyap
  - Dua titik lenyap
  - Tiga titik lenyap

Skala tubuh dan contoh
lakaran aksi-aksi manusia.

iMbAs sAyA

goo.gl/N26XZX

21
AKTIVITI B - Lakaran perspektif

Contoh cara menghasilkan lakaran perspektif.

TL - Titik lenyap

Aksi kucing melompat

TL

Satu titik lenyap

TL TL

Dua titik lenyap

TL TL

TL

Tiga titik lenyap

22
Pada bahagian Apresiasi Seni ini, murid akan mempamerkan
hasil karya yang telah didokumentasikan dalam Ekspresi Seni.
Kongsikan pengalaman anda dalam menghasilkan karya tersebut.
Anda boleh menggunakan panduan berikut untuk menerangkan
karya seni anda:

Tujuan: Menghasilkan karya seni lukisan dengan menggunakan idea sendiri secara kreatif dan
inovatif serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya seni murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Guru akan memilih sepuluh hasil karya seni murid yang terbaik.
2. Pamerkan hasil karya tersebut di hadapan kelas.
3. Setiap pemilik karya terpilih perlu membuat apresiasi berpandukan aspek media dan teknik

dalam penghasilan karya.
4. Murid lain boleh bertanya soalan atau memberi pandangan masing-masing.
5. Catatkan maklumat dan pemerhatian anda dalam buku nota.

•	 Kesesuaian aksi atau perspektif yang dipilih.
•	 Kesesuaian media dan teknik yang digunakan.

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Pemilihan tajuk dan tema.
•	 Penguasaan bahan dan

teknik.
•	 Bahasa Seni Visual yang

ditekankan.

Nota Guru

Gambar foto 2.4 Sesi Apresiasi Seni

Apresiasi Seni

Tumpu
Galeri

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
2.4.1 Mempamerkan hasil

karya.
2.4.2 Menghayati hasil karya

sendiri dan rakan
dengan menumpukan
pada aspek media dan
teknik.

2.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
karya.

23
✔  Lukisan lebih awal dihasilkan oleh manusia
sebelum tulisan.

✔  Lukisan ialah suatu teknik menggambar
atau hasil kerja seni yang dihasilkan
menggunakan pelbagai media kering atau
warna yang minimum.

✔  Media kering terdiri daripada pensel, pastel,
pen, oil pastel, arang, pensel warna, dakwat
dan kapur.

✔  Seni lukisan dihasilkan di atas permukaan
dua dimensi (2D) seperti kertas, kanvas,
kadbod, plastik, papan dan dinding.

✔  Dalam era digital, seni lukisan juga dihasilkan
melalui komputer yang menggunakan
perisian dan perkakasan yang tertentu.

✔  Lukisan ialah satu kemahiran yang paling
penting sebelum kita dapat menghasilkan
karya seni yang lain.

✔  Lukisan terawal di negara ini terdapat di
Gua Tambun, Gua Merapoh dan Gua Kain
Hitam, Niah.

✔  Seni lukisan boleh dihasilkan dengan teknik
contengan/corengan, gosokan, lorekan,
garisan selari, silang pangkah dan titikan.

Lukisan pada dinding
gua tempatan:

	Gua Tambun,
Perak

- figura manusia,
haiwan,
geometri dan
cap tapak tangan

 Gua Kain Hitam,
Niah, Sarawak

- gambaran
kehidupan
masyarakat
primitif

	Gua Merapoh,
Pahang

- figura orang
lidi dalam
kedudukan aneh

	Abdullah Ariff
 - ilustrasi berbentuk

kartun
 - bertemakan

patriotik

	 Saidin Yahya
 - menerapkan

prinsip moral
dan unsur patriotik

	Mohamed
Hoessein Enas

- memaparkan
mesej budaya

	Dzulkifli Buyong
 - alam kanak-kanak

sebagai tema

	Datuk Lat
 - gambaran sosial

dan politik semasa
secara satira

	Pen

	Pastel

	Arang

	Kapur

	Pensel

	Dakwat

	Pensel warna

	Oil pastel

	Lorekan

	Contengan/
corengan

	Gosokan

	Garisan selari
(hatching)

	 Silang pangkah
(crosshatching)

 Titikan

Sejarah Tokoh Media Teknik

SENI LUKISAN

Rumusan

Kriteria Pencapaian

24
4. Siapakah yang membawa aliran realisme,
iaitu aliran baharu dalam melukis figura
manusia?

A Khaw Sia
 B Abdullah Ariff
 C Yong Mun Sen
 D Mohamed Hoessein Enas

5. Apakah tajuk karya Abdullah Ariff yang
bertemakan situasi pro-Jepun?

A Hang Tuah (1945)
 B World's Rubber (1949)
 C Hidup Berjuang (1946)
 D The Long Arm Nippon (1942)

6. Manakah antara ilustrasi berikut
menunjukkan seni lukisan yang
menggunakan teknik silang pangkah?

A  B

C  D

Soalan Subjektif
Jawab soalan-soalan berikut.
1. Pada pendapat anda, apakah tujuan manusia awal menghasilkan lukisan pada dinding gua?
2. Apakah teknik yang memerlukan kertas lukisan ditekap pada objek untuk menghasilkan
 kesan jalinan?
3. Apakah tajuk komik yang menjulang nama Lat sebagai kartunis terkenal?
4. Siapakah pelukis yang membawa mesej budaya dan menggunakan bahan pastel dalam

penghasilan karyanya?
5. Mengapakah seni lukisan penting? Berikan justifikasi anda.

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.
1. Apakah media yang digunakan dalam

lukisan gua di Gua Tambun, Perak?
 A Kapur
 B Arang
 C Krayon
 D Hematit

2. Manakah antara media yang berikut sesuai
untuk menghasilkan seni lukisan?

I Cat
 II Pensel
 III Krayon
 IV Akrilik
 A I dan II
 B I dan IV
 C II dan III
 D III dan IV

3. Siapakah pelukis yang telah menghasilkan
siri komik untuk Majalah Guru dengan
judul 'Puteri Langkawi'?

A Lat
 B Saidin Yahya
 C Abdullah Ariff
 D Syed Ahmad Jamal

Latihan Sumatif

25
Tajuk  3
Seni
Catan

Setiap orang mempunyai cara tersendiri untuk meluahkan
perasaan. Contohnya, melalui penulisan, lukisan dan tingkah
laku. Tahukah anda seni catan dapat mewakili gambaran
pemikiran seseorang sama ada secara nyata atau abstrak?
Pemikiran mereka digambarkan menerusi terjemahan dalam
bentuk imej visual.

26
3.1 Pemahaman terhadap konsep Seni Catan dalam
bidang Seni Halus.

3.2 Eksplorasi dan aplikasi pengetahuan dalam
penghasilan Seni Catan.

3.3 Menzahirkan idea dan konsep melalui pelbagai
sumber dalam penjanaan tugasan.

3.4 Penghayatan terhadap hasil karya Seni Catan
dengan menggunakan Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Cat gouache
•	 Cat tempera
•	 Figura
•	 Fresko
•	 Kaligrafi

Kata Kunci
Seni

27
Definisi Catan

Catan ialah proses menggambar dengan menggunakan media basah
yang disapu ke atas pelbagai permukaan dua dimensi (2D) seperti
kanvas, kertas atau kayu.

Sejarah Perkembangan Seni Catan

Pelukis Cat Air Tempatan

Perkembangan seni catan dalam tajuk ini merangkumi jangka
masa antara tahun 1930-an hingga 1950-an, iaitu zaman sebelum
merdeka dan awal merdeka. Seni catan cat air di Malaysia dipercayai
berkembang seawal tahun 1930-an. Pelukis-pelukis cat air Pulau
Pinang menjadi perintis kepada seni catan moden Malaysia.
Karya cat air mereka ketika itu terpengaruh dengan gaya aliran
impresionisme yang menggambarkan  pemandangan alam semula
jadi dan aktiviti kehidupan seharian.
 Contoh pelukis cat air tempatan terawal ialah Yong Mun Sen,
Abdullah Ariff, Kuo Ju Ping, Khaw Sia dan Ibrahim Abu@A.B
Ibrahim. Karya-karya mereka memperlihatkan kepakaran dalam
mengolah cat air yang mampu merakamkan kesan cahaya dan
bayang. Hasil karya mereka dapat dihayati menerusi sapuan-sapuan
berus dan warna yang spontan. Cat air sering digunakan kerana
cat ini mudah diperoleh dan sesuai digunakan untuk menghasilkan
karya ketika berada di luar.

Pokok Mengkuang, Bukit Mertajam,
1950, cat air

Abdullah Ariff
•	 Karya-karya cat air beliau banyak menampilkan

tema landskap hasil penghayatan dan pemerhatian
beliau terhadap persekitaran. Contohnya karya 'Pokok
Mengkuang, Bukit Mertajam', 1950.

•	 Tema karya beliau juga menyentuh kekayaan hasil bumi
Malaysia seperti karya 'Bumi Bahagia-Lombong Bijeh
Timah Malaya ', 1960.

The Harvesters, 1948, cat air

Yong Mun Sen
•	 Gemar menampilkan tema alam dan manusia dalam karya

cat air beliau.
•	 Menggunakan sapuan berus kaligrafi Cina yang halus.
•	 Terpengaruh dengan gaya aliran impresionisme Eropah

khususnya Paul Gauguin yang merujuk kepada olahan
subjek figura beliau.

Persepsi Seni

Berikut adalah contoh
pelukis-pelukis terkenal
dunia:
•	 Leonardo da Vinci
•	 Albrecht Durer
•	 Paul Cezanne
•	 Vincent van Gogh
•	 Pablo Picasso
•	 Salvador Dali
•	 Jackson Pollock
•	 Paul Gaugain

Tahukah Anda ?

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
3.1.1	 Menjelaskan	definisi

catan.
3.1.2 Memerihalkan tentang

perkembangan seni
catan dari aspek:

(i) Pelukis cat air
tempatan

(ii) Karya catan pelukis
tempatan

28
Ibrahim Abu@A.B. Ibrahim
•	 Pelukis didikan sendiri yang menyara hidup dengan melukis.
•	 Mahir menghasilkan karya cat air bertemakan landskap

dengan suasana yang nostalgik. Contohnya karya
'Malacca Gate', koleksi tetap Lembaga Pembangunan
Seni Visual Negara (LPSVN).

•	 Karya cat air beliau pernah diterbitkan dalam majalah
seperti Mastika (1957, 1959, 1967, 1969) dan Dewan
Sastera (1971, 1972).

Rajah 3.1 Contoh pelukis-pelukis awal cat air di negara ini

Fishing Village, 1958, cat air
Khaw Sia

•	 Pernah menerima bimbingan daripada Sir Russel Flint di
England tahun 1933 dalam karya cat air.

•	 Menggemari tema bunga seperti orkid dan canna dalam
karyanya kerana minat dan juga menjadi ahli Persatuan
Orkid Amerika.

•	 Memaparkan tema keindahan landskap dan bangunan hasil
pemerhatian beliau di negara-negara yang pernah dilawati.

•	 Terpengaruh dengan gaya aliran impresionisme.

Karya Catan Pelukis Tempatan

Kemunculan pelukis-pelukis tanah air telah merancakkan
lagi perkembangan seni catan di negara ini. Mereka tidak
mengehadkan penggunaan cat air semata-mata, sebaliknya
menggunakan bahan lain seperti cat minyak, fresko, cat
tempera, cat akrilik dan media campuran.

Rajah 3.2 Contoh-contoh karya seni catan pelukis tempatan

Zakariah Noor, Membina
Perahu, 1956, cat air

Chuah Thean Teng, Pergi
Ke Pasar, 1959, batik

Tay Hooi Keat, Pengayuh Beca,
Saigon, 1959, media campuran

Syed Ahmad Jamal,
Joget, 1957, cat minyak

Bunga canna, 1940, cat air

Cat minyak ialah cat yang
mengandungi minyak
pengering (drying oil )
yang berfungsi untuk
mendapatkan kepekatan.
Cat akrilik pula ialah
sejenis cat sintetik yang
berasaskan air.

Tahukah Anda ?

29
Tujuan:
1. Mengenal pasti seni catan dalam bidang Seni Halus.
2. Menjelaskan definisi, sejarah, tokoh dan karya seni catan.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada dua kumpulan untuk melakukan aktiviti

berbentuk soalan kuiz.
2. Setiap kumpulan dikehendaki menyediakan 10 soalan berkaitan

dengan definisi, sejarah, tokoh dan karya catan.
3. Lantik seorang pengerusi dan penjaga masa.
4. Kumpulkan semua soalan setiap kumpulan dan serahkan kepada pengerusi. Pengerusi akan

membacakan soalan kepada kumpulan berkaitan.
5. Masa yang diberi untuk menjawab soalan ialah 30 saat.
6. Catatkan jumlah markah yang diperoleh setiap kumpulan. Kumpulan yang mengumpul

markah terbanyak dikira sebagai pemenang.

Soalan: Bagaimanakah maklumat secara soal jawab boleh menambahkan pengetahuan anda
tentang seni catan?

Banding dan bezakan seni catan dengan seni lukisan.

Seni
Lukisan

Jadual 3.1 Markah kumpulan

Kumpulan A Kumpulan B

Seni
Catan

Latihan Formatif

Aktiviti

Contoh maklumat pelukis
catan.

iMbAs sAyA

goo.gl/Jfvwk6

30
Bahan atau media merujuk kepada penggunaan bahan tertentu
oleh pelukis untuk menghasilkan karyanya. Jenis bahan yang
sering digunakan untuk seni catan ialah cat air, cat minyak, cat
akrilik, cat poster, cat tempera, cat gouache dan fresko.

Tujuan: Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk membuat
eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni catan melalui
penggunaan media, proses dan bahan.

Alat: Berus lukisan dan palet.

Bahan: Cat air, tisu, kertas katrij dan kertas cat air (water colour paper).

Langkah:
1. Lakukan aktiviti ini secara individu.
2. Sediakan alat dan bahan-bahan seperti yang dinyatakan.
3. Gunakan kertas katrij dan kertas cat air untuk meneroka teknik-teknik cat air berikut:
	 •	 Basah	atas	basah	 •	 Basah	atas	kering
	 •	 Kering	atas	kering	 •	 Kering	atas	basah
4. Buat laporan hasil penerokaan yang dipilih dalam bentuk folio atau artist book.

Sapuan warna pekat
ke atas permukaan
kertas yang kering.
Teknik ini akan
memberikan kesan
legap.

Sapuan warna pekat
ke atas permukaan
kertas yang telah
dibasahkan. Teknik
ini sukar dikawal.

Sapuan bancuhan
warna cair ke atas
permukaan kertas
yang basah. Teknik
ini menghasilkan
kesan lut sinar dan
paling sukar dikawal
sapuannya.

Sapuan bancuhan
warna cair ke
atas permukaan
kertas yang kering.
Teknik ini akan
menghasilkan kesan
legap. Sapuan teknik
ini senang dikawal.

Teknik basah
atas basah

Teknik basah
atas kering

Teknik kering
atas kering

Teknik kering
atas basah

Rajah 3.3 Teknik-teknik cat air

Aktiviti inkuiRi

Eksplorasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
3.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan media
dan teknik dalam
penghasilan seni catan
menggunakan:

(i) Media
 (ii) Teknik

Contoh penghasilan
teknik cat air.

iMbAs sAyA

bit.ly/2moScvq

31
Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta

penerokaan terhadap seni catan melalui penggunaan media,
proses dan teknik dalam penghasilan karya seni catan.

2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada
eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni catan dalam
penghasilan karya seni catan.

Alat: Pelbagai jenis berus dan palet.

Bahan: Cat air, kain lap/tisu, air dan kertas katrij/kertas cat air.

Arahan: Pilih satu teknik cat air atau gabungkan beberapa teknik cat air untuk menghasilkan karya
yang bertemakan alam semula jadi flora dan fauna. Lakukan aktiviti ini secara individu.

Langkah:

Kefahaman tentang proses dan ciri-ciri dalam pelbagai
teknik cat air penting dalam penghasilan karya cat air.
Pada aktiviti yang lepas, anda telah mempelajari menerusi
penerokaan tentang proses dan ciri-ciri setiap teknik cat air.
Berdasarkan pengetahuan dan kefahaman itu, anda akan
menghasilkan karya cat air bertemakan alam semula jadi.

Gunakan pensel
HB untuk membuat
lakaran pada kertas
katrij/kertas cat air.
Pastikan kesan pensel
tidak terlalu tebal.

Basahkan kertas
terlebih dahulu.
Kemudian, sapukan
warna dengan
kuantiti air yang
sesuai.

Sapukan warna
pada keseluruhan
imej dan keringkan.
Kemudian, buat
kemasan.

Hasil karya cat air
yang telah siap.

Contoh penghasilan karya menggunakan teknik basah atas basah.

1

3

2

4

Projek Pereka Muda

Ekspresi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
3.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi dan
penerokaan media
dan teknik dalam
menghasilkan karya
seni catan dengan
menggunakan
imaginasi dan idea
secara kreatif.

Contoh teknik catan.

iMbAs sAyA

goo.gl/vG8ZAK

32
Pada sesi Apresiasi Seni ini, beberapa karya murid dari aktiviti
Ekspresi Seni akan dipilih untuk diperagakan. Anda akan
membicarakan hasil karya tersebut melalui Tumpu Galeri.
 Lakukan aktiviti Tumpu Galeri berikut dengan bimbingan
guru untuk memastikan anda menggunakan Bahasa Seni Visual
yang tepat. Kaitkan Bahasa Seni Visual dan tema yang dipilih
dalam membuat apresiasi hasil karya masing-masing.

Tujuan: Menghasilkan karya seni catan dengan menggunakan idea
sendiri secara kreatif dan inovatif serta membuat apresiasi
berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Karya yang dihasilkan dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Pamerkan beberapa karya terpilih di atas meja atau easel di Sudut Seni Visual.
2. Susun karya mengikut tema, iaitu flora dan fauna.
3. Semua murid dan guru akan bergerak dari satu karya ke satu karya. Pemilik karya akan

diberikan 2-3 minit untuk membuat apresiasi tentang karya mereka.
4. Ulangi proses tersebut sehingga kesemua karya telah dilihat.
5. Catatkan pemerhatian dan maklumat yang diperoleh dalam buku nota.

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Pemilihan tajuk dan tema.
•	 Penguasaan bahan dan

teknik.
•	 Bahasa Seni Visual yang

ditekankan.

Nota Guru

Gambar foto 3.1 Pameran karya murid

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
3.4.1 Mempamerkan hasil

karya.
3.4.2 Menghayati hasil karya

sendiri dan rakan
dengan menumpukan
pada aspek media dan
teknik.

3.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
karya.

Keusahawanan
Ahli Kelab Seni Visual
boleh menjual karya catan
semasa Hari Usahawan
Sekolah.

33
✔  Catan ialah proses menggambar dengan
menggunakan media basah yang disapu ke
atas pelbagai permukaan dua dimensi (2D).

✔  Karya pelukis awal cat air terpengaruh
dengan gaya dan aliran impresionisme yang
bertemakan alam semula jadi dan aktiviti
kehidupan harian.

✔  Contoh pelukis-pelukis cat air tempatan
yang awal ialah Abdullah Ariff, Yong Mun
Sen, Khaw Sia, Kuo Ju Ping dan Ibrahim
Abu@A.B. Ibrahim.

Teknik cat air

 Basah atas basah
 - hasilkan kesan lut sinar
 - sapuan paling sukar

dikawal

 Basah atas kering
 - hasilkan kesan legap
 - sapuan mudah dikawal

 Kering atas basah
 - sapuan warna pekat

pada kertas basah
 - sapuan sukar dikawal

 Kering atas kering
 - sapuan warna pekat

pada kertas kering
 - hasilkan kesan legap

	Cat air

	 Fresko

	Cat akrilik

	Cat poster

	Cat minyak

	Cat tempera

	Cat gouache

	Yong Mun Sen
 - tema alam dan manusia
 - terpengaruh dengan

aliran impresionisme

	Abdullah Ariff
 - tema landskap dan

kekayaan hasil bumi

	Khaw Sia
 - tema bunga dan landskap
 - terpengaruh dengan

aliran impresionisme

	 Ibrahim Abu@A.B. Ibrahim
 - tema landskap
 - pelukis didikan sendiri

✔  Pelukis-pelukis awal mempunyai kepakaran
dalam mengolah cat air hingga mampu
menimbulkan kesan cahaya dan bayang.

✔  Karya mereka dapat dihayati melalui sapuan
berus dan warna yang spontan serta segar.

✔  Contoh media catan yang biasa digunakan
ialah cat air, cat minyak, fresko, cat tempera
dan cat akrilik.

✔  Teknik menghasilkan seni catan cat air ialah
kering atas kering, basah atas kering, basah
atas basah dan kering atas basah.

Teknik cat airMediaPelukis cat air tempatan

SENI CATAN

Rumusan

Kriteria Pencapaian

34
Soalan Subjektif
Jawab soalan-soalan berikut.

1. Nyatakan media yang digunakan untuk menghasilkan seni catan.
2. Berikan tiga nama pelukis terkenal dunia yang menjadi ikutan pelukis pada hari ini.
3. Pada pendapat anda, apakah tujuan seseorang itu menghasilkan karya catan?
4. Apakah tema karya cat air pelukis tempatan pada era tahun 1930-an?
5. Jawab soalan (a)-(c) berdasarkan contoh karya di bawah.

Marzuki Abu Samah, Bongai, 2014, cat minyak

Gambar foto 1

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.

1. Kebanyakan pelukis awal cat air
terpengaruh dengan aliran  .

A realisme
 B kubisme
 C impresionisme
 D ekspresionisme

2. Siapakah pelukis cat air yang gemar
menjadikan bunga orkid sebagai tema
karyanya?

A Khaw Sia
 B Kuo Ju Ping
 C Yong Mun Sen
 D Abdullah Ariff

3. Apakah itu cat akrilik?
 A Cat yang dicampur dengan air
 B Cat sintetik yang berasaskan air
 C Cat daripada sumber alam semula jadi
 D Cat yang dihasilkan daripada minyak

4. Apakah teknik cat air yang menghasilkan
kesan lut sinar dan sukar dikawal sapuan
warnanya?

A Basah atas basah
 B Kering atas kering
 C Basah atas kering
 D Kering atas basah

(a) Pada pendapat anda, apakah tema yang
cuba disampaikan oleh pelukis ini?

(b) Apakah Bahasa Seni Visual yang
digunakan dalam karya ini? Buktikan.

(c) Berdasarkan terjemahan visual karya
ini, apakah tujuan pelukis menghasilkannya?

Latihan Sumatif

35
Tajuk  4
Seni
Cetakan

Secara umumnya, cetakan bermaksud benda
yang meninggalkan kesan atau bekas imej di
atas permukaan seperti bekas tapak kaki yang
ditinggalkan di atas pasir. Setiap kaedah cetakan
akan menghasilkan pelbagai cetakan yang berbeza.
Perbezaan kaedah cetakan terletak pada bahan
yang digunakan. Bolehkah anda fikirkan karya seni
visual yang banyak menggunakan kaedah cetakan?

36
4.1 Pemahaman terhadap konsep Seni Cetakan dalam
bidang Seni Halus.

4.2 Eksplorasi dan aplikasi pengetahuan dalam penghasilan
Seni Cetakan.

4.3 Menzahirkan idea dan konsep melalui pelbagai sumber
dalam penjanaan tugasan.

4.4 Penghayatan terhadap hasil karya Seni Cetakan dengan
menggunakan Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Dakwat cetak
•	 Reproduksi
•	 Akuatin
•	 Mezotin
•	 Baren

Kata Kunci
Seni

37
Definisi Cetakan

Cetakan merupakan proses menghasilkan kesan imej pada
permukaan perantara melalui terapan blok atau plat yang disapu
dakwat cetak. Keunikan seni cetakan berbanding dengan karya
seni halus lain ialah cetakan dapat menghasilkan beberapa
keping hasil yang disebut edisi. Dalam suatu edisi, semua hasil
seni cetakan dianggap sebagai karya asli.

Sejarah Perkembangan Seni Cetakan

Perkembangan seni cetakan tempatan tidak serancak seni catan. Perkembangan
ini merujuk kepada kegiatan seni cetakan potongan kayu oleh pelukis-pelukis
Akademi Nanyang di Singapura pada akhir tahun 1940-an. Kebanyakan
karya seni cetakan awal bertemakan kemasyarakatan. Contoh karya seni
cetakan ialah 'United' (1954) oleh Tan Tee Chie menggunakan seni cetakan
kayu. Tay Hooi Keat pula menghasilkan karya seni cetakan lino bertajuk
'King Fisher ' (1951).

Selepas merdeka, ramai pelukis tempatan yang melanjutkan pengajian ke
luar negara antaranya Long Thien Shih, Loo Foh Sang, Lee Kian Seng,
Lee Joo For, Abdul Latif Mohidin dan Ahmad Khalid Yusof. Mereka turut
menyumbang kepada perkembangan seni cetakan tempatan setelah kembali
ke tanah air.
 Seni cetakan semakin berkembang dengan penubuhan Specialist
Teachers’ Training Institute (STTI) pada tahun 1960. Chew Teng Beng dan
Ahmad Khalid Yusof adalah antara pelukis cetak kelahiran institusi ini. Seni
cetakan juga dijadikan satu bidang khusus di Jabatan Seni Halus, ITM (kini
UiTM), USM dan Institut Seni Lukis Malaysia.
 Era kontemporari seni cetakan, iaitu seni cetakan konvensional
kepada digital bermula pada 1980-an. Ismail Zain telah mempamerkan karya
seni cetakan digitalnya dalam Pameran 'Digital Collage ' pada tahun 1988.
Contoh karya yang menggunakan teknologi komputer ialah 'Surah ' (1991) oleh Ponirin Amin
dan 'Virtual Reality' (1993) oleh Bahaman Hashim. Seni cetakan terus diberi nafas baharu dengan
penerokaan karya cetakan 3D oleh Juhari Said, contohnya karya 'Seniman Yang Dilupakan ' (1996).
 Beberapa siri pameran seni cetakan telah diadakan seperti Pameran Gurisan Asid Pelukis
Atelier 17 Paris di Galeri Samat (1968) dan Pameran Cetakan Antarabangsa Pulau Pinang (PIPE)
2010. Lembaga Pembangunan Seni Visual Negara, Galeri Petronas dan Persatuan Pelukis Malaysia
antara pihak yang pernah terlibat dalam penganjuran pameran seni cetakan.

Selepas Merdeka

Sebelum Merdeka

Ponirin Amin,
Dalam Sinar

Mata Mu,
1978, saring sutera

(Serigrafi)
Koleksi LPSVN

Tay Hooi Keat,
King Fisher, 1951,

cetakan lino

Persepsi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
4.1.1	 Menjelaskan	definisi

cetakan.
4.1.2 Memerihalkan

tentang sejarah
perkembangan seni
cetakan:

(i) Pelukis cetak
 (ii) Karya cetakan
4.1.3 Menerangkan prinsip

dan konsep seni
cetakan konvensional.

4.1.4 Menjelaskan kaedah
dan teknik seni cetakan.

38
Prinsip dan Konsep Seni Cetakan Konvensional

Seni cetakan juga menggunakan Bahasa Seni Visual, contohnya garisan, jalinan, kepelbagaian,
kesatuan, harmoni dan kontra. Namun demikian, prinsip dalam seni cetakan konvensional
merujuk kepada satu piawaian yang diguna pakai untuk menentukan
sama ada karya seni cetakan tersebut asli atau reproduksi. Terdapat lima
definisi seni cetakan asli dalam piawaian tersebut:

Juhari Said, Suzana,
Cherish Delight, 1990,

potongan kayu

Lee Joo For, Romance of Country
Life, 1968, potongan kayu

1. Menulis 'Artist Proof ' (AP) pada setiap karya seni cetakan.
2. Karya mesti ditandatangani oleh pelukis, jumlah kesemua edisi dan nombor

siri cetakan.
3. Setiap bahan blok yang digunakan perlu ditanda atau diguris untuk

menandakan edisi cetakan.
4. Pengkarya sendiri yang menyediakan plat asal cetakan.
5. Sesebuah reproduksi dianggap cetakan asli jika sangat berkualiti dan

pengkarya bersetuju untuk menurunkan tandatangannya.

Rajah 4.1 Contoh pelukis seni cetak dan karya mereka

Rajah 4.2 Prinsip seni cetakan

Kaedah dan Teknik Seni Cetakan

Terdapat beberapa kaedah dan teknik dalam menghasilkan
karya seni cetakan. Perbezaan kaedah dalam seni cetakan
terletak pada bahan yang digunakan.

Rajah 4.3 Kaedah dan teknik dalam seni cetakan

Konsep seni cetakan konvensional menurut kenyataan Alexia Tala (2009) ialah 'framed and
hung on the wall behind glass '. Konsep ini merujuk kepada karya seni cetakan asli 2D yang difahami
oleh karyawan seni cetak.

•	 Potongan kayu
•	 Gurisan kayu
•	 Potongan lino
•	 Kolaj

•	 Litografi•	 Line Engraving
•	 Dry point
•	 Gurisan asid
•	 Kolagraf
•	 Akuatin
•	 Mezotin

•	 Open-masking
•	 Foto emulsi
•	 Profilem
•	 Stensil

Kaedah
timbulan atau

relief

Kaedah
permukaan atau

planografi

Kaedah
benaman atau

intaglio

Kaedah saring
sutera atau

serigrafi

Che.M, Lanskap,
2007, potongan lino

Proses cetakan potongan
lino berwarna.

iMbAs sAyA

goo.gl/6fFl5f

Tokoh-tokoh seni cetakan.

iMbAs sAyA

goo.gl/b8xnaK

39
Rajah 4.4 Kaedah yang digunakan dalam seni cetakan

Kaedah Timbulan (Relief )

Dakwat digelekkan ke atas permukaan
tapak cetak dan bukan ke dalam alur
turisan. Kaedah ini merupakan kaedah
tertua dalam seni cetakan.

Kaedah Permukaan (Planografi)

Dihasilkan daripada permukaan seni cetakan
yang mendatar. Litografi berdasarkan teknik sifat
penolakan minyak dengan air. Blok batu kapur
digunakan sebagai blok persembahan imej.
Kaedah ini dapat menghasilkan seni cetakan
yang hampir sama dengan lukisan pensel.

Kaedah Benaman (Intaglio )

Proses melukis dengan cara mengukir
pada plat logam atau kayu. Dakwat	cetak
diletakkan di dalam alur turisan dan dicetak
menggunakan pemampat atau penggelek.

Kaedah Saring Sutera (Serigrafi)

Kain sutera akan diregangkan di atas
kayu pemidang. Imejnya terhasil melalui
keratan kertas akhbar (newsprint),
profilem atau foto emulsi. Sekuji
digunakan untuk menyapu dakwat atau
warna di atas permukaan kertas atau kain.

Dakwat cetak

Sekuji

Penggelek

Blok kayu

Kayu pemidang

Kertas/kain

Dakwat cetak

Dakwat cetak Dakwat cetak

Plat logam

Blok batu kapur

Tujuan:
1. Mengenal pasti seni cetakan dalam bidang seni halus.
2. Menjelaskan definisi, sejarah, tokoh dan karya seni cetakan.

Langkah:
1. Lakukan aktiviti secara berpasangan.
2. Guru akan memaparkan slaid kaedah seni cetakan dan tokoh yang

terlibat.
3. Bincangkan dan cari maklumat tambahan berkaitan sejarah,

kaedah dan teknik serta karya seni cetakan di negara kita.
4. Tuliskan hasil perbincangan anda dalam satu jadual.

Jadual 4.1 Tokoh, karya dan kaedah dalam seni cetakan

Tokoh Karya Kaedah Penerangan
Kaedah timbulan

Aktiviti

Dokumentari ringkas
pelukis cetak Faizal Suhif.

iMbAs sAyA

goo.gl/kFViTD

40
Pada bahagian ini, anda akan menggunakan unsur alam semula
jadi dan objek buatan manusia untuk menghasilkan seni cetakan.
Aplikasikan teknik dan media yang telah anda pelajari.

Lokasi:	 Kawasan sekolah

Tujuan:	Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk
membuat eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni
cetakan melalui penggunaan media, proses dan teknik.

Langkah:
1. Kumpulkan bahan alam semula jadi dan objek buatan manusia

di kawasan sekolah.
2. Lakukan aktiviti capan setiap bahan tadi dengan menggunakan

media seperti dakwat cetak atau cat poster/pelaka.
3. Gunakan teknik monotaip, basah atas kering atau kering atas

basah untuk menghasilkan cetakan.
4. Kenal pasti kesan-kesan jalinan hasil cetakan bahan yang dipilih.
5. Catatkan alat, media dan teknik yang digunakan untuk menghasilkan cetakan.

Jadual 4.2 Senarai alat/bahan, media dan teknik seni cetakan

Alat/Bahan Media Teknik
Daun Dakwat cetak Capan

Lengkapkan peta pemikiran di bawah.

Kaedah dan Teknik Seni Cetakan

Latihan Formatif

Aktiviti inkuiRi

Eksplorasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
4.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan media
dan teknik dalam seni
cetakan menggunakan:

(i) Alat
 (ii) Media
 (iii) Teknik

Teknik seni cetakan.

iMbAs sAyA

goo.gl/3Qfc3o

41
Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni cetakan

melalui penggunaan media, proses dan teknik dalam penghasilan karya seni cetakan.
2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada eksperimentasi serta penerokaan

teknik dalam penghasilan karya seni cetak.

Alat: Apron, gunting, kain lap/tisu, kepingan kaca/permukaan rata
dan licin, penggelek, pisau dan sudu/baren.

Bahan:	Dakwat cetak, gam, rice paper/kertas katrij, turpentin dan
bahan-bahan daripada unsur objek buatan manusia.

Arahan:	Pilih satu kaedah dan teknik seni cetakan untuk
menghasilkan karya yang bertemakan alam semula jadi.
Lakukan aktiviti ini secara individu.

Langkah: Contoh penghasilan karya seni cetakan timbulan
teknik kolaj.

Dalam aktiviti yang lepas, anda telah mempelajari setiap
permukaan mempunyai kesan jalinan yang unik dan menarik
menerusi aktiviti capan. Berdasarkan kepada pengetahuan dan
kefahaman itu, anda akan menghasilkan karya seni cetakan dengan
memilih teknik tertentu yang bertemakan alam semula jadi.

Sediakan alat dan bahan untuk
proses menyediakan blok
cetakan kolaj secara 'bas-relief '.

Pilih bahan yang agak tipis untuk
membentuk blok kolaj ini. Susun tampalan
secara kreatif. Proses menampal perlu
bersifat 'bas-relief ', iaitu timbulan rendah.

1

2

Baren

Ekspresi Seni

Projek Pereka Muda

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
4.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi dan
penerokaan media
dan teknik dalam
penghasilan karya
seni cetakan dengan
menggunakan
imaginasi dan idea
secara kreatif.

Cetakan menggunakan
alam semula jadi.

iMbAs sAyA

goo.gl/pDNMNm

42
Proses mendakwat ke atas blok
kolaj sama ada menyapu dakwat ke
atas blok menggunakan berus atau
menggelek dakwat ke atas blok.

Kemudian, angkat kertas
di atas blok. Karya seni
cetakan yang terhasil
dapat dilihat pada kertas.

4

6

Akhir sekali,
letakkan label
pada hasil karya
seni menggunakan
pensel. Gunakan
mounting board
sebagai pemidang
tetingkap sebelum
dibingkaikan.

Sediakan alat dan bahan untuk
proses mendakwat blok cetakan.
Dakwat digelek pada kepingan
kaca atau permukaan rata dan
licin seperti lino.

7

8

3

Terapkan rice paper/kertas katrij ke atas
blok cetakan. Gosokkan dengan bahagian
belakang sudu makan untuk meratakan
dakwat pada kertas.

5

Mazlan RF, Flora Cintaku,
2016, cetakan kolaj, 15cm × 20cm

Keusahawanan
Ciri-ciri designomic  perlu
dititikberatkan bagi meraih
perhatian dan minat
masyarakat untuk memiliki
karya seni anda.

Teknik 'shubutsu ' ialah
teknik dalam tradisi
cetakan Jepun. Dalam
teknik ini, blok diletakkan
di bawah kertas kerana
saiz blok yang besar.

Tahukah Anda ?

43
Pada sesi Apresiasi Seni ini, semua karya dari aktiviti Ekspresi
Seni perlu diperagakan. Anda akan membicarakan hasil karya
tersebut melalui Tumpu Galeri.
 Lakukan aktiviti Tumpu Galeri berikut dengan bimbingan
guru untuk memastikan anda menggunakan Bahasa Seni Visual
yang tepat. Kaitkan Bahasa Seni Visual serta tema yang dipilih
dalam membuat apresiasi hasil karya masing-masing.

Tujuan:	Menghasilkan karya seni cetakan dengan menggunakan idea sendiri secara kreatif dan
inovatif serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya seni murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Letakkan semua karya seni cetakan di atas meja atau easel di dalam bilik Seni Visual.
2. Susun karya mengikut tema.
3. Semua murid dan guru akan bergerak dari satu karya ke satu karya. Setiap murid akan

diberikan masa 2-3 minit untuk membuat apresiasi tentang karya mereka.
4. Murid membuat analisis dan pemerhatian terhadap karya yang dipamerkan. Bandingkan

setiap karya yang dipamerkan.

Jadual 4.3 Perbandingan hasil karya seni murid

Karya Pemilihan tema Media dan teknik Bahasa Seni Visual

1 Flora Dakwat cetak, cetakan kolaj Jalinan dan harmoni
2

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Pemilihan alatan dan media.
•	 Penguasaan media dan

teknik yang dipilih.
•	 Bahasa Seni Visual yang

ditekankan.

Nota Guru

Gambar foto 4.1 Murid mempamerkan
hasil karya

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
4.4.1 Mempamerkan hasil

karya.
4.4.2 Menghayati hasil karya

sendiri dan rakan
dengan menumpukan
pada aspek media dan
teknik.

4.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
karya.

44
✔  Cetakan ialah proses menghasilkan kesan imej
pada permukaan perantara melalui terapan
blok atau plat yang disapu dakwat cetak.

✔  Perkembangan seni cetakan tidak serancak
seni catan.

✔  Tan Tee Chie adalah antara pelukis cetak
terawal dari Akademi Nanyang yang telah
menghasilkan seni cetakan kayu.

✔  Tokoh seni cetakan yang lain ialah Tay Hooi
Keat, Ahmad Khalid Yusof, Ismail Zain, Long
Thien Shih, Ponirin Amin dan Lee Joo For.

✔  Seni cetakan semakin berkembang selepas
merdeka.

✔  Perkembangan seni cetakan tempatan semakin

 Kaedah timbulan
 - potongan kayu
 - potongan lino
 - gurisan kayu
 - kolaj

 Kaedah benaman
 - kolagraf
 - dry point
 - gurisan asid
 - line engraving
 - akuatin
 - mezotin

 Kaedah permukaan
 - litografi

 Kaedah saring
sutera (Serigrafi)

- open-masking
 - profilem
 - foto emulsi
 - stensil

 Bahasa Seni Visual
 - rupa
 - jalinan
 - kesatuan
 - harmoni

 Piawaian untuk
menentukan
keaslian cetakan

 Cetakan
konvensional
atau cetakan asli
yang bersifat 2D

 Tay Hooi Keat
 - King Fisher,

1951
 Lee Joo For
 - Romance of

Country Life,
1968

 Ahmad Khalid
Yusof

- Alif Ba Ta,
1971

 Ponirin Amin
 - Surah, 1991
 Juhari Said
 - Seniman Yang

Dilupakan,
1996

	Era sebelum
merdeka, iaitu
1930-an hingga
1950-an

- Akademi
Nanyang

 Era selepas
merdeka, iaitu
1960-an hingga
sekarang

- Penubuhan
STTI

- Jabatan Seni
Halus UiTM

rancak dengan penubuhan Specialist Teachers'
Training Institute (STTI), Jabatan Seni Halus
UiTM dan Universiti Sains Malaysia.

✔  Perubahan seni cetakan daripada kontemporari
kepada digital dan karya seni cetakan 3D.

✔  Pelbagai pameran seni cetakan diadakan
oleh Galeri Petronas dan LPSVN.

✔  Seni cetakan dapat menghasilkan beberapa
keping hasil karya yang disebut edisi. Semua
hasil karya dalam suatu edisi dianggap
sebagai karya asli.

✔  Terdapat empat kaedah seni cetakan, iaitu
cetakan timbulan, cetakan benaman, cetakan
planografi dan cetakan saring sutera.

Kaedah	dan	TeknikPrinsip	dan	KonsepTokoh	dan	KaryaSejarah
Perkembangan

SENI CETAKAN

Rumusan

Kriteria Pencapaian

45
Latihan Sumatif

Soalan Subjektif
Jawab soalan-soalan berikut berdasarkan karya cetakan di bawah.

(a) Nyatakan teknik dan ciri-ciri penting dalam
kaedah seni cetakan ini.

(b) Sebutkan bahan-bahan daripada unsur alam
semula jadi dan objek buatan manusia yang
digunakan dalam karya seni cetakan ini.

(c) Bincangkan proses menyediakan blok
dalam teknik ini. Gunakan peta pemikiran
yang sesuai dan bentangkan.

(d) Nyatakan pandangan anda tentang keunikan
teknik ini berbanding dengan teknik-teknik
seni cetakan yang lain.

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.

1. Apakah keunikan seni cetakan berbanding
dengan karya seni halus yang lain?

A Proses menerap
 B Menggunakan blok
 C Menggunakan kertas atau kain
 D Boleh dicetak banyak dipanggil edisi

2. Apakah fungsi sekuji?
 A Alat untuk mengukir plat
 B Untuk mencairkan dakwat cetak
 C Menyapu dakwat atau warna
 D Meregangkan pemidang

3. Manakah antara berikut merupakan teknik
dalam kaedah seni cetakan saring sutera?

A Gurisan asid
 B Foto emulsi
 C Potongan lino
 D Line engraving

4. Gambar foto 1 merupakan karya seni
cetakan Awang Damit bertajuk E.O.C-
Monumen of the Past II, 1992. Karya ini
dihasilkan ketika beliau belajar di ITM
Kampus Dungun.

Gambar foto 1

Berdasarkan ciri-ciri karya di atas, apakah
teknik yang digunakan?

A Kolaj
 B Gurisan asid
 C Potongan lino
 D Potongan kayu

Ahmad Asyraf Abdul Rahim
Buah Limau, 2008, cetakan kolaj

Gambar foto 2

46
Bidang Reka Bentuk dalam tajuk Reka Bentuk
Landskap, Reka Bentuk Hiasan Dalaman dan
Reka Bentuk Industri ini memberi fokus kepada
aspek reka bentuk yang boleh diaplikasikan
dalam kehidupan seharian. Contohnya, pengetahuan
tentang Reka Bentuk Hiasan Dalaman dapat
digunakan untuk mencantikkan ruang dalaman
rumah supaya lebih selesa dan menarik.

REKA
BENTUK

BIDANG

47
Apakah perasaan anda apabila melihat, melintasi atau
berada dalam sebuah landskap taman yang indah?
Landskap ialah hiasan reka letak di luar rumah sama
ada secara semula jadi seperti tumbuhan, bukit, gunung,
tasik ataupun buatan manusia seperti bangunan, pergola
dan gazebo. Reka Bentuk Landskap dapat dilakukan
dengan memilih dan menyusun elemen-elemen landskap
seperti tumbuhan, struktur, air dan batu-batan untuk
mewujudkan ruang seperti yang dikehendaki.

Tajuk  5
Reka Bentuk
Landskap

48
5.1 Pemahaman terhadap Reka Bentuk Landskap
dalam bidang Seni Reka.

5.2 Eksplorasi dan aplikasi pengetahuan dalam
penghasilan lukisan simbol dan pelan landskap
dalam Reka Bentuk Landskap.

5.3 Penzahiran idea dan konsep melalui pelbagai
sumber dan teknologi dalam penjanaan tugasan.

5.4 Penghayatan terhadap hasil karya Reka Bentuk
Landskap dengan menggunakan istilah dan
Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Gazebo
•	 Landskap

kejur
•	 Landskap

lembut
•	 Pergola
•	 Topografi

Kata Kunci
Seni

49
Sejarah Perkembangan Reka Bentuk Landskap

Reka Bentuk Landskap terawal dikesan pada Taman Gantung
Babylon, Iraq pada tahun 600 SM. Taman al-Hambra di Sepanyol
yang dibina pada akhir abad ke-11 juga adalah contoh awal Reka
Bentuk Landskap bercirikan Islam yang hebat.

Gambar foto 5.1 Taman Gantung
Babylon

Gambar foto 5.3 Contoh catan
landskap abad
ke-16

Gambar foto 5.2 Taman al-Hambra

Gambar foto 5.4
Contoh landskap yang
berkonsepkan rekreasi

Reka Bentuk Landskap
pada abad ke-15 dan 16 banyak
berkisar tentang pemandangan
di Belanda berdasarkan karya
catan yang dihasilkan. Pada
abad ke-17, muncul landskap
klasik yang menggambarkan
landskap Arcadia, iaitu tempat
legenda Greek purba yang
terkenal dengan keindahannya.

Taman Botani Perdana

Taman Tasik Taiping

Perkembangan landskap di Malaysia bermula seawal
abad ke-14, iaitu pada zaman Kesultanan Melayu Melaka.
Kesan peninggalan penjajah Portugis, Belanda dan British di
Tanah Melayu mewujudkan landskap berkonsepkan rekreasi
dan kawasan lapang seperti Taman Tasik Taiping, Perak (1880),
Taman Botani, Pulau Pinang (1884) dan Taman Botani Perdana,
Kuala Lumpur (1888).

Persepsi Seni

Di negara maju,
rumah-rumah dibina
mengikut landskap semula
jadi untuk mengekalkan
ekologi alam.

Tahukah Anda ?

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
5.1.1 Memerihalkan sejarah

perkembangan reka
bentuk landskap.

5.1.2 Menjelaskan prinsip
reka bentuk landskap
dari aspek:

(i) Jenis landskap
  a. Landskap lembut

(softscape)
  b. Landskap kejur

(hardscape)
 (ii) Peranan dan fungsi
 (iii) Prinsip dan elemen
 (iv) Konsep
 (v) Ergonomik

Maklumat tentang Taman
Gantung Babylon.

iMbAs sAyA

goo.gl/vzuMV1

50
Prinsip Reka Bentuk Landskap

Jenis Landskap
Landskap boleh dibahagikan kepada dua jenis, iaitu landskap lembut
(softscape) dan landskap kejur (hardscape).

Mulai tahun 1970-an, Reka Bentuk Landskap di Malaysia
lebih tersusun dan teratur. Kerajaan telah mewujudkan badan yang
bertanggungjawab untuk menguruskan hal berkaitan landskap seperti Kementerian Kesejahteraan
Bandar, Perumahan dan Kerajaan Tempatan dan Jabatan Landskap Negara (1 Januari 1996).
Penganjuran Putrajaya FLORIA, Pameran Orkid dan Bonsai Kuala Lumpur serta pertandingan
landskap adalah antara usaha untuk menyemarakkan kesedaran akan kepentingan landskap dalam
kehidupan rakyat Malaysia.

Gambar foto 5.5 Pameran yang berkonsepkan landskap

Landskap lembut merujuk kepada
elemen-elemen yang hidup termasuk bunga,
tumbuhan renek dan pokok. Tujuan landskap
lembut adalah untuk menjadikan landskap
kelihatan cantik, mewujudkan aura dan
mencerminkan perasaan penduduk.

Landskap kejur merujuk kepada
elemen-elemen keras atau objek bukan hidup
seperti kayu dan batu. Contoh landskap jenis
ini ialah laluan pejalan kaki, arca, air terjun
dan elemen fizikal lain.

Gambar foto 5.6 Contoh landskap lembut

Gambar foto 5.7 Contoh landskap kejur

Cuba ?!
Fikirkan

Manakah yang lebih
penting, landskap lembut
ataupun landskap kejur?

Contoh landskap 3D.

iMbAs sAyA

goo.gl/Uvsftu

51
Prinsip dan Elemen

Terdapat beberapa prinsip landskap, antaranya keringkasan, kesatuan, imbangan, penegasan, irama
dan kepelbagaian. Elemen landskap pula terdiri daripada topografi, tumbuhan, air dan struktur.
Prinsip dan elemen ini adalah asas sebelum mereka bentuk sesuatu kawasan landskap.

Estetik Ekonomi Fizikal

•	 membentuk ruang yang
lebih menarik

•	 mencantikkan pemandangan
•	 melembutkan persekitaran
•	 melembutkan pemandangan

pada bangunan
•	 mengelakkan kebosanan

•	 memberi faedah kepada
negara dan masyarakat dari
segi rekreasi, kesihatan,
pendidikan dan pelancongan

•	 sumber ilham kepada pengkarya
•	 sumber pendapatan kepada

pereka landskap

•	 mengawal hakisan tanah
•	 memberi perlindungan/teduhan
•	 menyejukkan iklim
•	 mengawal pencemaran alam
•	 menjadi tirai/dinding
•	 mengarah pergerakan
•	 imbangan ekologi

Ruang lebih menarik Tarikan pelancong Mengawal hakisan

Mengelakkan kebosanan Sumber ilham Mengarah pergerakan

Peranan dan Fungsi

Secara umumnya, landskap mempunyai beberapa peranan dan fungsi, iaitu estetik, ekonomi dan
fizikal. Berikut adalah huraian tentang peranan dan fungsi landskap.

Rajah 5.1 Peranan dan fungsi landskap

Rajah 5.2 Alat, bahan dan simbol dalam pelan Reka Bentuk Landskap

Alat, Bahan dan Simbol
dalam Penghasilan Pelan
Reka Bentuk Landskap

•	 Pensel teknikal
•	 Pen teknikal
•	 Pembaris
•	 Pensel warna
•	 Sesiku segi tiga
•	 Sesiku T
•	 French	curve
•	 Stensil huruf
•	 Templat seni bina

•	 Kertas surih
•	 Kertas lukisan

Alat

Bahan

Pokok Palma

Pokok renek

Rumput

Lantai dan dinding

Simbol

Pelan Reka Bentuk
Landskap dihasilkan dengan
menggunakan alat, bahan
dan simbol tertentu. Simbol
adalah elemen yang paling
penting dalam penghasilan
pelan Reka Bentuk Landskap.
Simbol landskap terbahagi
kepada dua, iaitu simbol
landskap lembut dan simbol
landskap kejur.

52
Keringkasan

Keringkasan
Reka Bentuk Landskap perlu
ringkas dan menarik. Gunakan
elemen penting sahaja seperti
tumbuhan, air dan struktur binaan.

Irama
landskap
yang
menarik

Irama
Prinsip ini merujuk kepada perubahan
dari satu keadaan kepada keadaan yang
lain secara berperingkat-peringkat
menurut pandangan mata.
Perubahan ini dari segi
ketinggian, warna
atau jalinan.

Kesatuan dari
segi pengulangan

Imbangan simetri

Penegasan

Kepelbagaian
dalam Reka
Bentuk Landskap

Imbangan  tidak simetri

Rajah 5.3 Prinsip-prinsip dalam Reka Bentuk Landskap

Prinsip-prinsip Reka Bentuk Landskap

Kesatuan
Kesatuan ialah gabungan
pelbagai elemen reka bentuk
untuk mendapatkan satu
konsep tertentu.
Kesatuan dihasilkan
melalui penggunaan
prinsip dan elemen
landskap secara
berulang-ulang
dan konsisten.

Imbangan
Imbangan ialah hubungan antara
elemen-elemen dalam landskap. Imbangan boleh
menjadi simetri atau tidak simetri.

Penegasan
Penegasan
bermaksud tumpuan
atau fokus terhadap
sesuatu elemen yang
menarik dan menonjol
dalam landskap. Penegasan
diwujudkan melalui satu
titik fokus atau ciri-ciri
istimewa seperti warna,
ketinggian, bentuk, bunyi
atau objek/tanaman.

Kepelbagaian
Landskap yang cantik perlu
ada prinsip kepelbagaian.
Kontra adalah salah satu cara
untuk menghasilkan prinsip
kepelbagaian. Kepelbagaian
dapat diwujudkan dengan
menggabungkan bentuk,
jalinan dan kombinasi warna
dalam landskap.

53
Tumbuhan dapat

menyegarkan persekitaran

Topografi

Topografi ialah keadaan semula jadi
permukaan bumi seperti gunung,
bukit, lembah, sungai, tasik dan
daratan. Topografi buatan manusia
pula merujuk kepada busut kecil,
perigi, batas tanaman dan kolam.

Tumbuhan

Tumbuhan ialah elemen penting dalam
Reka Bentuk Landskap. Pemilihan
tumbuhan bergantung kepada saiz,
bentuk, warna dan jalinan. Tumbuhan
mempunyai fungsi fizikal dan estetik.

Struktur

Struktur diwujudkan bagi kemudahan dan
keselesaan pengguna. Struktur boleh terdiri
daripada batu, konkrit, kayu dan logam.
Contoh-contoh struktur ialah lorong pejalan
kaki, pagar, tembok, bangku dan pondok.

Air memberikan kesan

sejuk dan ketenangan

Struktur untuk
kemudahan pengguna

Air

Air menjadi elemen estetik dan
berfungsi memberikan kesan nyaman
dan ketenangan. Air juga boleh
digunakan untuk aktiviti rekreasi.
Reka Bentuk Landskap air meliputi
kolam, air terjun dan pancuran air.

Topografi semula jadi dan buatan manusia saling bergantungan

Rajah 5.4 Elemen-elemen dalam Reka Bentuk Landskap

Elemen-elemen Reka Bentuk Landskap

54
Ergonomik

Ergonomik bermaksud sains yang berkaitan dengan mereka bentuk dan
mengatur sesuatu perkara supaya pengguna boleh menggunakannya
dengan mudah dan selamat. Dalam bidang landskap, ergonomik ialah
kajian yang berkaitan penyusunan ruang luaran dengan mengambil kira
aspek penghadang suria, pencahayaan dan pengudaraan semula jadi.
 Dalam konteks keselamatan, ergonomik dalam Reka Bentuk
Landskap melibatkan efisiensi tempat kerja dan pekerjaan. Hal ini
melibatkan juga alat dan bahan yang digunakan agar tidak mendatangkan
kemudaratan dan kecederaan.

Konsep

Terdapat pelbagai konsep landskap di dunia ini, namun tumpuan adalah kepada landskap Melayu,
Islam, Bali, Thai, Jepun dan Inggeris. Konsep yang diguna pakai kadang-kadang bertindih-tindih
antara satu negara dengan negara yang lain khususnya di Asia Tenggara.

Rajah 5.5 Konsep-konsep Reka Bentuk Landskap

Konsep landskap Inggeris
mementingkan ciri-ciri bersih,
rapi dan kemas tetapi kelihatan
moden, menarik serta bergaya.
Landskapnya lebih ringkas,
mudah tetapi tidak membosankan.

Konsep landskap Bali menekankan
taman semula jadi yang berpaksi
kepada keseimbangan antara
Tuhan, alam dan sesama manusia.

Konsep Landskap Bali

Konsep Landskap Inggeris

Konsep landskap Islam bertitik
tolak daripada konsep syurga
seperti yang terkandung dalam
al-Quran. Konsep tersebut
diekspresikan dalam bentuk
taman yang teduh dengan
tumbuhan dan air.

Konsep landskap Thai berteraskan
'tiada batasan'. Reka bentuk
landskap Thai lebih kepada
konsep ruang yang simbolik dan
abstrak. Konsep landskap dalam
persekitaran Thai menekankan
aspek fizikal, mental dan sosial.

Konsep Landskap Islam

Konsep Landskap Thai

Konsep landskap Melayu berkait
rapat dengan alam semula jadi.
Bahagian halaman mempunyai
elemen buatan manusia seperti
pagar dan wakaf. Air, tanah dan
tumbuhan menjadi pelengkap
seni hiasan landskap Melayu.

Konsep landskap Jepun lebih
menjurus kepada budaya dan
amalan hidup Jepun. Fokus
utama landskap Jepun ialah alam
semula jadi. Elemen penting
yang digunakan ialah
batu, air, tumbuhan dan perhiasan.

Konsep Landskap Melayu

Konsep Landskap Jepun

Gambar foto 5.8 Ruang pejalan kaki dibina untuk tujuan keselamatan

55
Lengkapkan peta pemikiran berikut.

Tujuan:
1. Mengenal pasti Reka Bentuk Landskap dalam bidang Reka Bentuk.
2. Menjelaskan prinsip Reka Bentuk Landskap.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada empat kumpulan, iaitu Kumpulan A, B, C dan D.

2. Anda boleh mencari maklumat daripada laman sesawang atau bahan bacaan yang berkaitan.
3. Catatkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk peta pemikiran i-THINK.
4. Kongsikan hasil dapatan anda dengan guru dan kumpulan lain.

Soalan: Apakah perbezaan antara Reka Bentuk Landskap  tempatan dengan luar negara?
Berikan justifikasi.

Sejarah perkembangan
Reka Bentuk Landskap
di luar negara.

Prinsip Reka Bentuk
Landskap di luar negara.

Sejarah perkembangan
Reka Bentuk Landskap
di negara kita.

Prinsip Reka Bentuk
Landskap di negara kita.

Mari kita lakukan aktiviti melalui kaedah penceritaan. Anda dikehendaki menceritakan
sejarah dan prinsip Reka Bentuk Landskap .

Reka Bentuk Landskap

Prinsip Elemen Konsep

Kumpulan A: Kumpulan B: Kumpulan C: Kumpulan D:

Latihan Formatif

Aktiviti

56
Dalam Persepsi Seni, anda telah dapat memerihalkan sejarah
perkembangan Reka Bentuk Landskap. Anda juga telah
dapat menjelaskan prinsip Reka Bentuk Landskap dari aspek
jenis-jenis landskap, peranan dan fungsi, prinsip dan elemen,
konsep dan ergonomik. Bahagian Eksplorasi Seni pula akan
mendedahkan anda dengan alat, bahan dan proses dalam
penghasilan pelan Reka Bentuk Landskap.

Tujuan: Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk
membuat eksperimentasi serta penerokaan terhadap
Reka Bentuk Landskap melalui penggunaan alatan,
bahan dan proses.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada beberapa kumpulan.
2. Berpandukan tayangan slaid/carian di laman sesawang/rujukan

daripada bahan bacaan, setiap kumpulan dikehendaki:
 (a) Mengenal alatan dan bahan dalam proses penghasilan lukisan

Reka Bentuk Landskap.
 (b) Mengenal dan melukis simbol yang digunakan dalam

penghasilan Reka Bentuk Landskap.
 (c) Meneroka teknik mewarna pelan landskap yang dihasilkan.
 (d) Menyatakan dan mengenal pasti alat dan bahan dalam

penghasilan model 3D Reka Bentuk Landskap.
3. Dokumentasikan alat, bahan dan proses penghasilan pelan Reka

Bentuk Landskap dengan lengkap.
4. Kongsikan dapatan kumpulan anda dengan kumpulan lain.

Jadual 5.1 Penghasilan pelan Reka Bentuk Landskap

Alat Simbol Teknik mewarna Bahan model 3D

Pen, pensel, pembaris Menggunakan pen
teknikal

Mounting	board, gam,
gabus, span

Aktiviti inkuiRi

Eksplorasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
5.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan alatan,
bahan dan proses
dalam penghasilan
lukisan simbol pelan
reka bentuk landskap:

(i) Proses mereka
bentuk landskap

5.2.2 Pendedahan alatan
dan bahan dalam
penghasilan model 3D
reka bentuk landskap.

Contoh penghasilan Reka
Bentuk Landskap dan
alat serta bahan yang
digunakan.

iMbAs sAyA

goo.gl/11Qk01

goo.gl/8gBA9j

57
Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi melalui penerokaan media, proses dan

teknik dalam penghasilan lukisan pelan Reka Bentuk Landskap.
2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada eksperimentasi dan penerokaan

penghasilan lukisan pelan Reka Bentuk Landskap.

Alat: Pensel teknikal, pen teknikal, pembaris, pensel warna, sesiku segi tiga, sesiku T,
French	curve, stensil huruf dan templat seni bina.

Bahan: Kertas lukisan dan kertas surih.

Arahan: Lakukan aktiviti ini secara berkumpulan. Anda boleh merujuk contoh langkah-langkah
yang diberi.

Langkah:

Pada bahagian Ekspresi Seni ini, anda akan menterjemahkan
hasil daripada eksperimentasi dan penerokaan alat, bahan,
konsep dan simbol dalam penghasilan lukisan pelan Reka
Bentuk Landskap menggunakan skala yang sesuai. Anda perlu
menggunakan pengetahuan mengenai teknik-teknik lukisan
dalam menjana idea untuk menghasilkan lukisan pelan Reka
Bentuk Landskap bertajuk 'Halaman Rumah Saya' yang kreatif.

1

4

Lukis simbol grafik landskap.

Teknik pengolahan warna
(rendering).

Pelan induk landskap yang
lengkap.

Hasilkan pelan induk
landskap menggunakan
pembaris skala (metrik).

Hasilkan tulisan seni bina
(Architecture	Lettering).

Lukis idea awal (konsep).2 3

5 6

ABCDEFGHIJKLMNOPQR
STUVWXYZ 0123456789
ABCDEFGHIJKLMNO

PQRSTUVWXYZ
0123456789

Ekspresi Seni

Projek Pereka Muda

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
5.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi
dan penerokaan
alat, bahan, konsep
dan simbol dalam
penghasilan:

(i) Lukisan pelan reka
bentuk landskap
menggunakan
skala yang sesuai.

58
Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Kesesuaian tajuk dan

konsep.
•	 Kesesuaian prinsip dan

elemen yang digunakan.
•	 Penerangan kepada pilihan

reka bentuk persembahan.

Pada bahagian Ekspresi Seni, anda telah menghasilkan lukisan
pelan Reka Bentuk Landskap bertajuk 'Halaman Rumah
Saya'. Anda dikehendaki mempamerkan hasil karya seni yang
dihasilkan. Buat penghayatan terhadap karya sendiri dan rakan
dengan menumpukan pada aspek Bahasa Seni Visual. Jelaskan
pengalaman sendiri dalam penghasilan produk seni tersebut.

Tujuan: Menghasilkan produk seni Reka Bentuk Landskap dengan menggunakan idea sendiri
secara kreatif dan inovatif serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya seni murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Guru akan memilih beberapa hasil karya seni yang terbaik daripada setiap kumpulan.
2. Pamerkan hasil karya tersebut di hadapan kelas.
3. Ketua kumpulan akan menerangkan konsep, media, teknik dan prinsip dalam penghasilan
 karya tersebut.
4. Murid lain boleh mengemukakan soalan yang berkaitan.
5. Buat pemerhatian dan catatkan dalam buku nota anda.

Nota Guru

Gambar foto 5.9 Sesi Apresiasi Seni

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
5.4.1 Mempamerkan hasil

produk seni.
5.4.2 Menghayati hasil

produk seni sendiri
dan rakan dengan
menumpukan pada
aspek Bahasa Seni
Visual.

5.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
produk seni.

59
✔  Reka Bentuk Landskap terawal dikesan pada
Taman Gantung Babylon di Iraq.

✔  Contoh landskap di Malaysia ialah Taman
Tasik Taiping, Taman Botani Perdana dan
Taman Botani Pulau Pinang.

✔  Terdapat dua jenis landskap, iaitu landskap
lembut dan landskap kejur.

✔  Peranan dan fungsi Reka Bentuk Landskap
ada tiga, iaitu estetik, ekonomi dan fizikal.

✔  Terdapat beberapa prinsip dalam Reka Bentuk
Landskap, antaranya keringkasan, kesatuan,
imbangan, penegasan, irama dan kepelbagaian.

✔  Terdapat empat elemen Reka Bentuk
Landskap, iaitu topografi, air, tumbuhan
dan struktur.

✔  Konsep Reka Bentuk Landskap terdiri
daripada konsep reka bentuk landskap
Melayu, Islam, Bali, Thai, Jepun dan Inggeris.

✔  Simbol digunakan semasa menghasilkan
pelan Reka Bentuk Landskap.

✔  Ergonomik ialah kajian yang berkait dengan
penyusunan ruang luaran yang mengambil
kira beberapa perkara seperti penghadang
suria, pencahayaan, pengudaraan dan
keselamatan.

 Taman
Gantung
Babylon

 Taman
 al-Hambra

 Landskap
Belanda

 Landskap
Klasik

 Landskap
Malaysia

 Landskap
lembut

 Landskap
kejur

 Air

 Struktur

 Topografi

 Tumbuhan

 Irama

 Kesatuan

 Penegasan

 Imbangan

 Keringkasan

 Kepelbagaian

 Bali

 Thai

 Islam

 Jepun

 Melayu

 Inggeris

Sejarah Jenis

 Estetik

 Ekonomi

 Fizikal

Peranan dan
Fungsi

Elemen

Prinsip Konsep

REKA BENTUK LANDSKAP

Rumusan

Kriteria Pencapaian

60
Soalan Subjektif
1. Isi tempat-tempat kosong dengan jawapan yang betul.

(a) Elemen  dalam landskap merujuk kepada tanah pamah, gunung-ganang, bukit
bukau, sungai, lembah, air terjun dan tasik.

(b)  dapat dicapai melalui penggunaan prinsip dan elemen landskap secara berulang
dan konsisten.

(c) Imbangan  berlaku apabila satu bahagian landskap adalah cerminan kepada
bahagian yang lain.

(d) Unsur  adalah salah satu cara untuk menghasilkan prinsip kepelbagaian.

2. Jawab soalan-soalan berikut.

(a) Apakah maksud penegasan dalam prinsip Reka Bentuk Landskap?
 (b) Apakah fungsi struktur dalam elemen Reka Bentuk Landskap?
 (c) Pada pendapat anda, apakah konsep Reka Bentuk Landskap yang sesuai untuk rumah

teres setingkat? Beri alasan anda.

(d) Apakah yang dimaksudkan dengan ergonomik? Berikan contoh gambar ergonomik.

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.

1. Landskap ini menggambarkan suatu tempat
legenda Greek purba yang terkenal dengan
keindahannya.

A Eradia
 B Arcadia
 C Meridian
 D Mediterranean

2. Manakah antara berikut peninggalan
landskap oleh penjajah Inggeris yang
masih wujud hingga kini?

A Taman Botani, Putrajaya
 B Taman Botani, Shah Alam
 C Taman Tasik Taiping, Perak
 D Taman Tasik Kenyir, Terengganu

3. Apakah fungsi dan peranan yang
melibatkan aspek perlindungan atau tempat
berteduh?

A Fungsi fizikal
 B Fungsi estetik
 C Fungsi ekonomi
 D Fungsi kesihatan

4. Manakah antara gambar berikut yang
menunjukkan ciri-ciri Reka Bentuk
Landskap Islam?

A  B

C  D

Latihan Sumatif

61
Tajuk  6
Reka Bentuk
Hiasan Dalaman

Semua orang ingin akan rumah yang
cantik dengan hiasan dalaman yang
menarik. Rumah yang cantik bukan
hanya dilihat dari segi luaran sahaja
tetapi juga dari segi hiasan dalaman.
Persoalannya, bagaimanakah seseorang
itu harus menghias rumah mereka?
Apakah yang memberi inspirasi kepada
mereka untuk menghasilkan hiasan
dalaman yang menarik?

62
6.1 Pemahaman terhadap Reka Bentuk Hiasan Dalaman
dalam bidang Reka Bentuk.

6.2 Eksplorasi dan aplikasi pengetahuan dalam penghasilan
lukisan simbol dan pelan lantai dalam Reka Bentuk
Hiasan Dalaman.

6.3 Penzahiran idea dan konsep melalui pelbagai sumber
dan teknologi dalam penjanaan tugasan.

6.4 Penghayatan terhadap hasil karya Reka Bentuk Hiasan
Dalaman dengan menggunakan istilah dan Bahasa
Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Eklektisisme
•	 Mural
•	 Vintaj

Kata Kunci
Seni

63
Sejarah Perkembangan
Reka Bentuk Hiasan Dalaman

Sejarah Reka Bentuk Hiasan Dalaman bermula sejak zaman purba. Ini
berlaku apabila manusia pandai menghias tempat tinggal mereka di
dalam gua dengan lukisan-lukisan dinding. Masyarakat Mesir purba
juga terkenal dengan lukisan mural pada dinding yang dipercayai
mendahului Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

Gambar foto 6.2
Hiasan dalaman abad
ke-18 dan 19

Gambar foto 6.3
Hiasan dalaman abad
ke-21 yang ringkas

Apabila orang Rom dan Greek menguasai Mesir, mereka
memperkenalkan tiang pilar, pasu dan lukisan sebagai hiasan. Reka
Bentuk Hiasan Dalaman mengalami perubahan dengan kemunculan
gaya reka bentuk baharu di Eropah, terutamanya seni bina Gothic
dan Renaissance di Itali. Pada abad ke-18 dan 19, seni Baroque,
Art Deco dan Art Nouveau telah mengetengahkan Reka Bentuk
Hiasan Dalaman kepada umum. Reka Bentuk Hiasan Dalaman
telah dipengaruhi oleh campuran gaya dari seluruh dunia sehingga
membawa kepada era eklektisisme.

Lukisan gua zaman purba Lukisan dinding Mesir purba

Pada abad ke-20 dan 21, semakin banyak
golongan yang terlibat dengan Reka Bentuk
Hiasan Dalaman. Hiasan dalaman kembali semula
kepada gaya lama dan vintaj. Namun demikian,
terdapat juga Reka Bentuk Hiasan Dalaman yang
agak ringkas tetapi menarik. Pada hari ini, Reka
Bentuk Hiasan Dalaman ialah gabungan gaya
lama, vintaj dan moden. Reka bentuk ini menepati
cita rasa dan sesuai dengan peredaran masa.

Gambar foto 6.1 Contoh lukisan awal pada dinding
sebagai hiasan dalaman

Persepsi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
6.1.1 Memerihalkan sejarah

perkembangan reka
bentuk hiasan dalaman.

6.1.2 Menjelaskan prinsip
reka bentuk hiasan
dalaman dari aspek:

(i) Jenis ruang
dalaman

(ii) Peranan dan fungsi
 (iii) Prinsip dan elemen
 (iv) Konsep
 (v) Ergonomik

Maklumat tentang sejarah
reka bentuk hiasan dalaman.

iMbAs sAyA

goo.gl/K8yowH

64
Prinsip Reka Bentuk Hiasan Dalaman

Jenis Ruang Dalaman

Terdapat pelbagai jenis ruang dalam bangunan. Setiap jenis ruang
mempunyai ciri-ciri dan keperluan tersendiri. Pada umumnya,
ruang dalaman boleh dibahagikan kepada lima jenis, iaitu ruang
rumah kediaman, ruang pejabat, ruang bangunan perniagaan,
ruang kesihatan dan ruang pameran.

Peranan dan Fungsi

Peranan dan fungsi Reka Bentuk Hiasan Dalaman bergantung kepada
jenis ruang dalaman tersebut. Berikut adalah antara peranan dan
fungsi Reka Bentuk Hiasan Dalaman sesebuah bangunan.

 Mencantikkan ruang dalaman.
 Menjadikan ruang yang sempit kelihatan luas.
 Menjadikan rumah yang murah kelihatan lebih mewah.
 Memberi keselesaan kepada penghuni dan pengunjung.
 Mengelakkan kebosanan kepada penghuni dan pengunjung.

Rajah 6.1 Jenis-jenis ruang dalaman

Prinsip dan Elemen

Reka Bentuk Hiasan Dalaman mempunyai prinsip dan elemen yang tertentu. Prinsip dan elemen ini
menjadi tunjang kepada Reka Bentuk Hiasan Dalaman. Terdapat enam prinsip yang perlu dipatuhi,
iaitu imbangan, penegasan, harmoni, kesatuan, kepelbagaian dan kontra. Elemen Reka Bentuk
Hiasan Dalaman pula terdiri daripada elemen semula jadi dan buatan manusia.

Jenis-jenis ruang dalaman

Ruang rumah kediaman Ruang pejabat Ruang bangunan
perniagaan

Ruang kesihatan Ruang pameran

Komponen ruang dalaman
rumah terdiri daripada
anjung, ruang tamu, ruang
makan, ruang dapur, ruang
kerja dan bilik tidur.

Tahukah Anda ?

Aspek penting dalam Reka
Bentuk Hiasan Dalaman:
•	 Ruang - memberi

keselesaan.
•	 Pengudaraan - pengaliran

udara.
•	 Pencahayaan - kedudukan

tingkap, pintu dan lampu.
•	 Warna - menimbulkan

keselesaan.
•	 Skala - kelihatan harmoni.
•	 Susun atur - kedudukan

objek.

Tahukah Anda ?

65
Penegasan
Penegasan dalam Reka Bentuk
Hiasan Dalaman lebih menjurus
kepada pemusatan fokus, iaitu
objek penting yang ingin diberikan
tumpuan. Fungsinya untuk menarik
perhatian dan memberi fokus.

Kontra
Kontra dapat dihasilkan
dengan menggunakan
pelbagai unsur seni yang
bertentangan seperti
warna, rupa, jalinan dan
ruang. Fungsi kontra
untuk menarik perhatian,
memberi fokus dan
mengelakkan kebosanan.

Kepelbagaian
Kepelbagaian wujud hasil
daripada penggunaan
pelbagai gaya, nilai dan
idea yang berbeza. Prinsip
ini dapat dizahirkan
melalui penggunaan
garisan, jalinan, rupa
dan warna yang pelbagai
dalam sesuatu reka
bentuk hiasan dalaman.

Imbangan
Terdapat dua jenis imbangan, iaitu simetri dan
tidak simetri. Imbangan simetri mempunyai
ciri-ciri objek yang sama berulang-ulang pada
kedua-dua belah. Imbangan tidak simetri
dicapai dengan menggunakan beberapa objek
berbeza yang mempunyai daya tarikan dan
berat secara visual yang sama.

Kesatuan
Kesatuan dapat dilakukan dengan menggabungkan
elemen-elemen Reka Bentuk Hiasan Dalaman
secara harmoni. Prinsip kesatuan ini adalah
untuk menghasilkan elemen-elemen yang
saling melengkapi.

Harmoni
Keharmonian sesebuah hiasan
dalaman itu perlu diselaraskan dari
segi tema, suasana dan gaya. Harmoni
juga melibatkan susun atur perabot,
warna cat, tingkap, lantai, siling dan
aksesori dalam sesebuah ruang.

Elemen buatan manusia

Elemen buatan manusia
adalah seperti perabot,
permaidani dan jenis
bahan yang digunakan.
Lampu, hiasan dinding
dan fabrik juga dapat
menambahkan suasana
keindahan hiasan dalaman.

Elemen semula jadi

Elemen semula jadi adalah
seperti tumbuhan kecil,
kolam air dan batu-batan.
Elemen semula jadi
menjadikan hiasan dalaman
kelihatan tidak kaku di
samping dapat menambah
kandungan oksigen.

Rajah 6.2 Prinsip dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman

Rajah 6.3 Elemen dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman

66
Gaya klasik ialah dekorasi
adunan elemen Greek dan
Roman pada abad ke-18.
Kebanyakan perabotnya
bergaya mewah dengan
fabrik daripada sutera,
brocade dan kain kapas
yang menjadi kemestian.

Ergonomik

Ergonomik dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman dapat menghasilkan
tempat tinggal yang menyeronokkan dan selesa. Terdapat tujuh prinsip
ergonomik dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

Konsep

Konsep dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman lebih menjurus kepada
konsep kontemporari, moden, klasik dan tradisional. Konsep ini
bergantung pada cita rasa dan budaya sesuatu masyarakat atau negara.

Rajah 6.4 Konsep-konsep dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman

Prinsip Penerangan

 Penggunaan saksama Boleh dipasarkan kepada semua peringkat umur, jenis dan kebolehan.
 Fleksibiliti dalam penggunaan Pelbagai pilihan dan kebolehan individu.
 Penggunaan mudah dan intuitif Mudah difahami.
 Maklumat jelas Maklumat yang berkesan kepada pengguna.
 Toleransi terhadap kesilapan Meminimumkan kesan buruk.
 Tenaga fizikal yang rendah Digunakan secara cekap dan selesa.
 Saiz dan ruang yang sesuai Memudahkan pengguna mencapai kepuasan.

Idea kontemporari lebih
menekankan warna terang
dan bercorak geometri.
Ruangnya lebih kosong
dan kelihatan lebih luas
dengan perabot yang
terhad dan lebih santai.
Konsep kontemporari
lebih berteraskan
kesederhanaan dan
keselesaan.

Ciri-ciri yang terdapat
pada konsep moden
hampir sama dengan
kontemporari, iaitu
ringkas dan tidak
berserabut. Salah satu
ciri yang menyerlahkan
stail moden ialah
penggunaan warna
hitam, kelabu, perak
dan juga putih.

Konsep gaya tradisional
lebih menitikberatkan
kehalusan seni tradisi
yang berteraskan identiti
sesuatu bangsa. Pilihan
warna adalah yang dekat
dengan warna alam dan
bersifat natural.

Kontemporari

Klasik Tradisional

Moden

Jadual 6.1 Prinsip ergonomik dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman

Teknologi
Maklumat dan
Komunikasi

Kecanggihan teknologi
yang digunakan dalam
hiasan dalaman dapat
memberikan nilai tambah
kepada seni hiasan.

Ruang positif ialah ruang
yang dipenuhi dengan
perabot dan hiasan.
Ruang negatif pula ialah
ruang kosong.

Tahukah Anda ?

67
menampilkan konsepkonsep

elemen

berteraskan

kel
ihat

an

konsep

penggunaan

Tujuan:
1. Mengenal pasti Reka Bentuk Hiasan Dalaman dalam bidang Reka Bentuk.
2. Menjelaskan prinsip Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada lima kumpulan:
 (a) Kumpulan A  - mengenal pasti dan menjelaskan jenis-jenis ruang dalaman dan ciri-ciri

ruang tersebut.
 (b) Kumpulan B  - menjelaskan peranan dan fungsi Reka Bentuk Hiasan Dalaman.
 (c) Kumpulan C  - mengenal pasti dan menjelaskan prinsip dan elemen dalam Reka

Bentuk Hiasan Dalaman.
 (d) Kumpulan D  - menjelaskan konsep-konsep dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman.
 (e) Kumpulan E  - menjelaskan kepentingan ergonomik dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

2. Anda boleh mencari maklumat daripada laman sesawang atau bahan bacaan.
3. Catatkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk peta pemikiran i-THINK.
4. Persembahkan hasil perbincangan anda.

Soalan: Apakah yang anda pelajari tentang Reka Bentuk Hiasan Dalaman?

Lengkapkan peta pemikiran berikut.

lebih

Mari kita lakukan aktiviti melalui kaedah perbincangan. Anda dikehendaki membincangkan
prinsip Reka Bentuk Hiasan Dalaman dan kongsikan maklumat dengan rakan-rakan.

menitikberatkan

konsep

lebih

Reka Bentuk
Hiasan Dalaman

menekankan

warna

Latihan Formatif

Aktiviti

68
Anda dikehendaki membuat eksperimentasi dan penerokaan
alatan, bahan dan proses dalam penghasilan lukisan pelan
lantai sebuah rumah kediaman. Anda juga perlu membuat
penerokaan terhadap alatan dan bahan dalam penghasilan
model 3D Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

Tujuan:
1. Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk membuat

eksperimentasi dan penerokaan Reka Bentuk Hiasan Dalaman
melalui penggunaan alatan, bahan dan proses.

2. Memahami alatan dan bahan dalam penghasilan model 3D
Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada dua kumpulan:

Mengenal pasti dan mengkaji
alatan, bahan dan proses
penghasilan lukisan simbol pelan
Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

Mengkaji dan meneroka alatan
dan bahan dalam penghasilan
model 3D Reka Bentuk Hiasan
Dalaman.

2. Setiap kumpulan perlu mendokumentasikan alatan, bahan dan proses dalam penghasilan
lukisan simbol pelan Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

3. Kongsikan dapatan kumpulan anda dengan kumpulan lain.

Ilustrasi 6.1 Contoh simbol dan pelan lantai

Sofa

Katil Meja makan

Tingkap

Pintu

SingkiTandasDapur

dapur

Bilik
Mandi

Bilik
tidur

Ruang tamu

Ruang
makan

Pelan lantaiContoh simbol

Kumpulan A: Kumpulan B:

Eksplorasi Seni

Aktiviti inkuiRi

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
6.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan alatan,
bahan dan proses
dalam penghasilan
lukisan pelan lantai
sebuah rumah
kediaman.

6.2.2 Pendedahan alatan
dan bahan dalam
penghasilan model
3D reka bentuk hiasan
dalaman.

Penghasilan pelan Reka
Bentuk Hiasan Dalaman.

iMbAs sAyA

goo.gl/PXpnAH

69
Pada bahagian Ekspresi Seni ini, anda akan menghasilkan sebuah
lukisan pelan lantai menggunakan skala yang sesuai. Tajuk pelan lantai
Reka Bentuk Hiasan Dalaman tersebut ialah 'Rumah Idaman Saya'.

Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta

penerokaan terhadap Reka Bentuk Hiasan Dalaman melalui
penggunaan alatan, bahan dan proses dalam penghasilan produk seni.

2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada eksperimentasi dan penerokaan
terhadap Reka Bentuk Hiasan Dalaman melalui penggunaan alatan, bahan dan proses dalam
penghasilan produk seni.

Alat: Pensel teknikal, pen teknikal, pensel warna, pembaris, sesiku segi tiga, sesiku T,
 French curve, stensil huruf dan templat seni bina.

Bahan: Kertas lukisan dan kertas surih.

Arahan: Lakukan aktiviti ini secara individu. Anda boleh merujuk contoh langkah-langkah berikut.

Langkah:

Lakarkan idea awal (konsep). Hasilkan pelan lantai
menggunakan pembaris
skala (scale ruler).

Hasilkan tulisan seni bina
(architecture lettering).

Mengaplikasikan teknik
pengolahan warna (rendering).

2 31

4

2 31

4
Pelan lantai yang lengkap.55

Projek Pereka Muda

Ekspresi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
6.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi dan
penerokaan alat,
konsep dan simbol
dalam penghasilan:

(i) Lukisan pelan
lantai reka bentuk
hiasan dalaman
menggunakan
skala yang sesuai.

70
Anda telah berjaya menghasilkan sebuah karya seni berasaskan
Reka Bentuk Hiasan Dalaman dalam Ekspresi Seni. Kongsikan
pengalaman dan pengetahuan anda dalam menghasilkan karya
tersebut dengan rakan-rakan.

Tujuan: Menghasilkan produk seni Reka Bentuk Hiasan Dalaman
dengan menggunakan idea sendiri secara kreatif dan inovatif
serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya seni murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Guru akan memilih sepuluh hasil karya seni yang terbaik.
2. Pamerkan hasil karya tersebut di Sudut Seni Visual.
3. Pemilik karya perlu membuat apresiasi berpandukan aspek media dan teknik menghasilkan

karya tersebut secara bergilir-gilir.
4. Kongsikan juga alasan dan kebaikan rekaan anda.
5. Guru dan murid akan membuat pemerhatian dan mencatatkan dalam buku nota.

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Kesesuaian tajuk dan

konsep.
•	 Kesesuaian prinsip dan

elemen yang digunakan.
•	 Penerangan kepada pilihan

reka bentuk persembahan.

Nota Guru

Gambar foto 6.4 Sesi Apresiasi Seni

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
6.4.1 Mempamerkan hasil

produk seni.
6.4.2 Menghayati hasil

produk seni sendiri
dan rakan dengan
menumpukan pada
aspek Bahasa Seni
Visual.

6.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
produk seni.

71
✔  Sejarah perkembangan Reka Bentuk Hiasan
Dalaman bermula apabila manusia zaman
purba menghias tempat tinggal mereka di
dalam gua dengan lukisan-lukisan dinding.

✔  Masyarakat Mesir purba juga terkenal
dengan lukisan mural yang mendahului
Reka Bentuk Hiasan Dalaman.

✔  Pada abad ke-18 dan 19, seni Baroque, Art
Deco dan Art Nouveau mengetengahkan
Reka Bentuk Hiasan Dalaman sehingga
kepada era eklektisisme.

✔  Kini Reka Bentuk Hiasan Dalaman lebih
bersifat ringkas tetapi menarik.

✔  Ruang dalaman boleh dibahagikan kepada
lima jenis, iaitu rumah kediaman, pejabat,
bangunan perniagaan, kesihatan dan pameran.

✔  Terdapat enam prinsip Reka Bentuk Hiasan
Dalaman, iaitu imbangan, penegasan, harmoni,
kesatuan, kepelbagaian dan kontra.

✔  Elemen Reka Bentuk Hiasan Dalaman
terdiri daripada elemen semula jadi dan
buatan manusia.

✔  Aspek-aspek penting dalam Reka Bentuk
Hiasan Dalaman ialah ruang, pengudaraan,
pencahayaan, warna, susun atur dan skala.

✔  Konsep dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman
lebih menjurus kepada konsep kontemporari,
moden, klasik dan tradisional.

✔  Ergonomik dalam Reka Bentuk Hiasan
Dalaman dapat menghasilkan tempat tinggal
yang menyeronokkan dan selesa.

REKA BENTUK HIASAN DALAMAN

 Zaman
purba

 Mesir purba

 Rom dan
Greek

 Gothic dan
Renaissance

 Baroque,
Art Deco
dan Art
Nouveau

 Moden

Sejarah

 Prinsip:
 - kontra
 - harmoni
 - kesatuan
 - penegasan
 - imbangan
 - kepelbagaian

 Elemen:
 - semula jadi
 - buatan

manusia

Prinsip dan
Elemen  Skala

 Warna

 Ruang

 Susun atur

 Pencahayaan

 Pengudaraan

Aspek Penting
 Klasik

 Moden

 Tradisional

 Kontemporari

Konsep
 Penggunaan

saksama

 Fleksibiliti

 Mudah dan
intuitif

 Maklumat
jelas

 Toleransi

 Tenaga
fizikal

 Saiz dan
ruang

Ergonomik

Rumusan

Kriteria Pencapaian

72
Latihan Sumatif

Soalan Subjektif
1. Isi tempat-tempat kosong dengan jawapan yang betul.
 (a) Seni reka bentuk baharu di Eropah ialah seni bina  dan  .
 (b) Kontra dapat dihasilkan dengan menggunakan  yang bertentangan seperti

warna, rupa, jalinan dan ruang.
 (c) Elemen semula jadi dijadikan hiasan agar hiasan dalaman tidak kelihatan  .
 (d) Kesatuan dapat dilakukan dengan menggabungkan elemen-elemen Reka Bentuk Hiasan

Dalaman secara  dan tidak wujud elemen-elemen yang bertentangan.
 (e) Contoh elemen semula jadi ialah   ,  dan  .

2. Tanda (✔) atau (✘) pada pernyataan berikut.
 (a) Ruang kecil akan kelihatan lebih besar dan selesa jika menggunakan warna gelap.
 (b) Ruang bertindak sebagai aspek asas kepada hiasan dalaman.
 (c) Ruang yang lazimnya dipenuhi dengan barang-barang perabot dan hiasan ialah ruang

positif dan ruang kosong ialah ruang negatif.
 (d) Elemen buatan manusia seperti kolam air, akuarium dan batu.
 (e) Konsep kontemporari menekankan warna lembut dan kusam.

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang tepat.
1. Pada abad ke-18 dan 19, seni apakah yang

telah mengetengahkan era eklektisisme?
 A Gothic dan Renaissance
 B Mesir purba, klasik dan tradisional
 C Baroque, Art Deco dan Art Nouveau
 D Moden, kontemporari dan pascamoden

2. Manakah antara yang berikut persamaan
antara fungsi prinsip kontra dengan
penegasan?

A Untuk memberi fokus
 B Untuk mengelakkan kebosanan
 C Untuk menimbulkan ketenangan
 D Untuk memperlihatkan keindahan

3. Manakah antara berikut adalah aspek-aspek
penting dalam Reka Bentuk Hiasan Dalaman?

I Ruang
 II Keluasan
 III Jenis perabot
 IV Pencahayaan
 A I dan II
 B I dan IV
 C II dan III
 D III dan IV

4. Apakah yang ditekankan dalam konsep
kontemporari Reka Bentuk Hiasan Dalaman?

A Jenis perabot
 B Mementingkan fabrik
 C Warna terang dan corak geometri
 D Mengutamakan warna hitam dan putih

73
Tajuk  7
Reka Bentuk
Industri

Reka Bentuk Industri merujuk kepada produk yang
direka untuk keperluan tertentu dengan tujuan
menjadikan kehidupan manusia lebih selesa, mudah
dan terancang. Pernahkah anda berfikir tentang
produk atau barangan di sekeliling anda yang telah
direka cipta pada suatu masa dahulu? Fikirkan tentang
bentuk, saiz, bahan, struktur dan kemasannya.

•	 Bagaimanakah produk itu direka dan berfungsi?
•	 Mengapakah reka bentuknya sedemikian rupa?
•	 Perlukah anda mereka bentuknya semula?

74
7.1 Pemahaman terhadap Reka Bentuk Industri dalam
bidang Reka Bentuk.

7.2 Eksplorasi dan aplikasi pengetahuan dalam
penghasilan lakaran dan lukisan perincian dalam
Reka Bentuk Industri.

7.3 Penzahiran idea dan konsep melalui pelbagai
sumber dan teknologi dalam penjanaan tugasan.

7.4 Penghayatan terhadap hasil karya Reka Bentuk
Industri dengan menggunakan Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Kreativiti
•	 Revolusi

Kata Kunci
Seni

75
Sejarah Perkembangan Reka Bentuk Industri

Perkembangan Reka Bentuk Industri berlaku sejajar dengan
perkembangan Revolusi Perindustrian di Eropah pada penghujung
abad ke-18. Semasa revolusi ini, banyak ciptaan baharu telah
dihasilkan dalam pelbagai bidang seperti pengangkutan,
komunikasi, pertanian dan perusahaan.

Perkembangan Reka Bentuk Industri di Malaysia dapat
dikesan dengan pengenalan kursus Reka Bentuk Industri pada
tahun 1967 di Institut Teknologi MARA (kini UiTM). Fakulti

Kejuruteraan Mekanikal, Universiti Teknologi Malaysia
pula telah memperkenalkan bidang Reka Bentuk

Industri ini pada tahun 1980-an. Produk terkenal
hasil Reka Bentuk Industri di Malaysia ialah
kereta Proton Saga yang dilancarkan pada tahun
1985. Sejak itu, bidang Seni Reka Industri terus

berkembang maju. Penubuhan Majlis Rekabentuk
Malaysia (MRM) menunjukkan kepentingan industri

ini sejajar dengan perkembangan teknologi masa kini.

Gambar foto 7.2 Model kereta pertama
di Malaysia, Proton Saga

Gambar foto 7.1 Contoh ciptaan kesan Revolusi Perindustrian

Prinsip Reka Bentuk Industri

Bidang Reka Bentuk Industri

Reka Bentuk Industri merupakan bidang yang terlibat dalam penghasilan
produk melalui proses reka bentuk dan pengeluaran. Kita akan mengkaji
tiga bidang Reka Bentuk Industri dalam tajuk ini, iaitu reka bentuk
produk, reka bentuk perabot dan reka bentuk automotif.

Persepsi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
7.1.1 Memerihalkan sejarah

perkembangan reka
bentuk industri.

7.1.2 Menjelaskan prinsip
reka bentuk industri
dari aspek:

(i) Bidang reka bentuk:
  a. Reka bentuk

produk
  b. Reka bentuk

perabot
  c. Reka bentuk

automotif
 (ii) Peranan dan fungsi
 (iii) Prinsip dan elemen
 (iv) Ergonomik

Kreativiti
dan Inovasi

Pereka bentuk industri
perlu kreatif dan berinovasi
dalam penghasilan produk.

76
Gambar foto 7.3 Contoh-contoh reka bentuk produk

Gambar foto 7.4 Contoh-contoh reka bentuk perabot

Reka Bentuk Produk

Reka bentuk produk merangkumi
perkakasan domestik, aksesori, peralatan
elektrik dan sebagainya. Produk
dengan reka bentuk yang menarik, baik
dan berfungsi akan menjadi pilihan
pengguna selain daripada faktor harga.

Reka Bentuk Perabot

Reka bentuk perabot meliputi
rekaan perabot kontemporari
dan moden, seperti reka bentuk
meja, kerusi, katil, kabinet, rak
dan almari. Reka bentuk perabot
yang baik akan menyumbang ke
arah pengurangan kos, bahan dan
penjimatan ruang.

Reka Bentuk Automotif

Reka bentuk automotif melibatkan reka bentuk
styling dan konsep kenderaan darat, udara dan
laut seperti motosikal, kereta, jet, kapal laut
dan bot. Penampilan reka bentuk automotif
yang menarik akan menampakkan kehebatan
produk kerana ia sebahagian daripada reka
bentuk. Penyesuaian produk dengan keadaan
fizikal dan mental pengguna juga diambil kira
sebagai faktor kemanusiaan dan ergonomik.
Gabungan teknologi mampu menonjolkan
kreativiti dan imaginasi pereka.

Gambar foto 7.5 Contoh-contoh reka bentuk automotif

Peranan dan Fungsi

Peranan Reka Bentuk Industri sangat penting. Ini kerana faktor reka bentuk berkait rapat dengan
fungsi produk bagi memenuhi keselesaan dan keperluan harian manusia. Penentuan Reka Bentuk
Industri berdasarkan kepada bentuk mengikut fungsi dan fungsi mengikut bentuk.

77
Rajah 7.1 Bentuk mengikut fungsi dan fungsi mengikut bentuk

Reka Bentuk Industri juga berperanan dalam membangunkan ekonomi negara. Pelbagai
sektor boleh diwujudkan melalui Reka Bentuk Industri yang mampu memangkin dan menjana
ekonomi negara. Banyak peluang pekerjaan mampu ditawarkan dalam bidang ini.

Bentuk mengikut fungsi

Reka bentuk lebih memberi
tumpuan kepada aspek fungsi
tanpa menekankan sudut
estetik, ergonomik
dan kesesuaian reka
bentuk produk.

Fungsi mengikut bentuk

Reka bentuk lebih memberi
penekanan kepada aspek bentuk
luaran dan nilai estetik produk tanpa
mengambil kira aspek fungsi yang
akan digabungkan dalam
reka bentuk produk.

Prinsip dan Elemen

Prinsip Reka Bentuk Industri merupakan satu gambaran tentang cara kita mengamati dan memproses
maklumat visual bagi menghasilkan idea dan imej dalam bentuk 2D. Prinsip ini membantu pereka
menggunakan elemen dan menjadikan imej visual lebih menarik. Elemen reka bentuk pula ialah
elemen asas seni reka yang diaplikasikan dalam pelbagai unsur dan komposisi reka bentuk. Selain
itu, faktor kreativiti dan ergonomik penting dalam menghasilkan reka bentuk sebelum barangan
produk itu dapat dipasarkan.

Jadual 7.1 Contoh prinsip dan elemen Reka Bentuk Industri

Kesatuan Menimbulkan kesan sepadu, lengkap dan memberi impak idea yang menyeluruh.
Kontra dan penegasan Menarik perhatian, memberi fokus dan mengelakkan kebosanan.
Keseimbangan Kesamaan dan kesepadanan dari segi berat, tarikan dan tumpuan.
Kepelbagaian Memberi gaya, variasi, tenaga, idea berbeza dan daya tarikan dalam gubahan.
Ruang Penggunaan perspektif mengikut kesesuaian jarak dan kedudukan.

Prinsip dan elemen Penerangan

Ergonomik

Ergonomik ialah satu disiplin ilmu mengenai kebolehan, had dan ciri-ciri manusia yang berkaitan
dengan reka bentuk. Ergonomik memainkan peranan penting dalam penghasilan produk agar dapat
digunakan secara efisien dan efektif. Aspek-aspek seperti keselamatan, keselesaan, kesesuaian,
kemudahan dalam penjagaan dan pembaik pulih serta ketahanan perlu dipertimbangkan dalam
penghasilan sesuatu produk.

Proses Reka Bentuk Industri:
•	 Mengenal pasti masalah.
•	 Mengumpul maklumat.
•	 Membuat kajian dan

penyelidikan.
•	 Membuat mock up.
•	 Membuat perbincangan

dan persembahan.
•	 Menyempurnakan reka

bentuk.
•	 Membuat prototaip.
•	 Membuat promosi.

Tahukah Anda ?

78
Tujuan:
1. Mengenal pasti Reka Bentuk Industri dalam bidang Reka Bentuk.
2. Menjelaskan prinsip Reka Bentuk Industri.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada beberapa kumpulan.
2. Guru akan memaparkan slaid contoh-contoh Reka Bentuk Industri.
3. Berdasarkan contoh-contoh tersebut, setiap kumpulan dikehendaki:
 (a) Menjelaskan peranan dan fungsi Reka Bentuk Industri.
 (b) Mengenal pasti serta menjelaskan prinsip dan elemen Reka Bentuk Industri.
4. Catatkan hasil perbincangan dalam bentuk peta pemikiran.
5. Kongsikan maklumat dengan kumpulan lain.

Soalan: Apakah yang anda ketahui dan fahami dengan Reka Bentuk Industri? Jelaskan.

1. Lengkapkan peta pemikiran berikut tentang proses Reka Bentuk Industri.

QR Code untuk
tayangan slaid.

goo.gl/BHRmW6

Nota Guru

Meningkatkan tahap keberkesanan
dan kecekapan kerja atau sebarang
aktiviti yang dilaksanakan
seperti mengurangkan kesalahan,
meningkatkan produktiviti dan
memudahkan kerja.

Meningkatkan nilai-nilai
kemanusiaan yang positif
seperti keselamatan, keselesaan,
kualiti kerja, mengurangkan
kepenatan dan tekanan.

Rajah 7.2 Objektif ergonomik

Objektif ergonomik

2. Bagaimanakah cara untuk menghasilkan reka bentuk perabot yang selesa bagi kegunaan
orang kurang upaya (OKU)?

Latihan Formatif

Aktiviti

Kelebihan ergonomik ialah:
•	 Meningkatkan

keberkesanan kerja.
•	 Meningkatkan kualiti.
•	 Meningkatkan

keselamatan di tempat
kerja.

•	 Meningkatkan kesihatan.
•	 Meningkatkan keselesaan.

Tahukah Anda ?

79
Pada bahagian ini, anda akan melakukan aktiviti untuk
mengenali pelbagai alat dan bahan yang boleh digunakan
untuk menghasilkan lakaran idea dan model 3D Reka Bentuk
Industri. Anda juga akan meneroka teknik mewarna lakaran
yang dibuat. Kongsikan maklumat yang diperoleh dengan
rakan-rakan supaya aktiviti seterusnya dapat dilakukan.

Tujuan: Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk
membuat eksperimentasi serta penerokaan terhadap
Reka Bentuk Industri melalui penggunaan alatan,
bahan dan proses.

Mengenal pasti
bahan dan alat yang
digunakan dalam
lakaran dan model 3D
Reka Bentuk Industri.

Mengolah idea
melalui beberapa
lakaran dengan
membandingkan
bentuk mengikut
fungsi dan fungsi
mengikut bentuk.

Meneroka teknik
mewarna lakaran
secara terperinci.

3. Guru akan menayangkan slaid yang boleh membantu anda
mendapatkan maklumat. Maklumat juga boleh diperoleh melalui
pembacaan dan pencarian di laman sesawang.

4. Terangkan dapatan kumpulan anda dengan kumpulan lain. Catatkan maklumat yang diperoleh
dalam buku nota anda.

Jadual 7.2 Contoh jadual awal penghasilan Reka Bentuk Industri

Alat dan bahan lakaran
serta model 3D

Contoh idea lakaran Contoh teknik mewarna

Pensel HB, pensel warna,
French curve, marker pen

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada tiga kumpulan.
2. Setiap kumpulan akan diberi tugasan yang berbeza, iaitu:

Kumpulan A: Kumpulan B: Kumpulan C:

Eksplorasi Seni

Aktiviti inkuiRi

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
7.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan alatan,
bahan dan proses
dalam penghasilan
lakaran reka bentuk
produk.

7.2.2 Membanding beza
penentuan reka
bentuk produk
berdasarkan:

(i) bentuk mengikut
fungsi

(ii) fungsi mengikut
bentuk

7.2.3 Pendedahan alatan
dan bahan dalam
penghasilan model 3D
reka bentuk industri.

Contoh alat dan bahan
rendering.

iMbAs sAyA

goo.gl/lYGNIq

80
Anda telah mengetahui alat dan bahan yang digunakan untuk
menghasilkan lakaran idea reka bentuk. Beberapa olahan
idea melalui lakaran juga telah ditunjukkan pada bahagian
Eksplorasi Seni dan juga teknik mewarna lakaran. Pada
bahagian ini, anda dikehendaki menghasilkan lakaran dan
lukisan perincian 'Bekas Serbaguna'. Gunakan pengetahuan
yang didapati untuk menghasilkan reka bentuk produk ini.

1 2 3 41 2 3 4

Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta

penerokaan terhadap Reka Bentuk Industri melalui penggunaan
alatan, bahan dan proses dalam penghasilan produk seni.

2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada
eksperimentasi serta penerokaan terhadap Reka Bentuk Industri
melalui penggunaan alatan, bahan dan proses dalam penghasilan
produk seni.

Alat: Pensel, pembaris dan marker pen.

Bahan: Kertas lukisan

Arahan: Lakukan aktiviti ini secara berkumpulan. Anda boleh
merujuk contoh langkah-langkah yang diberi.

Langkah:

Hal benda yang dipilih
ialah lada benggala.

Olahan bentuk
dijadikan dua bahagian
bekas serbaguna.

Warnakan lukisan
perincian menggunakan
teknik pengolahan
warna (rendering)
dan buat kemasan.

Reka bentuk yang
telah siap.

Projek Pereka Muda

Ekspresi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
7.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi dan
penerokaan alat,
bahan dan proses
dalam penghasilan
reka bentuk produk
melalui lakaran dan
lukisan perincian.

Contoh menghasilkan
Reka Bentuk Industri.

iMbAs sAyA

goo.gl/iT5mrM

81
Pada bahagian Apresiasi Seni ini, setiap hasil perbincangan atau
hasil karya akan dipamerkan. Hasil dapatan masing-masing akan
diterangkan dalam Tumpu Galeri. Anda boleh menggunakan
panduan soalan seperti berikut:

Tujuan: Menghasilkan produk seni Reka Bentuk Industri dengan menggunakan idea sendiri
secara kreatif dan inovatif serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Produk seni yang dihasilkan dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Lekatkan reka bentuk produk yang telah siap di hadapan kelas.
2. Wakil setiap kumpulan perlu menerangkan dengan jelas produk yang

dipamerkan dalam masa tiga minit.
3. Lakukan proses ini sehingga kesemua produk telah dilihat dan diterangkan.
4. Pembentangan anda hendaklah dilakukan secara mudah, ringkas dan tepat.

(a) Apakah reka bentuk produk yang anda hasilkan?
 (b) Mengapakah anda menghasilkan produk tersebut?
 (c) Bagaimanakah anda menghasilkan produk tersebut?
 (d) Apakah manfaat yang diperoleh daripada produk tersebut?

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Kesesuaian tajuk dan

konsep.
•	 Kesesuaian media,

teknik dan prinsip yang
digunakan.

•	 Penerangan kepada pilihan
reka bentuk persembahan.

Nota Guru

Gambar foto 7.6 Sesi Apresiasi Seni

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
7.4.1 Mempamerkan hasil

produk seni.
7.4.2 Menghayati hasil

produk seni sendiri
dan rakan dengan
menumpukan pada
aspek Bahasa Seni
Visual.

7.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
produk seni.

82
✔  Reka Bentuk Industri ialah proses penghasilan
produk melalui proses reka bentuk dan
pengeluaran bagi kemudahan dan keselesaan
hidup manusia.

✔  Perkembangan Reka Bentuk Industri sejajar
dengan Revolusi Perindustrian yang berlaku
di Eropah pada penghujung abad ke-18.

✔  Di Malaysia, kursus Reka Bentuk Industri
diperkenalkan di ITM (kini UiTM) dan UTM.

✔  Proton Saga adalah antara produk terawal
Reka Bentuk Industri di Malaysia.

✔  Reka Bentuk Industri terbahagi kepada
tiga bidang, iaitu reka bentuk produk, reka
bentuk perabot dan reka bentuk automotif.

✔  Faktor reka bentuk berkait rapat dengan
fungsi produk bagi memenuhi keselesaan
dan keperluan manusia.

✔  Penentuan reka bentuk berdasarkan bentuk
mengikut fungsi dan fungsi mengikut bentuk.

✔  Reka Bentuk Industri mampu menjana
ekonomi negara dan memberi peluang
pekerjaan.

✔  Faktor kreativiti dan ergonomik juga
penting dalam Reka Bentuk Industri.

✔  Mengaplikasikan Bahasa Seni Visual
dalam penghasilan sesuatu produk.

✔  Ergonomik penting agar produk yang
dihasilkan dapat digunakan secara efisien
dan efektif.

✔  Aspek-aspek yang dititikberatkan dalam
ergonomik ialah ketahanan, keselesaan,
kesesuaian, keselamatan, kemudahan dalam
penjagaan dan pembaik pulih.

REKA BENTUK INDUSTRI

 Kesan Revolusi
Perindustrian di Eropah

 Kursus Reka Bentuk
Industri diperkenalkan
di UiTM

 Produk terkenal ialah
Proton Saga

 Penubuhan Majlis
Rekabentuk Malaysia

 Reka bentuk produk

 Reka bentuk perabot

 Reka bentuk automotif

Sejarah

Bidang

 Bentuk mengikut fungsi
 - menekankan fungsi

dan kegunaannya

 Fungsi mengikut bentuk
 - menekankan bentuk
  dan rupa

 Membangun dan
menjana ekonomi

Peranan dan Fungsi

 Mengaplikasikan
Bahasa Seni Visual

 Menitikberatkan faktor
kreativiti dan ergonomik

Prinsip dan Elemen

 Penting agar produk
dapat digunakan secara
efisien dan efektif

 Mementingkan
aspek keselamatan,
ketahanan, keselesaan,
kesesuaian, kemudahan
penjagaan dan pembaik
pulih

Ergonomik

Rumusan

Kriteria Pencapaian

83
Soalan Subjektif
1. Padankan gambar foto dengan kelebihan dan fungsi reka bentuk produk.
 (a)  (b)  (c)

Keselamatan

Penjimatan ruang

Kepelbagaian fungsi

2. Jawab soalan-soalan berikut.
 (a) Apakah yang anda faham tentang Reka Bentuk Industri?
 (b) Nyatakan tiga bidang utama Reka Bentuk Industri.
 (c) Apakah peranan dan fungsi Reka Bentuk Industri dalam bidang pendidikan?
 (d) Apakah yang dimaksudkan dengan ergonomik?
 (e) Apakah yang akan berlaku sekiranya sesuatu reka bentuk produk itu tidak ergonomik?

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.
1. Hasil Reka Bentuk Industri yang dicipta

berdasarkan fungsi mengikut bentuk lebih
mengutamakan  .

I nilai estetik
 II reka bentuk luaran
 III fungsi dan keperluan
 IV fungsi yang optimum
 A I dan II
 B I dan IV
 C II dan III
 D III dan IV

2. Prinsip kepelbagaian dalam Reka Bentuk
Industri menimbulkan kesan  .

A sepadan
 B tumpuan
 C perspektif
 D idea berbeza

3. Manakah antara berikut adalah kelebihan
ergonomik?

I Meningkatkan keselamatan
 II Meningkatkan keselesaan
 III Meningkatkan tekanan
 IV Meningkatkan kos
 A I dan II
 B I dan IV
 C II dan III
 D III dan IV

4. Reka Bentuk Industri yang baik akan
 .

A meningkatkan bahan dan kos
 B mengurangkan harga dan kreativiti
 C meningkatkan produktiviti dan kos
 D mengurangkan kos dan menjimatkan

ruang

Latihan Sumatif

84
Malaysia terkenal dengan hasil seni kraf yang
cantik, berkualiti dan mempunyai nilai estetik
yang tinggi. Contoh seni kraf yang mendapat
sambutan ialah seni sulaman dan seni seramik.
Tahukah anda, bagaimana kedua-dua seni kraf
ini dihasilkan? Apakah alatan, bahan, motif,
teknik dan proses yang digunakan dalam
penghasilan seni kraf ini?

SENI
KRAF

BIDANG

85
Tajuk  8
Seni
Sulaman

Cuba anda perhatikan seni kraf dalam gambar ini.
Pernahkah anda melihat dan menghasilkan seni
kraf ini? Seni kraf yang anda lihat ini ialah seni
sulaman. Seni sulaman merupakan seni membuat
hiasan motif dengan menggunakan tangan atau
mesin. Seni kraf ini penuh dengan kreativiti
dan nilai estetik yang tersendiri. Penghasilan
sulaman yang menarik menunjukkan kehalusan
dan ketelitian motif yang dihasilkan. Pada
peringkat awal, seni sulaman dihasilkan secara
manual. Kini dengan adanya teknologi, seperti
mesin sulaman,  sulaman dapat dihasilkan dalam
pelbagai motif yang lebih menarik.

86
8.1 Pemahaman terhadap prinsip Seni
Sulaman dalam bidang Seni Kraf.

8.2 Eksplorasi dan aplikasi teknik Seni
Sulaman bagi pengukuhan pemahaman
terhadap prinsip asas sulaman.

8.3 Penzahiran idea dan konsep melalui
pelbagai sumber dan teknologi dalam
penjanaan tugasan.

8.4 Penghayatan terhadap hasil produk
Seni Sulaman dengan menggunakan
Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Insang pari
•	 Kerawang

Kata Kunci
Seni

87
Prinsip Asas Seni Sulaman

Prinsip asas seni sulaman dapat dilihat pada motif seni
sulaman yang dihasilkan. Gubahan motif seni sulaman banyak
menggunakan Bahasa Seni Visual seperti garisan, jalinan, warna,
harmoni, imbangan, kontra, penegasan, irama dan pergerakan.

Jenis, Alatan dan Bahan Seni Sulaman

Seni sulaman terdiri daripada dua jenis, iaitu sulaman tangan dan sulaman mesin. Sulaman tangan
ialah sulaman yang dihasilkan dengan menggunakan tangan. Contohnya, sulaman benang, sulaman
reben, sulaman silang pangkah, sulaman tampal dan sulaman manik. Sulaman mesin ialah sulaman
yang dihasilkan menggunakan mesin jahit, contohnya sulaman kerawang.

Rajah 8.1 Contoh-contoh prinsip asas seni sulaman

Sulaman tampal

Sulaman kerawang

menggunakan perca kain
dengan jahitan insang pari.

menggunakan mesin untuk
menghasilkan sulaman.

Sulaman reben

Sulaman silang pangkah

menggunakan reben untuk
menghasilkan motif.

Sulaman benang

Sulaman manik
menggunakan kain berpetak
dengan jahitan silang pangkah.

menggunakan pelbagai jenis
manik.

menggunakan benang sulam
untuk menghasilkan sulaman.

Rajah 8.2 Contoh-contoh jenis seni sulaman tangan dan mesin

Gubahan motif
menggunakan pelbagai
unsur garisan
menghasilkan kesan
irama dan pergerakan.

Susunan rupa motif yang
seimbang dan harmoni
memberi kesan kemas
pada motif.

Pemilihan warna
pada motif sulaman
menghasilkan kesan
kontra.

Jalinan sulaman
mewujudkan kesan
penegasan pada motif.

Persepsi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
8.1.1 Menjelaskan prinsip

asas seni sulaman.
8.1.2 Menyatakan jenis,

alatan dan bahan
 seni sulaman.
8.1.3 Menerangkan teknik

seni sulaman.

88
Rajah 8.3 Alatan dan bahan asas dalam seni sulaman tangan dan mesin

Seni sulaman memerlukan alatan dan bahan yang sesuai
untuk menghasilkan seni sulaman yang cantik dan menarik.
Penggunaan alatan dan bahan ini mampu menghasilkan seni
sulaman yang eksklusif dan kontemporari. Berikut ialah alatan
dan bahan asas dalam seni sulaman.

Teknik Seni Sulaman

Terdapat pelbagai teknik untuk menghasilkan seni sulaman. Teknik-teknik ini dapat menghasilkan
pelbagai sulaman bunga. Contohnya, bunga sakura, bunga ros dan bunga carnation. Seni sulaman
ini boleh dihasilkan secara sulaman datar, sulaman timbul atau sulaman kerawang.

Rajah 8.4 Teknik-teknik menghasilkan seni sulaman

Bunga sakura

Bunga kekwa

Bunga matahari

Bunga carnation

Bunga lavender

Batang

Bullion

Lazy Daisy

Ribbon Stitch

Jahitan jelujur

French Knots

Chain Stitch

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Alatan dan bahan seni sulaman:
1. Jarum tapestri dan

jarum jahit
2. Pencucuk jarum

(Needle threader)
3. Manik
4. Benang sulam/jahit
5. Pen fabrik
6. Alat penebuk kain
7. Gunting besar/kecil
8. Kain baldu (velvet)

dan satin
9. Ram pemidang
10. Reben pelbagai warna
11. Mesin jahit sulam

Ram pemidang digunakan
untuk menegangkan kain.
Ram kayu untuk sulaman
bersaiz besar dan ram
getah untuk sulaman
bersaiz kecil.

Tahukah Anda ?

89
Potong reben sepanjang
30 inci. Cucuk reben dari
bawah ke atas kain dengan
jarum. Cucuk semula
reben ke bawah kain.

Buat ikatan simpul mati
reben di bahagian bawah
kain jahitan.

Jahit jelujur pada
bahagian tepi reben.

Mari kita lihat contoh cara-cara menghasilkan
seni sulaman bunga carnation dan bunga sakura.

Sediakan alat dan
bahan. Mulakan
dengan sulaman teknik
French knot untuk
menghasilkan debunga
bunga sakura.

Lukiskan lima garisan
di luar debunga bunga
sakura untuk membuat
kelopak.

Kemudian, dengan
teknik bullion buat
dua kelopak dalam
secara menegak. Buat
lilitan sebanyak 10
lilitan untuk setiap
kelopak dalam.

Seni Sulaman Bunga Carnation

Seni Sulaman Bunga Sakura

1 2 3

1
2

3

90
Cucuk jarum ke bawah
dan tarik sehingga
berkedut.

Tarik perlahan-lahan kedutan
tersebut sehingga membentuk
bunga carnation dan
matikan jahitan.

Contoh hasil seni sulaman
bunga carnation yang
telah siap.

Rajah 8.5 Teknik penghasilan seni sulaman bunga carnation

Kelopak luar
bunga sakura juga
menggunakan teknik
bullion. Buat 30
lilitan untuk setiap
kelopak luar.

Ulangi langkah tiga
dan empat sehingga
selesai kelima-lima
bahagian kelopak.

Contoh hasil seni
sulaman bunga sakura
yang telah siap.

Rajah 8.6 Teknik penghasilan seni sulaman bunga sakura

4 5 6

4

5

6

91
1. Senaraikan prinsip asas seni sulaman. 2. Lengkapkan maklumat bahan dan teknik
seni sulaman di bawah.

Tujuan:
1. Mengenal pasti seni sulaman dalam bidang Seni Kraf.
2. Menjelaskan prinsip seni sulaman.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada beberapa kumpulan.
2. Guru memaparkan beberapa tayangan slaid tentang seni sulaman.

3. Murid mencari maklumat tambahan daripada laman sesawang atau bahan bacaan.
4. Kemudian, dalam kumpulan bincangkan jenis, alatan dan bahan untuk menghasilkan

seni sulaman.
5. Catatkan hasil perbincangan anda dalam bentuk peta pemikiran. Bentangkan di hadapan kelas.

Soalan:
1. Berikan dua teknik seni sulaman yang anda tahu.
2. Berikan beberapa contoh alatan untuk menghasilkan seni sulaman tangan.

Gambar foto 8.1 Contoh hasil seni sulaman

Prinsip
Seni

Sulaman
Seni

Sulaman

Sulaman
benang

Sulaman
reben

Aktiviti

Latihan Formatif

Maklumat tentang seni
sulaman.

iMbAs sAyA

goo.gl/I0FCCN

92
Tujuan: Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk membuat eksperimentasi serta
penerokaan terhadap seni sulaman melalui penggunaan alatan, bahan dan teknik.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada beberapa kumpulan.
2. Berpandukan rujukan seperti tayangan slaid, majalah dan risalah, anda dikehendaki
 (a) Memilih salah satu jenis seni sulaman dan teknik penghasilannya.
 (b) Mencatat alat, bahan dan proses
3. Menghasilkan seni sulaman dengan menggunakan alat, bahan dan teknik yang betul.
4. Mendokumentasikan dapatan dalam buku nota.

5. Wakil setiap kumpulan akan membentangkan maklumat yang diperoleh.
6. Aplikasikan pengetahuan yang anda peroleh untuk menghasilkan seni sulaman dalam
 Ekspresi Seni.

Pada bahagian Persepsi Seni, anda telah mempelajari tentang
prinsip asas seni sulaman, jenis, alatan dan bahan serta
teknik. Berdasarkan pengetahuan tersebut, anda dikehendaki
melakukan aktiviti di bawah untuk mengukuhkan pemahaman
terhadap prinsip asas seni sulaman.

Jadual 8.1 Hasil eksperimentasi seni sulaman

Jenis Teknik Alat Bahan

Sulaman reben
bunga carnation

Jahitan jelujur •	 Ram pemidang
•	 Jarum tapestri

•	 Reben
•	 Benang jahit

Aktiviti inkuiRi

Eksplorasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
8.2.1 Membuat

eksperimentasi
dan penerokaan
alatan, bahan dan
teknik berdasarkan
kefahaman terhadap
prinsip penghasilan
seni sulaman.

93
Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni sulaman,

melalui penggunaan alatan, bahan dan teknik dalam penghasilan produk seni sulaman.
2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada eksperimentasi serta penerokaan terhadap

seni sulaman, penggunaan alatan, bahan dan teknik dalam penghasilan produk seni sulaman.

Arahan:
1. Bahagikan murid kepada beberapa kumpulan.
2. Setiap kumpulan dikehendaki memilih satu daripada aktiviti berikut.
3. Berdasarkan dapatan dalam Eksplorasi Seni, hasilkan satu produk seni yang dipilih

menggunakan teknik dan bahan yang dipelajari.

Berdasarkan pemerhatian anda dan rakan-rakan dalam aktiviti
Eksplorasi Seni yang lalu, hasilkan satu kraf seni sulaman yang
menarik mengikut kreativiti anda.

Terbalikkan
kain tersebut.
Lipat dari
bawah ke atas.

AKTIVITI A - Napkin Meja

Keluarkan bahagian bucu segi tiga.
Lipat bahagian kiri kain ke tengah.

Pasang kain segi
empat sama berukuran
30cm × 30cm pada
ram pemidang dan
mula menyulam. Lipat kain menjadi segi

empat tepat. Kemudian,
ambil bahagian atas
kain dan bawa ke bawah
membentuk segi tiga.

Alat: Gunting, jarum jahit, pen fabrik dan ram pemidang.

Bahan: Benang sulam dan kain kanvas.

1
2

3
4

Projek Pereka Muda

Ekspresi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
8.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi dan
penerokaan alat,
bahan dan teknik
dalam penghasilan
produk seni sulaman
dengan menggunakan
imaginasi dan idea
secara kreatif.

94
Hasil akhir
napkin meja
dengan sulaman
benang.

Sediakan bahan dan alatan jahitan. Potong
kad manila, span dan kain berbentuk bulat.

1

3

2
Pasang kain pada ram pemidang dan mula
menyulam.

Susun kain bersulam di bahagian atas diikuti
span dan kad manila. Pastikan bulatan kain
lebih besar daripada span dan kad manila.

4
Lebihan kain tadi dijahit dengan kemas.
Lapiskan bulatan tanpa corak di belakang
bulatan bersulam.

Terbalikkan kain.
Kemudian, lipat bahagian
kanan kain ke tengah.

AKTIVITI B - Hiasan Dinding

6
Hasil hiasan dinding
dengan sulaman reben.

5
Sambungkan kedua-dua bulatan
dengan jahitan yang kemas.

Alat: Gunting, jarum tapestri, pen fabrik dan ram pemidang.

Bahan: Benang, kad manila, kain satin berukuran 15cm × 15cm, reben, span dan tali hiasan.

5
6

95
Sulam kain dengan sulaman
bunga sakura.

Sematkan dengan jahitan jelujur.
Buat pada kedua-dua bahagian
hujung kain.

Terbalikkan kain supaya bahagian
jahitan berada di sebelah dalam.

Setelah selesai menyulam, lipat
bahagian hujung kain untuk
membuat kelepet selebar 1cm.

Temukan kedua-dua hujung kain.
Jahit bahagian tepi dari bawah ke
atas hingga jahitan kelepet.

Masukkan tali atau reben ke dalam
bahagian kelepet, sebagai tali uncang.

1

3

5

2

4

6

AKTIVITI C - Uncang

Alat: Gunting, jarum jahit, pen fabrik dan ram pemidang.

Bahan: Benang jahit, benang sulam, kain kanvas dan reben atau tali.

96
Pada sesi Apresiasi Seni ini, produk seni yang dihasilkan oleh
anda akan diperagakan di hadapan kelas. Hasil seni ini akan
dinilai bersama-sama secara berkumpulan berdasarkan maklumat
yang diberi.
 Beberapa perkara perlu diberi perhatian semasa melakukan
penilaian, antaranya penilaian hendaklah dilakukan dari aspek
Bahasa Seni Visual. Anda boleh menerangkan pengalaman
semasa melalui proses menghasilkan karya seni tersebut.

Tujuan: Menghasilkan produk seni sulaman dengan menggunakan idea sendiri secara kreatif
dan inovatif serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya Eksplorasi dan Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Sediakan sudut pameran untuk mempamerkan produk seni sulaman yang dihasilkan.
2. Ketua kumpulan akan memberi penjelasan tentang hasil produk seni sulaman dari aspek

Bahasa Seni Visual.
3. Terangkan pengalaman dalam penghasilan produk tersebut.
4. Murid-murid lain perlu membuat pemerhatian terhadap produk seni sulaman yang

dipamerkan.
5. Catatkan hasil pemerhatian dalam artist book.

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Pemilihan alatan dan

bahan.
•	 Penguasaan bahan dan

teknik yang dipilih.
•	 Bahasa Seni Visual yang

ditekankan.

Nota Guru

Gambar foto 8.2 Murid mempamerkan hasil seni sulaman

Apresiasi Seni

Tumpu
Galeri

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
8.4.1 Mempamerkan hasil

produk seni sulaman.
8.4.2 Menghayati hasil

produk seni sulaman
sendiri dan rakan
dengan menumpukan
pada aspek Bahasa
Seni Visual.

8.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
produk seni sulaman.

97
✔  Prinsip asas seni sulaman dapat dilihat
daripada hasil gubahan motif seni sulaman.

✔  Gubahan motif seni sulaman banyak
menggunakan Bahasa Seni Visual seperti
garisan, jalinan, warna, kontra, harmoni,
imbangan, irama dan pergerakan.

✔  Terdapat dua jenis sulaman, iaitu seni
sulaman mesin dan seni sulaman tangan.

✔  Contoh seni sulaman mesin ialah seni
sulaman kerawang.

✔  Seni sulaman tangan terdiri daripada sulaman
benang, sulaman manik, sulaman reben,
sulaman tampal dan sulaman silang pangkah.

✔  Benang dan reben ialah bahan utama dalam
seni sulaman.

✔  Alatan dan bahan memainkan peranan
penting untuk menghasilkan seni sulaman
yang menarik.

✔  Alatan asas seperti jarum tapestri, ram
pemidang, benang sulam, reben, gunting
dan mesin jahit sulam.

✔  Terdapat pelbagai teknik untuk menghasilkan
seni sulaman bunga carnation, bunga sakura
dan bunga ros.

✔  Teknik ini dihasilkan secara sulaman timbul,
sulaman kerawang dan sulaman datar
bergantung kepada jenis sulaman.

✔  Ram pemidang berfungsi menegangkan kain
untuk memudahkan seni sulaman dibuat.

 Gubahan
motif
berdasarkan
Bahasa Seni
Visual seperti

- garisan
 - jalinan
 - warna
 - rupa
 - kontra
 - imbangan
 - penegasan
 - irama dan

pergerakan
 - harmoni

 Seni sulaman
tangan

- sulaman
benang

- sulaman
tampal

- sulaman
reben

- sulaman
manik

- sulaman
silang
pangkah

 Seni sulaman
mesin

- sulaman
kerawang

Prinsip Asas Jenis
 Jarum

tapestri

 Jarum jahit

 Ram
pemidang

 Gunting

 Pencucuk
jarum
(Needle
threader)

 Penebuk
kain

 Pen fabrik

 Mesin jahit
sulam

Alatan
 Benang

sulam

 Benang jahit

 Kain baldu
(velvet)

 Satin

 Reben

 Manik

Bahan
 Bullion
 - bunga ros
 - bunga

sakura

 Ribbon stitch
 - bunga

matahari

 French knots
 - bunga

lavender

 Lazy daisy
 - bunga lilac
 - bunga kekwa

 Jahitan
jelujur

- bunga
carnation

Teknik

SENI SULAMAN

Rumusan

Kriteria Pencapaian

98
3. Apakah alatan yang digunakan untuk
meregangkan kain semasa menghasilkan

seni sulaman?
 A Pen fabrik
 B Jarum sulam
 C Penebuk kain
 D Ram pemidang

4. Aktiviti seni sulaman boleh dihasilkan
dengan baik pada  .

A permukaan kain yang kasar
 B permukaan kain yang lembut
 C permukaan kain yang beralun
 D permukaan kain yang rata dan tegang

Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.

1. Teknik sulaman bullion merupakan salah
satu jenis  .

A sulaman mesin
 B sulaman tangan
 C sulaman kerawang
 D sulaman campuran

2. Seni sulaman tampal menggunakan
 pada perca kain yang dijahit.

A jahitan kia
 B jahitan jelujur
 C jahitan sembat
 D jahitan insang pari

Soalan Subjektif
Jawab soalan-soalan di bawah.

1. Apakah kegunaan pencucuk jarum (needle threader) ?
2. Pada pendapat anda, mengapakah kain perlu ditegangkan menggunakan ram pemidang

sebelum aktiviti sulaman dibuat?

3. Berdasarkan hemat anda, seni sulaman yang manakah lebih mudah? Berikan alasan.
4. Mengapakah saiz jarum perlu berbeza semasa menghasilkan seni sulaman reben?

5. Soalan berikut merujuk gambar foto 1 dan 2.

Gambar foto 1

(a) Berikan tiga contoh alatan dan bahan
yang digunakan untuk menghasilkan
seni sulaman pada gambar foto 1.

Gambar foto 2

(b) Jelaskan prinsip asas seni sulaman pada
gambar foto 2 dan berikan contoh.

Latihan Sumatif

99
Negara kita kaya dengan hasil seni seramik.
Seni seramik ialah produk yang dihasilkan
daripada tanah liat, dikeringkan dengan angin
dan dikeraskan dengan api. Pada hari ini, kita
boleh melihat pelbagai kegunaan dan produk
seni seramik yang semakin mendapat tempat
dalam kalangan masyarakat. Tahukah anda
setiap kaum mempunyai seni seramik yang
berbeza dengan maksud yang tersendiri?

Tajuk  9
Seni
Seramik

100
9.1 Pemahaman terhadap prinsip Seni Seramik dalam
bidang Seni Kraf.

9.2 Eksplorasi dan aplikasi teknik Seni Seramik bagi
pengukuhan pemahaman terhadap prinsip asas seramik.

9.3 Penzahiran idea dan konsep melalui pelbagai sumber
dan teknologi dalam penjanaan tugasan.

9.4 Penghayatan terhadap hasil produk Seni Seramik
dengan menggunakan Bahasa Seni Visual.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Bergerlis
•	 Tanur

Kata Kunci
Seni

101
Prinsip Asas Seni Seramik

Prinsip asas dalam seni seramik dapat dilihat pada motif dan
bentuk produk tersebut. Motif pada seni seramik boleh dihasilkan
melalui gabungan Bahasa Seni Visual seperti rupa, jalinan,
kesatuan, kepelbagaian, penegasan dan harmoni. Contohnya,
penggunaan unsur warna dan prinsip kontra akan menyerlahkan
motif pada bentuk seni seramik. Penggunaan prinsip imbangan
pula akan menjadikan bentuk produk seni seramik lebih stabil.

Rajah 9.1 Prinsip asas seni seramik

Kepelbagaian
jalinan mencipta
karya yang
menarik.

Penegasan
titik fokus atau
penumpuan
pada bahagian
tertentu karya.

Keseimbangan
simetri dan tidak
simetri pada karya.

Pengulangan
unsur garisan
menghasilkan
irama dan
pergerakan.

Kontra dari
aspek rupa,
bentuk, warna
dan jalinan.

Kesatuan dapat dilihat
daripada gambaran
keseluruhan
karya atau
karya tunggal.

Prinsip Asas Seni SeramikPrinsip Asas Seni Seramik

Persepsi Seni

Komponen penghasilan
seramik:
•	 Bahan - berasaskan tanah

liat, mudah dibentuk,
dibakar dan disadur.

•	 Teknik - untuk
menghasilkan reka
bentuk dan fungsi
mengikut kreativiti.

•	 Proses dan kemahiran
- melalui beberapa
peringkat.

Tahukah Anda ?

Proses pembuatan seni
seramik:
1. Pemilihan dan

penyediaan tanah.
2. Menguli dan

membentuk doh.
3. Melakukan kemasan.
4. Dikeringkan, disalai

dan dibakar.
5. Proses menyepuh

seramik dan menyapu
damar pada tapak labu.

Tahukah Anda ?

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
9.1.1 Menjelaskan prinsip

asas seni seramik.
9.1.2 Menyatakan jenis seni

seramik:
 (i) Tradisional
 (ii) Kontemporari
9.1.3 Menerangkan teknik

seni seramik:
 (i) Teknik picit
 (ii) Teknik lingkaran
 (iii) Teknik acuan
 (iv) Teknik kepingan
 (v) Teknik lempar alin
9.1.4 Menjelaskan fungsi

seni seramik.

102
Jenis-jenis Seni Seramik

Seni seramik terbahagi kepada dua jenis, iaitu seni seramik
tradisional dan seni seramik kontemporari.

Gambar foto 9.1 Contoh seni seramik tradisional

Labu Sayong
(Perak)

Tembikar Terenang
(Pahang)

Tembikar Mambong
(Kelantan)

Gambar foto 9.2 Contoh seni seramik kontemporari

Seni Seramik Kontemporari

Seni seramik kontemporari ialah gabungan bahan seramik dengan
pelbagai bahan lain seperti logam perak, rotan, tali dan kayu.
Seramik jenis ini merangkumi barang perhiasan diri, perhiasan
rumah dan pejabat. Cara penyediaan tanah liat menggunakan
peralatan moden seperti mesin pemutar dan mesin pengisar
tanah. Manakala tanur gas atau elektrik digunakan dalam proses
pembakaran. Reka bentuknya juga lebih moden dan pelbagai.
Kebanyakan hasil seramik ini bergerlis (berkilat).

Seni Seramik Tradisional

Seni seramik tradisional
dikenali juga sebagai
tembikar. Bahan yang
paling penting dalam
proses pembuatan seramik
tradisional ialah tanah liat
dan air. Seramik tradisional
digunakan untuk kegunaan
harian, kebudayaan dan
hiasan. Contoh seni seramik
tradisional seperti Labu
Sayong, Tembikar Terenang
dan Tembikar Mambong.

Sifat-sifat seramik:
•	 Takat lebur yang tinggi.
•	 Keras, kuat tetapi rapuh.
•	 Tiada tindak balas kimia.
•	 Penebat haba dan

elektrik yang baik.
•	 Tambah mampatan.

Tahukah Anda ?

Cuba ?!
Fikirkan

Mengapakah tapak Labu
Sayong perlu disapu
dengan damar dalam
proses pembuatannya?

Maklumat seni seramik
Sarawak.

iMbAs sAyA

goo.gl/qlymL9

103
Teknik
Picit
Teknik
Picit
Teknik picit ialah
kaedah membentuk
yang paling mudah.
Seramik dihasilkan
dengan cara menekan
dan memicit ketulan
tanah liat dari
bahagian tengah.

Rajah 9.2 Teknik-teknik penghasilan seni seramik

Teknik Seni Seramik

Teknik pembentukan seni seramik terbahagi kepada dua, iaitu bahagian binaan tangan dan
juga binaan acuan. Terdapat empat teknik binaan tangan yang utama, iaitu teknik picit, teknik
lingkaran, teknik kepingan dan teknik lempar alin. Teknik-teknik binaan tangan memerlukan
tanah liat diuli terlebih dahulu hingga menjadi doh yang padat. Doh diuli untuk mengeluarkan
angin supaya produk tidak mudah pecah apabila dibakar.

Teknik
Lempar Alin
Teknik
Lempar Alin

Teknik
Acuan
Teknik
Acuan
Teknik acuan
menggunakan acuan
untuk membentuk
seramik. Tanah
liat akan dibentuk
mengikut acuan.

Teknik lempar alin terhad
kepada bentuk bulat dan
silinder sahaja. Seramik
dibentuk dengan mesin
atau roda pemutar.
Teknik ini juga dikenali
dengan teknik putaran.

5

4

3

2

1

6

1

3

2

4

1

4

TEKNIKTEKNIKTEKNIK

104
Teknik
Lingkaran
Teknik
Lingkaran

Teknik lingkaran ialah
proses sambungan
beberapa lingkaran
tanah liat dan
memerlukan tapak.
Lumpur tanah liat
(slip) berfungsi
sebagai pelekat
untuk mencantumkan
lingkaran.

Teknik
Kepingan
Teknik
Kepingan
Teknik kepingan ialah
cantuman beberapa
kepingan tanah liat.
Bahagian tepi hujung
kepingan tanah liat
dipotong secara
menyerong 45 darjah
dan diguris bagi
tujuan penyambungan.
Sapu bahagian yang
diguris dengan lumpur
tanah liat (slip). Slip
ialah lumpur tanah liat
pekat yang berfungsi
sebagai gam pelekat.

5

43

21

6

3

6

2

5

1

3

2

4

SENI SERAMIKSENI SERAMIKSENI SERAMIK

Pembuatan Labu Sayong
dengan teknik acuan.

iMbAs sAyA

goo.gl/q1FVM2

105
Fungsi Seni SeramikFungsi Seni Seramik

Rajah 9.4 Perbezaan fungsi seni seramik antara kaum

Rajah 9.3 Fungsi seni seramik

Fungsi Seni Seramik

Peredaran zaman menyaksikan idea seni seramik yang terhasil boleh disesuaikan mengikut
keperluan semasa. Seni seramik daripada tanah liat bukan sahaja mempunyai nilai seni yang tinggi,
malah menjadi warisan seni yang unik dengan nilai estetik serta mampu menjana ekonomi.

Di Malaysia, seni seramik sangat terkenal dan digunakan oleh masyarakat Melayu, Cina,
India dan peribumi di Sabah serta Sarawak. Fungsi seni seramik juga berbeza mengikut kaum.
Perbezaannya boleh dilihat dari segi reka bentuk, motif ragam hias dan kaedah pembakaran.

Seramik
Etnik Sarawak

Seramik
Kaum India

Seramik
Kaum Cina

Aksesori Upacara kebudayaan
dan keagamaan

Hiasan dan
Peralatan Domestik

106
Banding bezakan seni seramik tradisional dengan seni seramik kontemporari. Gunakan peta
pemikiran berikut.

Tujuan:
1. Mengenal pasti seni seramik dalam bidang Seni Kraf.
2. Menjelaskan prinsip seni seramik.

Langkah:
1. Lakukan aktiviti ini secara berpasangan.
2. Setiap pasangan dikehendaki mencari satu contoh seni seramik dan maklumat berikut:
 (a) Prinsip asas seni seramik (b) Jenis seni seramik (c) Teknik seni seramik
3. Dapatkan maklumat daripada bahan bacaan atau carian di laman sesawang.
4. Catatkan maklumat yang didapati untuk dipersembahkan di dalam kelas.

Jadual 9.1 Contoh hasil perbincangan

Contoh
Seni Seramik

Jenis
Seni Seramik

Prinsip asas
Seni Seramik

Teknik
Seni Seramik

Mangkuk Seni Seramik Kontemporari Imbangan Lempar alin

5. Catatkan semua maklumat yang dibincangkan dalam buku nota anda.

Soalan: Apakah perbezaan antara teknik penghasilan seni seramik tradisional dengan kontemporari?

Seni
Seramik

Kontemporari

Seni
Seramik

Tradisional

Latihan Formatif

Aktiviti

107
menghasilkan
seni seramik
melalui teknik
picit.

menghasilkan
seni seramik
melalui teknik
lingkaran.

menghasilkan
seni seramik
melalui teknik
kepingan.

menghasilkan
seni seramik
melalui teknik
acuan.

menghasilkan
seni seramik
melalui teknik
lempar alin.

Anda telah memahami prinsip asas, jenis, teknik dan fungsi
seni seramik. Mari kita lakukan aktiviti eksplorasi berikut
secara aktiviti Pembelajaran Abad ke-21 (PAK21). Anda
boleh mengaplikasikan konsep meja bulat semasa melakukan
perbincangan untuk memahami seni seramik dengan lebih lanjut.

Tujuan:
1. Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk membuat eksperimentasi serta penerokaan

terhadap seni seramik melalui penggunaan alatan, bahan dan teknik.
2. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni seramik

melalui penggunaan alatan, bahan dan teknik.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada lima kumpulan.
2. Murid membuat eksperimentasi dan penerokaan alatan, bahan serta teknik berdasarkan

kefahaman terhadap konsep penghasilan seni seramik:

Jadual 9.2 Hasil eksperimentasi seni seramik

Kumpulan Teknik Alatan Bahan Contoh hasil

Kumpulan 3 Teknik kepingan Alat ukir
seramik,
penggelek,
pisau

Tanah liat

3. Semua dapatan akan ditampal dan dipamerkan mengikut stesen PAK21. Seterusnya, setiap
ketua kumpulan akan membentangkan hasil penemuan mengikut giliran.

4. Murid membuat catatan dalam artist book masing-masing.

Kumpulan 5Kumpulan 4Kumpulan 3Kumpulan 2Kumpulan 1

Aktiviti inkuiRi

Eksplorasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
9.2.1 Membuat

eksperimentasi
dan penerokaan
alatan, bahan dan
teknik berdasarkan
kefahaman terhadap
konsep penghasilan
seni seramik.

108
Tujuan: Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada
eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni seramik
melalui penggunaan alatan, bahan dan teknik dalam
penghasilan produk seni seramik.

Arahan: Pilih salah satu aktiviti di bawah. Anda boleh lakukan aktiviti
tersebut secara individu, berpasangan atau secara berkumpulan.

Anda telah memahami prinsip dan teknik dalam penghasilan seni
seramik. Gunakan hasil eksplorasi anda dalam aktiviti-aktiviti yang
lepas untuk menghasilkan karya seni seramik yang kreatif. Aplikasikan
pengetahuan anda dalam penghasilan karya-karya tersebut.

AKTIVITI A - Aksesori: Loket - Teknik Acuan

54

3

6

Alat: Acuan, penggelek, alat ukir seramik dan berus.

Bahan: Tanah liat dan cat akrilik.

Langkah:

Sediakan segumpal tanah liat.
Uli tanah sehingga menjadi doh.

Tekan tanah dengan
penggelek sehingga rata.

Gunakan acuan bentuk yang
disukai untuk membentuk loket.

Keluarkan tanah liat dari
acuan. Ukir corak pada loket.

Warnakan dengan
menggunakan cat akrilik. Hasil loket yang telah siap.

21

Projek Pereka Muda

Ekspresi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
9.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi dan
penerokaan alat,
bahan dan teknik
dalam penghasilan
produk seni seramik
dengan menggunakan
imaginasi dan idea
secara kreatif.

Keusahawanan
Rozana Musa ialah seorang
usahawan seni seramik.
Beliau telah mencipta
tanur gas inovasi untuk
menghasilkan produk
seramik kontemporari.

109
AKTIVITI B - Pasu Bunga - Teknik Lingkaran

Alat: Alat ukir seramik dan berus.

Bahan: Tanah liat dan cat akrilik (pelbagai warna).

Langkah:

Sediakan dahulu kepingan
tapak. Tanah liat diuli di atas
meja dan dibentuk menjadi
bebola, tekan dan ratakan
menjadi bentuk kepingan.

Teknik lingkaran ialah proses sambungan beberapa
lingkaran tanah liat. Buat lingkaran tanah liat dengan
kedua-dua belah tangan di atas meja kayu mengikut
panjang dan ketebalan yang sama.

Cantumkan lingkaran dan tekan pada bahagian tapak.
Potong lingkaran yang berlebihan, guris bahagian
tersebut dan cantumkan dengan slip. Ulangi proses
ini sehingga mendapat bentuk yang dikehendaki.

Guriskan bahagian tepi tapak dengan jarum
atau alatan tajam. Sapu dengan lumpur
tanah liat (slip) menggunakan berus.

Ratakan bahagian sambungan lilitan dengan
berus atau alat ukir seramik. Tambahkan
lingkaran pada bahagian luar sebagai hiasan.

Keringkan sebelum
diwarnakan dengan
cat akrilik.

3

1

2

4

6

5

Teknik lingkaran.

iMbAs sAyA

goo.gl/9smtbM

110
AKTIVITI C - Mangkuk potpuri - Teknik Picit

Alat: Alat ukir seramik dan berus.

Bahan: Tanah liat dan cat akrilik (pelbagai warna).

Langkah:

Pegang tanah liat dengan sebelah tangan. Tekan
bahagian tengah bebola tanah liat dengan ibu
jari kanan dan jari-jari kanan yang lainnya
menekan bahagian luar. Picit pada keseluruhan
bahagian sehingga rata dan sama tebal.

Tambahkan kaki
pada bahagian
bawah mangkuk.

Kemaskan bahagian permukaan menggunakan span
basah. Sapukan lumpur tanah liat (slip) menggunakan
berus untuk melekatkan hiasan.

1 Teknik picit ialah proses
memicit bebola tanah liat
secara berputar sambil
membentuk. Terlebih
dahulu uli tanah liat.
Seterusnya, tanah liat
dibentuk seperti bola.

2

3

4

5

6

Warnakan mangkuk
dengan cat akrilik
setelah dikeringkan.

Keringkan
sebelum dibakar.

Teknik picit.

iMbAs sAyA

goo.gl/kTzy4R

111
Anda akan mempamerkan produk yang dihasilkan dalam
Ekspresi Seni. Penerangan anda mestilah berpandukan Bahasa
Seni Visual yang tepat. Kaitkan Bahasa Seni Visual yang dipilih.
Anda boleh berkongsi pengalaman semasa menghasilkan
produk untuk dihayati bersama dalam Apresiasi Seni.

Tujuan: Menghasilkan produk seni seramik dengan menggunakan idea sendiri secara kreatif
dan inovatif serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya seni murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Guru akan memilih beberapa hasil seni yang terbaik untuk dipamerkan.
2. Murid memperagakan hasil produk seni seramik dengan meletakkan di atas meja dan

disusun di ruang pameran di dalam bilik darjah.
3. Semua murid dan guru akan bergerak dari satu produk ke satu produk yang lain.
4. Pemilik karya terpilih akan diberikan masa 2-3 minit untuk membuat apresiasi tentang

produk mereka.

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Pemilihan alatan dan

bahan.
•	 Penguasaan bahan dan

teknik yang dipilih.
•	 Bahasa Seni Visual yang

ditekankan.

Nota Guru

Gambar foto 9.3 Murid mempamerkan hasil seni seramik

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
9.4.1 Mempamerkan hasil

produk seni seramik.
9.4.2 Menghayati hasil

produk seni seramik
sendiri dan rakan
dengan menumpukan
pada aspek Bahasa
Seni Visual.

9.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
produk seni seramik.

112
✔  Seni seramik merupakan produk yang
diperbuat daripada tanah liat, dikeringkan
dengan angin dan dikeraskan dengan api.

✔  Proses pembuatan seni seramik perlu melalui
beberapa peringkat seperti penyediaan tanah,
menguli, membentuk, menghias, menyalai,
membakar dan menyepuh.

✔  Terdapat dua jenis seni seramik, iaitu
seni seramik tradisional dan seni seramik
kontemporari.

✔  Terdapat lima teknik seni seramik, iaitu teknik
picit, teknik lingkaran, teknik kepingan, teknik
lempar alin dan teknik acuan.

✔  Tanah liat perlu diuli untuk mengeluarkan
angin hingga menjadi doh yang padat.

✔  Teknik picit seni seramik dihasilkan dengan
cara menekan dan memicit ketulan tanah liat
dari bahagian tengah.

✔  Teknik acuan dalam perusahaan komersial
menggunakan tanah liat cair yang dituang
ke dalam acuan.

✔  Seni seramik berfungsi sebagai peralatan
di dapur, perhiasan rumah, pejabat dan diri
serta kelengkapan ritual.

✔  Kaum Cina menggunakan seni seramik
sebagai peralatan dapur dan perhiasan rumah.

✔  Kaum India menggunakan seni seramik sebagai
peralatan rumah dan upacara keagamaan.

✔  Kaum Melayu menggunakan seni seramik
seperti Labu Sayong untuk menyimpan air
dan perhiasan.

 Rupa

 Warna

 Kontra

 Bentuk

 Jalinan

 Garisan

 Harmoni

 Imbangan

 Kesatuan

 Penegasan

 Irama dan
pergerakan

 Seni seramik
tradisional

- dikenali juga
sebagai tembikar

- bahan utama
tanah liat dan air

 Seni seramik
kontemporari

- gabungan bahan
seramik dengan
bahan lain

- reka bentuk
lebih moden dan
bergerlis

 Teknik picit
 - menekan dan

memicit tanah liat

 Teknik acuan
 - memerlukan

acuan

 Teknik lingkaran
 - memerlukan tapak

 Teknik kepingan
 - cantuman

kepingan tanah
liat

 Teknik lempar alin
 - menggunakan

mesin pemutar

 Hiasan dan
peralatan
domestik

- set cawan
 - tabung

 Aksesori
 - rantai
 - loket

 Upacara
kebudayaan dan
keagamaan

- warisan
 - perayaan
 - ritual

Prinsip asas Jenis Teknik Fungsi

SENI SERAMIK

Rumusan

Kriteria Pencapaian

113
Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.

1. Apakah fungsi prinsip imbangan pada
produk seni seramik?

A Lebih stabil
 B Lebih berirama
 C Menimbulkan kesatuan
 D Menghasilkan penegasan

2. Apakah langkah awal sebelum memulakan
proses pembuatan seni seramik?

A Menyapu gerlis
 B Membuat hiasan
 C Membuat pembakaran
 D Menyediakan tanah liat

3. Manakah antara berikut, merupakan teknik
yang paling sesuai untuk membuat kotak
serbaguna seramik?

A Teknik picit
 B Teknik kepingan
 C Teknik lingkaran
 D Teknik lempar alin

4. Mengapakah tanah liat diuli sehingga tiada
kandungan angin di dalamnya?

A Supaya doh tidak lembik
 B Supaya seramik mudah diwarnakan
 C Supaya seramik mudah dikeringkan
 D Supaya seramik tidak mudah pecah

semasa proses pembakaran

Soalan Subjektif

1. Lengkapkan ruang kosong dengan jawapan yang tepat.
 (a) Tanah liat perlu diuli sehingga menjadi doh yang .
 (b) Bagi kaum Cina, motif naga melambangkan  dan

.
 (c) Tanur ialah alat  yang digunakan pada masa ini.
 (d) Seni seramik kaum India hanya menggunakan warna asli

selepas dibakar.

2. Jawab soalan-soalan berikut.
 (a) Apakah yang anda faham tentang seni seramik?
 (b) Apakah yang dimaksudkan dengan seni seramik kontemporari? Berikan contoh.
 (c) Mengapakah barangan seni seramik perlu melalui proses pembakaran?

(d) Nyatakan ciri-ciri perbezaan antara produk seni seramik tradisional Melayu, Cina dan
India di Malaysia.

Latihan Sumatif

114
Komunikasi Visual ialah penyampaian idea
melalui simbol dan imej. Simbol dan imej
tersebut meliputi tanda, tipografi, grafik, ilustrasi,
fotografi dan sumber-sumber elektronik yang
lain. Komunikasi visual ialah salah satu cara
untuk berhubung selain daripada menggunakan
bahasa dan teks.

KOMUNIKASI
VISUAL

BIDANG

115
Seni Reka Grafik ialah salah satu bidang di bawah
Komunikasi Visual. Seni reka grafik memerlukan kemahiran
menggabungkan teks dan gambar dalam teks, iklan atau
buku. Gabungan simbol dan imej teks akan menghasilkan
representasi tampak sesuatu idea atau mesej. Pada
kebiasaannya, reka bentuk grafik meliputi reka bentuk
korporat (logo dan penjenamaan), reka bentuk editorial
(majalah, surat khabar dan buku), reka bentuk persekitaran,
pengiklanan, reka bentuk laman sesawang, reka bentuk
komunikasi, pembungkusan dan papan tanda (signage).

Tajuk  10
Seni Reka Grafik:
Simbol dan Logo

116
10.1 Pemahaman terhadap Seni Reka Grafik dalam bidang
Komunikasi Visual.

10.2 Eksplorasi dan aplikasi rekaan Simbol dan Logo bagi
pengukuhan pemahaman terhadap Seni Reka Grafik.

10.3 Penzahiran idea dan konsep melalui pelbagai sumber
dan teknologi dalam penjanaan tugasan.

10.4 Penghayatan terhadap hasil produk Seni Reka Grafik.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Representasi

Kata Kunci
Seni

117
Definisi Simbol dan Logo

Simbol ialah reka bentuk grafik yang diringkaskan daripada
imej figura manusia, haiwan, alam dan benda. Simbol dihasilkan
melalui gabungan unsur-unsur grafik yang menjadi representasi
kepada sesuatu. Tujuan simbol dicipta untuk memudahkan
pengguna memahami sesuatu tanpa menggunakan perkataan.

Rajah 10.1 Contoh-contoh simbol

Rajah 10.2 Contoh-contoh logo

Perkataan logo pula diambil daripada bahasa Yunani,
iaitu 'Logotype' yang bermaksud 'cetakan perkataan'. Pada
umumnya, logo ialah lambang atau tanda bagi sesebuah
perniagaan, kelab, persatuan atau agensi. Logo juga dihasilkan
untuk tujuan aktiviti tertentu seperti sukan dan rekreasi. Logo
merujuk kepada seni huruf atau gabungan huruf dan simbol
yang mewakili sesuatu jenama. Misalnya, logo Pos Malaysia,
Proton, Radio dan Televisyen Malaysia (RTM), Malaysia
Airports dan FELDA.

Persepsi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
10.1.1	 Menjelaskan	definisi

simbol dan logo.
10.1.2 Menyatakan jenis

simbol dan logo:
 (i) Alam semula jadi
 (ii) Objek buatan

manusia
10.1.3 Menjelaskan ciri

simbol dan logo.

Simbol Sukan Olimpik, iaitu
lima gelung yang dikenali
sebagai 'Olympic Rings '
mempunyai lima warna
berlatarkan putih yang
mewakili setiap benua.

Tahukah Anda ?

118
Ciri-ciri Simbol dan Logo

Simbol dan logo mempunyai ciri-ciri yang tertentu. Rajah di bawah menunjukkan antara
ciri-ciri simbol dan logo.

Simbol Logo
•	 Menyampaikan mesej melalui gambar.
•	 Rupa mewakili maklumat secara ilustrasi.
•	 Representasi gambar alam semula jadi atau

objek buatan manusia.
•	 Berkaitan dengan konsep tertentu.
•	 Bentuk objek dipermudahkan tetapi masih

mengekalkan sifat-sifat asal objek tersebut.
•	 Menyampaikan mesej tanpa sebarang penerangan.

•	 Berdasarkan gabungan rupa bentuk dan huruf.
•	 Gubahan singkatan yang mewakili sesuatu.
•	 Boleh mengandungi tulisan dan gambar.
•	 Mempunyai kaitan tema dengan identiti.
•	 Ringkas, jelas dan mudah diingati.
•	 Penggunaannya dapat bertahan lama.
•	 Menyampaikan mesej merentas bahasa dan bangsa.
•	 Menggunakan rupa mudah sesuatu objek.

Rajah 10.4 Contoh-contoh logo

Rajah 10.5 Ciri-ciri simbol dan logo

Rajah 10.3 Contoh-contoh simbol

Jenis-jenis Simbol dan Logo

Jenis-jenis simbol dan logo dapat dihasilkan dengan merujuk kepada alam semula jadi dan
objek buatan manusia. Jenis-jenis simbol dan logo adalah seperti berikut:

Simbol daripada Alam Semula Jadi

Simbol daripada Objek Buatan Manusia

Logo daripada Alam Semula Jadi

Logo daripada Objek Buatan Manusia

119
Banding dan bezakan antara simbol dengan logo pada peta pemikiran berikut.

Tujuan:
1. Mengenal pasti seni reka grafik dalam bidang Komunikasi Visual.
2. Menjelaskan definisi, jenis dan ciri seni reka grafik.

Langkah:
1. Bahagikan murid kepada enam kumpulan berasingan.
2. Guru akan mengemukakan satu topik untuk setiap kumpulan, iaitu:
 (a) Kumpulan A  - menjelaskan definisi simbol dan logo.
 (b) Kumpulan B  - menyatakan jenis simbol berdasarkan alam semula jadi.
 (c) Kumpulan C  - menyatakan jenis simbol berdasarkan objek buatan manusia.
 (d) Kumpulan D  - menyatakan jenis logo berdasarkan alam semula jadi.
 (e) Kumpulan E  - menyatakan jenis logo berdasarkan objek buatan manusia.
 (f) Kumpulan F  - menjelaskan ciri-ciri simbol dan logo.
3. Secara bergilir-gilir, setiap murid dalam kumpulan mencatat satu idea.
4. Gunakan pen dan kertas yang sama untuk mencatat idea anda.
5. Kongsikan hasil dapatan kumpulan anda dengan guru dan kumpulan yang lain.

Soalan: Apakah kepentingan simbol dan logo? Jelaskan.

LogoSimbol

Latihan Formatif

Aktiviti

120
Simbol dan logo boleh dihasilkan dengan pelbagai media dan
teknik. Anda dikehendaki membuat satu eksperimentasi dan
penerokaan terhadap pelbagai media dan teknik yang sesuai
dalam penghasilan simbol dan logo.

Tujuan: Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk membuat eksperimentasi serta
penerokaan dalam menghasilkan simbol dan logo menggunakan pelbagai media dan

teknik yang sesuai.

Langkah:
1. Lakukan aktiviti ini secara 'Three Stray One Stay'.
2. Bahagikan murid kepada beberapa kumpulan. Setiap kumpulan

melakukan aktiviti yang berikut:
 (a) Kumpulkan bahan-bahan alam semula jadi atau objek buatan

manusia yang sesuai dijadikan logo atau simbol.
 (b) Berdasarkan bahan-bahan yang dikumpulkan, lakarkan simbol

atau logo yang boleh dihasilkan.
 (c) Gunakan pelbagai media dan teknik untuk menghasilkan

lakaran simbol dan logo tersebut.
3. Ketua kumpulan akan membentangkan hasil dapatan kepada kelas.

Jadual 10.1 Contoh dapatan hasil eksplorasi

Sumber Simbol/Logo Media Teknik

Daun •	 Pensel
•	 Pensel warna Lukisan teknik gosokan

Eksplorasi Seni

Aktiviti inkuiRi

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
10.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan rekaan
simbol dan logo
dengan pelbagai
media dan teknik.

Aktiviti 'Three Stray One
Stay ' bermaksud kerja-kerja
pengumpulan maklumat
dilakukan oleh semua
ahli kumpulan dan hanya
seorang ahli yang akan
membentangkan hasil
dapatan yang diperoleh.

Tahukah Anda ?

121
Tujuan:
1. Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni reka grafik

melalui penggunaan pelbagai media dan teknik dalam penghasilan produk seni reka grafik.
2. Menzahirkan idea secara kreatif dan inovatif hasil daripada eksperimentasi serta penerokaan

terhadap seni reka grafik melalui penggunaan pelbagai media dan teknik dalam penghasilan
produk seni reka grafik.

Alat: Pensel, pensel warna dan gambar/imej.

Bahan: Kertas lukisan.

Arahan: Setiap murid dikehendaki menghasilkan rekaan simbol
dan logo berdasarkan imej visual berunsurkan kosmos,
flora dan fauna (edaran guru).

Dalam bahagian Ekspresi Seni, anda akan menghasilkan
sebuah karya seni reka grafik. Anda perlu menggunakan
pengetahuan mengenai teknik-teknik menghasilkan simbol
dan logo dalam menjana idea untuk menghasilkan rekaan
atau gubahan seni reka grafik yang kreatif.

Contoh teknik penghasilan logo - ‘Sayangi Bumi Kita'.

1

3

2

4 5

Contoh imej visual.

Mengemas kini imej
logo dan tipografi.

Mewarna logo
dengan kemas.

Lakaran imej untuk
menjadi logo.

Membuat kemasan
dan bingkai.

Projek Pereka Muda

Ekspresi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
10.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi dan
penerokaan rekaan
simbol dan logo
untuk menghasilkan
karya dengan
menggunakan
imaginasi dan idea
secara kreatif.

Contoh menghasilkan
simbol dan logo.

iMbAs sAyA

goo.gl/HXvFrE

122
Anda telah menghasilkan hasil reka bentuk simbol dan logo
dalam bahagian Ekspresi Seni. Pada bahagian Apresiasi
Seni ini, anda dikehendaki mempamerkan dan menghayati
hasil produk seni reka grafik yang dihasilkan dengan
menumpukan pada aspek Bahasa Seni Visual. Kongsikan
pengalaman anda dengan rakan-rakan yang lain.

Tujuan: Menghasilkan produk seni reka grafik dengan menggunakan
idea sendiri secara kreatif dan inovatif serta membuat apresiasi
berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya seni murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Guru akan memilih beberapa hasil karya seni yang terbaik.
2. Pamerkan hasil karya yang terpilih di hadapan kelas.
3. Pemilik karya dikehendaki menjelaskan pengalaman menghasilkan produk tersebut.
4. Murid lain boleh bertanyakan soalan berkenaan karya yang dipersembahkan.
5. Catatkan semua maklumat yang diperoleh dalam buku nota anda.

Gambar foto 10.1 Sesi Apresiasi Seni

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Kesesuaian tajuk dan tema.
•	 Kesesuaian media dan

teknik yang digunakan.
•	 Penerangan kepada pilihan

reka bentuk persembahan.
•	 Bahasa Seni Visual yang

ditekankan.

Nota Guru

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
10.4.1 Mempamerkan hasil

produk seni reka
grafik.

10.4.2 Menghayati hasil
produk seni reka
grafik	sendiri	dan
rakan dengan
menumpukan pada
aspek Bahasa Seni
Visual.

10.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
produk seni reka
grafik.

123
✔  Simbol ialah reka bentuk grafik yang
diringkaskan daripada imej figura manusia,
haiwan, alam dan objek buatan manusia.

✔  Logo ialah seni huruf ataupun gabungan
huruf dan simbol yang mewakili sebuah
jenama, syarikat, agensi, sukan dan rekreasi.

✔  Simbol dan logo boleh dihasilkan dengan
merujuk kepada alam semula jadi dan objek
buatan manusia.

✔  Terdapat perbezaan antara simbol dengan logo.
✔  Alam semula jadi boleh dibahagikan kepada

tiga, iaitu kosmos, flora dan fauna.

✔  Simbol mempunyai beberapa ciri, antaranya
ialah dapat menyampaikan mesej melalui
gambar, menyampaikan mesej tanpa sebarang
penerangan, mempunyai konsep tertentu dan
menggunakan rupa grafik yang mudah.

✔  Ciri-ciri logo pula ialah dapat menyampaikan
mesej dengan jelas, ringkas dan mudah diingati,
penggunaannya bertahan lama dan mempunyai
kaitan dengan tema atau identiti yang diwakili.

Alam semula jadi Alam semula jadiObjek buatan manusia Objek buatan manusia

SENI REKA GRAFIK

 mesej melalui gambar

 mewakili maklumat
secara ilustrasi

 representasi gambar
alam semula jadi atau
objek buatan manusia

 mempunyai konsep

 bentuk objek yang
dipermudahkan

 tanpa teks penerangan

 gabungan rupa bentuk
dan huruf

 mengandungi tulisan
dan gambar

 singkatan gubahan

 kaitan tema dan identiti

 ringkas, jelas dan
mudah diingati

 bertahan lama

 mesejnya merentasi
bahasa dan bangsa

 rupa mudah objek

Ciri-ciri Ciri-ciri

Simbol Logo

Rumusan

Kriteria Pencapaian

124
Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.

1. Manakah antara gambar yang berikut ialah
sebuah logo dalam erti kata sebenar?

I

II

III

IV

A I dan II
 B I dan IV
 C II dan III
 D III dan IV

2. Apakah sumber ilham yang menjadi idea
utama bagi simbol yang digunakan dalam
logo BERNAS?

A Padi
 B Nasi
 C Pulut
 D Beras

Soalan Subjektif
Jawab soalan-soalan berikut.
1. Apakah maksud simbol dan logo?
2. Mengapakah simbol dan logo penting?
3. Lukis tiga contoh simbol bersumberkan idea daripada alam semula jadi.
 (a)  (b)  (c)

4. Namakan jenis reka bentuk grafik di bawah.

(a) (b) (c) (d)

5. Hasilkan satu logo dengan menggunakan imej flora bagi syarikat yang memberi perkhidmatan
pembuangan sampah.

Latihan Sumatif

125
Tajuk  11

Seni
Foto

Perkataan fotografi berasal daripada perkataan Greek, iaitu
'photos ' bermaksud cahaya dan 'graphein' bermaksud melukis.
Seni foto merupakan satu bidang dalam teknologi pendidikan
yang menggabungkan teori, amali dan daya kreativiti seseorang
untuk menghasilkan imej-imej fotografi yang berkualiti. Seni foto
adalah salah satu cara berkomunikasi dalam bentuk visual. Foto
yang diambil biasanya menggambarkan sesuatu maksud.
 Pernahkah anda terfikir bagaimana foto boleh terhasil?
Penciptaan kamera pinhole merupakan asas dalam bidang seni
foto yang menunjukkan bagaimana imej pada foto terhasil. Dalam
tajuk ini, kita akan mempelajari beberapa perkara asas tentang
kamera pinhole atau kamera lubang jarum yang menjadi asas
dalam seni foto.

126
11.1 Pemahaman terhadap Seni Foto dalam
bidang Komunikasi Visual.

11.2 Eksplorasi dan aplikasi penghasilan
pinhole bagi pengukuhan pemahaman
terhadap Seni Foto.

11.3 Penzahiran idea dan konsep melalui
pelbagai sumber dan teknologi dalam
penjanaan tugasan.

11.4 Penghayatan terhadap hasil produk
Seni Foto.

sTandaRd KandUnGaNsTandaRd KandUnGaN

•	 Cembung
•	 Kedap
•	 Optik
•	 Pegun

Kata Kunci
Seni

127
Definisi dan Fungsi Kamera Pinhole
dalam Fotografi

Kamera pinhole merupakan kamera yang paling ringkas. Kamera ini
terdiri daripada kotak kedap cahaya dengan satu lubang jarum dan
kertas foto atau filem pada arah yang bertentangan. Konsep kamera
pinhole berdasarkan teori optik. Cahaya yang masuk melalui lubang
kecil akan memancarkan imej pada arah yang bertentangan. Oleh
itu, imej yang dipancarkan adalah songsang.

Gambar foto 11.1 Contoh kamera pinhole

Kamera pinhole ini berfungsi untuk
merakam imej objek yang pegun sahaja.
Kamera ini tidak sesuai untuk merakam
imej objek bergerak. Objek yang bergerak
memerlukan pendedahan kepada cahaya
yang lama untuk menghasilkan imej yang
lebih terang dan jelas. Hal ini kerana
lubang yang kecil hanya membenarkan
sedikit sahaja cahaya yang masuk.

Kamera pinhole

Lubang jarum

Objek

Kertas foto
Imej yang terhasil

Rajah 11.1 Imej yang dipantulkan melalui lubang kecil

Persepsi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
11.1.1	 Menjelaskan	definisi

dan fungsi pinhole
dalam	fotografi.

11.1.2 Menjelaskan ciri
imej yang terhasil
daripada pinhole.

11.1.3 Memerihalkan
sejarah pinhole
dalam	fotografi.

Sensor cahaya pada
kamera pinhole ini sama
seperti kamera digital,
bezanya kamera pinhole
menggunakan kertas foto.
Hasil foto kamera pinhole
ini hampir sama dengan
hasil foto menggunakan
lensa fish	eye.

Tahukah Anda ?

128
Hasil foto kamera pinhole silinder

Ciri-ciri Imej yang Terhasil daripada
Kamera Pinhole

Kamera pinhole akan menghasilkan imej yang bersifat nyata,
songsang dan lebih kecil daripada saiz objek sebenar. Namun, imej
yang terhasil juga dipengaruhi oleh faktor-faktor berikut:

Kedudukan kertas dan lubang yang dekat

Sejarah Kamera Pinhole dalam Fotografi

Kamera pinhole telah dicipta oleh seorang saintis Islam yang
bernama Ibn Haytham (965-1040 Masihi). Beliau menggunakan
kamera pinhole untuk membuktikan fakta bahawa cahaya bergerak
dalam satu garis lurus dan penglihatan dihasilkan oleh cahaya yang
bergerak ke dalam mata kita. Prinsip ini menyamai prinsip kamera
obscura ciptaan Gemma Frisius (1544) yang digunakan untuk
merakam gerhana matahari.

Semakin kecil lubang, imej yang terhasil akan
menjadi semakin terang dan jelas, manakala semakin
besar lubang, imej akan menjadi semakin kabur.

Kamera berbentuk silinder akan menghasilkan imej
yang cembung seperti penggunaan lensa fish eye.
Hal ini kerana kertas foto/filem yang melengkung
mengikut bentuk silinder.

Kamera berbentuk segi empat akan menghasilkan
imej yang normal dan rata. Hal ini kerana kertas foto/
filem berada dalam keadaan lurus dan rata.

Kedudukan jarak di antara kertas foto dengan lubang
juga akan menentukan kelebaran sudut cahaya.
Semakin dekat dengan lubang, sudut akan menjadi
lebar sehingga cahaya yang sampai pada permukaan
kertas foto akan menghasilkan gambar yang lebar.

Kamera pinhole

Lubang jarum Objek

Imej

Rajah 11.2 Contoh ciri-ciri imej yang terhasil

Cuba ?!
Fikirkan

Apakah paparan imej yang
terhasil jika kita membuat
beberapa lubang pada
kamera pinhole ?

Kreativiti dan
Inovasi

Kamera pinhole  boleh
dihasilkan dengan
menggunakan bahan-
bahan terpakai seperti kotak,
tin dan botol berdasarkan
kreativiti murid.

Ibn Haytham.

iMbAs sAyA

goo.gl/WDoMaZ

129
Lengkapkan peta pemikiran di bawah.

Tujuan:
1. Mengenal pasti seni foto dalam bidang Komunikasi Visual.
2. Menjelaskan definisi, jenis dan ciri seni foto.

Langkah:
1. Guru memaparkan slaid foto daripada pelbagai jenis

kamera pinhole dan sejarah kamera pinhole.

Jadual 11.1 Bentuk kamera pinhole dan hasil foto

Bentuk kamera pinhole Hasil foto

Contoh: silinder - foto berbentuk cembung

2. Buatkan perbandingan hasil foto setiap kamera pinhole.
3. Cari maklumat berkaitan kamera pinhole. Bincangkan.
4. Bentangkan hasil catatan anda dan bandingkan hasil pemerhatian anda dengan rakan-rakan.
5. Bincangkan hasil seni foto tersebut dalam komunikasi visual.

Soalan: Apakah ciri kamera yang dapat menghasilkan foto yang jelas?

Definisi

Sejarah

Ciri-ciri
imejFungsi Kamera Pinhole

Gambar foto 11.2 Contoh hasil foto kamera pinhole

Latihan Formatif

Aktiviti
Kamera pinhole.

iMbAs sAyA

goo.gl/PLAuES

130
Eksplorasi dan aplikasi dalam penghasilan kamera pinhole
mampu memperkukuhkan pemahaman terhadap seni foto.
Aktiviti seterusnya membuat eksperimentasi dan penerokaan
fungsi alatan dan bahan dalam penghasilan kamera pinhole.

Tujuan: Mengaplikasikan pengetahuan dan kefahaman untuk
membuat eksperimentasi serta penerokaan terhadap seni
foto melalui penggunaan pelbagai media dan teknik.

Langkah:
1. Lakukan aktiviti ini secara berpasangan.
2. Setiap pasangan perlu melakar kamera pinhole menggunakan

pensel 2B.
3. Lengkapkan lakaran dengan pen.
4. Label dan catatkan fungsi bahagian kamera pinhole dengan jelas.

Jadual 11.2 Bahagian kamera pinhole dan fungsinya

Bahagian
kamera pinhole

Fungsi bahagian
kamera pinhole Lakaran kamera pinhole

1. Lubang kecil
pada kamera

Menghasilkan gambar
yang jelas. Semakin
besar lubang semakin
kabur gambar yang
dihasilkan.

Objek Imej

Eksplorasi Seni

Aktiviti inkuiRi

Sains dan
Teknologi

Kamera pinhole menjadi
asas	teknologi	fotografi.
Kini, kamera dilengkapi
dengan pelbagai lensa
dan teknologi yang dapat
menghasilkan foto yang
menarik secara digital.

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
11.2.1 Membuat

eksperimentasi dan
penerokaan alatan
dan bahan dalam
penghasilan pinhole.

131
Tujuan: Menganalisis dan memanipulasi hasil eksperimentasi
serta penerokaan terhadap seni foto.

Alat: Pen atau pensel, pin dan pisau.

Bahan: Bekas tiub silinder yang kosong dan bersih, pita pelekat,
aluminium foil dan kertas surih.

Langkah:

Dalam aktiviti yang lepas, anda telah mempelajari tentang asas
kamera pinhole. Berdasarkan kepada pengetahuan dan kefahaman
itu, anda akan menghasilkan kamera pinhole menggunakan bahan-
bahan kitar semula. Gunakan kreativiti anda.

Lakar garisan kira-kira
tiga inci dari bahagian
bawah tiub silinder. Potong
tiub mengikut garisan itu.

Lekatkan kertas surih
pada penutup tiub dan
letakkan di hujung
terbuka pada bahagian
bawah tiub silinder tadi.

Balutkan aluminium foil
di sepanjang tiub silinder
agar kedap cahaya.
Gunakan pita pelekat.

Tebuk lubang menggunakan
jarum pada bahagian bawah
tiub silinder A.

Lekatkan tiub silinder B yang
dipotong pada atas penutup tiub.

1

3

5

2

4
Hasil kamera pinhole
yang telah siap.6

•	 Elakkan membuat
lubang terlalu besar.

•	 Balut tiub dengan
kemas agar kedap
cahaya.

•	 Imej akan
terbentuk pada
kertas surih apabila
cahaya memasuki
lubang jarum.

Nota Guru

A

A

A

B

B

Ekspresi Seni

Projek Pereka Muda

Standard Pembelajaran

Murid boleh:
11.3.1 Menterjemahkan

hasil daripada
eksperimentasi
dan penerokaan
penghasilan pinhole
dengan berpandukan
tatacara yang
disediakan melalui
edaran oleh guru.

Menghasilkan kamera
pinhole.

iMbAs sAyA

goo.gl/Jm7VHj

132
Dalam sesi Apresiasi Seni, semua hasil produk seni foto
perlu diperagakan untuk Tumpu Galeri. Lakukan aktiviti
Tumpu Galeri berikut dengan bimbingan guru untuk
memastikan anda menggunakan Bahasa Seni Visual yang
tepat. Kaitkan Bahasa Seni Visual yang diaplikasikan
dalam membuat apresiasi hasil produk masing-masing.

Tujuan: Menghasilkan produk seni foto dengan menggunakan idea sendiri secara kreatif dan
inovatif serta membuat apresiasi berpandukan Bahasa Seni Visual.

Bahan: Hasil karya seni murid dalam aktiviti Ekspresi Seni.

Langkah:
1. Pilih 10 hasil produk yang terbaik untuk dipamerkan.
2. Pamerkan reka bentuk produk yang telah siap di hadapan kelas.
3. Wakil setiap kumpulan perlu menerangkan dengan jelas kamera pinhole yang dipamerkan

dalam masa tiga minit.
4. Murid menyatakan pengalaman menghasilkan kamera pinhole tersebut.
5. Pembentangan hendaklah dilakukan secara mudah, ringkas, tepat serta menumpukan kepada

aspek Bahasa Seni Visual.

Panduan membuat apresiasi
karya seni dari aspek:
•	 Pemilihan alatan dan bahan.
•	 Penguasaan dan pemilihan

teknik yang betul.
•	 Bahasa Seni Visual yang

ditekankan.

Nota Guru

Gambar foto 11.3 Murid mempamerkan  produk kamera pinhole

Tumpu
Galeri

Apresiasi Seni Standard Pembelajaran

Murid boleh:
11.4.1 Mempamerkan hasil

produk seni foto.
11.4.2 Menghayati hasil

produk seni foto
 sendiri dan rakan
 dengan menumpukan

pada aspek Bahasa
Seni Visual.

11.4.3 Menjelaskan
pengalaman sendiri
dalam penghasilan
produk seni foto.

133
✔  Seni Foto merupakan bidang yang bukan
sahaja mempunyai nilai komersial yang tinggi
namun sesuai dijadikan hobi dan mempunyai
nilai pendidikan di pelbagai peringkat.

✔  Kamera pinhole merupakan kamera paling
asas tanpa lensa yang hanya mampu
merakam imej pegun sahaja.

✔  Faktor pendedahan kepada cahaya untuk
masa yang panjang menyebabkan imej
bergerak tidak sesuai dirakam menggunakan
kamera pinhole.

✔  Ciri imej yang terbentuk daripada kamera
pinhole adalah nyata, songsang dan kecil.

✔  Kamera pinhole ini dipelopori oleh saintis
 bernama Ibn Haytham yang telah membuktikan

teori tentang pergerakan cahaya.
✔  Dua kaedah menambah saiz imej, iaitu

kurangkan jarak di antara objek dan lubang
jarum dan menambah jarak di antara lubang
jarum dan kertas foto atau filem.

✔  Kamera pinhole berdasarkan teori optik,
iaitu imej yang terhasil adalah songsang.

✔  Semakin besar lubang jarum, semakin kabur
imej yang terhasil.

✔  Kertas foto atau filem diperlukan untuk
merakamkan imej.

SENI FOTO

Teknik cat air

 Dipelopori oleh
Ibn Haytham

 Membuktikan
fakta tentang
teori cahaya

 Cahaya bergerak
dalam satu garis
lurus

 Penglihatan
dihasilkan oleh
cahaya yang
bergerak ke
dalam mata

 Kamera pinhole
menyamai prinsip
kamera obscura

 Imej bersifat nyata,
songsang dan saiz
imej lebih kecil

 Saiz lubang yang
kecil menghasilkan
imej yang jelas.
Lubang yang besar
menghasilkan imej
yang kabur

 Kamera silinder
menghasilkan
imej cembung

 Jarak kertas
dengan lubang
menentukan
kelebaran sudut
cahaya

 Merakam objek
pegun sahaja

 Tidak sesuai
untuk objek yang
bergerak

 Lubang
kecil hanya
membenarkan
sedikit sahaja
cahaya masuk

Sejarah Kamera
Pinhole

Ciri-ciri imej
Kamera Pinhole

Fungsi Kamera
Pinhole

 Kamera paling
ringkas

 Kotak kedap
cahaya yang
mempunyai lubang
kecil (aperture)

 Kertas foto atau
filem di bahagian
bertentangan

 Berfungsi
berdasarkan teori
optik

 Cahaya
memancarkan
imej pada arah
bertentangan

Definisi Kamera
Pinhole

Rumusan

Kriteria Pencapaian

134
Soalan Objektif
Pilih jawapan yang betul.

1. Apakah maksud perkataan fotografi dalam
bahasa Greek?

A Cahaya dan imej
 B Cahaya dan suhu
 C Cahaya dan lubang
 D Cahaya dan melukis

2. Apakah fungsi kamera pinhole?
 A Melihat cahaya
 B Menjelaskan imej
 C Merakam imej pegun
 D Merakam pergerakan cahaya

3. Siapakah pelopor kamera pinhole?
 A Obscura
 B Orang Greek
 C Ibn Haytham
 D Gemma Frisius

Soalan Subjektif
Jawab soalan-soalan berikut.

1. Mengapakah kamera pinhole disifatkan sebagai kamera paling ringkas?

2. Mengapakah kamera pinhole tidak sesuai untuk merakamkan imej bergerak?

3. Jelaskan ciri-ciri imej kamera pinhole yang terbentuk di atas kertas foto.
4. Mengapakah imej yang dihasilkan songsang?
5. Apakah faktor yang mempengaruhi saiz imej pada kertas foto?
6. Apakah ciri imej yang terbentuk sekiranya saiz lubang jarum dibesarkan?

4. Rajah 1 merupakan lakaran kamera
pinhole.

Objek

Kamera
pinhole

A

Imej

Kertas
foto/filem

Rajah 1

Pilih pernyataan paling tepat berkaitan A.
 A Laluan pendedahan cahaya
 B Saiz untuk tujuan kedap cahaya
 C Saiz menentukan imej yang tepat
 D Penting untuk pembentukan imej

Latihan Sumatif

135
Artistik – sesuatu yang sangat
indah dan berseni

Akuatin – teknik/proses membuat
goresan pada plat tembaga
dengan menggunakan asid nitrik

Awan larat – ukiran yang
coraknya berkait-kait

Baren – berfungsi seperti sudu
untuk menggosok bahagian
belakang kertas ketika proses
mencetak

Bergerlis – sepuh yang digunakan
untuk menjadikan sesebuah
seramik berkilat

Caping/Koyan – ukiran di
bahagian kepala perahu
tradisional yang berbentuk tiga
segi atau bujur sirih

Cat gouache – pewarna yang
mempunyai perekat gam dan
bahan campurannya mengandungi
warna legap putih yang
menghasilkan kesan berkapur

Cat tempera – cat daripada
serbuk pewarna yang diadun
dengan bahan pengikat seperti
kuning telur untuk menjadi
emulsi campuran air

Cembung – melengkung keluar

Dakwat cetak – sejenis dakwat
untuk membuat cetakan

Eklektisisme – gabungan amalan
atau prinsip daripada pelbagai
sumber untuk memperoleh
pilihan terbaik

Estetik – keindahan yang
terkandung dalam seni

Figura – representasi
(terutamanya dalam bentuk
manusia) dalam karya seni

Figuratif – berbentuk manusia
atau haiwan

Fresko – lukisan yang dihasilkan
dengan cara mengecat di atas
lapisan kapur yang masih basah
pada latar lukisan

Gazebo – pondok kecil tanpa
dinding yang terletak di
halaman rumah

Hal benda – sesuatu objek yang
menjadi bahan kajian

Hematit – mineral yang berwarna
merah kehitam-hitaman yang
merupakan sumber utama besi

Insang pari – jahitan untuk
mengemaskan tepi kain tanpa
kelim

Kaligrafi – seni tulisan tangan
yang indah atau seni khat

Kedap – tertutup rapat

Kerawang – sulaman yang
berlubang-lubang (tebuk tembus)

Krayon – batang daripada lilin
atau kapur berwarna yang
digunakan untuk melukis

Kreativiti – kemampuan
mencipta atau daya kreatif

Landskap kejur – elemen keras
atau objek bukan hidup dalam
landskap

Landskap lembut – elemen yang
hidup dalam landskap

Mezotin – proses cetak guris
menggunakan plat yang
permukaannya telah dikasarkan
dengan roker

Mural – lukisan atau gambar
besar pada dinding

Okok – ukiran sekeping papan
yang diletakkan di bahagian
kanan hadapan perahu tradisional

Optik – berkaitan dengan mata
atau penglihatan

Ornamen – dekorasi yang
digunakan untuk mencantikkan
objek

Pegun – tidak bergerak

Pergola – binaan atau gerbang
daripada batu, besi atau kayu
yang biasanya terdapat di taman

Representasi – melambangkan
sesuatu perkara atau objek

Reproduksi – hasil cetakan
salinan dari catan (atau
lukisan) dengan menggunakan
cetakan laser

Revolusi – perubahan yang
menyeluruh dan mendadak

Satira – membicarakan sesuatu
secara sindiran

Sulur bayung – motif ukiran
berunsur tumbuhan seperti tunas

Tanur – dapur untuk membakar
dan mengering seramik

Tebuk tembus – teknik tebuk
yang menembusi ruang pada
tanah ukir

Topografi – keadaan rupa bumi
sesuatu kawasan

Tukang Ulung – seseorang yang
diberi pengiktirafan kerana
berpengalaman luas, mahir dan
berpengetahuan teknikal dalam
pembuatan kraf

Vintaj – sesuatu yang dihasilkan
antara tahun 1917 hingga 1930

GLOSARIGLOSARI

136
Abdullah, R. & Roger Hübner, R., 2006.  Pictograms, Icons, and Signs.  London: Thames and Hudson.
Kementerian Pendidikan Malaysia, 1998.  Buku Sumber Guru Pendidikan Seni Visual, Kurikulum

Bersepadu Sekolah Menengah.  Kuala Lumpur: Kementerian Pendidikan Malaysia.
Chew, T. B., 1994.  Buku Perintis-perintis Seni Lukis Malaysia.  Pulau Pinang: Shell Malaysia.
Ching, F. D.K. & Binggeli, C., 2012. Interior Design Illustrated. Hoboken, NJ: Wiley.
Eissen, K. & Steur, R., 2011. Sketching the Basics. Amsterdam:  Page One Publishing Pte. Ltd.
Hamzah Hurmin, 1992.  Fotografi.  Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Hannebaum, L.G., 1998.  Landscape Design: A Practical Approach. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.
Idris Ishak & Richard Lim Boon Keat, 2007.  Introduction to Basic Sketching and Rendering Techniques.

Skudai, Johor: Penerbitan Universiti Teknologi Malaysia.
Mariam Abu Bakar, 2004.  Variasi Sulaman Klasik.  Petaling Jaya: Alaf 21 Sdn. Bhd.
Mohd Rohaizat Abdul Wahab, Nik Hassan Shuhaimi Nik Rahman & Zuliskandar, 2015. Simbol Maritim

Kuno Pada Hiasan Perahu Tradisional Melayu Di Pantai Timur, Semenanjung Malaysia. Dalam
Zuliskandar Ramli, Mohd Samsudin & Muhlis Hadrawi Akin Duli. 2015 (Eds.).  Arkeologi, Sejarah dan
Budaya. Prosiding Seminar Antarabangsa Ke-4 Arkeologi, Sejarah dan Budaya di Alam Melayu. Bangi:
ATMA, Universiti Kebangsaan Malaysia.

Mohd. Rohaizat Abdul Wahab, Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman & Zuliskandar Ramli, 2013.
Penggunaan Unsur Alam dalam Hiasan Perahu Tradisional di Pantai Timur. Seminar Etnosains
Akademi Sains Islam Malaysia (ASASI) ke-2, 7 Sept. 2013, Pusat Dialog Peradaban Universiti Malaya,
Petaling Jaya.

Muliyadi Mahamood, 2008.  Susur Masa.  Kuala Lumpur: Balai Seni Visual Negara.
Muller, K. & Zamek, J., 2011.  The Potter's Complete Studio Handbook the Essential, Start-To-Finish Guide

for Ceramic Artists, Bloomington, IN: Quarry Books.
Nielson, K. J. & Taylor, D. A., 2007.  Interiors an Introduction.  Boston: McGraw-Hill.
Ocvick, O., Stinton, R.E., & Wigg, P.R., Bone, R.O., & Cayton, D.L., 2012.  Art Fundamental (12th Ed.).

New York: McGraw-Hill Education.
Peterdi, G.,1980.  Printmaking Methods Old and New Revised and Expanded Edition.  New York:

Macmillan Publishing.
Pile, J. F., 1988.  Interior Design. New York: Harry N. Abrams.
Ponirin Amin, 1995.  Katalog Pameran ‘Alternatif Printmaking’.  Kuala Lumpur: Galeri Petronas.
Reason, E., 2011,  Wheel Throwing; Ceramics for beginner. New York: Larks Craft
Rosenwald, L. J., 1961.  Introduction.  In What is an Original Print?  New York:  Print Council of America.
Sabapathy, T.K. & Redza Piyadasa, R., 1983.  Modern Artists of Malaysia.  Kuala Lumpur: Dewan Bahasa

dan Pustaka.
Perbadanan Kemajuan Kraftangan Malaysia, 2000.  Seni Tembikar: Siri Seni Kraftangan Malaysia. Kuala

Lumpur: Perbadanan Kemajuan Kraftangan Malaysia.
Simmons, R., & Clemson, K., 1988.  The Complete Manual of Relief Printmaking.  London: Dorling Kindersley.
Sujana Mohd. Rejab, 1993.  Fotografi.  Kuala Lumpur: Fajar Bakti.
Suzana Mustafa, 2012.  Variasi Seni Sulaman Reben, Shah Alam: Grup Buku Karangkraf Sdn. Bhd.
Syed Ahmad Jamal, 1987.  Buku Pameran Seni Lukis Malaysia 57-87.  Kuala Lumpur: Balai Seni Lukis

Malaysia.
Syed Ahmad Jamal, 2007.  Crafts and The Visual Arts.  Singapura: Archipelago Press.
Tan, C. K., 1992.  Perintis-Perintis Seni Lukis Malaysia.  Pulau Pinang: Practikal Printers Sdn. Bhd.
Turner, S., 1993.  About Prints: A Guide for Artist Printmakers.  London: The Camberwell.
Walkin, C., 2006.  Relief Printmaking: A Manual of Techniques.  Marlborough, UK: The Crowood Press.
Zelanski, P. & Fisher, M. P., 2010.  The Art of Seeing. (8th Ed.). Upper Saddle River, NJ:  Pearson Prentice Hall.

SENARAI RUJUKANSENARAI RUJUKAN

137
INDEKSINDEKS
Hiasan dalaman

64-67, 72

Imbangan  52-53, 60,
65-66, 72, 88, 98

Imbangan simetri
53, 66

Imbangan ekologi  52
Imej  32, 40, 78, 118,

122, 124, 128-130,
134

Imej visual  26, 78, 122
Impresionisme  28,

34, 35

Jalinan  25, 53-54, 66,
88, 98, 102, 113

Kedap cahaya  128,
132, 134

Kertas akhbar  40
Kertas foto  128-129,

134
Kesan legap  31, 34
Kesan lut sinar  34-35
Kombinasi warna  53
Komunikasi visual

19, 130
Kontemporari  38, 45,

67, 72-73, 77, 89
Konvensional  38, 39,

45

Lakaran  20-21, 32,
80, 122, 131

Lakaran perspektif
21-22

Landskap  29, 34, 48,
50-53

Landskap kejur  51

Abstrak  26, 55
Acuan  6, 11, 104,

108-109, 113
Alat domestik  4, 6-11
Artistik  18
Asli  38, 45

Benaman  39-40, 45
Blok  38, 40, 42-43, 45

Cat air  17, 28-29,
31-32, 41-42, 44

Cat akrilik  29, 31, 34,
109-111

Cembung  129, 134

Daya tarikan  66, 78
Digital  38, 45, 128, 131
Dokumentasi  8, 9, 10

Edisi  38
Eksklusif  89
Era digital  16, 24
Era eklektisisme  64,

72-73
Ergonomik  55, 57,

60-61, 67, 72, 77-79

Fabrik  67, 73, 89, 98
Figura  21, 25, 28,

118, 124
Foto emulsi  39, 40, 45
Fotografi  126, 129, 131

Garisan selari  20, 24
Geometri  4, 6, 11-12,

16, 67, 73

Harmoni  45, 65-66,
72, 88, 98, 102, 113

Landskap klasik  50
Landskap lembut  51
Lensa  128-129, 131,

134
Litografi  39-40, 45
Lukisan mural  64, 72

Media campuran  29
Media kering  16, 20,

24
Medium  16, 20, 24
Meneroka  31, 57, 69,

80
Mesej  18, 24, 119, 124

Nilai estetik  4, 11, 78,
84, 106

Olahan huruf  119, 124
Olahan idea  81
Olahan subjek  28

Pegun  128, 134
Pelan  57-60, 69
Pemidang  89, 94, 98
Pemusatan fokus  66
Pencahayaan  55, 60,

65, 72
Pengudaraan  55, 60,

65, 72
Peribumi  17, 18, 106
Perisian  16, 24, 55
Perspektif  23, 78
Pinhole  126, 128-135
Plat  38-40, 45

Ragam hias  4-6, 11
Representasi  118, 119
Ruang luaran  55, 60
Ruang negatif  67, 73

Ruang positif  67, 73
Rupa bentuk  4, 119
Rupa grafik  124

Seni bina  58, 64, 70
Seni halus  13, 16, 24
Seni hiasan  55, 67
Seni huruf  118, 124
Seni kraf  4, 11
Seni lukisan  16, 17,

20, 30
Seni  reka  73, 76, 78
Seni rupa  4
Simbol  57-58, 60, 69,

118-125
Struktur  48, 52, 54,

60, 74
Sudut cahaya  129, 134
Susun atur  65-66, 72

Tema alam  28, 34
Tema landskap  28, 34
Teori optik  128, 134
Terapan  38, 45
Tiga dimensi  38, 45
Timbulan  39-40, 42,

45
Titik fokus  53, 102
Topografi  52, 54, 60
Turisan  40

Ukiran  4-6, 11
Unsur grafik  118

Variasi  4, 78

Warna lembut  73
Warna terang  5, 67, 73
Warisan  5, 16, 106, 113

138
Skim Pinjaman Buku Teks

Sekolah

Tahun Tingkatan Nama Penerima Tarikh
Terima

Nombor Perolehan:

Tarikh Penerimaan:

BUKU INI TIDAK BOLEH DIJUAL

Dengan ini SAYA BERJANJI akan menjaga buku ini
dengan baik dan bertanggungjawab atas kehilangannya

serta mengembalikannya kepada pihak sekolah pada
tarikh yang ditetapkan.
P
E

N
D

ID
IK

A
N

SE
N

I V
ISU

A
L

TIN

G
K

A
TA

N
 2

ISBN 978-983-092-442-7
RM 5.30

FT182001
9 789830 924427
KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part0

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part00

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part1

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part2

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part3

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part4

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part5

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part6

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part7

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part8

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part9

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part10

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part11

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part12

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part13

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part15

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part16

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part17

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part18

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part19

KSSM_2017_DP_PSV_Tingkatan_2_Part20