RUKUN NEGARA
Bahawasanya Negara Kita Malaysia

mendukung cita-cita hendak:

Mencapai perpaduan yang lebih erat dalam kalangan
seluruh masyarakatnya;

Memelihara satu cara hidup demokrasi;

Mencipta satu masyarakat yang adil di mana kemakmuran negara
akan dapat dinikmati bersama secara adil dan saksama;

Menjamin satu cara yang liberal terhadap
tradisi-tradisi kebudayaannya yang kaya dan pelbagai corak;

Membina satu masyarakat progresif yang akan menggunakan
sains dan teknologi moden.

MAKA KAMI, rakyat Malaysia,
berikrar akan menumpukan

seluruh tenaga dan usaha kami untuk mencapai cita-cita tersebut
berdasarkan prinsip-prinsip yang berikut:

KEPERCAYAAN KEPADA TUHAN
KESETIAAN KEPADA RAJA DAN NEGARA

KELUHURAN PERLEMBAGAAN
KEDAULATAN UNDANG-UNDANG
KESOPANAN DAN KESUSILAAN

(Sumber: Jabatan Penerangan, Kementerian Komunikasi dan Multimedia Malaysia)

RUKUN NEGARA.indd   1 28/09/16   7:53 PG
i

KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH

DEWAN BAHASA DAN PUSTAKA
KUALA LUMPUR

2017

T INGKATAN 2
SEJARAH

Editor
Abdul Ghani bin Abu
Md Shukuri bin Hamzah

Penulis
Dr. Suffian bin Mansor
Dr. Mardiana binti Nordin
Ahmad Salehee bin Abdul
Ishak bin Saidoo

Ilustrator
Rozlin Azrar bin Abd Azib

Pereka Bentuk
Zainal Abidin bin Hasan
ii

No. Siri Buku: 0057

KEMENTERIAN
PENDIDIKAN
MALAYSIA

KEMENTERIAN
PENDIDIKAN
MALAYSIA

KK 959-221-0102011-49-1647-30101
ISBN 978-983-49-1647-3

Cetakan Pertama 2017
© Kementerian Pendidikan Malaysia 2017

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana bahan dalam buku ini tidak dibenarkan diterbitkan semula, disimpan
dalam cara yang boleh dipergunakan lagi, ataupun dipindahkan dalam sebarang bentuk atau cara, baik
dengan cara bahan elektronik, mekanik, penggambaran semula mahupun dengan cara perakaman tanpa
kebenaran terlebih dahulu daripada Ketua Pengarah Pelajaran Malaysia, Kementerian Pendidikan
Malaysia. Perundingan tertakluk kepada perkiraan royalti atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan Malaysia oleh:
Dewan Bahasa dan Pustaka,
Jalan Dewan Bahasa,
50460 Kuala Lumpur.
No. Telefon: 03-21479000 (8 talian)
No. Faksimile: 03-21479643
Laman Web: http://www.dbp.gov.my

Reka Letak dan Atur Huruf:
Dewan Bahasa dan Pustaka

Muka Taip Teks: Times New Roman
Saiz Muka Taip Teks: 11 poin

Dicetak oleh:
Ultimate Print Sdn. Bhd.,
Lot 2, Jalan Sepana 15/3,
Off Persiaran Selangor, Seksyen 15,
40200 Shah Alam, Selangor Darul Ehsan.
iii

Penerbitan buku teks ini melibatkan kerjasama banyak pihak. Sekalung penghargaan dan
terima kasih ditujukan kepada semua pihak yang berikut:

•  Pakar Rujuk Kurikulum Sejarah
dan Buku Teks Sejarah,
Kementerian Pendidikan Malaysia

(i)  YBhg. Profesor Dr. Kamaruzaman
bin Yusoff

(ii)  YBhg. Profesor Dr. Sivamurugan a/l
Pandian

(iii)  YBhg. Profesor Dr. Ishak bin Saat

(iv)  YBhg. Profesor Madya Dr. Bilcher
Bala

•   Bahagian Teknologi Pendidikan,
Kementerian Pendidikan Malaysia

•   Arkib Negara Malaysia

•  Jabatan Muzium Malaysia

•   Jabatan Warisan Negara

•   Pejabat-pejabat Setiausaha Kerajaan
Negeri

•   Yayasan Warisan Johor

•   Perbadanan  Muzium Melaka

•   Institut Kajian Sejarah dan
Patriotisme Malaysia

• Perpustakaan Universiti Malaya

• Perpustakaan Universiti Kebangsaan
Malaysia

•   Perpustakaan Negara Malaysia

•  Persatuan Sejarah Malaysia

•  Pusat Dokumentasi Melayu

•  Permodalan Nasional Berhad

•  Kraftangan Malaysia

•   Muzium Negeri Terengganu

•   Perbadanan Adat Melayu dan
Warisan Negeri Selangor

•  Semua pihak yang terlibat secara
langsung dalam usaha menjayakan
penerbitan buku ini.

PENGHARGAAN

iii

(v)  YBhg. Profesor Madya Dr. Neilson
Ilan Mersat

(vi)  YBhg. Dr. Ho Hui Ling

•  Jawatankuasa Penambahbaikan
Pruf Muka Surat,
Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia

•   Jawatankuasa Penyemakan Pembetulan
Pruf Muka Surat,
Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia

•  Jawatankuasa Penyemakan
Naskhah Sedia Kamera,
Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia

•   Jawatankuasa Peningkatan Mutu,
Dewan Bahasa dan Pustaka

•   Jawatankuasa Panel Pembaca Luar,
Dewan Bahasa dan Pustaka

•   Bahagian Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia
iv

iv

KANDUNGAN

Madagaskar

Papua
New
Guinea

Australia

New
Zealand

Kepulauan
Pasifik

Taiwan

Tanah
Melayu

Pendahuluan vi
Bab 1 Kerajaan Alam Melayu 2
 1.1  Konsep Alam Melayu 4
 1.2  Kewujudan Kerajaan di Alam Melayu 8
 1.3  Kerajaan Alam Melayu yang Masyhur  9
 1.4  Kerajaan Alam Melayu dan Kerajaan Luar yang Sezaman 14

Bab 2 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi
  Masyarakat Kerajaan Alam Melayu 24
 2.1  Sistem Pemerintahan   26
 2.2  Kegiatan Ekonomi                    28

Bab 3 Sosiobudaya Masyarakat Kerajaan Alam Melayu      38
 3.1  Bahasa dan Tulisan  40
 3.2  Persuratan   44
 3.3  Seni Bina             46
 3.4  Struktur Sosial 49

Bab 4  Agama, Kepercayaan dan Keunikan Warisan
  Masyarakat Kerajaan Alam Melayu    54
 4.1  Agama dan Kepercayaan 56
 4.2  Keunikan Warisan Masyarakat Kerajaan Alam Melayu 60

Bab 5 Kesultanan Melayu Melaka 70
 5.1  Pengasasan Kesultanan Melayu Melaka 72
 5.2  Kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka 74
 5.3  Pengakhiran Kesultanan Melayu Melaka yang Berpusat
  di Melaka  90
v

vvv

Bab 6  Kesultanan Johor Riau                   96
 6.1 Pengasasan Kesultanan Johor Riau   98
 6.2 Kegemilangan Kesultanan Johor Riau 104

Bab 7 Kesultanan Melayu Pahang, Perak, Terengganu
 dan Selangor       114

7.1 Pengasasan Kesultanan Pahang, Perak, Terengganu
 dan Selangor         116

7.2  Warisan Kesultanan Melayu Melaka di Pahang, Perak,
 Terengganu dan Selangor 124

Bab 8 Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan
 dan Perlis                   136

8.1 Pengasasan Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan
 dan Perlis  138

8.2 Hubungan Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan
 dan Perlis dengan Negeri-negeri Melayu yang Lain 146

Bab 9 Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan,
 Negeri Sembilan dan Perlis       156
     9.1  Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan dan Perlis                    158
     9.2  Keunikan Adat dan Pemerintahan Negeri Sembilan 168

Bab 10 Sarawak dan Sabah                          176
  10.1 Sarawak dan Sabah dalam Alam Melayu 178
  10.2 Kemunculan Pemerintahan Tempatan 180
  10.3  Kegiatan Ekonomi Masyarakat Sarawak dan Sabah 184
  10.4 Keunikan Masyarakat Bumiputera Sarawak dan Sabah 186

Bibliografi	 	 	206
Indeks   208
vi

32

Apakah yang akan
anda pelajari?

Sinopsis

1. Menjelaskan konsep Alam Melayu.
2. Menerangkan kewujudan kerajaan Alam

Melayu.
3. Memerihalkan kerajaan-kerajaan Alam

Melayu yang masyhur.
4. Menghubungkaitkan kerajaan Alam Melayu

dengan kerajaan di luar Alam Melayu yang
sezaman.

1. Memahami kronologi perkembangan
kerajaan Alam Melayu.

2. Meneroka bukti kewujudan kerajaan
Alam Melayu.

3. Membuat interpretasi konsep Alam
Melayu.

4. Membuat imaginasi sifat keterbukaan
kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan
luar yang sezaman.

5. Membuat rasionalisasi hubungan
kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan
luar yang sezaman.

Peta menunjukkan kerajaan-kerajaan
Alam Melayu yang masyhur.

1. Menghuraikan kepentingan kedudukan
strategik yang menyumbang kepada
kemajuan sesebuah kerajaan.

2.  Menerangkan kepentingan kebijaksanaan
pemimpin untuk memajukan negara.

3.  Menghubungkaitkan kepentingan
menghargai kegemilangan kerajaan
Alam Melayu dengan pembentukan
jati diri.

4.  Merumuskan kebanggaan terhadap
kelangsungan warisan kerajaan Alam
Melayu.

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

BAB
1

KERAJAAN ALAM
MELAYU

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:

Alam Melayu merupakan kawasan yang
merangkumi kepulauan dan tanah besar.
Sejarah awal Alam Melayu memperlihatkan
kemunculan beberapa kerajaan yang
masyhur seperti Funan, Champa, Srivijaya,
Angkor, Majapahit, Kedah Tua dan Gangga
Nagara. Kerajaan-kerajaan ini mempunyai
persamaan dalam aspek geografi, bahasa
dan budaya. Kerajaan-kerajaan ini telah
berkembang maju sebagai pusat perdagangan
dan keagamaan yang tersohor. Kegemilangan
kerajaan ini turut dikenali setanding dengan
tamadun dunia yang lain.

32

[Sumber: Adaptasi daripada Nik Hassan Shuhaimi
Nik Abdul Rahman (et.al), Asal Usul Melayu,
Induknya di Benua Sunda, Tanjung Malim:
Universiti Pendidikan Sultan Idris, 2016, hlm. 15]

0        1        2        3         4         5         6        7       8         9       10      11      12       13       14      15      16
Abad

CHAMPA

SRIVIJAYA

ANGKOR

MAJAPAHIT

FUNAN

K
er

aj
aa

n
Garis masa kerajaan-kerajaan Alam Melayu
yang masyhur.

Tapak Bandar
Oc Eo

Candi
Po Nagar

Candi
Muara Takus

Angkor Wat

Gapura Bajang Ratu

KEDAH TUA
Candi Lembah Bujang

GANGGA
NAGARA

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA

Kemahiran
   Pemikiran Sejarah
  (KPS)

Membolehkan murid memahami
kronologi, meneroka bukti, membuat
interpretasi, membuat imaginasi
dan membuat rasionalisasi terhadap
setiap maklumat serta peristiwa
sejarah yang dipelajari. Kemahiran
ini dimantapkan dalam kalangan
murid melalui aktiviti yang berkaitan.

Rangsangan
Dipersembahkan pada setiap
awalan bab dalam bentuk
bergambar.  Bahan rangsangan
ini berperanan mencungkil
minat murid untuk mengikuti
pembelajaran seterusnya.

PENDAHULUAN

vi

Buku Teks Sejarah Tingkatan 2 ditulis berdasarkan Kurikulum
Standard Sekolah Menengah (KSSM) yang disediakan oleh
Bahagian Pembangunan Kurikulum, Kementerian Pendidikan
Malaysia. Buku teks ini merupakan kesinambungan Buku Teks
Sejarah Tingkatan 1. Penulisan buku teks ini juga berdasarkan
Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP)
Sejarah Tingkatan 2 yang diperincikan kepada sepuluh
bab bertemakan Warisan Negara. Tema ini terdiri daripada
dua tajuk utama, iaitu Tajuk 5: Kerajaan Alam Melayu dan
Tajuk 6: Kesultanan Melayu Melaka Sebagai Asas Kerajaan
Masa Kini.
 Malaysia terangkum di dalam Alam Melayu yang memiliki
sejarah yang unik menerusi kemunculan kerajaan awal yang
setanding dengan tamadun lain di dunia. Oleh sebab itu,
negara kita berkongsi dan mewarisi ciri-ciri kerajaan tersebut.
Perkongsian dan warisan dibuktikan melalui pengasasan
dan pengukuhan Kesultanan Melayu Melaka lalu diteruskan
pula oleh Kesultanan Johor Riau. Kerajaan-kerajaan lain
dibincangkan mengikut kelompok masing-masing atas
faktor kelangsungan, latar belakang sejarah dan faktor
geografi. Kerajaan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor
dibincangkan dalam satu kelompok, disusuli kerajaan
Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis. Perbincangan
dilengkapi pula bagi Sarawak dan Sabah sebagai sebahagian
daripada kerajaan Alam Melayu. Semua kerajaan ini
meninggalkan warisan yang gemilang kepada sejarah negara
kita dan membuktikan keserumpunan Alam Melayu.
 Pengetahuan dan pemahaman tentang tajuk-tajuk ini
dipelajari secara kronologi agar mencapai fokus utama KSSM
untuk melahirkan murid yang arif dan peka sejarah. Kemahiran
Pemikiran Sejarah (KPS) diterapkan bagi menunjukkan
signifikan pembelajaran sejarah dan refleksi diri masa ini
dalam diri murid demi kepentingan masa depan mereka.
 Kandungan buku teks ini turut menerapkan kepelbagaian
strategi pengajaran dan pembelajaran, seperti kaedah
kontekstual, kajian masa depan, kajian kes, kemahiran
Teknologi Maklumat dan Komunikasi (TMK) serta
mengaplikasikan Pembelajaran Kemahiran Abad Ke-21.
Selain itu, elemen Kelestarian Global turut ditekankan
agar murid bersikap responsif terhadap persekitaran dalam
kehidupan seharian. Elemen Kemahiran Berfikir Aras Tinggi
(KBAT) pula dijelmakan menerusi pelbagai pendekatan
pentaksiran seperti latihan dan aktiviti agar murid berupaya
mengaplikasikan ilmu dan berfikir secara kritis, kreatif dan
inovatif.
 Bagi membantu guru dan murid menguasai kandungan
buku teks ini, setiap bab menggunakan beberapa ikon
mengikut kategori aktiviti yang disediakan. Yang berikut ialah
Panduan Penggunaan Buku Teks:
vii

32

Apakah yang akan
anda pelajari?

Sinopsis

1. Menjelaskan konsep Alam Melayu.
2. Menerangkan kewujudan kerajaan Alam

Melayu.
3. Memerihalkan kerajaan-kerajaan Alam

Melayu yang masyhur.
4. Menghubungkaitkan kerajaan Alam Melayu

dengan kerajaan di luar Alam Melayu yang
sezaman.

1. Memahami kronologi perkembangan
kerajaan Alam Melayu.

2. Meneroka bukti kewujudan kerajaan
Alam Melayu.

3. Membuat interpretasi konsep Alam
Melayu.

4. Membuat imaginasi sifat keterbukaan
kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan
luar yang sezaman.

5. Membuat rasionalisasi hubungan
kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan
luar yang sezaman.

Peta menunjukkan kerajaan-kerajaan
Alam Melayu yang masyhur.

1. Menghuraikan kepentingan kedudukan
strategik yang menyumbang kepada
kemajuan sesebuah kerajaan.

2.  Menerangkan kepentingan kebijaksanaan
pemimpin untuk memajukan negara.

3.  Menghubungkaitkan kepentingan
menghargai kegemilangan kerajaan
Alam Melayu dengan pembentukan
jati diri.

4.  Merumuskan kebanggaan terhadap
kelangsungan warisan kerajaan Alam
Melayu.

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

BAB
1

KERAJAAN ALAM
MELAYU

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:

Alam Melayu merupakan kawasan yang
merangkumi kepulauan dan tanah besar.
Sejarah awal Alam Melayu memperlihatkan
kemunculan beberapa kerajaan yang
masyhur seperti Funan, Champa, Srivijaya,
Angkor, Majapahit, Kedah Tua dan Gangga
Nagara. Kerajaan-kerajaan ini mempunyai
persamaan dalam aspek geografi, bahasa
dan budaya. Kerajaan-kerajaan ini telah
berkembang maju sebagai pusat perdagangan
dan keagamaan yang tersohor. Kegemilangan
kerajaan ini turut dikenali setanding dengan
tamadun dunia yang lain.

32

[Sumber: Adaptasi daripada Nik Hassan Shuhaimi
Nik Abdul Rahman (et.al), Asal Usul Melayu,
Induknya di Benua Sunda, Tanjung Malim:
Universiti Pendidikan Sultan Idris, 2016, hlm. 15]

0        1        2        3         4         5         6        7       8         9       10      11      12       13       14      15      16
Abad

CHAMPA

SRIVIJAYA

ANGKOR

MAJAPAHIT

FUNAN

K
er

aj
aa

n

Garis masa kerajaan-kerajaan Alam Melayu
yang masyhur.

Tapak Bandar
Oc Eo

Candi
Po Nagar

Candi
Muara Takus

Angkor Wat

Gapura Bajang Ratu

KEDAH TUA
Candi Lembah Bujang

GANGGA
NAGARA

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA

Elemen Kewarganegaraan
    dan Nilai Sivik

Diterapkan secara tersurat dan tersirat dalam teks,
soalan atau pelbagai bentuk aktiviti. Bertujuan
menyuntik iktibar terhadap kandungan pembelajaran
yang dipelajari.

63

Perkembangan Sosiobudaya

1. Sistem Tulisan dan Bahasa
Masyarakat kerajaan Alam Melayu
telah mengadaptasi pengaruh luar
untuk memperkembangkan sistem
tulisan dan bahasa mereka. Tulisan
Palava dan Kawi yang berasal dari
India digunakan dengan meluas
sebagai medium tulisan bahasa
tempatan dan Sanskrit. Demikian
juga huruf-huruf Arab disesuaikan
sehingga terbentuknya tulisan Jawi
yang menjadi warisan sistem tulisan
masyarakat Melayu hingga kini.2. PersuratanMasyarakat kerajaan Alam Melayu telah mempamerkan keintelektualan melalui kegiatan

persuratan. Pada awalnya, kegiatan ini berkembang dalam bentuk batu bersurat sehinggalah

lahir karya-karya dalam bentuk manuskrip. Keunikan intelektual ini diwarisi dan diteruskan oleh

kerajaan-kerajaan Melayu.

Hikayat Amir Hamzah, karya persuratan dalam bahasa Melayu dan ditulis dengan tulisan Jawi.
(Sumber: Juffri Supa’at dan Nazeerah Gopaul, Aksara Menjejaki Tulisan Melayu, Singapura: National Library Board, 2009, hlm. 96)

3. Seni BinaKemahiran dalam seni bina merupakan

keunikan yang menjadi warisan kerajaan Alam

Melayu. Seni bina dihasilkan bagi memudahkan

kehidupan seperti dalam perkembangan

kegiatan pertanian, pelayaran, perdagangan dan

keagamaan. Kehidupan di persisiran pantai dan

lembah sungai melahirkan  petukang-petukang

kapal yang handal.

Ukiran dinding pada Angkor Thom menggambarkan

warisan seni bina perkapalan masyarakat kerajaan

Alam Melayu.(Sumber: Michael Freeman dan Claude Jacques, Ancient

Angkor, Bangkok: River Books Ltd., 2007, hlm. 89)

Adaptasi: penyesuaian dengan sesuatu

keadaan yang baharu atau berbeza-beza.

Glosari

KPS
Secara berkumpulan, dengan meneroka bukti daripada pelbagai sumber, kumpulkan maklumat

tentang pelbagai tulisan yang digunakan oleh masyarakat kerajaan Alam Melayu. Bentangkan.

Keunikan perkembangan sosiobudaya masyarakat kerajaan Alam Melayu merupakan warisan yang

sangat bernilai. Perkembangan tersebut dapat dilihat dalam aspek tulisan, bahasa, persuratan dan

seni bina.

Penjelasan
tersurat

Penjelasan
tersirat

vii

Glosari
Menjelaskan maksud sesuatu perkataan
yang sukar difahami dalam teks bagi
meningkatkan kefahaman murid.

Tahukah Anda?
Maklumat tambahan bagi meningkatkan
pemahaman murid terhadap sesuatu
perkara.  Murid digalakkan menggunakan
pelbagai sumber untuk meneroka ilmu
yang berkaitan.

19

Hubungan diplomatik antara kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan luar menunjukkan usaha

persahabatan yang cuba dijalinkan antara kerajaan.

Hubungan Kerajaan Alam Melayu dengan India

Kerajaan-kerajaan Alam Melayu bersifat terbuka dan saling menghormati dalam

menjalinkan hubungan dengan kerajaan luar. Hubungan ini penting untuk membantu

kemajuan kerajaan Alam Melayu. Jelaslah bahawa pemerintah kerajaan Alam Melayu

bijak mengurus hubungan kerajaannya dengan kerajaan luar.

Aktiviti
“Fikir-Pasangan-Kongsi” (Think-Pair-Share)

Berdasarkan peta kerajaan Alam Melayu

di sebelah, lakukan aktiviti yang berikut:

(a) Secara individu, kenal pasti lokasi kerajaan

Alam Melayu yang masyhur.

(b) Bincangkan dengan rakan sekelas tentang

negara dan ibu negara Asia Tenggara yang

ada pada hari ini. Kemudian, senaraikannya.

(c)  Kongsikan hasil perbincangan di dalam kelas.

Srivijaya

Majapahit

Utusan dihantar pada

abad ketiga.
Tujuan:
Memperkukuh

hubungan perdagangan

dan keagamaan dengan

India.

Utusan dihantar pada

abad kesembilan.

Tujuan:
Mengeratkan hubungan

persahabatan  dan

hubungan keagamaan.

Utusan dihantar pada abad ke-12.

Tujuan:
Mengeratkan hubungan

persahabatan.

Angkor

Utusan dihantar pada abad ke-14.

Tujuan:
Mengeratkan hubungan

persahabatan.

Funan

INDIA

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA

40

Tahukah Anda?

•	 Pendidikan	masyarakat	kerajaan	Alam	Melayu
berlaku	kepada	semua	golongan	masyarakat.

•	 Golongan	 pemerintah	 seperti	 raja,	 kaum
kerabat	 dan	 bangsawan	menerima	 pendidikan
formal	yang	berlangsung	di	istana.	Proses
ini	melahirkan	golongan	bijak	pandai	dan
pujangga	istana	yang	boleh	menghasilkan	karya
dalam	bentuk	batu	bersurat	dan	manuskrip.

•	 Golongan	diperintah,	 iaitu	rakyat	menerima
pendidikan	tidak	formal	yang	lebih	mengkhusus
kepada	 kehidupan	 harian	 seperti	 ilmu
ubat-ubatan,	 petua	 bercucuk	 tanam,	 ilmu
pertukangan	dan	persenjataan	serta	adat	resam.

Glosari

3.1   Bahasa dan Tulisan

Kerajaan Funan
•	 Kerajaan	 Funan	 menjadikan	 bahasa

Sanskrit	 sebagai	 bahasa	 utama.	 Hal
ini	dibuktikan	dengan	penemuan	batu
bersurat	Funan	bertarikh	abad	kedua.

•	 Tulisan	masyarakat	Funan	berasaskan
tulisan	 orang	Hu	 yang	menggunakan
tulisan	orang	India.

•	 Funan	 menggunakan	 kalendar Saka
yang	berasal	dari	India.

Kerajaan Champa
•	 Masyarakat	 kerajaan	Champa	menuturkan

bahasa	 Melayu	 Champa	 dan	 bahasa
Sanskrit.	 Hal	 ini	 dibuktikan	 dengan
penemuan	batu	bersurat	dalam	kedua-dua
bahasa.

•	 Dalam	aspek	tulisan,	masyarakat	kerajaan
Champa	menggunakan	tulisan	Palava	dan
tulisan	Champa	Kuno.	Penggunaan	tulisan
Palava	 dibuktikan	 dengan	 penemuan
inskripsi	 bertarikh	 abad	 keenam	 yang
ditulis	oleh	Raja	Sambhuvarman.

•	 Agama	 Islam	 tersebar	 di	 Champa	 sejak
abad	 kelapan.	 Oleh	 itu,	 bahasa	 Melayu
Champa	 menjadi	 bahasa	 utama	 seiring
dengan	perkembangan	tulisan	Jawi.

Batu	bersurat	tertua
berbahasa	Melayu
Champa	yang	ditemukan
bertarikh	abad	keempat.
(Sumber:	Abdul	Rahman
al-Ahmadi,	“Aksara	dan
Batu	Bersurat	Melayu
Kuno”,	Tradisi Penulisan
Manuskrip Melayu,	Kuala
Lumpur:	Perpustakaan
Negara,	1997,	hlm.	134)

Perkembangan	 bahasa	 berkait	 rapat	 dengan	 perkembangan	 sistem	 tulisan.	 Sifat	 keterbukaan
masyarakat	kerajaan	Alam	Melayu	membolehkan	sistem	tulisan	berkembang	dalam	kerajaan	Funan,
Champa,	Srivijaya,	Angkor,	Majapahit	dan	Kedah	Tua.	Penggunaan	bahasa	turut	mengalami	situasi
yang	sama.

Kalendar Saka:	kalendar	ini	diperkenalkan	oleh	Raja	Kanishka	daripada	Dinasti	Kushan	di	utara
India	pada	tahun	78	M.	Kalendar	Saka	ini	mengandungi	12	bulan	dalam	setahun.
(Sumber:	Paul	Michel	Munoz,	Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula,	Singapura:
Editions	Didier	Millet,	2006,	hlm.	321)

Pengenalan

Panduan Penggunaan Buku Teks
viii

Pemahaman dan Pemikiran Kritis
Merupakan pelbagai bentuk latihan bagi mengukur
penguasaan murid terhadap kandungan bab yang
dipelajari. Penilaian meliputi pelbagai aras pemikiran
bagi menggalakkan murid  berfikir secara kritis.

Cakna dan Cerminan Sejarah
Melibatkan tiga unsur, iaitu nilai, patriotisme dan
iktibar. Murid membuat perkaitan terhadap kandungan
pembelajaran dengan diri, keluarga dan tindakan
sebagai warganegara. Murid diterapkan perasaan
cinta akan negara dan berasa bangga sebagai rakyat
Malaysia yang kaya dengan warisan tradisi.

QR Code
Imbas kod menggunakan alat
peranti semasa untuk mendapatkan
maklumat tambahan dalam pelbagai
bentuk seperti video dan dokumen.
Bertujuan menambah pengetahuan
dan minat murid.

87

Aktiviti
“Drama” (Dramatisation)

1. Bentuk kumpulan dan buat skrip untuk lakonkan situasi di pelabuhan Melaka yang bertajuk

“Syahbandar memainkan peranan penting dalam memajukan pelabuhan Melaka”.

2. Pilih seorang murid untuk menjadi syahbandar.

3. Lakonkan situasi seperti di pelabuhan Melaka.

Kejayaan Kesultanan Melayu Melaka menguasai perdagangan di Selat Melaka

membolehkan kesultanan ini muncul sebagai pusat perdagangan yang unggul.

Melaka juga berjaya meneruskan tradisi kerajaan Alam Melayu sebagai pusat

perdagangan antarabangsa. Sebagai rakyat Malaysia, kita mesti bekerjasama untuk

mengembalikan peranan kita sebagai sebuah kuasa perdagangan yang gemilang pada

masa kini.

Cerna Minda

Apakah aspek pengurusan perdagangan yang

menyebabkan aktiviti perdagangan dapat dijalankan

dengan lancar di pelabuhan Melaka?

Orang Laut

Ilustrasi buruh
mengangkut barangan
ke gudang simpanan.

4. Orang Laut

Orang Laut memberikan taat setia kepada raja dan memainkan

peranan yang penting dalam mengekalkan kestabilan

kerajaan, khasnya dalam memastikan urusan perdagangan

dapat dijalankan tanpa gangguan.

Mereka merupakan pelayar dan penunjuk arah yang cekap

kepada pedagang yang berdagang di Melaka.

Orang Laut juga bertanggungjawab sebagai tentera untuk

menjamin keselamatan pedagang di perairan Melaka.

5. Kemudahan Pelabuhan

Pelabuhan di Melaka dilengkapi dengan pelbagai kemudahan

yang menarik minat pedagang. Antaranya termasuklah

kemudahan yang berikut:

Gudang tempat menyimpan barang.

Kemudahan pengangkutan.

Kemudahan bekalan makanan dan minuman.

Khidmat membaiki kapal.

Tempat penginapan.

Syahbandar yang menjaga kebajikan pedagang.

Kemudahan tempat beribadat.

Ilustrasi menggambarkan Orang Laut.

Mengapakah empat orang

syahbandar dilantik untuk

mengurus pedagang yang

datang ke Melaka?

[Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers

of Malaysia, Singapura: Editions Didier

Millets, 2011, hlm. 130]

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)           Cerna Minda
Menguji pengetahuan sedia
ada murid menerusi soalan
aras rendah dan sederhana
berkaitan teks.

Aktiviti
Merupakan gerak kerja berdasarkan pelbagai kaedah pembelajaran
untuk membentuk murid yang kreatif dan saling bekerjasama.
Aktiviti ini dijenamakan berdasarkan Pembelajaran Abad Ke-21
yang berpusatkan murid. Selain itu, terdapat aktiviti Cuba Buat
yang menguji kemahiran daya cipta murid.

20

Konsep Alam Melayu
●  Aspek Geografi●  Aspek Bahasa ●  Aspek Budaya

Bab ini telah menjelaskan bahawa Alam Melayu merupakan lingkungan kawasan yang luas dalam

aspek geografi, keserumpunan bahasa dan budaya. Kerajaan ini telah mencapai kegemilangan

dan menjadi masyhur. Kegemilangan ini juga dikaitkan dengan keterbukaan kerajaan Alam

Melayu untuk mengadakan hubungan dengan kerajaan luar. Bab seterusnya akan membincangkan

kegemilangan kerajaan Alam Melayu dalam aspek pemerintahan dan ekonomi.

Kewujudan Kerajaan Alam
Melayu●  Kerajaan Funan●  Kerajaan Champa●  Kerajaan Srivijaya●  Kerajaan Angkor●  Kerajaan Majapahit

●  Kerajaan Kedah Tua
●  Kerajaan Gangga Nagara

Kerajaan Alam Melayu
yang Masyhur ●  Kemasyhuran

Kerajaan Alam Melayu dan
Kerajaan Luar yang Sezaman

●  Hubungan Perdagangan
●  Hubungan Keagamaan

●  Hubungan Diplomatik

Imbas KembaliKerajaan Alam Melayu

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA
ANGKOR

LAUT CHINA SELATAN

LAUTAN HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUAGANGGA NAGARA

1. Kerajaan FunanLokasi: Lembah Sungai Mekong
Masa: Abad Pertama

Pusat Kerajaan: Vyadhapura

3. Kerajaan Srivijaya
Lokasi: Lembah Sungai

Musi, SumateraMasa: Abad KetujuhPusat Kerajaan: Palembang

5. Kerajaan Majapahit
Lokasi: Lembah Sungai Brantas,

Jawa Timur.Masa: Abad Ke-13 Pusat Kerajaan: Kota Trowulan

2. Kerajaan Champa
Lokasi: Selatan dan tengah Vietnam.

Masa: Abad Kedua Pusat Kerajaan: Indrapura
4. Kerajaan AngkorLokasi: Lembah Sungai Mekong

Masa: Abad Kesembilan
Pusat Kerajaan: Hariharalaya

Kerajaan-kerajaan awal Alam Melayu.6. Kerajaan Kedah Tua
Lokasi: Sungai Mas dan Sungai Bujang.

Masa: Abad KelimaPusat Kerajaan: Kampung Sungai Mas

dan Pengkalan Bujang.

7. Kerajaan Gangga Nagara
Lokasi: Pantai barat bahagian

tengah Tanah Melayu.
Masa: Abad KeenamPusat Kerajaan: Pangkalan

Kedah  Tua

Gangga Nagara

SELAT M
ELAKA

AFRIKA

AMERIKASELATAN

AMERIKAUTARA

Kerajaan Turki Uthmaniyah

Angkor

Majapahit

Champa

Empayar Mongol

Kesultanan Delhi

Gapura Bajang Ratu,
kerajaan Majapahit.

Imbas Kembali
Diletakkan pada bahagian akhir setiap bab bagi membolehkan
murid mengimbas kembali topik yang telah dipelajari.

Contoh
Skema
Jawapan

Kulit

viii

13

13 IPIM

30

30 YOU TUBE

46

48

65

77

95

98

100

102

108

128

130

142

145

146

147

161

165

167

168

180

viii

KBAT

Memfokuskan tahap
pemikiran aplikasi,
analisis, menilai dan
mencipta .  Murid
dirangsang menerusi
soalan berfikir aras
tinggi.

Diharapkan penyediaan Buku Teks Sejarah Tingkatan 2 ini membantu guru dan murid mencapai matlamat
dan objektif mata pelajaran Sejarah, KSSM dan Falsafah Pendidikan Negara.

Dr. Suffian bin Mansor
Dr. Mardiana binti Nordin
Ahmad Salehee bin Abdul
Ishak bin Saidoo

22

Kemboja
Vietnam

SelatanMyanmarSegenting Kra

Singapura

Indonesia

Filipina

BruneiM a l a y s i a

Tanah Melayu

Filipina

Tenasserim
Kepulauan Nicobar

Kepulauan Solomon

Papua New Guinea

Berdasarkan pernyataan di atas, jawab soalan yang berikut:

(a)  Senaraikan kerajaan luar yang sezaman dengan kerajaan Alam Melayu pada abad pertama.

(b)  Nyatakan kegemilangan kerajaan Alam Melayu dalam aspek perluasan kuasa.

(c)   Pada pendapat anda, bagaimanakah kita dapat meneruskan kegemilangan tamadun

kerajaan Alam Melayu?
7.  Secara berkumpulan, hasilkan satu buletin tentang hubungan kerajaan Alam Melayu dengan

China dan India. Aspek perbincangan buletin hendaklah mengandungi perkara yang berikut:

(a)  Bentuk hubungan.

(b)  Cara penghantaran utusan.

(c)  Tujuan jalinan hubungan.

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

Kerajaan Alam Melayu juga merupakan kerajaan yang penting dan mempunyai tamadun

tinggi yang setanding dengan kerajaan luar yang lain.

Berdasarkan gambar di atas, jawab soalan yang berikut:

(a)  Namakan tokoh di atas yang mentakrifkan konsep Alam Melayu mengikut aspek geografi.

(b)  Padankan gambar tokoh di atas dengan peta geografi di sebelahnya.

(c)  Nyatakan pendapat tokoh lain tentang konsep Alam Melayu berdasarkan aspek geografi.

5.

Nama:

Nama:

Nama:
Madagaskar

Papua New Guinea

Australia

New Zealand

Kepulauan Pasifik

Taiwan

Tanah Melayu

6.

23

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga

Negara

Apabila mempelajari budaya serumpun, kita memperoleh pengetahuan tentang

persamaan amalan budaya masyarakat.

Pemahaman sejarah kewujudan kerajaan Alam Melayu dapat melahirkan rasa bangga

akan kegemilangan negara.
 Hubungan antara kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan luar mendidik kita agar

menjalinkan kerjasama dan bersifat terbuka untuk kemakmuran negara. Sikap toleransi dan berbaik-baik dengan

ahli keluarga akan mengukuhkan institusi

kekeluargaan. Sebagai warganegara Malaysia, kita harus

berbangga kerana negara kita bersifat terbuka

dalam menjalinkan hubungan persahabatan

dengan negara luar. Oleh itu, kita perlu

menjaga imej baik negara di mata masyarakat

antarabangsa.

Cakna dan Cerminan Sejarah

Jalinan persahabatan antara negara ASEAN (Pertubuhan Negara-Negara Asia Tenggara - The Association

of Southeast Asian Nations) dengan negara maju dapat memberikan faedah kepada kedua-dua belah pihak

dalam memajukan negara masing-masing.
11

Jejak Pembelajaran

MAJAPAHITSRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR
LAUT

CHINA

SELATAN

LAUTAN

HINDI

SELAT MELAKA

KEDAH TUA

GANGGA NAGARA

Warisan Negara

1

3

4

5

2

6

7

8

9

10
2

Apakah yang akan
anda pelajari?

Sinopsis

1. Menjelaskan konsep Alam Melayu.
2. Menerangkan kewujudan kerajaan Alam

Melayu.
3. Memerihalkan kerajaan-kerajaan Alam

Melayu yang masyhur.
4. Menghubungkaitkan kerajaan Alam Melayu

dengan kerajaan di luar Alam Melayu yang
sezaman.

Peta menunjukkan kerajaan-kerajaan
Alam Melayu yang masyhur.

BAB
1

KERAJAAN ALAM
MELAYU

Alam Melayu merupakan kawasan yang
merangkumi kepulauan dan tanah besar.
Sejarah awal Alam Melayu memperlihatkan
kemunculan beberapa kerajaan yang
masyhur seperti Funan, Champa, Srivijaya,
Angkor, Majapahit, Kedah Tua dan Gangga
Nagara. Kerajaan-kerajaan ini mempunyai
persamaan dalam aspek geografi, bahasa
dan budaya. Kerajaan-kerajaan ini telah
berkembang maju sebagai pusat perdagangan
dan keagamaan yang tersohor. Kegemilangan
kerajaan ini turut dikenali setanding dengan
tamadun dunia yang lain.

2

0        1        2        3         4         5         6        7       8         9       10      11      12       13       14      15      16
Abad

FUNAN

K
er

aj
aa

n

Garis masa kerajaan-kerajaan Alam Melayu
yang masyhur.

Tapak Bandar
Oc Eo

Candi
Po Nagar

Candi
Muara Takus

KEDAH TUA
Candi Lembah Bujang

GANGGA
NAGARA

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA
3

1. Memahami kronologi perkembangan
kerajaan Alam Melayu.

2. Meneroka bukti kewujudan kerajaan
Alam Melayu.

3. Membuat interpretasi konsep Alam
Melayu.

4. Membuat imaginasi sifat keterbukaan
kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan
luar yang sezaman.

5. Membuat rasionalisasi hubungan
kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan
luar yang sezaman.

1. Menghuraikan kepentingan kedudukan
strategik yang menyumbang kepada
kemajuan sesebuah kerajaan.

2.  Menerangkan kepentingan kebijaksanaan
pemimpin untuk memajukan negara.

3.  Menghubungkaitkan kepentingan
menghargai kegemilangan kerajaan
Alam Melayu dengan pembentukan
jati diri.

4.  Merumuskan kebanggaan terhadap
kelangsungan warisan kerajaan Alam
Melayu.

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:

3

[Sumber: Adaptasi daripada Nik Hassan Shuhaimi
Nik Abdul Rahman (et.al), Asal Usul Melayu,
Induknya di Benua Sunda, Tanjung Malim:
Universiti Pendidikan Sultan Idris, 2016, hlm. 15]

0        1        2        3         4         5         6        7       8         9       10      11      12       13       14      15      16
Abad

CHAMPA

SRIVIJAYA

ANGKOR

MAJAPAHIT

Candi
Muara Takus

Angkor Wat

Gapura Bajang Ratu

KEDAH TUA

GANGGA
NAGARA

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA
4

Alam Melayu merangkumi gugusan kepulauan dan tanah besar di bahagian tenggara benua Asia. Alam
Melayu juga dikenali dengan pelbagai istilah seperti Kepulauan Melayu dan Dunia Melayu. Istilah
ini berbeza-beza mengikut peredaran zaman. Pada masa dahulu, gugusan tanah luas terbentang yang
menghubungkan kawasan daratan dengan kepulauan ini dikenali sebagai Pentas Sunda. Kawasan di
Pentas Sunda ini mempunyai ciri-ciri fizikal dan hidupan yang hampir sama. Anda telah mempelajari hal
ini semasa berada di Tingkatan 1. Manusia yang tinggal di kawasan ini berkongsi tamadun yang sama
seperti kepercayaan, asal usul keturunan, bahasa, budaya dan masyarakat. Oleh itu, konsep Alam Melayu
ini boleh dilihat dari sudut geografi, bahasa dan budaya.

1.1      Konsep Alam Melayu

Terdapat pelbagai pendapat tokoh-tokoh tempatan dan luar negara berkaitan aspek geografi Alam
Melayu.  Pendapat mereka menjadi rujukan dalam perbincangan tentang konsep Alam Melayu.

Abdul Hadi Haji
Hassan, ahli
akademik.

Alam Melayu merupakan
suatu lingkungan geografi
yang luas meliputi
Kepulauan Melayu
h ingga   s e l a t an
Thailand.

Geografi

Pengenalan

Profesor Emeritus
Dato’ Dr. Nik Hassan
Shuhaimi Nik
Abdul Rahman, ahli
arkeologi.

Tahukah Anda?

Buku Ilmu Alam Melayu yang ditulis
oleh R.  O.  Winstedt  digunakan
di sekolah-sekolah di Tanah Melayu.
Hal ini menunjukkan bahawa istilah
Alam Melayu  t e l ah
digunakan oleh British
di Tanah Melayu.

Alam
Melayu

Alam Melayu meliputi kawasan dari Madagaskar ke Tanah
Melayu, Papua New Guinea, Australia, New Zealand,
Kepulauan Pasifik dan sampai ke Taiwan.
[Sumber: Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman (et.al), Asal
Usul Melayu, Induknya di Benua Sunda, Tanjung Malim: Universiti
Pendidikan Sultan Idris, 2016, hlm. 15]

Madagaskar

Papua
New
Guinea

Australia

New
Zealand

Kepulauan
Pasifik

Taiwan

Tanah
Melayu
5

Dunia Melayu meliputi selatan
Vietnam, Kemboja, selatan Myanmar,
Segenting Kra, Malaysia, Indonesia,
Brunei dan Filipina.
(Sumber: Ismail Hussein,
Antara Dunia Melayu
dengan Dunia Kebangsaan,
Bangi:  Penerbit UKM,
1993, hlm. 14)

Profesor Emeritus
Tan Sri Dato’
Pendeta (Dr.) Ismail
Hussein, ahli bahasa
dan budayawan.

Alfred Russel
Wallace, sarjana
Barat.

Kepulauan Melayu meliputi Tanah Melayu hingga Tenasserim
dan Kepulauan Nicobar, Filipina dan Kepulauan Solomon hingga
Papua New Guinea.

Tokoh-tokoh ini telah mengemukakan pandangan yang hampir sama dari aspek geografi Alam
Melayu, iaitu kawasan yang merangkumi Malaysia, Indonesia, Singapura, Brunei, Filipina,
selatan Thailand, selatan Myanmar dan selatan Indochina. Pada hari ini, Alam Melayu merupakan
sebahagian daripada Asia Tenggara.

Alam
Melayu

Cerna Minda

Siapakah tokoh-tokoh yang mengemukakan
pandangan tentang konsep Alam Melayu?

(Sumber: Alfred Russel Wallace, The Annotated Malay Archipelago, Oxford:
John Beaufoy Pub., 2009, hlm. 60)

Dunia Melayu merupakan sebuah kawasan yang
luas meliputi Malaysia, Indonesia, Brunei, Singapura,
selatan Thailand dan Filipina.
(Sumber: Ding Choo Ming, Manuskrip Melayu: Sumber
Maklumat Peribumi, Bangi: Penerbit UKM, 2016,  hlm. 20)Profesor Dr. Ding

Choo Ming,
pengkaji manuskrip
Melayu.

KPS

Interpretasikan konsep Alam Melayu.

Kemboja
Vietnam

Selatan
Myanmar

Segenting
Kra

Singapura

Indonesia

Filipina

Brunei
M a l a y s i a

Tanah Melayu

Filipina
Tenasserim

Kepulauan
Nicobar

Kepulauan
Solomon

Papua
New
Guinea
6

Bahasa
Konsep Alam Melayu juga boleh dilihat dari aspek penggunaan bahasa serumpun yang dikaitkan
dengan bahasa Melayu. Bahasa Melayu tergolong dalam bahasa Austronesia yang merupakan
antara 200 bahasa yang dipertuturkan di Alam Melayu.

Bahasa Melayu     Bahasa Jawa   Bahasa Melayu  Tagalog            Melanau          Kadazandusun
     (Malaysia)    (Indonesia)     (Brunei)            (Filipina)     (Sibu, Sarawak)          (Sabah)

Empat          Papat      Ampat      Apat         Pat                 Apat
   Lima      Limo      Lima          Lima         Limah           Limo

Pandangan tokoh-tokoh ini menunjukkan
bahawa bahasa di Alam Melayu adalah
serumpun dan mempunyai persamaan
bunyi sebutannya.

Profesor Emeritus
Dato’ Dr. Asmah
Haji Omar, tokoh
bahasa.

Sutan Takdir Alisjahbana,
tokoh bahasa.

Bahasa Melayu telah digunakan secara meluas di Alam
Melayu sejak awal Masihi lagi. Sifat orang Melayu
yang gemar belayar telah mengembangkan lagi
bahasa Melayu ke Alam Melayu.  Tambahan pula sifat
bahasa Melayu yang sederhana dan mudah dipelajari
membolehkan bahasa ini diterima di Alam Melayu.

Bahasa serumpun di Alam Melayu mempunyai
perkaitan dengan bahasa etnik peribumi.  Persamaan
ini boleh dikenal pasti melalui kata-kata tertentu.
Apabila membuat perbandingan bahasa-bahasa
serumpun ini, terdapat pertalian kekeluargaan
bahasa-bahasa ini dengan bahasa Melayu.

Jadual: Persamaan bunyi perkataan bagi beberapa etnik di Alam Melayu.

Tahukah Anda?

Istilah Melayu Polinesia digunakan sebelum
digantikan dengan Austronesia.
Pada tahun 1972, Pertubuhan Pendidikan, Sains
dan Kebudayaan Bangsa-Bangsa Bersatu (United
Nations of Educational, Scientific and Cultural
Organisation - UNESCO) telah memilih istilah
Melayu bagi merujuk suku bangsa yang berbahasa
Melayu yang mendiami Asia Tenggara.

Mengapakah terdapat persamaan
bunyi perkataan dalam beberapa
bahasa di Alam Melayu?

(Sumber: Asmah Haji Omar, Ensiklopedia Bahasa Melayu, Kuala Lumpur:
Dewan Bahasa dan Pustaka, 2008, hlm. 4)

(Sumber: Sutan Takdir Alisjahbana, Indonesia: Social and
Cultural Revolution, Jakarta: Dian Rakyat, 2008, hlm. 25)
7

Budaya
Penduduk di Alam Melayu mempunyai budaya serumpun yang merangkumi bahasa dan tulisan,
persuratan, struktur sosial, kesenian,  kepercayaan dan adat.

Sejak awal lagi, budaya di Alam Melayu
ini telah berkembang maju dengan
munculnya beberapa kepandaian tertentu
dalam bidang kesenian.  Antaranya
termasuklah pembuatan gangsa dan
seni mempertahankan diri. Kedua-dua
kepandaian ini  merupakan ciptaan
asli di Alam Melayu. Selain itu, nilai-nilai
serumpun wujud dalam masyarakat Alam
Melayu terutamanya gotong-royong. Dalam
aspek seni persembahan pula, muncul wayang
kulit di Kelantan dan Pulau Jawa.

Silat menjadi identiti budaya serumpun di Alam Melayu.

Alam Melayu merupakan suatu lingkungan geografi yang luas
dan mempunyai persamaan bahasa dan budaya. Walaupun
penduduk Alam Melayu kini dibahagikan kepada beberapa
buah negara tetapi ikatan keserumpunan bahasa dan budaya
masih kuat dalam kalangan penduduk di Alam Melayu. Hal ini
memupuk kesedaran bahawa kita serumpun di Alam Melayu.

Cerna Minda

Nyatakan aspek keserumpunan
Alam Melayu.

Dato’ A. Aziz Deraman,
budayawan.

Persamaan budaya dalam kalangan penduduk Alam Melayu membuktikan bahawa Alam Melayu
ini merupakan kawasan yang memiliki kebudayaan serumpun.

(Sumber: A. Aziz Deraman, Masyarakat dan Kebudayaan Malaysia,
Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 2005, hlm. 14)
8

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA

1.2   Kewujudan Kerajaan di Alam Melayu

1. Kerajaan Funan
Lokasi: Lembah Sungai Mekong
Masa: Abad Pertama
Pusat Kerajaan: Vyadhapura

3. Kerajaan Srivijaya
Lokasi: Lembah Sungai
Musi, Sumatera
Masa: Abad Ketujuh
Pusat Kerajaan:
Palembang

5. Kerajaan Majapahit
Lokasi: Lembah Sungai Brantas,
Jawa Timur.
Masa: Abad Ke-13
Pusat Kerajaan: Kota Trowulan

2. Kerajaan Champa
Lokasi: Selatan dan tengah Vietnam.
Masa: Abad Kedua
Pusat Kerajaan: Indrapura

4. Kerajaan Angkor
Lokasi: Lembah Sungai Mekong
Masa: Abad Kesembilan
Pusat Kerajaan: Hariharalaya

Kerajaan Alam Melayu telah bermula daripada petempatan kecil yang berkembang menjadi
pelabuhan. Pelabuhan ini seterusnya berkembang menjadi kerajaan. Kerajaan ini muncul seawal
abad pertama. Antara kerajaan tersebut termasuklah Funan, Champa, Srivijaya, Angkor, Majapahit,
Kedah Tua dan Gangga Nagara.

Kewujudan kerajaan Alam Melayu
sejak awal abad pertama membuktikan
bahawa Alam Melayu juga mempunyai
kerajaan yang sezaman dengan tamadun
lain. Kerajaan ini telah berjaya membina
kegemilangan yang agung. Kewujudan
kerajaan ini menyedarkan kita bahawa
kawasan yang kita diami ini juga
mempunyai warisan kerajaan yang agung
seperti tamadun lain di dunia.

Pengenalan

Kerajaan-kerajaan awal Alam Melayu.

Mengapakah kerajaan-kerajaan
awal di Alam Melayu muncul
di lembah sungai?

6. Kerajaan Kedah Tua
Lokasi: Sungai Mas dan Sungai Bujang.
Masa: Abad Kelima
Pusat Kerajaan: Sungai Mas dan
Pangkalan Bujang.

7. Kerajaan Gangga Nagara
Lokasi: Pantai barat bahagian
tengah Tanah Melayu.
Masa: Abad Keenam
Pusat Kerajaan: Pangkalan

Kedah
Tua

Gangga
Nagara

SELAT M
ELAKA
9

1.3   Kerajaan Alam Melayu yang Masyhur

Antara kerajaan Alam Melayu yang masyhur termasuklah Funan, Champa, Srivijaya, Angkor,
Majapahit, Kedah Tua dan Gangga Nagara.  Kemasyhuran kerajaan ini dapat dilihat dalam aspek
pemerintahan, ekonomi, agama dan kemunculan pelabuhan.

Kerajaan Funan

Pengenalan

Kemasyhuran

Kerajaan Funan yang berpusat di Vyadhapura diasaskan oleh seorang Brahmin bernama
Kaundinya. Beliau berkahwin dengan Soma, pemerintah wanita di Sungai Mekong dan
membentuk kerajaan Funan.

Kerajaan Funan masyhur semasa diperintah oleh Fan Shih-man. Beliau telah meluaskan
empayar Funan ke Sungai Mekong hingga Teluk Camranh di sebelah timur. Kemudian, beliau
menguasai selatan Myanmar dan Segenting Kra. Kejayaan beliau menguasai wilayah ini
membolehkan Funan menguasai jalan perdagangan utama antara timur dengan barat.
Kesannya, pada abad ketiga Funan menjadi pusat perdagangan utama di Alam Melayu.
 Raja Funan terakhir ialah Rudravarman. Serangan kerajaan Chenla yang terletak di utara
Funan telah menyebabkan kemerosotan kerajaan Funan.

Mengapakah golongan Brahmin penting
dalam pemerintahan kerajaan Funan?

Tahukah Anda?

Kerajaan Champa

Kemasyhuran

Kerajaan Champa diasaskan oleh Chu-Lien pada tahun 192 M. Pusat kerajaan ini adalah
di Indrapura. Champa sering berhadapan dengan serangan dari Dai Viet. Chu-Lien berjaya
membebaskan Champa daripada pengaruh China.

Zaman kemasyhuran Champa bermula di bawah pemerintahan
Che Bong Nga. Beliau berjaya mengatasi ancaman Dai Viet
dan meluaskan empayar Champa ke wilayah Dai Viet hingga
Lembah Sungai Merah. Serangan Champa ke wilayah Dai
Viet berjaya membunuh Raja Tran Due Tong, pemerintah Dai
Viet. Pemerintahan beliau mendapat pengiktirafan daripada
Dinasti Ming pada tahun 1369.
 Kemerosotan kerajaan Champa bermula apabila
pemerintahnya, Indravarman meninggal dunia pada tahun
1441. Dai Viet menggunakan peluang ini dengan melancarkan
beberapa serangan ke atas Champa. Pada tahun 1471, Champa
ditawan oleh Dai Viet.

Kerajaan Dai Viet merujuk
kawasan utara Vietnam
hari ini.
10

Kerajaan Srivijaya

Kemasyhuran

Cerna Minda

Kerajaan Srivijaya diasaskan oleh Dapunta Hyang Sri Jayanasa pada tahun 683 M di Palembang.
Beliau telah memperkukuh kerajaan Srivijaya dengan menakluk kawasan sekitarnya seperti
Bangka dan Taruma.

Semasa era pemerintahan Sangramadhananjaya pada abad kelapan, Srivijaya telah berjaya
menakluk Sumatera, selatan Myanmar, Tanah Melayu dan Segenting Kra. Penaklukan ini juga
membolehkan Srivijaya menguasai jalan laut antarabangsa, iaitu Selat Melaka dan Selat Sunda,
seterusnya menjadi kuasa perdagangan utama di Alam Melayu. Selain terkenal sebagai pusat
perdagangan, Srivijaya menjadi pusat pengajian agama Buddha.
 Serangan tentera Chola dari selatan India pada tahun 1025 telah menyebabkan kerajaan
Srivijaya menjadi lemah.

Apakah faktor yang menyebabkan
kerajaan Srivijaya menjadi lemah?

Kerajaan Angkor

Kerajaan Angkor yang berpusat di Hariharalaya diasaskan oleh Jayavarman II
dari Chenla. Beliau telah menyatukan wilayah di Lembah Sungai Mekong.

Suryavarman II meluaskan empayar Angkor ke sekitar Lembah Sungai Mekong hingga
selatan Myanmar. Beliau berjaya menghalang ancaman daripada Champa dan Dai Viet,
di samping mewujudkan jalinan perdagangan antara pedagang tempatan dengan pedagang
luar. Usaha beliau ini diteruskan pula oleh Jayavarman VII yang telah meluaskan empayar
Angkor hingga sempadan Annam. Beliau membina Angkor Thom dan mendirikan 102 buah
hospital.
 Selepas kematian Jayavarman VII, Angkor mula lemah. Serangan Siam pada tahun
1594 telah melemahkan kerajaan Angkor.

Kemasyhuran

Cerna Minda

Siapakah pemerintah Angkor yang
berjaya meluaskan empayar hingga
sempadan Annam?

Mengapakah penguasaaan jalan laut
antarabangsa membolehkan sesebuah
kerajaan menjadi masyhur?

Apakah kepentingan jalinan
perdagangan antara pedagang
tempatan dengan pedagang luar
kepada kerajaan Alam Melayu?
11

, binc

Gambar menunjukkan salah sebuah pintu di dalam Angkor Thom. Angkor Thom
merupakan ibu kota kerajaan Angkor.

Aktiviti
 “Saya Lihat, Saya Fikir, Saya Bertanya” (I See, I Think, I Wonder)

Secara berkumpulan, bincang dan lakukan aktiviti yang berikut:
1.  Kaji gambar Angkor Thom dan tuliskan apa-apa yang dapat anda lihat.
2. Dengan merujuk pelbagai sumber dan melayari Internet, kumpulkan maklumat tentang

Angkor Thom:
 (a) Apakah jenis bahan binaan yang digunakan?
 (b) Berapakah tempoh masa yang diambil untuk membinanya?
 (c) Bagaimanakah masyarakat kerajaan Angkor membinanya?
 (d) Mengapakah masyarakat kerajaan Angkor membinanya?
3. Kaitkan kepentingan Angkor Thom pada masa ini.
4.  Dapatan maklumat dibentangkan di dalam kelas secara bergilir-gilir. Setiap kumpulan

dibenarkan bertanya bagi mendapatkan maklumat tambahan.

(Sumber: Michael Freeman dan Claude Jacques, Ancient Angkor, Bangkok: Rivers Books Ltd., 2007, hlm. 74)
12

Kerajaan Majapahit
Kerajaan Majapahit diasaskan oleh Raden Vijaya dengan bantuan tentera Mongol dalam
perebutan kuasa di Jawa pada tahun 1294. Kerajaan ini berpusat di Kota Trowulan.

Kemasyhuran Majapahit bermula dengan pelantikan Patih Gajah Mada sebagai
Perdana Menteri (Majapahit) oleh pemerintah Tribuana Tunggadewi. Patih Gajah Mada
berjaya mengembalikan keamanan dan keselamatan kerajaan Majapahit. Beliau juga mula
meluaskan tanah jajahannya ke timur Pulau Jawa; pesisir pantai timur Sumatera; pesisir
selatan dan barat Pulau Borneo; bahagian selatan dan timur Sulawesi; dan Kepulauan Maluku.
Hal ini menjadikan Majapahit sebagai pusat perdagangan pada abad ke-14.
 Kematian Patih Gajah Mada dan serangan kerajaan Demak pada tahun 1478 telah
menyebabkan kerajaan Majapahit menjadi lemah.

Kerajaan Kedah Tua

Kemunculan kerajaan Kedah Tua bermula dengan penglibatan masyarakat di Guar Kepah yang
menjalankan kegiatan perdagangan dengan pedagang dari luar di Sungai Mas. Pada peringkat
awal, pusat kerajaan ini adalah di Sungai Mas dan Pangkalan Bujang. Kewujudan kerajaan
Kedah Tua ini diperkukuhkan dengan catatan golongan agama dan pedagang dari China, India
dan Arab-Parsi. Sumber China menamakan kerajaan Kedah Tua sebagai Chieh Ch’a. Manakala
sumber dari India dan Arab, masing-masing merujuk kerajaan Kedah Tua sebagai Kataha dan
Kalah-bar.

Kemasyhuran kerajaan Kedah Tua dikaitkan dengan kepesatan kegiatan perdagangan
di Lembah Bujang. Pedagang dari timur dan barat datang untuk menjalankan kegiatan
perdagangan dengan penduduk tempatan dan pedagang luar yang lain. Seiring dengan
kemajuan perdagangan ini, kerajaan Kedah Tua juga menjadi pusat keagamaan agama Buddha.
Kemasyhuran kerajaan Kedah Tua ini menyebabkan kerajaan Srivijaya menguasai Kedah Tua.
Namun begitu, serangan tentera Chola dari India pada tahun 1025 telah melemahkan kegiatan
perdagangan di Kedah Tua.
 Kerajaan Kedah Tua mula mengalami perubahan pemerintahan pada abad ketujuh apabila
munculnya pengasasan Kesultanan Kedah yang memulakan kerajaan baharu di Kedah.

Kemasyhuran

Kemasyhuran

Kemerosotan

Cerna Minda

Namakan kawasan perluasan kuasa oleh Patih Gajah Mada.

Cerna Minda

Apakah faktor kemasyhuran kerajaan Kedah Tua?
13

Kerajaan Funan, Champa, Srivijaya, Angkor, Majapahit, Kedah Tua dan Gangga Nagara merupakan
kerajaan yang masyhur. Kerajaan ini merupakan contoh kebijaksanaan kepimpinan masyarakat
Alam Melayu. Oleh sebab itu, kebijaksanaan dan kemasyhuran ini wajar menjadi contoh kepada
kita untuk membina tamadun bangsa yang setanding dengan bangsa-bangsa lain di dunia.

Kaitkan kepemimpinan pemerintah dengan kemasyhuran sesebuah kerajaan.

Penemuan beberapa buah candi di kawasan Lembah Bujang yang menunjukkan kewujudan kerajaan
Kedah Tua.
(Sumber: Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman (ed.), Early History, Singapura: Didier Millet, 1998, hlm. 106)

Kerajaan Gangga Nagara

Berdasarkan kajian arkeologi, kerajaan Gangga Nagara muncul pada abad keenam. Walau
bagaimanapun, kerajaan Gangga Nagara telah berfungsi sebagai pusat pelabuhan sejak abad
kelima. Menurut sumber tradisi, pengasas kerajaan Gangga Nagara ialah Raja Ganji
Sarjuna. Terdapat pendapat lain yang menyatakan kerajaan Gangga Nagara ini dibuka oleh
Raja Khmer dari Kemboja. Pada peringkat awal pusat kerajaan ini adalah di Pangkalan.

Kemasyhuran kerajaan Gangga Nagara bermula pada abad kesembilan. Sejak abad kelima,
kerajaan Gangga Nagara sering dikunjungi oleh pedagang luar kerana kekayaan hasil bumi
seperti emas dan bijih timah. Kerajaan Gangga Nagara juga berjaya mempertahankan
kedaulatannya daripada serangan kerajaan Srivijaya pada tahun 850 M.
       Kerajaan Gangga Nagara mulai lemah apabila diserang oleh tentera Chola dari India pada
tahun 1025. Serangan ini telah memusnahkan pelabuhan Gangga Nagara.

Kemasyhuran

Cerna Minda

Apakah kekayaan hasil bumi kerajaan Gangga Nagara?
14

AFRIKA

ASIA

AMERIKA
SELATAN

AMERIKA
UTARA

Dinasti
Han

Empayar
Kushan

Empayar
Parsi

Empayar
Rom

Funan

Kerajaan Alam Melayu muncul sezaman dengan kerajaan-kerajaan luar yang lain. Hal ini
menunjukkan bahawa kerajaan Alam Melayu membangun dan maju setanding dengan kerajaan
tersebut. Kerajaan Alam Melayu juga mempunyai hubungan perdagangan, keagamaan dan
diplomatik dengan kerajaan ini.

1.4   Kerajaan Alam Melayu dan Kerajaan Luar
 yang Sezaman

Pada abad pertama, kemunculan kerajaan Funan sezaman dengan empayar Rom, empayar Parsi, empayar
Kushan dan Dinasti Han.

Pengenalan

Kerajaan Luar yang Sezaman

Cerna Minda

Namakan kerajaan luar yang sezaman dengan kerajaan
Alam Melayu.

Abad Pertama

Colosseum, Rom

Tapak Bandar Oc Eo

Kerajaan
Awal Alam
Melayu
15

AFRIKA

AMERIKA
SELATAN

AMERIKA
UTARA

Kerajaan Turki
Uthmaniyah

Angkor

Majapahit

Champa

Empayar Mongol

Kesultanan
Delhi

AFRIKA

AMERIKA
SELATAN

AMERIKA
UTARA

Dinasti
Tang

Kerajaan
Chola

Empayar
Byzantine

Angkor

Srivijaya

Champa

Kerajaan
Abbasiyah

ASIA

Abad Ke-14

Pada abad ke-14, kerajaan Champa, Angkor dan Majapahit sezaman dengan
empayar Mongol, kerajaan Turki Uthmaniyah dan Kesultanan Delhi.

Pada abad kesembilan, kerajaan Champa, Srivijaya dan Angkor sezaman dengan kerajaan Abbasiyah,
empayar Byzantine, Dinasti Tang dan kerajaan Chola.

Kerajaan Alam Melayu merupakan
kerajaan yang  penting dan mempunyai
tamadun tinggi yang setanding dengan
kerajaan luar yang lain.

Kerajaan Alam Melayu muncul sezaman
dengan kerajaan-kerajaan luar yang lain.
Buktikan.

Abad Kesembilan

Gapura Bajang Ratu,
kerajaan Majapahit.

Angkor Wat,
Kerajaan Angkor

Hagia Sophia,
Empayar
Byzantine

Abad Kesembilan

Menara Cham
di Mi Son, Kerajaan
Champa

Pagoda Xumi,
Dinasti Tang

Candi Bahal, Kerajaan
Srivijaya

Pagoda
  Xumi,

Dinasti
  T’ang

http://arts.cultural-‐
china.com/en/85Art
s2975.html

Qutb Minar,
Kesultanan Delhi
16

La ut Kaspia

Guangzhou

Turan

Tamralipti
Barygaza

Barbaricon

Aden

Antioch

Tyre
Alexandria

Rom

LAUTAN HINDI

Tuban

Kedah
Tua

Palembang

Oc EoArikamedu

Hubungan Perdagangan

Perkembangan hubungan perdagangan ini menunjukkan amalan sikap keterbukaan para pemerintah
kerajaan Alam Melayu telah membawa kemakmuran ekonomi.

Jalan perdagangan Alam Melayu dengan kerajaan luar bermula dari abad pertama hingga abad ke-15.

Apakah kepentingan kegiatan
perdagangan terhadap sesebuah
negara pada masa ini?

Cerna Minda

Berdasarkan peta di atas, nyatakan
pelabuhan yang terdapat di India
dan China.

Kerajaan Alam Melayu menjalinkan hubungan perdagangan dengan kerajaan luar. Kedudukan
strategik di laluan perdagangan timur dan barat serta kekayaan hasil bumi mendorong pemerintah
kerajaan Alam Melayu menjalinkan hubungan perdagangan dengan kerajaan lain.

Petunjuk
 Pedagang luar ke Alam Melayu.
 Pedagang Alam Melayu
 ke pelabuhan luar.
 Barangan Alam Melayu dibawa
 ke Rom.
17

Hubungan Keagamaan

Penyebaran agama-agama ini ke Alam Melayu menggambarkan sikap keterbukaan penduduk Alam
Melayu. Agama Hindu dan Buddha telah dianuti oleh sebahagian penduduk tempatan. Setelah
kedatangan agama Islam, sebahagian besar penduduk di Alam Melayu menganut agama ini.

Cerna Minda

Bagaimanakah agama Hindu, Buddha dan Islam tersebar ke Alam Melayu?

Hindu
Terdapat beberapa cara
penyebaran agama Hindu
di Alam Melayu, iaitu
melalui peranan pedagang,
tentera dan golongan
Brahmin.

Islam
Terdapat beberapa cara
penyebaran agama
Islam di Alam Melayu,
iaitu melalui peranan
pedagang, pemerintah
dan pendakwah.

Buddha
Peranan Asoka, pemerintah
empayar Maurya,
menghantar sami-sami
Buddha ke Alam Melayu
untuk menyebarkan agama
Buddha.

Hubungan kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan luar mendorong penyebaran agama  Hindu,
Buddha dan Islam. Penyebaran agama-agama ini telah mempengaruhi pelbagai aspek kehidupan
seperti pentadbiran, perundangan, ekonomi dan sosiobudaya.

Penemuan artifak pengaruh
Hindu di Lembah Bujang,
Kedah.
(Sumber: Nik Hassan Shuhaimi
Nik Abdul Rahman (ed.), Early
History, Singapura: Didier Millet,
1998, hlm. 120)

Penemuan artifak pengaruh Buddha
di Lembah Bujang, Kedah.
(Sumber: Nik Hassan Shuhaimi Nik
Abdul Rahman (ed.), Early History,
Singapura: Didier Millet, 1998, hlm. 96)

Ukiran pengaruh Islam yang
ditemukan di Beruas, Perak.
(Sumber: Nik Hassan Shuhaimi
Nik Abdul Rahman (ed.), Early
History, Singapura: Didier Millet,
1998, hlm. 132)
18

KPS

Hubungan Diplomatik

Bina garis masa hubungan kerajaan Alam Melayu dengan China.

Hubungan Kerajaan Alam Melayu dengan China

Hubungan diplomatik merupakan hubungan politik antara dua kerajaan. Dalam hal ini, kerajaan
Alam Melayu telah menjalinkan hubungan diplomatik dengan kerajaan di China dan India bagi
mengukuhkan kedudukannya dan membuka jalan kepada perkembangan perdagangan.

Utusan dihantar pada
abad ketujuh.
Tujuan:
Mendapatkan
pengiktirafan dan
memperkukuh
hubungan
persahabatan dan
perdagangan.

Utusan dihantar pada abad ketiga.
Tujuan:
Memohon bantuan ketenteraan  untuk
melawan Dai Viet.

Utusan dihantar pada
abad ke-14.
Tujuan:
Menjalinkan hubungan
persahabatan.

Utusan dihantar pada abad ketiga.
Tujuan:
Memulihkan hubungan setelah berperang
dengan sekutu China, iaitu Dai Viet.

Utusan dihantar pada abad ke-12.
Tujuan:
Memperkukuh persahabatan dan
perdagangan.

Champa

Srivijaya

Angkor

Majapahit

Funan

Utusan dihantar pada abad ketujuh.
Tujuan:
Memperkukuh hubungan
perdagangan.

Kedah Tua

CHINA
19

Hubungan diplomatik antara kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan luar menunjukkan usaha
persahabatan yang cuba dijalinkan antara kerajaan.

Hubungan Kerajaan Alam Melayu dengan India

Kerajaan-kerajaan Alam Melayu bersifat terbuka dan saling menghormati dalam
menjalinkan hubungan dengan kerajaan luar. Hubungan ini penting untuk membantu
kemajuan kerajaan Alam Melayu. Jelaslah bahawa pemerintah kerajaan Alam Melayu
bijak mengurus hubungan kerajaannya dengan kerajaan luar.

Aktiviti
“Fikir-Pasangan-Kongsi” (Think-Pair-Share)

Berdasarkan peta kerajaan Alam Melayu
di sebelah, lakukan aktiviti yang berikut:
(a) Secara individu, kenal pasti lokasi kerajaan

Alam Melayu yang masyhur.
(b) Bincangkan dengan rakan sekelas tentang

negara dan ibu negara Asia Tenggara yang
ada pada hari ini. Kemudian, senaraikannya.

(c)  Kongsikan hasil perbincangan di dalam kelas.

Srivijaya

Majapahit

Utusan dihantar pada
abad ketiga.
Tujuan:
Memperkukuh
hubungan perdagangan
dan keagamaan dengan
India.

Utusan dihantar pada
abad kesembilan.
Tujuan:
Mengeratkan hubungan
persahabatan  dan
hubungan keagamaan.

Utusan dihantar pada abad ke-12.
Tujuan:
Mengeratkan hubungan
persahabatan.

Angkor

Utusan dihantar pada abad ke-14.
Tujuan:
Mengeratkan hubungan
persahabatan.

Funan

INDIA

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA
20

Konsep Alam Melayu
●  Aspek Geografi
●  Aspek Bahasa
●  Aspek Budaya

Bab ini telah menjelaskan bahawa Alam Melayu merupakan lingkungan kawasan yang luas dalam
aspek geografi, keserumpunan bahasa dan budaya. Kerajaan ini telah mencapai kegemilangan
dan menjadi masyhur. Kegemilangan ini juga dikaitkan dengan keterbukaan kerajaan Alam
Melayu untuk mengadakan hubungan dengan kerajaan luar. Bab seterusnya akan membincangkan
kegemilangan kerajaan Alam Melayu dalam aspek pemerintahan dan ekonomi.

Kewujudan Kerajaan Alam
Melayu
●  Kerajaan Funan
●  Kerajaan Champa
●  Kerajaan Srivijaya
●  Kerajaan Angkor
●  Kerajaan Majapahit
●  Kerajaan Kedah Tua
●  Kerajaan Gangga Nagara

Kerajaan Alam Melayu
yang Masyhur
●  Kemasyhuran

Kerajaan Alam Melayu dan
Kerajaan Luar yang Sezaman
●  Hubungan Perdagangan
●  Hubungan Keagamaan
●  Hubungan Diplomatik

Imbas Kembali
Kerajaan Alam Melayu

MAJAPAHIT

SRIVIJAYA

FUNAN

CHAMPA

ANGKOR

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN
HINDI

SELAT M
ELAKA

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA

1. Kerajaan Funan
Lokasi: Lembah Sungai Mekong
Masa: Abad Pertama
Pusat Kerajaan: Vyadhapura

3. Kerajaan Srivijaya
Lokasi: Lembah Sungai
Musi, Sumatera
Masa: Abad Ketujuh
Pusat Kerajaan:
Palembang

5. Kerajaan Majapahit
Lokasi: Lembah Sungai Brantas,
Jawa Timur.
Masa: Abad Ke-13
Pusat Kerajaan: Kota Trowulan

2. Kerajaan Champa
Lokasi: Selatan dan tengah Vietnam.
Masa: Abad Kedua
Pusat Kerajaan: Indrapura

4. Kerajaan Angkor
Lokasi: Lembah Sungai Mekong
Masa: Abad Kesembilan
Pusat Kerajaan: Hariharalaya

Kerajaan-kerajaan awal Alam Melayu.

6. Kerajaan Kedah Tua
Lokasi: Sungai Mas dan Sungai Bujang.
Masa: Abad Kelima
Pusat Kerajaan: Sungai Mas dan
Pengkalan Bujang.

7. Kerajaan Gangga Nagara
Lokasi: Pantai barat bahagian
tengah Tanah Melayu.
Masa: Abad Keenam
Pusat Kerajaan: Pangkalan

Kedah
Tua

Gangga
Nagara

SELAT M
ELAKA

AFRIKA

AMERIKA
SELATAN

AMERIKA
UTARA

Kerajaan Turki
Uthmaniyah

Angkor

Majapahit

Champa

Empayar Mongol

Kesultanan
Delhi

Gapura Bajang Ratu,
kerajaan Majapahit.

Qutb Minar,
Kesultanan Delhi
21

1.    Penduduk Alam Melayu mempunyai ikatan keserumpunan.

Berdasarkan pernyataan di atas, apakah aspek keserumpunan tersebut?

I.   Agama
II.  Bahasa
III. Budaya
IV. Ekonomi

A.  I dan II
B.  I dan IV
C.  II dan III
D.  III dan IV

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

2.   ●  Kerajaan ini diasaskan oleh Jayavarman II.

●  Kerajaan ini terletak di Lembah Sungai Mekong.

Kerajaan Alam Melayu yang manakah berkaitan dengan maklumat di atas?

A. Funan
B. Angkor
C. Champa
D. Srivijaya

3.  Mengapakah peranan Patih Gajah Mada dianggap penting kepada kerajaan Majapahit?

A. Meluaskan empayar.
B. Mengasaskan kerajaan.
C. Menyebarkan pegangan agama.
D. Menguasai laluan perdagangan.

4.  Apakah kepentingan hubungan diplomatik kepada kerajaan Alam Melayu?

A. Kesetiaan rakyat.
B. Kemakmuran negara.
C. Peningkatan penduduk.
D. Pengekalan sumber alam.
22

Kemboja
Vietnam

Selatan
Myanmar

Segenting
Kra

Singapura

Indonesia

Filipina

Brunei
M a l a y s i a

Tanah Melayu

Filipina
Tenasserim

Kepulauan
Nicobar

Kepulauan
Solomon

Papua
New
Guinea

Berdasarkan pernyataan di atas, jawab soalan yang berikut:

(a)  Senaraikan kerajaan luar yang sezaman dengan kerajaan Alam Melayu pada abad pertama.
(b)  Nyatakan kegemilangan kerajaan Alam Melayu dalam aspek perluasan kuasa.
(c)   Pada pendapat anda, bagaimanakah kita dapat meneruskan kegemilangan tamadun
   kerajaan Alam Melayu?

7.  Secara berkumpulan, hasilkan satu buletin tentang hubungan kerajaan Alam Melayu dengan
China dan India. Aspek perbincangan buletin hendaklah mengandungi perkara yang berikut:

(a)  Bentuk hubungan.
(b)  Cara penghantaran utusan.
(c)  Tujuan jalinan hubungan.

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

Kerajaan Alam Melayu juga merupakan kerajaan yang penting dan mempunyai tamadun
tinggi yang setanding dengan kerajaan luar yang lain.

Berdasarkan gambar di atas, jawab soalan yang berikut:

(a)  Namakan tokoh di atas yang mentakrifkan konsep Alam Melayu mengikut aspek geografi.
(b)  Padankan gambar tokoh di atas dengan peta geografi di sebelahnya.
(c)  Nyatakan pendapat tokoh lain tentang konsep Alam Melayu berdasarkan aspek geografi.

5.

Nama:

Nama:

Nama:

Madagaskar

Papua
New
Guinea

Australia

New
Zealand

Kepulauan
Pasifik

Taiwan

Tanah
Melayu

6.
23

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

Apabila mempelajari budaya serumpun, kita memperoleh pengetahuan tentang
persamaan amalan budaya masyarakat.

Pemahaman sejarah kewujudan kerajaan Alam Melayu dapat melahirkan rasa bangga
akan kegemilangan negara.

Hubungan antara kerajaan Alam Melayu dengan kerajaan luar mendidik kita agar
menjalinkan kerjasama dan bersifat terbuka untuk kemakmuran negara.

Sikap toleransi dan berbaik-baik dengan
ahli keluarga akan mengukuhkan institusi
kekeluargaan.

Sebagai warganegara Malaysia, kita harus
berbangga kerana negara kita bersifat terbuka
dalam menjalinkan hubungan persahabatan
dengan negara luar. Oleh itu, kita perlu
menjaga imej baik negara di mata masyarakat
antarabangsa.

Cakna dan Cerminan Sejarah

Jalinan persahabatan antara negara ASEAN (Pertubuhan Negara-Negara Asia Tenggara - The Association
of Southeast Asian Nations) dengan negara maju dapat memberikan faedah kepada kedua-dua belah pihak
dalam memajukan negara masing-masing.
24

BAB
2

24

SISTEM
PEMERINTAHAN
DAN KEGIATAN
EKONOMI
MASYARAKAT
KERAJAAN
ALAM MELAYU

Sinopsis

Apakah yang akan
anda pelajari?

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kerajaan Alam Melayu mempunyai sistem
pemerintahan tersendiri, iaitu sistem beraja.
Masyarakat kerajaan Alam Melayu juga
menjalankan pelbagai kegiatan ekonomi
seperti pertanian, perdagangan, mengutip
hasil hutan dan hasil laut  serta perlombongan
dan pembuatan.

1. Menerangkan sistem pemerintahan
kerajaan Alam Melayu.

2. Menghuraikan kegiatan ekonomi
masyarakat kerajaan Alam Melayu.

1. Menilai kepentingan kebijaksanaan
pemimpin dalam mentadbir negara.

2.   Menghuraikan kepentingan menghargai
warisan kerajaan Alam Melayu.

3. Menerangkan iktibar yang diperoleh
daripada kegemilangan kerajaan Alam
Melayu.

4. Merumuskan kepentingan kehidupan
berorganisasi dalam membentuk
kemakmuran negara.
2525

Kemahiran Pemikiran Sejarah yang anda dapati:

1. Memahami kronologi pemerintahan kerajaan Alam Melayu.
2. Meneroka bukti perkembangan ekonomi masyarakat kerajaan Alam Melayu.
3. Membuat interpretasi kehebatan sistem pemerintahan kerajaan Alam Melayu.
4. Membuat imaginasi kegiatan ekonomi masyarakat kerajaan Alam Melayu.
5. Membuat rasionalisasi hubungan antara kerajaan Alam Melayu dengan tamadun dunia.

Ukiran kapal dagang pada dinding Candi Borobudur yang menggambarkan kegiatan perdagangan
masyarakat Alam Melayu.
(Sumber: Koleksi Suffian Mansor, 2015)
26

Glosari

Pengenalan

2.1      Sistem Pemerintahan

Sistem pemerintahan yang diamalkan oleh kerajaan Alam Melayu yang masyhur ialah sistem
beraja. Sistem beraja ini terbahagi kepada dua, iaitu pusat dan wilayah.

Cerna Minda

Siapakah yang layak menggunakan
gelaran Raja Kecil?

Inskripsi: kata, ungkapan, lambang yang ditulis
atau diukir pada permukaan sesuatu objek.

Inskripsi pada Telaga Batu tentang
sistem pemerintahan kerajaan
Srivijaya.

Pemerintahan Pusat dan Wilayah
Raja Funan dibantu oleh golongan agama
dan golongan tentera.
 Funan dibahagikan kepada tujuh buah
wilayah.  Ketua wilayah ini terdiri daripada
putera-putera raja. Mereka digelar sebagai
Raja Kecil.

Raja
Raja-raja Funan menggunakan pelbagai
gelaran. Antaranya termasuklah Kurung
Bnam yang bermaksud raja gunung,
Rajadhiraja yang melambangkan raja Funan
sebagai raja segala raja dan Cakravatin yang
bermaksud pemerintah alam sejagat.

Raja
Raja-raja Champa menggunakan gelaran
Rajadhiraja. Raja-raja Champa diiktiraf sebagai
pemerintah yang mulia dan suci serta dikaitkan
dengan Dewa Siva.

Pemerintahan Pusat dan Wilayah
Raja Champa dibantu oleh para pembesar yang
bertanggungjawab mengutip cukai, menjaga
keamanan dan mengukuhkan pertahanan.
 Pada peringkat wilayah, Champa dibahagikan
kepada lima wilayah, iaitu Indrapura, Amaravati,
Vijaya, Kauthara dan Panduranga.

KERAJAAN CHAMPA
KERAJAAN FUNAN

KERAJAAN SRIVIJAYA

Raja
Raja-raja Srivijaya mempunyai unsur kesaktian dan
dianggap sebagai Bodhisattva yang merujuk peranan raja
sebagai Buddha di bumi. Raja Srivijaya digelar sebagai Raja
di Gunung dan Maharaja di Pulau.

Pemerintahan Pusat dan Wilayah
Raja dibantu oleh Yuvaraja, iaitu Putera Mahkota,
Pratiyuvaraja sebagai Raja Muda dan Rajakumara.  Raja
turut dibantu oleh golongan agama, tentera, pemungut cukai,
hakim dan penjaga harta kerajaan.
 Pentadbiran wilayah terbahagi kepada dua, iaitu
Kedatuan yang ditadbir oleh Datu berketurunan raja dan
Pradatuan yang ditadbir oleh Datu bukan berketurunan raja.

(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2015)
27

Sistem pemerintahan merupakan tonggak penting
dalam usaha raja-raja kerajaan Alam Melayu
untuk membangunkan kerajaannya. Sistem
pemerintahan yang teratur dengan susunan kuasa
raja di puncak pemerintahan yang dibantu oleh
pembesar pusat dan wilayah telah mewujudkan
kestabilan di Alam Melayu. Oleh itu, kita harus
menghargai kestabilan dan keamanan negara supaya
kita dapat hidup makmur dan maju.

Apakah kebaikan sistem
pemerintahan beraja?

Raja
Raja-raja Angkor menggunakan gelaran Dewaraja
yang mengaitkan raja sebagai dewa. Kuasa kedua dan
ketiga yang penting dalam sistem pemerintahan ialah
Permaisuri dan Raja Muda.

Pemerintahan Pusat dan Wilayah
Raja-raja Angkor dibantu oleh pembesar-pembesar
yang bertanggungjawab dalam  bidang keagamaan,
kehakiman, keselamatan dan perbendaharaan.
 Pada peringkat wilayah, Angkor dibahagikan
kepada wilayah, daerah, daerah kecil dan kampung.

KERAJAAN ANGKOR

KERAJAAN MAJAPAHIT

Raja
Raja-raja Majapahit menggunakan gelaran Maharaja,
Sri Maharaja dan Sri Bathara.

Pemerintahan Pusat dan Wilayah
Raja dibantu oleh Sapta Prabu dan para pembesar.
Sapta Prabu ialah Majlis Penasihat Diraja yang terdiri
daripada kerabat diraja
 Majapahit dibahagikan kepada 14 wilayah.
Setiap wilayah ini dipecahkan kepada Kabupaten,
Kawadanan, Pakuwuan dan Kebuyutan, iaitu daerah
dan daerah kecil serta kampung.

Tahukah Anda?

Wanita kerabat diraja mendapat tempat yang
tinggi dalam pentadbiran kerajaan Majapahit.
Mereka menjadi anggota Sapta Prabu, malahan
ada yang dilantik menjadi raja.

KERAJAAN KEDAH TUA

Kerajaan Kedah Tua banyak dibayangi
oleh kerajaan besar di Alam Melayu
terutamanya kerajaan Srivijaya. Namun
begitu, kerajaan Kedah Tua mempunyai
bentuk pentadbiran yang mudah
dengan adanya seorang ketua. Ketua
ini mengurus hal perdagangan dan
keagamaan. Apabila kerajaan Kedah Tua
menjadi sebahagian daripada kerajaan
Srivijaya, corak pemerintahannya
berubah. Kerajaan Kedah Tua menjadi
sebahagian daripada Pradatuan kerajaan
Srivijaya.

KERAJAAN GANGGA NAGARA

Struktur pemerintahan kerajaan Gangga
Nagara tidak jelas.  Kajian menunjukkan
kerajaan Gangga Nagara mengamalkan
sistem pemerintahan beraja. Raja ini
berperanan membangunkan kemajuan
perdagangan dan bertanggungjawab
dalam hal ehwal keselamatan.

Golongan
Pemerintah

Golongan
Diperintah

Terdapat dua golongan utama dalam
struktur sosial masyarakat kerajaan
Alam Melayu, iaitu golongan pemerintah
dan golongan diperintah. Anda akan
mempelajarinya dengan lebih lanjut
dalam Bab 3.
28

Pengenalan
Petempatan awal dan peranan sungai dalam mengembangkan kegiatan ekonomi masyarakat kerajaan
Alam Melayu telah dibuktikan melalui penemuan arkeologi seperti yang anda pelajari semasa
di Tingkatan 1. Masyarakat kerajaan Alam Melayu menjalankan pelbagai kegiatan ekonomi seperti
pertanian, perdagangan, mengutip hasil hutan dan laut, serta perlombongan dan pembuatan.

2.2    Kegiatan Ekonomi

Cerna Minda

Nyatakan faktor kemajuan penanaman padi
di Alam Melayu.

Padi
Kerajaan Funan, Kerajaan Champa dan Kerajaan
Angkor
Kerajaan Funan dan Angkor yang terletak di Lembah
Sungai Mekong mendapat manfaat daripada kesuburan
tanahnya. Hujan membekalkan air ke tasik-tasik besar
seperti Tonle Sap yang digunakan untuk mengairi
kawasan padi sawah. Pemerintah Angkor telah membina
kolam yang dikenali sebagai baray untuk menyimpan
air. Di Angkor, penanaman padi menuaikan hasil tiga
hingga empat kali setahun. Di Champa pula, terdapat
Ketua Air di setiap kampung untuk menyelenggarakan
terusan dan daik.

Kerajaan Majapahit
Pulau Jawa mempunyai tanah subur yang sesuai untuk
kegiatan pertanian. Sungai Bengawan Solo dan Sungai
Brantas membekalkan air untuk pengairan padi sawah.
Pemerintah Majapahit telah membina beberapa sistem
pengairan untuk meningkatkan pengeluaran padi sawah.

Kerajaan Srivijaya
Padi menjadi tanaman utama kerajaan Srivijaya. Padi
sawah ditanam di kawasan pedalaman Palembang
terutama di Tanah Tinggi Pasemah dan Hulu Musi.

Padi ditanam di kawasan tanah tinggi atau
bukit yang kurang mendapat bekalan air
dengan dibuat teres atau relung.

Tahukah Anda?

Sungai Bengawan Solo pernah
diabadikan dalam lagu Bengawan
Solo oleh Gesang Martohartono.
Lagu ini menceritakan kesibukan
sungai tersebut dalam urusan
perdagangan. Lagu ini diterjemahkan
ke dalam 13 bahasa dunia.

Daik: benteng atau tembok panjang
yang dibuat daripada tanah untuk
menahan air dan mencegah banjir.

Glosari

28

Baray

Pertanian
Alam Melayu mempunyai tanah yang subur untuk kegiatan pertanian. Pada tahap
awal, kegiatan pertanian bertujuan untuk menyara diri sahaja. Namun begitu, apabila
terdapat lebihan hasil pertanian, lebihan tersebut akan dipasarkan atau dibekalkan
untuk memenuhi keperluan penduduk yang tidak terlibat dalam kegiatan pertanian.
Sebahagian besar kawasan Alam Melayu ditanam dengan padi.
29

Rempah-ratus yang terdapat di Alam
Melayu ialah bunga cengkih, buah pala
dan lada hitam. Bunga cengkih ditanam
di Kepulauan Maluku, buah pala pula
ditanam  di Pulau Banda, manakala lada
hitam ditanam di Sumatera dan Jawa.

Rempah-Ratus

Bunga Cengkih

Buah Pala Lada Hitam

Nasi merupakan makanan ruji penduduk
Alam Melayu, oleh sebab itulah tanaman
padi menjadi keutamaan dalam bidang
pertanian. Hanya di bahagian kepulauan
Alam Melayu, bunga cengkih, buah pala
dan lada hitam ditanam sebagai tanaman
dagangan.

Aktiviti
“Kumpulan Pelangi” (Rainbow Groups)

1.  Murid-murid dibahagikan kepada empat kumpulan utama.
2.  Setiap kumpulan dibahagikan pula kepada empat tajuk perbincangan yang berbeza-beza seperti

yang berikut:
 (a) Pertanian merupakan perniagaan. Buktikan.
 (b) Bagaimanakah rempah ratus dapat dikomersialkan?
 (c) Berikan hujah yang menyokong pernyataan bahawa pertanian bergantung pada tanah
       yang subur.
 (d) Kaitkan kemajuan kegiatan pertanian dengan sumbangan teknologi.
3.  Selepas berbincang, bina kumpulan yang baharu yang terdiri daripada ahli kumpulan lain.
4.  Setiap ahli kumpulan akan menyatakan hasil perbincangan daripada kumpulan asal kepada ahli

kumpulan yang baharu secara bergilir-gilir.

Lada
  hitam

https://www.organicfacts.net/health-‐
benefits/herbs-‐and-‐spices/health-‐
benefits-‐of-‐black-‐pepper.html

Selain tanaman padi, masyarakat kerajaan
Alam Melayu juga mengusahakan tanaman
lain seperti pisang, tebu, bijan, kekacang,
kelapa, sayuran dan buah-buahan. Mereka
turut terlibat dalam kegiatan menangkap
ikan di sawah, paya dan sungai. Malahan ada
yang berusaha mendapatkan kulit kura-kura.

Kegiatan Pertanian yang Lain

Kegiatan
Ekonomi
Masyarakat
Alam
Melayu
30

Perdagangan merupakan kegiatan ekonomi yang penting bagi kerajaan Alam Melayu. Barangan
dari Alam Melayu menjadi tarikan pedagang luar. Selain itu, kedudukan Alam Melayu
di tengah-tengah laluan perdagangan timur dan barat, dan adanya kemudahan pelabuhan telah
membolehkan kerajaan Alam Melayu berkembang maju hasil kegiatan perdagangan dengan
pedagang luar. Pelabuhan tersebut dilengkapi dengan pelbagai kemudahan seperti bekalan air,
tempat tinggal, tempat menyimpan barang dagangan dan kawasan berjual beli.

Kerajaan Angkor
Pelabuhan: Yasodharapura
Barang didagangkan: Gaharu, buah pelaga, lilin
lebah, minyak sayuran, damar dan gading gajah.

Kerajaan Majapahit
Pelabuhan: Tuban, Sidayu, Gresik dan Surabaya.
Barang didagangkan: Rempah, beras,  rotan, kayu
cendana, gaharu, ikan, kulit penyu dan mutiara.

Kerajaan Funan
Pelabuhan: Oc Eo
Barang didagangkan: Damar, kapur barus, kayu
cendana dan gaharu.

Kerajaan Champa
Pelabuhan: Turan, Kam ran, Sri Banoy dan Maliti.
Barang didagangkan: Beras, emas,  perak,  gading
gajah dan gaharu.

Kerajaan Srivijaya
Pelabuhan: Palembang
Barang  didagangkan: Damar, kapur barus, gaharu,
madu, rotan, rempah, mutiara, rumpai laut, gading
gajah dan sumbu badak.

Perdagangan

30

Kerajaan Kedah Tua
Pelabuhan: Sungai Mas dan Pangkalan Bujang
Barang didagangkan: Rotan, damar, kayu cendana
dan gading gajah.

KPS

Rasionalkan kepentingan
pelabuhan dan kemajuan
kegiatan perdagangan.

Tahukah Anda?

Di pelabuhan Kerajaan
Srivijaya, terdapat jawatan
Tuhan Vatakvurah yang
berperanan sebagai penyelia
kegiatan perdagangan dan
perkapalan.

Gambar latar belakang: Sungai Musi
di Palembang merupakan kawasan
kegiatan perdagangan kerajaan awal Alam
Melayu yang mencapai zaman kemuncak
semasa zaman kerajaan Srivijaya.

Kerajaan Gangga Nagara
Pelabuhan: Pangkalan, Lembah Kinta, Tanjung
Rambutan, Bidor dan Sungai Siput.
Barang didagangkan: Emas, bijih timah, rempah
ratus, kapur barus dan damar.
31

Cerna Minda

Pedagang Luar
Pedagang luar yang sering berdagang dengan Alam
Melayu adalah dari China, India, Arab dan Parsi. Mereka
membawa pelbagai barang dagangan untuk dijual dan
ditukar dengan barangan daripada kerajaan Alam Melayu.

Pedagang-pedagang China membawa pelbagai barangan
dari China seperti sutera, tembikar, pinggan dan mangkuk,
payung, gula dan gendang untuk mendapatkan barangan
terutama yang mempunyai nilai perubatan dari Alam Melayu.

Pedagang India pula membawa kain kapas, tembikar dan
pelbagai jenis batu berharga seperti akik dan karnelian
untuk dijual kepada penduduk tempatan. Mereka
mendapatkan kain sutera dari China dan pelbagai jenis
barang dari Alam Melayu seperti rempah, gaharu dan
kapur barus.

Pedagang Arab dan Parsi membawa pelbagai jenis
tembikar,  minyak wangi, barangan kaca dan manik yang
didagangkan dengan kerajaan Alam Melayu. Di Alam
Melayu, mereka membeli rempah dan kayu wangi untuk
didagang semula ke Tanah Arab dan Rom.

Nyatakan pelabuhan-pelabuhan
kerajaan Alam Melayu.

Aktiviti perdagangan di Alam Melayu telah membantu
membangunkan pelabuhan dan memajukan pembuatan
kapal. Masyarakat kerajaan Alam Melayu juga mahir
membuat kapal dan menguasai ilmu pelayaran. Mereka
mampu belayar hingga Afrika. Kita harus menghargai dan
mencontohi kegigihan mereka memajukan diri ini.

Rempah merupakan barang dagangan
utama dari Alam Melayu.

Aktiviti
“Pembentangan Hasil Kendiri” (Self Access Learning)

Gambar di sebelah menunjukkan ukiran kapal pada dinding
Candi Borobudur.
1. Apakah yang dapat dilihat pada ukiran tersebut?
2. Apakah jenis barangan yang boleh dimuatkan di dalam

kapal dagang tersebut?
3. Lakarkan replika kapal dagang pada masa dahulu.
4. Bandingkan binaan kapal dagang dahulu dengan

kapal dagang sekarang.
5. Bentangkan hasil dapatan.

Selain digunakan untuk
membuat pakaian, sutera juga
digunakan sebagai warkah
diraja dan panji-panji kerajaan.Laluan

Perdagangan
Kerajaan Awal

Damar Madu

Mangkuk zaman
Dinasti Tang. Manik

Tukar
  gambar
  akik
  dengan

mangkuk
  ini.

Mangkuk
  zaman
  Dinasti
  Tang

http://www.antiques.com/class
ified/1082928/Antique-‐Tang-‐
Dynasty-‐-‐-‐Changsha-‐Bowl-‐
With-‐Ruyi-‐Motives
32

Hasil Hutan dan Laut

Sarang burung
layang-layang banyak
didapati di utara Pulau
Borneo dan digunakan
untuk kesihatan dan
perubatan.

Gamat, mutiara dan rumpai laut mudah
didapati di perairan Alam Melayu terutama
di Selat Melaka dan Laut Sulu.

Hasil hutan dan laut ini mendapat permintaan tinggi daripada pedagang kerana mempunyai pelbagai
kegunaan seperti sumber makanan, ubatan, wangian, perhiasan dan bahan binaan.

Hasil Hutan

Hasil Laut

Gamat dijadikan bahan makanan dan
perubatan.

Rotan mudah didapati
di seluruh Alam Melayu.
Rotan digunakan sebagai
bahan binaan dan barang
kraf tangan.

Kapur barus banyak
ditemukan di Sumatera
dan Borneo. Kapur
barus digunakan
sebagai bahan pewangi.

Mutiara dijadikan
barang perhiasan.

Bagaimanakah kita boleh mengkomersialkan
hasil hutan dan hasil laut negara?

Hasil Hutan dan Laut

Antara hasil hutan dan laut dari Alam Melayu

Funan

Salah satu sumber penting kepada ekonomi Funan adalah hasl
hutan dan hasil laut.  Barang-barang ini mendapat permintaan
daripada  perdagang asing.  Antara barang yang diperolehi adalah
seperti bulu burung raja udang dan merak, mutiara, burung nuri,
gading gajah dan coral.

Champa

Hasil hutan ini adalah pelbagai dari kayu-kayuan kepada haiwan liar.  Antara binatang liar yang menjadi
tumpuan untuk didagangkan adalah seladang, banting, badak, pelantuk, gajah, kuching liar, harimau dan
harimau kumbang.  Kepentingan binatang liar ini adalah kulit, tanduk, gading dan organ dalamannya.
Memburu binatang-binatang ini juga perlu mendapat pekenan Raja dan juga perlu membayar yuran dengan
gading gajah. Bagi hasil tumbuhan, gaharu merupakan keluaran utama Champa. Gaharu Champa
mendapat reputasi baik di Jepun dan Asia Barat.  Perdagang India mengakui gaharu Champa adalah
gaharu terbaik.  Bagi perdagang Cina, mereka sanggup membayar gaharu ini dengan timbangan perak.

Srivijaya

Bumi Srivijaya juga kaya dengan
hasil hutan seperti kapur barus,
sarang burung, kayu-kayu wangi
(kayu gaharu dan cendana).
Kekayaan hasil Srivijaya juga dihasil
dari wilayah naunganya dengan
kayu-kayu wangi, gading gajah,
tanduk badak, kayu wangi dan kapur
barus.  Salah satu lagi hasil utama
datang drai Srivijaya ialah hasil laut.
Hasil laut ini digerakkan oleh Orang
Laut,  Orang Laut bukan sahaja
menjadi kumpulan yang mengawal
keselamatan perdagang dan kerajaan
tetapi juga merupakan pelaut yang
terkenal dalam mendapatkan hasil-
hasil laut untuk perdagangan.

Majapahit

Kebanyakan hasil hutan diperolehi
daripada negeri-negeri naungan.
Antara hasil hutan ini adalah kapur
barus, rotan, kayu gaharu dan
cendana.

Angkor

Barang-barang hutan yang diperolehi dari Angkor kebanyakannya
terdapat diwilayah naungannya.  Penguasaan Angkor keatas Segenting
Kra memberi feadah kepada Angkor kursusnya untuk mendapat hasil
hutan.  Tambralinga misalnya mempunyai hasil kayu geharu yang
diminati oleh perdagang Cina.

AKTIVITI

Berdasarkan pembacaan anda di surat khabar, carikan beberapa berita
tentang usaha membiak haiwan liar atau serangga sebagai satu
perniagaan di Malaysia.  Salah satu contohnya ialah madu kelulut.

Rotan

Sumber:
http://www.salenewjerseys.co/everything-you-
need-to-know-about-rattan-furniture/

Sarang burung

Sumber: http://sangbuahhati.com/nutrisi/mengenal-
manfaat-sarang-burung-walet/

Gading Gajah

Sumber:
http://www.cnnindonesia.com/internasional/2016030217
3607-106-114908/malaysia-sita-gading-gajah-
selundupan-senilai-rp5-miliar/

Kulit Harimau

Sumber:  http://www.123rf.com/stock-‐
photo/tiger_skin.html

Trepang

Sumber: https://prezi.com/yhh2o6wzzdhl/the-sea-
cucumber/

Sirip Ikan Yu

Sumber:
http://www.takepart.com/article/2015/06/22/shar
k-fin-ban-texas

Orang  Laut  yang  juga  dikenali  sebagai
Orang  Seletar  merupakan  penyokong  setia

kepada  pewaris  kerajaan  Srivijaya.

Sumber:
http://www.beritaharian.sg/setempat/ma
ntan-‐menteri-‐orang-‐laut-‐terakhir-‐di-‐

singapura

Cerna Minda

Nyatakan hasil hutan dan hasil laut
masyarakat kerajaan Alam Melayu.

Gaharu digunakan
sebagai bahan pewangi
dan perubatan. Gaharu
banyak didapati di hutan
Sungai Mekong, Tanah
Melayu dan Sumatera.

Rumpai laut dijadikan
makanan.

Kerajaan Alam Melayu kaya dengan hasil hutan dan laut.  Pada peringkat awal, masyarakat kerajaan
Alam Melayu menjalankan kegiatan mengutip hasil hutan dan hasil laut bagi kegunaan mereka
sahaja. Apabila kegiatan ini membawa hasil yang melebihi keperluan masyarakat setempat, maka
lebihan ini didagangkan dalam kalangan petempatan tersebut. Kawasan petempatan ini seterusnya
berkembang menjadi kawasan perdagangan. Antara hasil hutan dan laut yang mendapat permintaan
tinggi daripada pedagang asing termasuklah gaharu, sarang burung, rotan, kapur barus, gamat,
mutiara dan rumpai laut.
33

Perlombongan dan Pembuatan
Masyarakat kerajaan Alam Melayu turut menjalankan kegiatan perlombongan dan pembuatan.
Perlombongan ialah kegiatan melombong emas, perak dan bijih besi. Pada peringkat awal,
masyarakat kerajaan Alam Melayu menjalankan kegiatan melombong dengan cara mendulang
secara kecil-kecilan. Pembuatan pula ialah kegiatan membuat barang harian dan mewah seperti
perhiasan emas, cuka kelapa, pembuatan garam dan pembuatan tembikar.

Pembuatan

Perlombongan

Kekayaan sumber alam di Alam Melayu
menyebabkan pelbagai kegiatan ekonomi dapat
dijalankan. Kebijaksanaan pemerintah mengurus
sumber alam dan kegigihan rakyat bekerja telah
memakmurkan Alam Melayu. Oleh sebab itu,
kita harus bijak memanfaatkan dan mengurus
alam sekitar untuk memajukan diri dan negara.

Cerna Minda

Nyatakan kegunaan hasil
perlombongan.

Emas
Perak

Bijih besi

Barang perhiasan
emas.

Tembikar

Cuka kelapa.

Garam

Di Champa,
emas di lombong
di kawasan
pergunungan Hue.

Di Champa, perak
dilombong di Indrapura
dan kawasan di antara
Amaravati dan Vijaya.

Di Angkor, bijih besi
dilombong di pergunungan
Phnom Dek.

Masyarakat kerajaan
Funan dan Angkor
menghasilkan
pelbagai barangan
daripada bijih besi
dan emas seperti
barang perhiasan.

Masyarakat kerajaan
Champa mahir dalam
pembuatan barangan
tembikar.

Masyarakat
kerajaan Champa
mengusahakan
pembuatan cuka
kelapa.

Masyarakat kerajaan
Majapahit mengusahakan
pembuatan garam, gula
dan minyak. Di samping
itu, mereka mengusahakan
pembungkusan daging
kerbau dan membuat
mi daripada beras.
34

Imbas Kembali

Kerajaan Funan, Champa, Srivijaya, Angkor, Majapahit, Kedah Tua dan Gangga
Nagara mengamalkan sistem pemerintahan beraja. Pemerintahan ini terdiri daripada dua
peringkat, iaitu pusat dan wilayah. Kegiatan ekonomi masyarakat kerajaan Alam Melayu juga
berkembang dengan maju seiring dengan pemantapan sistem pemerintahan. Para pedagang
tempatan telah berinteraksi dengan pedagang dari luar dengan melakukan aktiviti jual beli.
Kemajuan masyarakat Alam Melayu juga dapat dilihat dalam aspek sosiobudaya yang akan
dibincangkan dalam bab seterusnya.

Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi Masyarakat
Kerajaan Alam Melayu

Sistem Pemerintahan

Kegiatan Ekonomi

Beraja       Pemerintahan Pusat
           dan Wilayah

Pertanian    Hasil Hutan
dan Laut

Perlombongan
dan Pembuatan

Perdagangan
35

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

1. Apakah gelaran yang digunakan oleh Raja Funan?

A.  Dewaraja
 B.  Yuwaraja
 C.  Bodhisattva
 D.  Kurung Bnam

2.  Pentadbiran wilayah kerajaan Srivijaya terbahagi kepada dua,
  iaitu Kedatuan dan Pradatuan.

Berdasarkan maklumat di atas, siapakah pentadbir Wilayah Pradatuan?

A. Datu merupakan orang luar.
 B. Datu yang berketurunan raja.
 C. Datu merupakan rakyat biasa.
 D. Datu yang bukan berketurunan raja.

3. Kerajaan ini meletakkan peranan wanita sebagai penasihat dalam pemerintah kerajaannya.
Kerajaan Alam Melayu manakah boleh dikaitkan dengan penyataan ini?

A. Srivijaya
 B. Majapahit
 C. Funan
 D. Angkor

4.  Penduduk Majapahit menghasilkan garam, gula, pembungkusan
  daging kerbau dan mi daripada beras.

Berdasarkan penyataan di atas, apakah nilai yang dapat dikaitkan dengan masyarakat Alam
Melayu?

A.  Menghargai alam sekitar.
 B.  Kreatif dalam penciptaan.
 C.  Tabah menghadapi cabaran.
 D.  Bertoleransi dalam kehidupan.
36

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

7. Berdasarkan gambar di atas, jawab soalan yang berikut:

(a)  Senaraikan hasil hutan kerajaan Alam Melayu.
 (b)  Apakah kegunaan hasil hutan tersebut pada zaman kemasyhuran kerajaan

Alam Melayu?
 (c)  Adakah hasil hutan dan laut masih penting dalam pembangunan ekonomi masyarakat dan

negara pada hari ini? Bincangkan.

Hasil Hutan dan Laut

Antara hasil hutan dan laut dari Alam Melayu

Funan

Salah satu sumber penting kepada ekonomi Funan adalah hasl
hutan dan hasil laut.  Barang-barang ini mendapat permintaan
daripada  perdagang asing.  Antara barang yang diperolehi adalah
seperti bulu burung raja udang dan merak, mutiara, burung nuri,
gading gajah dan coral.

Champa

Hasil hutan ini adalah pelbagai dari kayu-kayuan kepada haiwan liar.  Antara binatang liar yang menjadi
tumpuan untuk didagangkan adalah seladang, banting, badak, pelantuk, gajah, kuching liar, harimau dan
harimau kumbang.  Kepentingan binatang liar ini adalah kulit, tanduk, gading dan organ dalamannya.
Memburu binatang-binatang ini juga perlu mendapat pekenan Raja dan juga perlu membayar yuran dengan
gading gajah. Bagi hasil tumbuhan, gaharu merupakan keluaran utama Champa. Gaharu Champa
mendapat reputasi baik di Jepun dan Asia Barat.  Perdagang India mengakui gaharu Champa adalah
gaharu terbaik.  Bagi perdagang Cina, mereka sanggup membayar gaharu ini dengan timbangan perak.

Srivijaya

Bumi Srivijaya juga kaya dengan
hasil hutan seperti kapur barus,
sarang burung, kayu-kayu wangi
(kayu gaharu dan cendana).
Kekayaan hasil Srivijaya juga dihasil
dari wilayah naunganya dengan
kayu-kayu wangi, gading gajah,
tanduk badak, kayu wangi dan kapur
barus.  Salah satu lagi hasil utama
datang drai Srivijaya ialah hasil laut.
Hasil laut ini digerakkan oleh Orang
Laut,  Orang Laut bukan sahaja
menjadi kumpulan yang mengawal
keselamatan perdagang dan kerajaan
tetapi juga merupakan pelaut yang
terkenal dalam mendapatkan hasil-
hasil laut untuk perdagangan.

Majapahit

Kebanyakan hasil hutan diperolehi
daripada negeri-negeri naungan.
Antara hasil hutan ini adalah kapur
barus, rotan, kayu gaharu dan
cendana.

Angkor

Barang-barang hutan yang diperolehi dari Angkor kebanyakannya
terdapat diwilayah naungannya.  Penguasaan Angkor keatas Segenting
Kra memberi feadah kepada Angkor kursusnya untuk mendapat hasil
hutan.  Tambralinga misalnya mempunyai hasil kayu geharu yang
diminati oleh perdagang Cina.

AKTIVITI

Berdasarkan pembacaan anda di surat khabar, carikan beberapa berita
tentang usaha membiak haiwan liar atau serangga sebagai satu
perniagaan di Malaysia.  Salah satu contohnya ialah madu kelulut.

Rotan

Sumber:
http://www.salenewjerseys.co/everything-you-
need-to-know-about-rattan-furniture/

Sarang burung

Sumber: http://sangbuahhati.com/nutrisi/mengenal-
manfaat-sarang-burung-walet/

Gading Gajah

Sumber:
http://www.cnnindonesia.com/internasional/2016030217
3607-106-114908/malaysia-sita-gading-gajah-
selundupan-senilai-rp5-miliar/

Kulit Harimau

Sumber:  http://www.123rf.com/stock-‐
photo/tiger_skin.html

Trepang

Sumber: https://prezi.com/yhh2o6wzzdhl/the-sea-
cucumber/

Sirip Ikan Yu

Sumber:
http://www.takepart.com/article/2015/06/22/shar
k-fin-ban-texas

Orang  Laut  yang  juga  dikenali  sebagai
Orang  Seletar  merupakan  penyokong  setia

kepada  pewaris  kerajaan  Srivijaya.

Sumber:
http://www.beritaharian.sg/setempat/ma
ntan-‐menteri-‐orang-‐laut-‐terakhir-‐di-‐

singapura

Kegiatan Ekonomi Masyarakat Kerajaan Alam Melayu

Hasil Hutan  Hasil Laut  Perlombongan  Pembuatan

6.  Isikan tempat kosong di bawah.

Berdasarkan gambar baray di atas, jawab soalan yang berikut:

(a) Apakah kegunaan baray?
 (b) Apakah peranan raja untuk memajukan kegiatan pertanian?
 (c) Sebagai seorang pemimpin, bagaimanakah anda dapat memajukan negara?

5.
37

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

Pengetahuan tentang sistem pemerintahan kerajaan Alam Melayu menyedarkan
kita tentang kepentingan mentaati pemerintah. Kestabilan politik dan kemakmuran ekonomi penting untuk membina kegemilangan
tamadun bangsa dan negara. Kita perlulah bijak memanfaatkan kekayaan sumber alam untuk kemakmuran
ekonomi negara.

Kita mestilah bersifat kreatif dan inovatif
demi kemajuan diri dan keluarga kita.

Sebagai rakyat, kita harus terlibat dalam
program pembangunan ekonomi negara.
Pembangunan dan kemajuan negara
menjadi tanggungjawab kita bersama-
sama.

Cakna dan Cerminan Sejarah

Daya kreativiti dan inovasi amat penting dalam menjana kekayaan ekonomi negara.
(Sumber: Ihsan Permodalan Nasional Berhad)
38

Menjelaskan sosiobudaya masyarakat
kerajaan Alam Melayu.

BAB
3

Sosiobudaya merupakan cara hidup dan
pemikiran sesebuah masyarakat. Masyarakat
kerajaan Funan, Champa, Srivijaya, Angkor,
Majapahit, Kedah Tua dan Gangga Nagara
berkembang dengan ciri-ciri sosiobudaya
yang hampir sama. Walau bagaimanapun,
sosiobudaya ini diamalkan mengikut kesesuaian
situasi dan kreativiti kerajaan masing-masing.
Sosiobudaya masyarakat kerajaan Alam Melayu
sentiasa berkembang dan diwarisi dari satu
generasi ke satu generasi.

38

SOSIOBUDAYA
MASYARAKAT
KERAJAAN
ALAM MELAYU

Replika Batu Bersurat Talang Tuwo yang ditemukan
di Palembang bertarikh 684 M.
(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)

Ukiran watak Ramayana pada dinding Angkor Wat.
(Sumber: Dawn F. Rooney, Angkor: An Introduction to the
Temples, Bangkok: Asia Books Co. Ltd., 1994, hlm. 102)

Sinopsis

Apakah yang akan anda
pelajari?
39

1. Memahami kronologi perkembangan
sosiobudaya masyarakat kerajaan Alam
Melayu.

2. Meneroka bukti kewujudan bahasa
dan sistem tulisan masyarakat kerajaan
Alam Melayu.

3. Membuat interpretasi perkembangan
persuratan masyarakat kerajaan Alam
Melayu.

4. Membuat imaginasi struktur sosial
masyarakat kerajaan Alam Melayu.

5. Membua t  r a s iona l i s a s i  ama lan
sosiobudaya masyarakat kerajaan Alam
Melayu.

1. Menghuraikan kepentingan menghargai
warisan kerajaan Alam Melayu.

2. Menerangkan iktibar yang diperoleh
daripada kegemilangan kerajaan Alam
Melayu.

3. Merumuskan kepentingan kehidupan
berorganisasi dalam membentuk
kemakmuran negara.

39

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:

Replika Batu Bersurat Talang Tuwo yang ditemukan
di Palembang bertarikh 684 M.
(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)
40

Tahukah Anda?

•	 Pendidikan	masyarakat	kerajaan	Alam	Melayu
berlaku kepada semua golongan masyarakat.

•	 Golongan	 pemerintah	 seperti	 raja,	 kaum
kerabat dan bangsawan menerima pendidikan
formal yang berlangsung di istana. Proses
ini melahirkan golongan bijak pandai dan
pujangga istana yang boleh menghasilkan karya
dalam bentuk batu bersurat dan manuskrip.

•	 Golongan	diperintah,	 iaitu	rakyat	menerima
pendidikan tidak formal yang lebih mengkhusus
kepada kehidupan harian seperti ilmu
ubat-ubatan, petua bercucuk tanam, ilmu
pertukangan dan persenjataan serta adat resam.

Glosari

3.1   Bahasa dan Tulisan

Kerajaan Funan
•	 Kerajaan	 Funan	 menjadikan	 bahasa

Sanskrit sebagai bahasa utama. Hal
ini dibuktikan dengan penemuan batu
bersurat Funan bertarikh abad kedua.

•	 Tulisan	masyarakat	Funan	berasaskan
tulisan orang Hu yang menggunakan
tulisan orang India.

•	 Funan	 menggunakan	 kalendar Saka
yang berasal dari India.

Kerajaan Champa
•	 Masyarakat	 kerajaan	Champa	menuturkan

bahasa Melayu Champa dan bahasa
Sanskrit. Hal ini dibuktikan dengan
penemuan batu bersurat dalam kedua-dua
bahasa.

•	 Dalam	aspek	tulisan,	masyarakat	kerajaan
Champa menggunakan tulisan Palava dan
tulisan Champa Kuno. Penggunaan tulisan
Palava dibuktikan dengan penemuan
inskripsi bertarikh abad keenam yang
ditulis oleh Raja Sambhuvarman.

•	 Agama	 Islam	 tersebar	 di	 Champa	 sejak
abad kelapan. Oleh itu, bahasa Melayu
Champa menjadi bahasa utama seiring
dengan perkembangan tulisan Jawi.

Batu bersurat tertua
berbahasa Melayu
Champa yang ditemukan
bertarikh abad keempat.
(Sumber: Abdul Rahman
al-Ahmadi, “Aksara dan
Batu Bersurat Melayu
Kuno”, Tradisi Penulisan
Manuskrip Melayu, Kuala
Lumpur: Perpustakaan
Negara, 1997, hlm. 134)

Perkembangan bahasa berkait rapat dengan perkembangan sistem tulisan. Sifat keterbukaan
masyarakat kerajaan Alam Melayu membolehkan sistem tulisan berkembang dalam kerajaan Funan,
Champa, Srivijaya, Angkor, Majapahit dan Kedah Tua. Penggunaan bahasa turut mengalami situasi
yang sama.

Kalendar Saka: kalendar ini diperkenalkan oleh Raja Kanishka daripada Dinasti Kushan di utara
India pada tahun 78 M. Kalendar Saka ini mengandungi 12 bulan dalam setahun.
(Sumber: Paul Michel Munoz, Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula, Singapura:
Editions Didier Millet, 2006, hlm. 321)

Pengenalan
41

Kerajaan Angkor
•	 Masyarakat	kerajaan	Angkor	menggunakan

bahasa Sanskrit dan Khmer. Hal ini
dibuktikan dengan penemuan inskripsi
pada dinding candi.

•	 Terdapat	dua	jenis	tulisan	yang	ditemukan
pada dinding candi, iaitu tulisan Palava
dan tulisan Khmer.

Tulisan Palava.
(Sumber: George Coedes dan Louis-Charles
Damais, Sriwijaya, History, Religion and
Language of an Early Malay Polity, Kuala
Lumpur: MBRAS, 1992, hlm. 46)

Kerajaan Srivijaya
• 	 Ma sy a r a k a t 	 k e r a j a a n 	 S r i v i j a y a

menggunakan bahasa Melayu sebagai
bahasa utama dalam urusan pentadbiran
dan har ian.  Bahasa ini  menerima
pengaruh daripada bahasa Sanskrit.

•	 Hal	ini	dibuktikan	dengan	penemuan
batu-batu bersurat seperti Kedukan Bukit,
Kota Kapur, Telaga Batu dan Talang Tuwo
di Sumatera bertarikh abad ketujuh.

•	 Batu	 bersurat	 ini	 ditulis	 dalam	 bahasa
Melayu dengan pengaruh bahasa
Sanskrit menggunakan tulisan Palava.

Batu bersurat Talang Tuwo.

Apakah kepentingan penemuan batu bersurat?

Sebahagian terjemahan ayat pada batu
bersurat Talang Tuwo:
“Pada tahun Saka 606, pada saat itulah
taman	yang	dinamakan	Śriksetra	dibuka
di bawah pimpinan Baginda Sri Jayanasa.
Niat baginda, semoga yang ditanam di sini,
seperti pokok kelapa, pinang, nipah, sagu
dan pelbagai pokok buah-buahan dapat
dimakan hasilnya.”
(Sumber: George Coedes dan Louis-Charles
Damais, Sriwijaya, History, Religion & Language
of an Early Malay Polity, Kuala Lumpur: MBRAS,
1992, hlm. 49) Transliterasi ejaan rumi bahasa Melayu dengan

pengaruh bahasa Sanskrit pada batu bersurat
Talang Tuwo.

“swasti sri sakiwarsatita 606 dim
dwitiya suklapaksa wulan caitra sana

tatkalana parlak sriksetra ini niparwuat
parwanda punta hiyam sri jayanasan ini
pranidhananda punta hiyam sawanakna
yam nitanam di sini niyur pinam hanau

rumwiya dnan samsrana yam kayu
namakan wuahna …”
42

Kerajaan Majapahit
•	 Bahasa	utama	masyarakat	kerajaan	Majapahit	ialah

Jawa Kuno. Masyarakat kerajaan ini menggunakan
tulisan Kawi.

•	 Hal	 ini	 dibuktikan	dengan	penemuan	 inskripsi	 dan
persuratan bertarikh abad ke-14.

•	 Selepas	 tersebarnya	 agama	 Islam,	 masyarakat
kerajaan Majapahit mula menggunakan huruf-huruf
Arab dalam sistem tulisan mereka. Tulisan yang
menggunakan huruf Arab bagi menulis bahasa Jawa
dikenali sebagai tulisan Pegon.

Tulisan Pegon

Tulisan Kawi

Replika Batu
Bersurat
Alatan yang diperlukan:
(i) Seketul batu.
(ii) Plastisin (tanah liat).
(iii) Lidi yang tajam.

Dapatkan
seketul
batu yang
mempunyai
permukaan rata.

1

42

Cuba Buat

Kerajaan Kedah Tua
•	 Penemuan	 batu-batu	 bersurat

menunjukkan penggunaan bahasa
Sanskrit dan tulisan Palava di
Kedah Tua.

•	 Buktinya,	 melalui	 penemuan	 batu
bersurat di Sungai Mas dan Cherok
Tok Kun yang bertarikh abad kelima. Batu bersurat Cherok Tok Kun di Pulau Pinang.

Cerna Minda

Senaraikan jenis tulisan yang terdapat di Alam Melayu?
43

Bahasa dan tulisan penting kepada perkembangan masyarakat kerajaan Alam Melayu.
Di samping menjadi alat komunikasi utama, bahasa dan tulisan berfungsi untuk menyimpan
rekod-rekod pemerintahan, perundangan, perdagangan dan keagamaan. Pada hari ini, hasil tulisan
masyarakat kerajaan tersebut menjadi sumber rujukan dan dokumentasi kepada ahli sejarah untuk
memahami ketamadunan masyarakat silam.

Tulisan Kawi: tulisan ini berasal dari India. Perkataan Kawi diambil
daripada istilah Kavi dalam bahasa Sanskrit yang bermaksud
penyair.

Glosari

Tahukah Anda?

•	 Bahasa	pertuturan	utama	masyarakat	negara	kita	hari	ini	ialah	bahasa	Melayu.	Bahasa	Melayu
mengalami evolusi mengikut peredaran zaman.

•	 Huruf	Arab	digunakan	di	Alam	Melayu.	Tulisan	Arab	diadaptasi	dan	disesuaikan	hingga	lahirnya
tulisan Jawi. Huruf-huruf ini digunakan sepenuhnya, namun ditambah lima huruf lagi untuk
disesuaikan	dengan	sebutan	dan	perkataan	Melayu.	Huruf-huruf	tersebut	ialah	“ca”	(چ),	“nga”
.(			)	”“nya	dan	)			(	ga”“	,(ڤ)	”pa“	,(ع)

•	 Bahasa	Melayu	juga	bersifat	terbuka.	Ekoran	pertembungan	pelbagai	budaya,	bahasa	Melayu
telah menerima pengaruh beberapa bahasa asing sehingga memperkaya lagi perbendaharaan
kata bahasa Melayu. Antara pengaruh bahasa asing terhadap bahasa Melayu adalah seperti
dalam jadual yang berikut:

Sanskrit         Tamil            Cina                 Parsi                Arab
bhakti (bakti)   petti (peti)   tau ge (tauge)  anggur (anggur)     kursiy (kerusi)
buddhi (budi)   puralli (perli)  poh pia (popia)  gandum (gandum)    qamus (kamus)
bhumi (bumi)  kadai (kedai)  te ko (teko)   khurma (kurma)     dzalim (zalim)
bhasha (bahasa)  satai (sate)    tau hu (tauhu)  khusti (gusti)     sirwal (seluar)
dosa (dosa)   kattil (katil)  sam pan (sampan) lashkar (askar)     fardhu (fardu)

Uli dan balutkan
plastisin
ke seluruh
permukaan batu
tersebut.

Tulis perkataan
di atas
permukaan
plastisin tersebut
menggunakan
lidi yang tajam.

Hasil
tugasan,
replika
batu
bersurat.

42 3

43

Jadual: Pengaruh bahasa asing terhadap bahasa Melayu seperti dalam kurungan.

KPS

Rasionalkan kepentingan
sistem bahasa dan tulisan
di Alam Melayu.

Dokumentasi: himpunan atau kumpulan bahan bertulis yang dapat
digunakan sebagai bukti atau keterangan bagi sesuatu kajian.
44

Sebelum sistem tulisan digunakan dengan meluas, masyarakat kerajaan Alam Melayu terkenal
dengan tradisi lisan. Tradisi lisan lahir berdasarkan alam sekeliling. Tema utama tradisi lisan ini
bertemakan asal-usul, binatang, nasihat, seloka, teladan dan adat.
 Apabila sistem tulisan lahir, persuratan berkembang dalam kalangan masyarakat. Persuratan
merupakan antara bukti keintelektualan masyarakat kerajaan Alam Melayu. Bukti kegiatan
persuratan awal kerajaan Alam Melayu yang ditemukan adalah dalam bentuk batu bersurat.

Pengenalan

Cerna Minda

Apakah bukti persuratan
masyarakat kerajaan Alam
Melayu?

Kerajaan Angkor
•	 Keg i a t an 	 pe r su r a t an

m a s y a r a k a t  k e r a j a a n
A n g k o r  d i b u k t i k a n
dengan penemuan batu
bersurat Sdok Kok Thom
di barat laut Kemboja
y a n g  m e n g i s a h k a n
pemerintahan  Jayavarman II.

•	 Inskripsi	 yang	 terpahat
pada dinding-dinding candi
pula  menggambarkan
aspek keagamaan dan
pemerintahan.

Kerajaan Champa
•	 Keg ia t an 	 pe r su ra t an

masyaraka t  ke ra j aan
C h a m p a  d i b u k t i k a n
dengan penemuan batu
bersurat tertua di Kauthara
bertarikh 192 M.

•	 Di	Champa	juga	ditemukan
sebanyak 206 buah batu
b e r s u r a t .  S e l a i n  i t u ,
ditemukan bukti persuratan
Champa dalam bentuk
manuskrip sejak abad
k e - 1 3 .  K a r y a  s a s t e r a
yang masyhur ialah Akayet
Inra Patra dan Akayet
Deva Mano.

Batu bersurat Karang Brahi
bertarikh 686 M ditemukan
di Jambi.
(Sumber: George Coedes dan
Louis-Charles Damais, Sriwijaya,
History, Religion & Language of an
Early Malay Polity, Kuala Lumpur:
MBRAS, 1992, hlm. 50)

Inskripsi pada dinding Angkor Wat.
(Sumber: Michael Freeman dan Claude
Jacques, Ancient Angkor, Bangkok:
Rivers Books Ltd., 2007, hlm. 38)

Kerajaan Funan
K e g i a t a n  p e r s u r a t a n
m a s y a r a k a t  k e r a j a a n
Funan dibuktikan dengan
penemuan batu bersurat
terawal di Alam Melayu
yang bertarikh abad kedua.

Kerajaan Srivijaya
•	 K e g i a t a n 	 p e r s u r a t a n

m a s y a r a k a t  k e r a j a a n
Srivijaya dibuktikan dengan
penemuan beberapa batu
bersurat seperti Karang
Brahi dan Palas Pasemah
bertarikh abad ketujuh.

•	 B a t u 	 b e r s u r a t 	 i n i
memerihalkan pengukuhan
k e r a j a a n  t e r u t a m a
kepent ingan taat  set ia
terhadap raja.

3.2   Persuratan
45

Ukiran pada dinding Candi Banteay Srei,
Angkor yang menggambarkan watak
Krishna daripada karya Mahabhrata.

Saduran: sesebuah cerita yang
isi utama cerita tersebut diambil
daripada karya yang lain.

Glosari

Hikayat Seri Rama, karya
persuratan saduran daripada
sastera epik Ramayana.
(Sumber: http://www.
tradizionesacra.it/ramayana_
hikayat_seri_rama.html)

Karya Inilah Hikayat
Nur Muhammad dan
Nabi Mukjizat dan Nabi
Bercukur dan Nabi Wafat,
karya persuratan pengaruh
daripada cerita nabi-nabi.
(Sumber: Endangered Archives,
British Library)

Berdasarkan gambar ukiran watak
Ramayana pada dinding Angkor
Wat, anda diminta memberikan idea
secara lisan:
1.  Ceritakan maklumat pada

gambar di atas.
2. Susun dapatan maklumat secara

sistematik.
3.  Simulasikan aktiviti masyarakat

pada zaman tersebut.

Aktiviti
“Laungan” (Shout Out)

Kerajaan Kedah Tua
•	 Kegiatan	 persuratan	 masyarakat	 kerajaan

Kedah Tua dibuktikan dengan penemuan
batu bersurat. Antaranya termasuklah
di Bukit Choras dan Bukit Meriam
bertarikh abad kelima.

•	 Ditemukan	 juga	 inskripsi	 yang	 ditulis
di atas pinggan tanah liat, kepingan emas
dan kepingan perak.

•	 Sebahagian	 besar	 inskripsi	 menyentuh
tentang doa dan amalan dalam agama
Buddha.

Nazam SyairGurindam

(Sumber: Michael Freeman dan Claude Jacques,
Ancient Angkor, Bangkok: Rivers Books Ltd.,
2007, hlm. 215)

Kerajaan Majapahit
•	 Kegiatan	persuratan	masyarakat	kerajaan

Majapahit dibuktikan dengan penemuan
batu bersurat Trowulan bertarikh 1358
yang ditulis dalam bahasa Jawa Kuno
bertulisan kawi.

•	 Selain	 itu,	 ditemukan	 bukti	 persuratan
dalam bentuk manuskrip. Karya sejarah
termasyhur ialah Nagarakertagama yang
dikarang oleh Prapanca pada tahun 1365.
Karya lain yang terkenal ialah Pararaton
dan Tantu Panggelaran.

Persuratan kerajaan Alam Melayu mendapat pengaruh
epik dan sastera India yang terkenal seperti Ramayana,
Mahabhrata, Purana dan Jataka yang disadurkan ke
dalam bahasa tempatan di Alam Melayu.
 Apabila Islam tersebar ke Alam Melayu, sastera
Islam yang berbentuk syair, gurindam, cerita hikayat
dan nazam mula mempengaruhi persuratan Melayu.
Kisah kehidupan nabi-nabi seperti Nabi Sulaiman
dan Nabi Muhammad SAW ditulis ke dalam bahasa
Melayu. Antara karya kisah nabi yang terkenal
termasuklah Hikayat Nabi Bercukur, Hikayat Nabi
Wafat, Hikayat Bulan Berbelah dan Hikayat Nabi
Yusof. Karya epik pula yang banyak mengisahkan
perjuangan pahlawan Islam diterjemahkan ke bahasa
Melayu seperti Hikayat Amir Hamzah, Hikayat
Iskandar Zulkarnain dan Hikayat Muhammad Ali
Hanafiah. Kemudian, tokoh Islam seperti nabi dan
pahlawan ini menjadi elemen yang mempengaruhi
persuratan Melayu.
46

Seni  bina merupakan suatu seni
mereka bentuk sesebuah binaan yang
mempunyai fungsi-fungsi tertentu.
Oleh itu, kecemerlangan masyarakat
kerajaan Alam Melayu dapat dilihat
melalui hasil seni bina mereka.
Antaranya termasuklah seni bina candi,
perkapalan dan sistem pengairan.

Kerajaan Angkor
•	 Masyarakat	 kerajaan	Angkor	 mempunyai

seni bina yang berkait rapat dengan kegiatan
pertanian. Mereka membina baray berukuran
2 x 8 kilometer yang dapat menampung
30 juta meter padu air untuk disalurkan
ke sawah-sawah padi di sekitarnya.

•	 Seni	 bina	 kerajaan	 Angkor	 yang	 masyhur
ialah Angkor Wat dan Angkor Thom. Angkor
Wat dibina oleh Raja Suryavarman II pada
abad ke-12. Angkor Wat dibina dengan
keluasan 208 hektar. Binaan menara utama
di tengah-tengah candi ini ialah setinggi
65 meter.

•	 Masyarakat	 kerajaan	 Angkor	 turut	 membina
kapal untuk kegunaan perdagangan dan
peperangan.

Kerajaan Funan
•	 Masyarakat	kerajaan	Funan	mampu	membina	kapal

besar yang boleh memuatkan sehingga 700 orang
dan 1000 tan kargo barangan. Mereka juga terkenal
dengan perahu panjang yang boleh membawa 100
orang penumpang.

•	 Sistem	pengairan	dibina	untuk	mengawal	limpahan
air dan mengalirkan air masin keluar dari tanah
pertanian.

•	 Candi	 telah	 dibina	 sebagai	 rumah	 ibadat,	 pusat
pendidikan dan pertemuan masyarakat. Tinggalan
candi masyarakat kerajaan Funan yang ditemukan
ialah Candi Go Cay Thi di Oc Eo.

Ukiran kapal perang kerajaan Angkor pada
Angkor Wat.
(Sumber: Thierry Zephir, Angkor: The Tour of the
Monuments, Singapura: Archipelago Press, 2008,
hlm. 20)

Gambaran binaan Angkor Wat dari pandangan sisi.
(Sumber: Michael Freeman dan Claude Jacques, Ancient Angkor, Bangkok: Rivers Books Ltd., 2007, hlm. 55)

3.3   Seni Bina

Pengenalan
47

Cerna Minda

Tinggalan binaan di tapak
Candi Go Cay Thi di Oc Eo.
(Sumber: John Guy, Lost
Kingdoms, Hindu-Buddhist
Sculpture of Early Southeast Asia,
New York: The Metropolitan
Museum of Art, 2014, hlm. 113)

Mengapakah kerajaan Funan membina sistem pengairan?

47

Aktiviti
“Rangkaian” (Chain Link)

Secara berkumpulan, murid membuat
rantaian kertas dengan menyusun
setiap kertas yang dituliskan idea
atau maklumat berkaitan soalan yang
berikut:
1. Apakah ciri-ciri keistimewaan

Angkor Thom?
2. Bina lakaran kota berkonsepkan

kelestarian alam sekitar.

Pelan menunjukkan gambaran Angkor Thom.

Angkor Thom

Angkor
Thom

Tahukah Anda?

Candi Borobudur merupakan
candi bagi penganut Buddha
yang terletak di Magelang,
J a w a  Te n g a h ,  I n d o n e s i a .
Candi ini merupakan candi
Buddha yang terbesar di dunia
dibina pada abad kesembilan
semasa pemerintahan kerajaan
Sailendra. Candi ini dibina
b e r b e n t u k  g u n u n g  y a n g
bersegi-segi dan memiliki
beberapa tingkat. Di bahagian
puncaknya, terdapat 72 buah
patung Buddha yang diletakkan
di dalam stupa.

Kerajaan Champa
•	 Seni	bina	masyarakat	kerajaan

Champa dapat dilihat melalui
binaan candinya.

•	 Antara	candi	kerajaan	Champa
yang masyhur termasuklah
kompleks candi di Lembah
Mi Son, Dong Duong dan
Po Nagar.

Candi Mi Son.
(Sumber: John Guy,
Lost Kingdoms, Hindu-
Buddhist Sculpture
of Early Southeast
Asia, New York: The
Metropolitan Museum of
Art, 2014, hlm. 14)
48

Kerajaan Srivijaya
•	 Masyarakat	kerajaan	Srivijaya	turut	membina	candi.	Antara

candi yang masyhur termasuklah Candi Muara Takus dan
Candi Muara Jambi di Sumatera.

•	 Ibu	 kota	 Srivijaya	 menjadi	 pusat	 binaan	 kapal.	 Rekod
kerajaan China mencatatkan Palembang sebagai pusat binaan
kapal-kapal Melayu (Kun-lun-po) yang besar, boleh belayar
hingga pelabuhan Tonkin dan tenggara China.

Kerajaan Majapahit
•	 Masyarakat	 kerajaan	 Majapahit	 membina	 banyak	 candi

semasa era kegemilangannya. Antaranya termasuklah Candi
Tikus di Jawa Timur dan Candi Cetho di Jawa Tengah.

•	 Selain	 candi,	 masyarakat	 kerajaan	 Majapahit	 membina
pintu gerbang seperti Gapura Wringin Lawang, iaitu
pintu gerbang laluan raja dan Gapura Bajang Ratu,
iaitu pintu masuk ke dalam sebuah bangunan suci
di Jawa Timur.

Kebijaksanaan masyarakat kerajaan Alam Melayu dibuktikan melalui kemahiran seni bina seperti
perkapalan, pengairan dan candi. Kemahiran tersebut merupakan bukti yang masih boleh dilihat
hingga hari ini dan merupakan khazanah sejarah kerajaan Alam Melayu yang mesti dipelihara dan
dipulihara.

Ukiran tugu di Bukit Siguntang,
Palembang yang menggambarkan
kapal-kapal era kerajaan Srivijaya.
(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin,
2014)

Candi Cetho.
(Sumber: Mashatoshi Iguchi, Java
Essay, The History and Culture of
Southern Country, Leicester: Matador,
2015, hlm. 305)

Kerajaan Kedah Tua
•	 Seni	bina	kerajaan	Kedah	Tua	banyak	tertumpu	kepada

binaan candi bagi agama Hindu dan Buddha di Lembah
Bujang.

•	 Antara	 tinggalan	candi	Buddha	yang	masyhur	 termasuklah
di Bukit Choras, Bukit Pendiat dan Bukit Meriam. Tinggalan
candi Hindu yang masyhur adalah di Bukit Batu Pahat dan
Bendang Dalam. Kedua-dua candi ini mendapat pengaruh
seni bina kerajaan Cola, India.

•	 Seni	bina	arca	Hindu	dan	Buddha	turut	ditemukan	di	lokasi
candi tersebut.

Candi Batu Pahat.
(Sumber: Nik Hassan Shuhaimi
Nik Abdul Rahman (ed.), Early
History, Singapura: Didier Millet,
2006, hlm. 125)

Kerajaan Gangga Nagara
•	 Penemuan	patung	Buddha	yang	diperbuat	daripada	gangsa	setinggi	18	meter	di	Tanjung

Rambutan merupakan antara bukti seni bina masyarakat kerajaan Gangga Nagara.
•	 Turut	ditemukan	beberapa	binaan	patung	Buddha	lain	di	Sungai	Siput	dan	Pangkalan.	Seni	bina

arca tersebut menerima pengaruh daripada kerajaan Gupta, India.
49

Masyarakat kerajaan Alam Melayu terikat dengan struktur sosial yang hampir sama. Asas struktur
ini terbahagi kepada kelas atasan yang dikenali sebagai golongan pemerintah dan kelas bawahan
dikenali sebagai golongan diperintah.

Bandingkan struktur sosial masyarakat kerajaan Alam Melayu
dengan masyarakat pada hari ini.

Ukiran pada Candi Borobudur yang
menggambarkan golongan pemerintah
di istana.
(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2010)

Ukiran pada dinding Candi Bayon,
Angkor menunjukkan aktiviti
rakyat sedang menimbang barang
semasa berjual beli.
(Sumber: Michael Freeman dan
Claude Jacques, Ancient Angkor,
Bangkok: Rivers Books Ltd.,
2007, hlm. 215)

- Mendukung sistem pentadbiran
kerajaan.

- Terdiri daripada pembesar,
ilmuwan, golongan agama,
pujangga dan pendeta istana.

-  Mengukuhkan sistem beraja melalui konsep taat setia
dan menjana ekonomi kerajaan.

-  Terdiri daripada pekerja istana, askar, petani,
penternak, pedagang, nelayan dan artisan.

- Berkhidmat dalam sektor sosioekonomi dan meningkatkan status pemiliknya.
- Terdiri daripada tawanan perang, hamba berhutang dan rela menjadi hamba.

Golongan Diraja

Rakyat Merdeka

-  Status tertinggi.
- Terdiri daripada Raja

dan kerabat diraja
(permaisuri, putera,
puteri, adik-beradik,
ibu bapa dan ahli
keluarga).

Kepelbagaian sosiobudaya masyarakat kerajaan Alam Melayu memperlihatkan
kebijaksanaan manusia. Perkembangan ini juga menunjukkan bahawa  masyarakat
kerajaan Alam Melayu saling bekerjasama untuk mempertingkatkan kehidupan
mereka. Hal ini harus menjadi inspirasi kepada peningkatan penciptaan untuk
kemajuan negara sekali gus memupuk permuafakatan dalam kalangan warganegara.

Struktur sosial masyarakat kerajaan Alam Melayu yang tersusun memperkukuh sistem politik dan
kedudukan pemerintah. Kelas atasan memainkan peranan menjaga dan melindungi rakyatnya,
manakala kelas bawahan memberikan taat setia kepada golongan pemerintah. Peranan kedua-dua
golongan ini mengukuhkan sistem masyarakat dan menyumbang kepada kestabilan kerajaan.

Bangsawan

Hamba

3.4   Struktur Sosial

Pengenalan

Golongan
Pemerintah

Golongan
Diperintah
50

Imbas Kembali

Bab ini telah membincangkan kecemerlangan sosiobudaya masyarakat kerajaan Alam Melayu yang
berkembang mengikut peredaran zaman. Kita perlu berbangga dengan tradisi dan budaya bangsa
yang memupuk sifat kreatif dan inovatif dalam kehidupan seharian. Kecemerlangan sosiobudaya
seterusnya diperkukuhkan dengan pegangan masyarakat kerajaan Alam Melayu terhadap agama
dan kepercayaan yang akan dibincangkan dalam bab seterusnya.

Struktur Sosial

Bahasa dan Tulisan

Persuratan

Seni Bina

Sosiobudaya
Masyarakat
Kerajaan
Alam Melayu
51

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

1.   Tandakan lima nama kerajaan Alam Melayu di dalam rajah di bawah.

2. Apakah faktor yang mendorong perkembangan persuratan masyarakat kerajaan Alam Melayu?

A. Sistem tulisan.
 B. Kepercayaan dan agama.
 C. Struktur sosial masyarakat.
 D. Sistem pemerintahan beraja.

3. Kerajaan Funan telah membina baray. Apakah kepentingan baray?

A. Pengairan
 B. Petempatan
 C. Pusat ibadat.
 D. Perdagangan

4. Dengan merujuk rajah di bawah, apakah peranan kumpulan X dalam struktur sosial masyarakat
kerajaan Alam Melayu?

I. Pentadbir
 II. Pedagang
 III. Petukang
 IV. Ilmuan

A. I dan II
 B. I dan IV
 C. II dan III
 D. III dan IV

X

A  P  K  L  U  S  S  A  T
D  A  N  G  K  O  R  C  B
K  G  A  I  D  N  I  I  C
F  E  S  U  K  O  V  A  H
W  H  D  B  N  P  I  M  A
T  I  H  A  P  A  J  A  M
R  M  N  H  H  S  A  U  P
Y  U  N  I  L  R  Y  T  A
F  P  T  J  N  C  A  D  E

Golongan
Pemerintah

Golongan
Diperintah
52

Pintu masuk timur

Galeri timur

Pintu masuk utara

Galeri utara

Pintu masuk selatan

Lima menara

Galeri selatan

Galeri barat

Pintu masuk utama (barat)

Pemahaman dan Pemikiran Kritis
5.

Berdasarkan gambar Batu Bersurat Terengganu di atas, jawab soalan yang berikut:

(a) Apakah jenis tulisan yang digunakan pada batu bersurat di atas?
 (b) Nyatakan peranan tulisan terhadap perkembangan masyarakat kerajaan Alam Melayu.

6.  Bahasa Melayu menjadi bahasa utama dalam kerajaan Champa dan Srivijaya.
  Bahasa Melayu mengalami proses evolusi mengikut peredaran zaman.

(a) Apakah peranan bahasa Melayu dalam kerajaan awal Alam Melayu?
 (b) Pada pandangan anda, mengapakah bahasa Melayu boleh kekal hingga kini?

Berdasarkan lakaran Angkor Wat di atas, jawab soalan yang berikut:

(a) Apakah ciri-ciri Angkor Wat?
 (b) Apakah kepentingan Angkor Wat sebagai warisan seni bina kerajaan Alam Melayu?
 (c) Bincangkan langkah-langkah memelihara dan memulihara Angkor Wat sebagai

warisan dunia.

7.
53

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

•	 Memahami	 sosiobudaya	 masyarakat	 kerajaan	 Alam	 Melayu	 membolehkan	 kita
mengenali sejarah kepelbagaian budaya di rantau yang kita diami ini.

•	 Mengetahui	 kegemilangan	 sosiobudaya	 masyarakat	 kerajaan	Alam	 Melayu	 dapat
meningkatkan kesedaran kita untuk mempertahankan warisan budaya di negara kita.

•	 Keterbukaan	 masyarakat	 kerajaan	 Alam	 Melayu	 menerima	 pengaruh	 luar	 dapat
memupuk sikap toleransi untuk meningkatkan pencapaian bangsa dan negara.

Cakna dan Cerminan Sejarah

Sikap berganding bahu sesama ahli
keluarga penting dalam membina
keluarga yang sejahtera.

Kita perlu menghormati kepelbagaian
aspek sosiobudaya di negara kita bagi
menjamin kemakmuran dan keunikan
negara kita daripada kaca mata dunia.

Sikap menghormati kepelbagaian masyarakat di negara ini amat penting demi keharmonian negara.
(Sumber: Koleksi DBP, 2015)
54

1. Menerangkan agama dan kepercayaan
masyarakat kerajaan Alam Melayu.

2. Menghuraikan keunikan warisan kerajaan
Alam Melayu.

Masjid Pangkalan Kakap, Merbok, Kedah.
(Sumber: Koleksi Ahmad Salehee Abdul, 2017)

BAB
4

Masyarakat kerajaan Alam Melayu mempunyai
pegangan agama dan kepercayaan. Kepercayaan
awal masyarakat ini ialah animisme dan
dinamisme sebelum menerima pengaruh
agama Hindu dan Buddha. Seterusnya,
masyarakat kerajaan Alam Melayu menerima
pula pengaruh agama Islam. Keunikan warisan
kerajaan Alam Melayu yang merangkumi aspek
sistem pemerintahan beraja dan kebijaksanaan
pemerintah, kegiatan ekonomi, perkembangan
sosiobudaya dan amalan beragama telah
membuktikan kegemilangan kerajaan Alam Melayu.

54

AGAMA,
KEPERCAYAAN DAN
KEUNIKAN WARISAN
MASYARAKAT
KERAJAAN
ALAM MELAYU

Candi Borobudur di Pulau Jawa.
(Sumber: Joachim Schliesinger, Origin of Man in
Southeast Asia, Volume 5, Part 2: Hindu Temples in
the Malay Archipelago, Phnom Penh: Booksmango,
2015, hlm. 11)

Sinopsis

Apakah yang akan anda
pelajari?
55

Masjid Pangkalan Kakap, Merbok, Kedah.
(Sumber: Koleksi Ahmad Salehee Abdul, 2017)

1. Memahami kronologi pegangan agama
dan kepercayaan masyarakat kerajaan
Alam Melayu.

2. Meneroka bukti anutan agama dan
kepercayaan masyarakat kerajaan
Alam Melayu.

3. Membuat interpretasi keunikan warisan
masyarakat kerajaan Alam Melayu.

4. Membuat imaginasi keunikan sistem
beraja kerajaan Alam Melayu.

5. Membuat rasionalisasi keunikan warisan
amalan beragama masyarakat kerajaan
Alam Melayu.

1. Menghuraikan kepentingan menghargai
warisan kerajaan Alam Melayu.

2. Menerangkan iktibar yang diperoleh
daripada kegemilangan kerajaan Alam
Melayu.

3. Merumuskan kepentingan kehidupan
berorganisasi dalam membentuk
kemakmuran negara.

55

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:
56

Agama merupakan suatu sistem berkaitan anutan, keimanan dan penyembahan terhadap tuhan.
Manakala kepercayaan merupakan pegangan yang diyakini dapat menjadi panduan dalam kehidupan.
Masyarakat kerajaan Alam Melayu memiliki agama dan kepercayaan yang memberikan panduan
dalam kehidupan seharian mereka. Di samping itu, pemerintah kerajaan Alam Melayu berperanan
penting untuk memastikan pengukuhan dan kelangsungan agama dalam kerajaannya.

4.1        Agama dan Kepercayaan

Cerna Minda

Animisme ialah kepercayaan bahawa
setiap makhluk, hidupan dan tumbuhan
memiliki roh atau semangat. Animisme
berkait dengan kepercayaan terhadap
makhluk halus dan penyembahan
kepada roh nenek moyang yang telah
meninggal dunia yang dipanggil hyang.
Penyembahan roh nenek moyang
penting untuk memastikan keluarga
yang masih hidup mendapat kebaikan
atau menghindar kesusahan di dunia.

Dinamisme berkait rapat dengan kepercayaan
terhadap kekuatan yang juga dikenali sebagai
mana a tau  semangat .  Se t iap  benda  dan
makhluk dianggap mempunyai mana yang
boleh mempengaruhi kehidupan seseorang.
Contohnya, upacara pemujaan semangat
tanaman dilakukan agar mendapat hasil tanaman
yang subur dan banyak.

Apakah maksud animisme dan dinamisme?

Kepercayaan Awal
Kepercayaan awal masyarakat kerajaan Alam Melayu ialah animisme dan dinamisme yang berkait
rapat dengan alam sekeliling. Cara hidup masyarakat yang hampir sama di seluruh Alam Melayu
menjadikan kepercayaan mereka juga hampir serupa.

Pengenalan

La ut Kaspia

SRIVIJAYA

India

LAUTAN HINDI

MAJAPAHIT

Arab
China

KEDAH TUA

FUNAN
ANGKOR

CHAMPA

GANGGA NAGARA

Adakah masih terdapat kepercayaan animisme dan dinamisme dalam kehidupan
masyarakat Asia Tenggara pada hari ini? Bincangkan.

Perayaan Hari Moyang
oleh masyarakat
Temuan di Bukit
Cheeding, Banting,
Selangor.
(Sumber: M. Kamal
Hassan dan Ghazali
Basri (ed.), Religions and
Beliefs, Vol. 10, Singapura:
Editions Didier Millet,
2005, hlm. 126)

Pawang masyarakat Iban menyiapkan makanan
korban (miring) semasa sambutan perayaan
Hari Gawai.
(Sumber: M. Kamal Hassan dan Ghazali Basri (ed.),
Religions and Beliefs, Vol. 10, Singapura: Editions
Didier Millet, 2005, hlm. 125)
57

Penyebaran Agama Hindu, Buddha dan Islam Sebelum
Abad Ke-15

Peta penyebaran agama Hindu, Buddha dan Islam Sebelum Abad Ke-15 ke Alam Melayu.
(Sumber: Adaptasi daripada M. Kamal Hassan dan Ghazali Basri (eds.), Religions and Beliefs, Singapura: Editions
Didier Millet, 2005, hlm. 13, 62 dan 86)

Agama Hindu dan Buddha tersebar sebelum Masihi lalu mempengaruhi kehidupan
masyarakat kerajaan Funan, Champa, Srivijaya, Angkor, Majapahit, Kedah Tua dan
Gangga Nagara. Agama Islam pula tiba di Alam Melayu mulai abad ketujuh. Agama
Islam seterusnya tersebar dan diamalkan dalam kerajaan Melayu seperti Champa,
Majapahit, Kedah dan Pasai. Namun begitu, beberapa aspek kehidupan masyarakat
Melayu seperti sistem pemerintahan, bahasa, persuratan dan seni bina yang mendapat
pengaruh budaya Hindu dan Buddha masih diamalkan dan disesuaikan dengan agama
Islam.  Agama Hindu, Buddha dan Islam tersebar ke Alam Melayu lazimnya berkait rapat
dengan peranan mubaligh, pemerintah dan perkembangan perdagangan antarabangsa.

La ut Kaspia

SRIVIJAYA

India

LAUTAN HINDI

MAJAPAHIT

Arab
China

KEDAH TUA

FUNAN
ANGKOR

CHAMPA

GANGGA NAGARA

Petunjuk
 Penyebaran agama Hindu.
 Penyebaran agama Buddha.
 Penyebaran agama Islam.

Pengaruh
Islam
58

Kerajaan Funan
•	 Agama	Hindu	 dan	Buddha

tersebar dalam kalangan
masyarakat kerajaan Funan
sejak abad pertama lagi.

•	 Antara	 Raja	 Funan	 yang
mengambil peranan besar
terhadap perkembangan agama
Buddha termasuklah Fan Shih-man.

•	 Candi	 Buddha	 tinggalan
kerajaan Funan ialah candi Go
Cay Thi.

Kerajaan Champa
•	 Agama	 Hindu	 tersebar	 dalam	 kalangan

masyarakat kerajaan Champa sejak
abad keempat ketika pemerintahan
Bhadravarman. Beliau mendirikan candi
Hindu di Lembah Mi Son yang dikenali
sebagai Siva-Bhadresvara. Candi Hindu
turut dibina di Po Nagar.

•	 Candi	Dong	Duong	pula	merupakan	bukti
penyebaran agama Buddha di Champa.

•	 Penemuan	 batu	 bersurat	 bertarikh	 1035	 dan
batu nisan bertarikh 1039 di Panduranga
membuktikan penyebaran Islam di Champa.

•	 Islam	mulai	 tersebar	 luas	 dalam	 kerajaan
Champa semasa pemerintahan Sultan
Zainal Abidin pada abad ke-14.

Kerajaan Angkor
•	 Agama 	 H indu 	 men j ad i

anutan utama dalam kalangan
masyarakat kerajaan Angkor
sejak kerajaan ini diasaskan
dan menjadi gemilang semasa
pemerintahan Suryavarman II.

•	 Candi	Hindu	yang		termasyhur
di Angkor ialah Angkor Wat.

•	 Peranan	 agama	Hindu	 sebagai
agama utama diambil alih
oleh agama Buddha semasa
pemerintahan Jayavarman VII
pada abad ke-12.

Kerajaan Srivijaya
•	 Kerajaan	 Srivijaya	 merupakan	 pusat

kegiatan agama Buddha sejak abad ketujuh.
•	 Pendeta 	 Buddha	 bernama	 I-Tsing

dari China pernah datang ke Srivijaya
untuk mempelajari bahasa Sanskrit dan
menterjemahkan kitab-kitab agama Buddha.

•	 Antara	 candi	 Buddha	 tinggalan	 kerajaan
Srivijaya yang masyhur termasuklah Candi
Muara Jambi, Candi Bahal dan Candi Muara
Takus.

Candi Po Nagar.
(Sumber: Charles Higham, Early Culture of
Mainland Southeast Asia, Bangkok:	Rivers
Book Ltd., 2002, hlm. 269)

Candi Muara Jambi.
(Sumber: Joachim
Schliesinger, Origin of
Man in Southeast Asia,
Volume 5, Part 2: Hindu
Temples in the Malay
Archipelago, Phnom
Penh: Booksmango,
2015, hlm. 16)

Angkor Wat.

Tapak candi Go Cay Thi.
(Sumber: John Guy, Lost
Kingdoms, Hindu-Buddhist
Sculpture of Early Southeast
Asia, New York: The
Metropolitan Museum of Art,
2014, hlm. 15)

(Sumber: Thierry Zephir, Angkor:
The Tour of the Monuments,
Singapura: Archipelago Press, 2008,
hlm. 893)

Perkembangan Agama
59

Kerajaan Majapahit
•	 Agama	Hindu	dan	Buddha	berkembang	serentak

dan saling mempengaruhi dalam kalangan
masyarakat kerajaan Majapahit. Hayam Wuruk
telah menyatukan aliran dalam agama Hindu dan
Buddha yang dipanggil Tripaksa pada abad ke-14.

•	 Antara	candi	 tinggalan	kerajaan	Majapahit	yang
masyhur termasuklah Candi Jabong, Candi Sukuh
dan Candi Brahu.

•	 Agama	 Islam	 tersebar	 di	 Majapahit	 sejak	 abad
ke-14. Buktinya, Wu Ping, pegawai kerajaan
Ming beragama Islam dilantik sebagai wakil tetap
di Majapahit. Gan Eng Chou,
pegawai yang beragama Islam
juga pernah dilantik sebagai
ketua kaum Cina di Tuban (kota
pelabuhan Majapahit).

•	 Setelah	 kerajaan	 Majapahit
runtuh, kerajaan Demak muncul
dan menjadi pusat pengajian
agama Islam terbesar di Jawa
pada abad ke-16.

Pengaruh agama Hindu, Buddha dan Islam dapat dilihat dalam kerajaan Alam Melayu. Namun
begitu, semasa agama Islam mulai tersebar luas di Alam Melayu, kerajaan Funan dan Srivijaya
telah pun berakhir.

Masjid Demak
(Sumber: Koleksi
Mardiana Nordin, 2015)

Tahukah Anda?

Agama Islam berkembang pesat
di Pasai pada abad ke-13.  Pemerintah
Pasai bernama Merah Silu memeluk
Islam dan kemudian bergelar Sultan
Malik al-Saleh. Pengaruh Islam
kemudian terus berkembang dan
diwarisi oleh kerajaan-kerajaan lain
di Alam Melayu.

Aktiviti
“Kedai Kopi” (Cafe)

Seperti di kafe, murid duduk secara berkumpulan di sebuah meja. Guru meletakkan
gambar Masjid Demak di tengah-tengah meja tersebut. Secara berkumpulan, murid
membincangkan ciri-ciri keunikan masjid ini.

Masjid
Demak

Kerajaan Kedah Tua
•	 Agama	 Buddha	 telah	 diamalkan	 dalam

kerajaan Kedah Tua sejak abad kelima dan
menjadi anutan utama. Agama Hindu turut
tersebar kemudiannya.

•	 Kedah	 mula	 menerima	 pengaruh	 Islam
pada abad ke-12. Pemerintah Kedah yang
kesembilan,	 iaitu	 Maharaja	 Derbar	 Raja	 II
telah memeluk agama Islam pada tahun 1136.

Kerajaan Gangga Nagara
•	 Masyarakat	 kerajaan	 Gangga	 Nagara

menganut agama Buddha. Hal ini
dibuktikan dengan penemuan arca-arca
Buddha di Lembah Kinta.

•	 Turut	 ditemui	 ialah	 patung	 Buddha,
Avalokitesvara di Bidor, Perak. Arca-arca
Buddha ini bertarikh abad keenam hingga
kesembilan Masihi.
60

4.2        Keunikan Warisan Masyarakat Kerajaan
     Alam Melayu

Keunikan warisan bermaksud legasi kebijaksanaan dan keunggulan yang ditinggalkan oleh
pemerintah terdahulu untuk diwarisi oleh generasi seterusnya. Kerajaan Alam Melayu memiliki
keunikan warisan seperti sistem pemerintahan beraja, kebijaksanaan pemerintah, perkembangan
kegiatan ekonomi, perkembangan sosiobudaya dan amalan beragama. Keunikan warisan inilah
yang menjadikan tamadun Melayu gemilang seperti tamadun-tamadun dunia yang lain.

Pengenalan

Sistem Pemerintahan Beraja
Sistem pemerintahan kerajaan Alam Melayu berasaskan sistem beraja. Keunikan warisan sistem
pemerintahan di Alam Melayu dapat dilihat apabila pemerintah mengasimilasikan pengaruh agama
dalam	pentadbiran.	Raja	menjadi	tonggak	utama	kerajaan.	Kedudukan	raja	diperkukuh	dengan	sistem
pemerintahan yang dibantu oleh para pembesar dan memperoleh ketaatan daripada rakyatnya.

1. Pemilihan Raja
•		Pemilihan	 raja	 berasaskan	 keturunan	 dan

pembesar mengesahkannya.
•		Keturunan	 diraja	 dianggap	 suci	 dan

berdaulat.
•		Raja	juga	boleh	dipilih	daripada	golongan

tentera seperti dalam kerajaan Funan dan
Champa.

•		Wanita	 keturunan	 diraja	 boleh	 dilantik
sebagai pemerintah seperti dalam kerajaan
Majapahit.

Ukiran pada dinding Candi Borobudur yang
menunjukkan situasi menyembah raja.
(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2015)

Glosari

Asimilasi:
penyerapan budaya-budaya yang berbeza-
beza hingga menjadi satu.
Titisan dewa: penjelmaan.

KPS

Dengan meneroka bukti daripada pelbagai
sumber, cari maklumat tentang negara di Asia
Tenggara yang masih mengamalkan sistem
pemerintahan beraja.

2. Kedudukan Raja
•		Semasa	 pengaruh	 Hindu	 dan	 Buddha

berkembang, raja dianggap sebagai titisan
dewa dan mesti dihormati.

•		Kedatangan	 Islam	 memperkenalkan
konsep khalifah.

•		Raja-raja	 sentiasa	 ditaati.	 Mengingkari
raja dianggap mengingkari tuhan dan
perbuatan tersebut adalah menderhaka.

3. Gelaran Pemerintah
•	 Pengaruh	Hindu	dan	Buddha	memasyhurkan
gelaran	Raja	dan	Maharaja.	Gelaran	Sultan
digunakan setelah kedatangan Islam.

•	 Raja	juga	digelar	bagi	menggambarkan
kebesaran	kuasa	seperti	Raja	di	Gunung	dan
Maharaja di Pulau.

•	 Terdapat	 golongan	 raja	 yang	diberi	 gelaran
mengikut identiti dan keunikan kerajaan
mereka.	Misalnya,	Raja	Funan,	Champa,
Angkor dan Srivijaya yang menggunakan
gelaran Sanskrit “varman”.
61

Tasik Tonle Sap di Kemboja
merupakan kawasan yang
subur dan menjadi sumber air
minuman serta aktiviti pertanian
masyarakat kerajaan Angkor.
Tasik ini masih kekal berfungsi
hingga hari ini.

Pada pandangan anda,
adakah pemilihan lokasi
di muara sungai atau lembah
sungai masih menjadi ciri
utama pembinaan bandar
hari ini?

Tasik
Tonle Sap

Sistem pemerintahan beraja yang dilaksanakan dalam
kerajaan Alam Melayu terbukti berjaya mengangkat
kemasyhuran kerajaan dan pemerintahnya. Sistem yang unik
dan berkesan ini diwarisi pula oleh kerajaan Melayu yang
lahir selepas kerajaan tersebut. Sistem pemerintahan beraja
ini masih diamalkan hingga hari ini dengan pengubahsuaian
mengikut peredaran masa di beberapa buah negara.

Kebijaksanaan Pemerintah
1. Memilih dan Membangunkan Pusat Pemerintahan
Pemerintah memilih lokasi yang strategik sebagai pusat
pemerintahan, petempatan dan pelabuhan, iaitu di pesisiran
pantai atau lembah sungai. Hal ini menunjukkan kebijaksanaan
pemerintah menggunakan alam sekitar dalam:
•	 memperkembangkan	 kegiatan	 pertanian	 di	 kawasan	 subur

seperti lembah sungai, contohnya di Angkor dan Majapahit.
Sungai juga berfungsi sebagai laluan pengangkutan utama.

•	 memilih	 tempat	 yang	 menjadi	 laluan	 antarabangsa,	 timur
dan barat seperti pelabuhan Oc Eo di Funan dan Palembang
di Srivijaya.

•	 mengambil	 kira	 petunjuk	 arah	 yang	memudahkan	 pedagang
singgah di pelabuhan seperti bukit atau gunung dan teluk.
Contohnya, Gunung Jerai yang menjadi mercu tanda kerajaan
Kedah. Bukit dan teluk juga membantu dalam aspek pertahanan.

Kebijaksanaan pemerintah merupakan ciri unik yang
membolehkan kerajaan Alam Melayu berkembang dengan cepat
dan bertahan lama. Hal ini juga menyebabkan kerajaan luar
tertarik untuk menguasai kerajaan Alam Melayu. Kebijaksanaan
pemerintah dalam memilih lokasi yang strategik diwarisi hingga
hari ini.

2. Menjalinkan Hubungan Diplomatik
Pemerintah menjalinkan hubungan diplomatik yang berterusan bagi menjamin kemakmuran
kerajaan. Kebijaksanaan pemerintah dilihat melalui bentuk hubungan diplomatik, iaitu:

•	 Hubungan	persahabatan:	Kerajaan	Srivijaya	mengirimkan	utusan	persahabatan	ke	China	pada
abad ketujuh. Kerajaan Majapahit menjalinkan persahabatan dengan China pada abad ke-14.

•	 Bantuan	 ketenteraan	 atau	 senjata:	 Maharaja	 Chola	 dari	 India	 menghantar	 bantuan	 tentera
ke Srivijaya untuk membantu menyelesaikan pemberontakan pada abad ke-11.

•	 Perkahwinan:	 Perkahwinan	 pemerintah	 Majapahit,	 Raden	 Wijaya	 dengan	 puteri	 kerajaan
Singhasari pada abad ke-13.

Hubungan diplomatik penting untuk memelihara kedaulatan kerajaan, mendapatkan
perlindungan, meluaskan jaringan perdagangan dan memperkukuh agama dan budaya. Oleh sebab
keunikan dan faedah yang diperoleh, kelangsungan hubungan tersebut diwarisi oleh
kerajaan-kerajaan Melayu selepasnya hingga hari ini.
62

Kegiatan Ekonomi

1. Memanfaatkan Kesuburan Tanah
Masyarakat kerajaan Alam Melayu memanfaatkan
kesuburan tanah untuk menjalankan kegiatan pertanian.
Kawasan lembah Sungai Mekong, Sungai Musi, Sungai
Bengawan Solo dan Sungai Brantas menjadi tapak
pertanian yang penting dan diwarisi dari zaman ke zaman.

Lembah Sungai Brantas yang masih
menjadi tapak pertanian hingga hari ini.

2. Mencipta Sistem Pengairan
Masyarakat kerajaan Alam Melayu memiliki kemahiran
mencipta sistem pengairan seperti baray dan sistem
saliran untuk memastikan bekalan air mencukupi
di kawasan pertanian. Oleh itu, tanaman utama seperti
padi dan rempah-ratus serta tanaman sampingan
dapat diusahakan sepanjang tahun. Keunikan dalam
kemahiran ini merupakan warisan yang penting terhadap
perkembangan ekonomi tamadun Melayu.

Baray bersebelahan Angkor Wat.
(Sumber: Charles Higham, Early Cultures
of  Mainland Southeast Asia, Bangkok:
River	Books,	2002,	hlm.	320)

Cerna Minda

Apakah jenis-jenis pelabuhan
yang terdapat di Alam Melayu?

Aktiviti
“Iklan” (Commercial)

Berdasarkan pelbagai sumber, kumpul maklumat tentang
lokasi pelabuhan-pelabuhan awal kerajaan Alam Melayu
yang masih ada hingga kini. Kemudian, bentangkan dapatan
anda dengan gaya penyampaian iklan.

Kegiatan ekonomi masyarakat kerajaan Alam Melayu bergantung pada lokasi petempatan mereka.
Petempatan berkembang sama ada di lembah sungai mahupun pesisiran pantai, lalu mencorakkan
jenis kegiatan ekonomi yang boleh dilakukan untuk menyara hidup dan menjalankan perdagangan.

3. Membina Pelabuhan
Pemerintah dan masyarakat kerajaan Alam Melayu telah mendirikan pelabuhan di lokasi yang
strategik dan mudah dikunjungi oleh para pedagang dari timur dan barat. Pelabuhan di kerajaan
Alam Melayu berkembang dalam tiga bentuk, iaitu:
(a) Pelabuhan pembekal:  pelabuhan persinggahan untuk membekalkan bahan dagangan dan

bekalan makanan kepada pedagang.
(b) Pelabuhan kerajaan: pelabuhan pembekal yang berkembang apabila wujudnya pusat

pentadbiran atau kerajaan di pelabuhan tersebut.
(c) Pelabuhan entrepot:  pelabuhan ini menjadi tumpuan pedagang dan berperanan sebagai

pengumpul, pengendali dan pengedar barang dagangan daripada para pedagang serantau dan
antarabangsa.

Kegiatan perdagangan membolehkan berlaku interaksi antara kerajaan serantau dengan kerajaan
antarabangsa. Masyarakat kerajaan Alam Melayu memiliki kemahiran yang tinggi dalam ilmu
pelayaran, mahir selok-belok laluan laut dan sungai serta boleh menyelam dalam tempoh yang
lama. Keunikan kegiatan pertanian dan perdagangan ini merupakan warisan yang diteruskan oleh
kerajaan-kerajaan Melayu seterusnya.
63

Perkembangan Sosiobudaya

1. Sistem Tulisan dan Bahasa
Masyarakat kerajaan Alam Melayu
telah mengadaptasi pengaruh luar
untuk memperkembangkan sistem
tulisan dan bahasa mereka. Tulisan
Palava dan Kawi yang berasal dari
India digunakan dengan meluas
sebagai medium tulisan bahasa
tempatan dan Sanskrit. Demikian
juga huruf-huruf Arab disesuaikan
sehingga terbentuknya tulisan Jawi
yang menjadi warisan sistem tulisan
masyarakat Melayu hingga kini.

2. Persuratan
Masyarakat kerajaan Alam Melayu telah mempamerkan keintelektualan melalui kegiatan
persuratan. Pada awalnya, kegiatan ini berkembang dalam bentuk batu bersurat sehinggalah
lahir karya-karya dalam bentuk manuskrip. Keunikan intelektual ini diwarisi dan diteruskan oleh
kerajaan-kerajaan Melayu.

Hikayat Amir Hamzah,
karya persuratan dalam
bahasa Melayu dan
ditulis dengan tulisan
Jawi.
(Sumber: Juffri Supa’at
dan Nazeerah Gopaul,
Aksara Menjejaki Tulisan
Melayu, Singapura:
National Library Board,
2009, hlm. 96)

3. Seni Bina
Kemahiran dalam seni bina merupakan
keunikan yang menjadi warisan kerajaan Alam
Melayu. Seni bina dihasilkan bagi memudahkan
kehidupan seperti dalam perkembangan
kegiatan pertanian, pelayaran, perdagangan dan
keagamaan. Kehidupan di persisiran pantai dan
lembah sungai melahirkan  petukang-petukang
kapal yang handal.

Ukiran dinding pada Angkor Thom menggambarkan
warisan seni bina perkapalan masyarakat kerajaan
Alam Melayu.
(Sumber: Michael Freeman dan Claude Jacques, Ancient
Angkor, Bangkok:	River	Books	Ltd.,	2007,	hlm.	89)

Adaptasi: penyesuaian dengan sesuatu
keadaan yang baharu atau berbeza-beza.

Glosari

KPS

Secara berkumpulan, dengan meneroka bukti daripada pelbagai sumber, kumpulkan maklumat
tentang pelbagai tulisan yang digunakan oleh masyarakat kerajaan Alam Melayu. Bentangkan.

Keunikan perkembangan sosiobudaya masyarakat kerajaan Alam Melayu merupakan warisan yang
sangat bernilai. Perkembangan tersebut dapat dilihat dalam aspek tulisan, bahasa, persuratan dan
seni bina.
64

Ke

un
ika

n W
ari

sa
n d

ala
m

Am
ala

n B
era

ga
ma

Amalan Beragama
Agama memainkan peranan penting dalam membina corak kehidupan dan memperkaya
kebudayaan tempatan masyarakat kerajaan Alam Melayu. Hal ini dibuktikan melalui keunikan
warisan dalam amalan beragama.

Masyarakat kerajaan Alam Melayu mengamalkan sifat terbuka dalam amalan
beragama. Kepercayaan awal disesuaikan dengan penyebaran agama Hindu
dan Buddha. Islam juga tersebar secara aman. Kesannya, keunikan warisan
masyarakat kerajaan Alam Melayu tergambar melalui anutan pelbagai agama.
Contohnya, sebahagian masyarakat kerajaan Champa dan Angkor menganut
agama Hindu dan sebahagian yang lain menganut agama Buddha pada masa
yang sama.

Sistem pemerintahan beraja, kebijaksanaan pemerintah, kegiatan ekonomi,
perkembangan sosiobudaya dan amalan beragama merupakan keunikan masyarakat
kerajaan Alam Melayu. Keunikan ini diwarisi oleh kerajaan-kerajaan Melayu
yang lahir kemudiannya. Oleh sebab itu, generasi kini haruslah menghargai setiap
keunikan tersebut dan menghayati warisannya.

Candi besar dibina sebagai lambang keagungan sesebuah kerajaan dan dikagumi
hingga hari ini. Buktinya dengan binaan Candi Borobudur,  Angkor Wat, Candi
Prambanan dan Candi Muara Jambi. Candi ini menjadi institusi agama yang
berperanan sebagai pusat ibadat, tempat pemujaan roh nenek moyang dan pusat
perhimpunan para pendeta.

Sifat toleransi juga merupakan keunikan dalam amalan beragama masyarakat
kerajaan Alam Melayu. Penganut agama Hindu membina Candi Prambanan
berdekatan dengan Candi Borobudur tempat ibadat penganut agama Buddha
di Jawa Tengah.

Golongan agama juga diberi tempat dan status yang istimewa dalam kerajaan.
Mereka dilantik sebagai pentadbir dan penasihat pemerintah, misalnya dalam
kerajaan Funan, Srivijaya dan Angkor. Warisan ini diteruskan oleh kerajaan lain
di Alam Melayu.

64

Apabila agama Islam tersebar, masjid pula dibina sebagai pusat ibadat,
pendidikan dan kebajikan. Keunikan sistem pendidikan Islam melalui institusi
pondok atau madrasah merupakan warisan yang diteruskan hingga hari ini.

Agama	menjadi	simbol	penyatuan	raja	dan	rakyat.	Raja	memerlukan	golongan
agama untuk mengukuhkan kedudukannya di atas takhta kerajaan. Misalnya,
golongan Brahmin mempunyai peranan yang besar semasa pertabalan raja.
Pengasas kerajaan Angkor, Jayavarman II diisytiharkan kedudukan baginda
sebagai Dewaraja oleh seorang Brahmin bernama Hiranyadama.

Kepelbagaian agama dan kepercayaan melahirkan masyarakat yang harmoni dan saling
menghormati. Sifat ini diwarisi oleh masyarakat Alam Melayu hingga hari ini.
65

Aktiviti
“Lawatan ke Galeri” (Gallery Walk)

Candi Borobudur di Jawa Tengah, Indonesia yang telah
diangkat sebagai tapak warisan dunia oleh UNESCO.

Masjid Pangkalan Kakap, Merbok, Kedah.
Masjid
Pangkalan
Kakap

Langkah-langkah menjalankan aktiviti:
1. Murid dibahagikan kepada beberapa

kumpulan.
2. Set iap kumpulan akan mencari

maklumat berikut yang berkaitan sama
ada Masjid Pangkalan Kakap atau
Candi Borobodur:

(a)   Sejarah pembinaan.
 (b)   Keunikan seni bina.
 (c)   Kepentingan seni bina.
3. Dapatan yang diperoleh akan ditampal

di dalam kelas.
4. Setiap murid akan bergerak di dalam

kelas melihat hasil dapatan setiap
kumpulan.

5. Setiap murid akan menganalisis dan
membuat perbandingan jawapan yang
diberikan oleh rakan mereka.

6. Setiap kumpulan akan berbincang
sesama ahli kumpulan berkenaan hasil
kerja rakan-rakan yang lain.
66

Imbas Kembali

Keunikan Warisan Masyarakat
Kerajaan Alam Melayu
●			Sistem	pemerintahan	beraja.
●			Kebijaksanaan	pemerintah.
●			Kegiatan	ekonomi.
●			Perkembangan	sosiobudaya.
●			Amalan	beragama.

Masyarakat kerajaan Alam Melayu memiliki agama dan kepercayaan yang menjadikan kehidupan
mereka berlandaskan nilai-nilai murni seperti berakhlak mulia, jujur dan saling menghormati.
Sistem pemerintahan beraja dan kebijaksanaan pemerintah, kegiatan ekonomi, perkembangan
sosiobudaya dan amalan beragama merupakan bukti keunikan warisan yang diteruskan oleh
Kesultanan Melayu Melaka yang akan dibincangkan dalam bab seterusnya.

Agama dan Kepercayaan
●		Kepercayaan	awal.
●	 Penyebaran	 agama	 Hindu,	 Buddha	 dan

Islam sebelum abad ke-15.
●		Perkembangan	agama.

Agama, Kepercayaan dan Keunikan Warisan
Masyarakat Kerajaan Alam Melayu
67

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

2. Nyatakan agama dan kepercayaan yang dianuti oleh masyarakat kerajaan Alam Melayu.

3. Padankan kerajaan berdasarkan maklumat yang berikut:

Agama dan
Kepercayaan
Masyarakat

Kerajaan Alam
Melayu

Pemerintah Fan Shih-man mengambil peranan
penting terhadap perkembangan agama Buddha.

Antara candi termasyhur yang terdapat di kerajaan
ini termasuklah Candi Muara Jambi, Candi
Bahal dan Candi Muara Takus.

Aliran agama Buddha dan Hindu disatukan dan
dipanggil Tripaksa.

Pemerintah Bhadravarman mendirikan candi
Hindu di Lembah Mi Son.

Kerajaan Srivijaya

Kerajaan Champa

Kerajaan Funan

Kerajaan Majapahit

1.  Apakah monumen yang membuktikan penyebaran agama Hindu di kerajaan Alam Melayu?

A. Candi Muara Jambi
 B. Candi Dong Duong
 C. Candi Borobudur
 D. Angkor Wat
68

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

Bincangkan keunikan amalan sikap menghormati agama dan budaya pelbagai kaum
yang diamalkan di negara kita.

5. Apakah keunikan sistem pemerintahan beraja dalam sesebuah kerajaan?

6.    Pemerintah menjalinkan hubungan diplomatik yang berterusan bagi menjamin
   kemakmuran kerajaan.

Berdasarkan pernyataan di atas, jawab soalan yang berikut:
 (a)  Apakah bentuk-bentuk hubungan diplomatik?
 (b)  Apakah faedah daripada hubungan diplomatik?
 (c) Bandingkan bentuk hubungan diplomatik kerajaan dahulu dan kini.

7.

4.

Berdasarkan gambar di atas, jawab soalan yang berikut:
(a)  Namakan pelabuhan lain di Malaysia.
(b)  Bincangkan keistimewaan pelabuhan di negeri anda.
(c)  Sekiranya anda seorang pemerintah yang bercadang untuk membuka sebuah pelabuhan,

apakah ciri-ciri lokasi yang akan anda pertimbangkan?

Pelabuhan Klang merupakan salah sebuah pelabuhan entrepot di negara kita pada hari ini.
69

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

Cakna dan Cerminan Sejarah

•	 Memahami	 agama	dan	kepercayaan	masyarakat	 kerajaan	Alam	Melayu	memupuk
sikap tolak ansur dalam diri kita.

•	 Mengetahui	keunikan	warisan	masyarakat	kerajaan	Alam	Melayu	dapat	melahirkan
rasa bangga terhadap sejarah negara.

•	 Sifat	 toleransi	dan	saling	menghormati	akan	mewujudkan	semangat	kekitaan	yang
membawa perpaduan dalam kalangan masyarakat.

Patuh kepada ajaran agama dapat
membimbing diri dan keluarga ke arah
pembentukan sahsiah diri dan keluarga
bahagia.

Kita dapat mengukuhkan jati diri melalui
pengamalan agama sepert i  dalam
prinsip	pertama	Rukun	Negara,	iaitu
Kepercayaan kepada Tuhan.

Masjid Putra, Putrajaya.

Kuil Dewa Murugan, Batu Caves, Selangor.

Tokong Ular di Bayan Lepas, Pulau Pinang.
70

1. Menceritakan pengasasan Kesultanan
Melayu Melaka.

2. Menghuraikan kegemilangan Kesultanan
Melayu Melaka.

3. Menerangkan berakhirnya pemerintahan
Kesultanan Melayu Melaka yang berpusat
di Melaka.

BAB
5

KESULTANAN
MELAYU MELAKA

Kemunculan Kesultanan Melayu Melaka
merupakan kesinambungan kepada kerajaan
masyhur di Alam Melayu. Kesultanan
Melayu Melaka diasaskan oleh Parameswara
dan menjadi sebuah kerajaan yang unggul
dan gemilang. Kemantapan kepimpinan
raja, sistem pemerintahan dan perundangan
telah melonjakkan kegemilangan Kesultanan
Melayu Melaka. Namun begitu, Kesultanan
Melayu Melaka yang berpusat di Melaka
berakhir dengan kedatangan Portugis.

70

1. Menilai kepentingan sifat kepemimpinan
dalam pembinaan negara.

2. Menghuraikan kepentingan menghargai
alam sekitar untuk kesejahteraan kehidupan.

3. Menjelaskan perpaduan sebagai asas
keharmonian masyarakat.

4. Merumuskan iktibar yang diperoleh daripada
sejarah Kesultanan Melayu Melaka.

Sinopsis

Apakah yang akan anda
pelajari?

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?
71

1. Memahami kronologi pengasasan dan perkembangan Kesultanan Melayu Melaka.
2. Meneroka bukti kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka.
3. Membuat interpretasi aspek kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka.
4. Membuat imaginasi aktiviti perdagangan yang dijalankan oleh Kesultanan Melayu Melaka.
5. Membuat rasionalisasi kegemilangan dan kejatuhan Kesultanan Melayu Melaka yang

berpusat di Melaka.

71

Istana Sultan Mansur Shah.
(Sumber: Ahmad Sarji (ed.),
The Rulers of Malaysia,
Singapura: Editions Didier
Millet, 2011, hlm. 110)

Kemahiran Pemikiran Sejarah yang anda dapati:
72

5.1   Pengasasan Kesultanan Melayu Melaka

Kesultanan Melayu Melaka diasaskan oleh Parameswara sekitar
tahun 1400. Anda telah pun mempelajari dan mengetahui
perincian pembukaan kota Melaka semasa berada di Tahun
Empat. Kesultanan Melayu Melaka merupakan kelangsungan
kepada kerajaan masyhur di Alam Melayu.

1. Laluan Perdagangan
Kedudukan Melaka di laluan
perdagangan  utama antara timur
dengan barat membolehkannya
mengawal laluan kapal dagang.

Pengenalan

Pemilihan Lokasi yang Strategik oleh
Parameswara
Parameswara memilih lokasi yang strategik untuk membentuk
kerajaan, iaitu di muara Sungai Bertam yang juga dikenali sebagai
Sungai Melaka. Pada asalnya, muara sungai ini merupakan
sebuah perkampungan nelayan dan tempat berjual beli serta
pertukaran barang dagangan.

Melaka

SELAT MELAKA

Gambaran laluan kapal dagang di Selat
Melaka.
[Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers
of Malaysia, Singapura: Editions Didier
Millets, 2011, hlm. 111]

Angin
Monsun
Barat Daya

Angin
Monsun
Timur Laut

Kedudukan strategik amat penting dalam pengasasan sesebuah kerajaan. Bincangkan.

Gambaran muara sungai, tempat
pengasasan Kesultanan Melayu Melaka.
[Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers of
Malaysia, Singapura: Editions Didier Millets,
2011, hlm. 111]

Peta menunjukkan Selat Melaka yang terlindung daripada
tiupan angin monsun.

Parameswara
Parameswara berjaya memilih lokasi yang sesuai untuk
mengasaskan kerajaan. Pemilihan lokasi ini  menjadikan
Melaka sebagai sebuah kerajaan yang unggul di Alam Melayu.
73

Aktiviti
“Pengurusan Grafik” (Graphic Organiser)

Cerna Minda

1. Secara berkumpulan, cari maklumat daripada pelbagai
sumber peristiwa yang membawa kepada pengembaraan
Parameswara dari Palembang ke Melaka.

2.  Maklumat yang diperoleh dipindahkan dalam lembaran
pengurusan grafik seperti carta alir.

3.  Hasil tugasan dibentangkan di dalam kelas.

Apakah kelebihan Sungai
Bertam?

3. Benteng Pertahanan
 Pokok bakau dan api-api
yang terdapat di pesisir
pantai pula menjadikannya
sebagai benteng pertahanan
dan pelindung semula jadi
yang sukar ditembusi oleh
musuh.

2. Bentuk Muka
    Bumi
Melaka mempunyai
bentuk muka bumi
yang berbukit-bukau
yang sesuai dijadikan
benteng pertahanan
dan menjadi panduan
kapal dagang.

Parameswara bijak memanfaatkan lokasi yang  strategik dan alam semula jadi sebuah perkampungan
nelayan menjadi sebuah pelabuhan yang maju. Kebijaksanaan Parameswara memilih lokasi
tersebut telah mendorong Melaka kemudiannya muncul sebagai pusat perdagangan antarabangsa.
Pengasasan Melaka menunjukkan bahawa banyak manfaat yang diperoleh sekiranya kita
menghargai alam sekitar untuk kesejahteraan kehidupan.

4. Terlindung Angin Monsun
Muara sungai yang terletak
di Selat Melaka terlindung
daripada tiupan angin monsun.
Keadaan ini membolehkan kapal
dagang datang dan berlabuh di
pelabuhan Melaka dengan selamat.
74

5.2   Kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka

Pengenalan
Kesultanan Melayu Melaka berkembang dari sebuah perkampungan nelayan dan akhirnya menjadi
kerajaan yang masyhur. Beberapa faktor telah melonjakkan kerajaan ini berkembang menjadi
sebuah kerajaan yang gemilang di Alam Melayu.

Faktor Kegemilangan
Kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka disebabkan oleh faktor kepemimpinan raja yang
berwibawa, sistem pentadbiran yang cekap dan sistem perundangan yang tersusun.

Diorama Sultan Melaka bertakhta
di singgahsana.
(Sumber: Muzium Negeri Melaka)

1. Keturunan Raja Palembang
• Berdasarkan teks Sulalatus Salatin, pemerintah

Melaka berasal daripada zuriat keturunan anak
Raja Palembang yang dikatakan bersusur galur
daripada Iskandar Zulkarnain.

• Susur galur ini memberikan taraf kedudukan
yang tinggi kepada Sultan Melaka dalam
kalangan kerajaan lain di Alam Melayu.

2. Peranan yang Unggul
Raja mempunyai pelbagai peranan dalam sistem pemerintahan:
• Menjadi simbol perpaduan dan kemakmuran.
• Merupakan ketua angkatan tentera.
• Mengetuai hubungan diplomatik.
• Menyelaraskan kegiatan ekonomi.
• Menjadi Ketua Agama Islam.
• Menegakkan keadilan.

Alat Kebesaran,
Nobat dan
Konsep Daulat

Kepemimpinan Raja
Raja merupakan ketua pemerintah dan ketua kerajaan
yang mempunyai kuasa tertinggi. Hak kuasa ini berpunca
daripada beberapa sumber.

Sultan-sultan
yang Memerintah
Kesultanan
Melayu Melaka

Glosari

Diorama: model tiga dimensi (3D) yang mengandungi pelbagai
objek untuk menggambarkan situasi sebenar.
75

3. Daulat dan Alat Kebesaran
• Kepemimpinan  raja juga dikaitkan dengan konsep daulat dan

derhaka serta pelbagai institusi perajaan seperti adat istiadat
istana dan alat kebesaran diraja.

• Daulat merupakan kuasa dan kewibawaan raja sebagai
pemimpin. Rakyat mengakui kedaulatan raja dengan
memberikan taat setia sepenuhnya dan tidak boleh menderhaka
kepada raja.

• Antara alat kebesaran diraja termasuklah cap mohor,
nobat, keris, lembing dan mahkota. Alat kebesaran
digunakan semasa upacara istiadat pertabalan,
perkahwinan dan kemangkatan raja.

• Konsep daulat, adat istiadat dan alat
kebesaran menjadikan raja mempunyai
kedudukan yang tinggi dan istimewa. Hal ini
mengukuhkan kedudukan raja dalam sistem
pemerintahan kerajaan Melaka.

Kepemimpinan pemerintah Kesultanan Melayu Melaka yang berdaulat dan berwibawa
menyebabkan pemerintahannya diterima oleh rakyat dan diiktiraf oleh kuasa luar. Sebagai rakyat
Malaysia yang setia kepada raja, kita perlu mempertahankan institusi raja yang merupakan
lambang perpaduan dan kemakmuran negara kita.

Cerna Minda

Jelaskan ciri kepemimpinan raja dalam Kesultanan Melayu Melaka yang mampu mewujudkan
sistem pemerintahan gemilang.

• Sultan Muzaffar Shah dan Sultan Mansur Shah
merupakan pemerintah yang mengutamakan
keamanan dan kebajikan rakyat. Sultan Mansur
Shah menasihatkan puteranya, Sultan Alauddin
Riayat Shah supaya bersikap adil terhadap rakyat,
menyiasat segala tuduhan dengan teliti dan
bekerjasama dengan pegawai-pegawainya.

4. Kewibawaan
• Raja memiliki ciri kepemimpinan seperti adil,

berwibawa dan mengambil berat terhadap
kebajikan rakyat.

• Raja memerintah berdasarkan bidang kuasa yang
ditetapkan mengikut Hukum Kanun Melaka.

Nobat diraja.

Tombak berambu.

Pending diraja.
Cap mohor.

Gambaran ketika wasiat Sultan Mansur
Shah disampaikan kepada Sultan
Alauddin Riayat Shah.
(Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers of
Malaysia, Singapura: Editions Didier Millets,
2011, hlm. 116)
76

Sistem Pentadbiran
Sultan berada di puncak sistem pemerintahan dan pentadbiran Kesultanan Melayu Melaka. Sultan
melantik pembesar untuk membantunya dalam pentadbiran. Hal ini menyebabkan Kesultanan
Melayu Melaka gemilang dengan sistem pentadbiran yang tersusun dan berkesan.

1. Sistem Pembesar Empat Lipatan
Pentadbiran Kesultanan Melayu Melaka berasaskan Sistem
Pembesar Empat Lipatan. Sistem ini bermaksud pada setiap
peringkat pentadbiran, terdapat pembesar yang dilantik
oleh pemerintah bagi membantu melicinkan pentadbiran.
 Sultan dibantu oleh pembesar berempat, pembesar

berlapan, pembesar enam belas dan pembesar tiga
puluh dua.

Pembesar ini merupakan pentadbir kerajaan
pada peringkat pusat, jajahan, daerah, mukim
dan kampung.

Sistem Pembesar Empat Lipatan.
(Sumber: Adaptasi daripada Muhammad Yusoff Hashim
(ed.), Empayar Melaka: Tradisi Agung Melayu, Melaka:
Perbadanan Muzium Melaka, 2010, hlm. 39)

Sultan

2. Tugas Pembesar
Tugas utama pembesar ialah mewujudkan sistem pentadbiran yang berkesan seperti:
• Menjaga keamanan kawasan.
• Mengutip cukai dan hasil lain melalui sistem serah.
• Membekalkan tenaga tentera ketika perang dan menyediakan tenaga buruh melalui

sistem kerah.
Pemerintah Melaka juga mengurniakan kawasan khas kepada pembesar untuk ditadbir.
Pengurniaan kawasan ini sebagai tanda untuk mendapat sokongan pembesar bagi mewujudkan
pentadbiran yang mantap:
• Kawasan yang dikurniakan kepada pembesar berempat dikenali sebagai kawasan pegangan.
• Kawasan pembesar jajahan dan daerah pula dikenali sebagai kawasan pemakanan.
• Pembesar dibenarkan mengutip cukai di kawasannya dan menyerahkannya kepada

pemerintah sebagai ufti.

Cerna Minda

Nyatakan tugas utama pembesar dalam Kesultanan Melayu Melaka.

Pembesar Berlapan

Pembesar
Berempat

Pembesar Tiga Puluh Dua

Pembesar Enam Belas
77

Glosari

Aktiviti
“Peta Pemikiran” (Thinking Map)

Sistem Serah: pemberian sebahagian daripada
hasil tanaman yang diusahakan oleh rakyat
kepada pemerintah. Pemberian ini dilakukan
sebagai balasan kepada pembesar yang
menyediakan tanah untuk rakyat. Kadar dan
nilai serahan bergantung pada hasil tanaman
dan ternakan yang diperoleh.

Pentadbiran Sistem Pembesar Empat Lipatan yang mantap telah membawa keamanan dan
kemakmuran kepada Kesultanan Melayu Melaka. Corak pentadbiran Melaka ini diwarisi
kemudiannya oleh kerajaan Melayu yang lain. Kita patut berbangga dengan kestabilan sistem
pentadbiran negara kita pada masa ini yang dimantapkan daripada warisan Kesultanan Melayu
Melaka.

Bandingkan sistem pembesar
Kesultanan Melayu Melaka
dengan sistem pentadbiran
negara kita sekarang.

Secara berkumpulan, buat perbandingan
tugas antara Bendahara dengan Perdana
Menteri pada masa ini. Bentangkan dengan
menggunakan peta pemikiran yang sesuai.

Sistem Kerah: merupakan sesuatu pekerjaan
yang dibuat tanpa diberi upah. Misalnya,
membina istana, kubu, jalan dan saliran. Sistem
ini menunjukkan wujud sikap taat setia, sedia
berkorban dan rakyat berganding bahu untuk
membantu pemerintah.

Pembesar berempat merupakan pembesar peringkat pusat yang merupakan tonggak utama
pentadbiran Kesultanan Melayu Melaka. Mereka terdiri daripada Bendahara, Penghulu Bendahari,
Temenggung dan Laksamana. Mereka juga dikenali sebagai Orang Kaya Berempat.

Bendahara

Pembesar Berempat

• Penasihat raja.
• Menteri utama

peringkat pusat.
• Ketua turus

angkatan perang.
• Ketua hakim.
• Pemangku sultan.

• Pemungut hasil
atau ufti.

• Ketua segala
bendahari.

• Ketua urus setia
istana.

• Ketua syahbandar.

• Ketua polis dan
penjara.

• Penguasa bandar
dan kota Melaka.

• Pegawai protokol
istana.

• Hakim di darat.

• Ketua angkatan
laut.

• Pengawal
peribadi raja.

• Ketua duta.
• Ketua utusan

ke negara luar.
• Hakim di laut.

Penghulu
Bendahari Temenggung Laksamana

Sultan
78

Sistem Perundangan
Kesultanan Melayu Melaka telah memperkenalkan sistem perundangan yang mantap. Hal ini
telah melonjakkan Kesultanan Melayu Melaka ke arah kegemilangan. Undang-undang tersohor
kesultanan ini ialah Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka.

1. Hukum Kanun Melaka

Hukum Kanun Melaka

2. Undang-Undang Laut Melaka

Undang-Undang
Laut Melaka

Hukum Kanun Melaka mula ditulis semasa
pemerintahan Sultan Muzaffar Shah (1446-1456).
Undang-undang ini disusun semula secara teratur
pada masa pemerintahan Sultan Mahmud Shah
(1489-1511).

Undang-undang ini mengandungi 44 fasal yang
berkaitan hak keistimewaan, tanggungjawab raja
dan pembesar.

Hukum Islam juga terdapat dalam undang-undang
ini yang berkaitan dengan jenayah, urusan jual beli
dan kekeluargaan.

Undang-undang ini ditulis semasa zaman Sultan Mahmud Shah
bertujuan menentukan peraturan pelayaran dan perdagangan.

Undang-undang yang mengandungi 25 fasal ini menerangkan
peraturan di laut, tertib berniaga dan tatacara berjual beli.

Kandungannya juga berkaitan tanggungjawab nakhoda, anak
kapal, kiwi dan syahbandar.

Undang-undang ini menyebabkan aktiviti perdagangan berjalan
dengan lancar dan adil. Keadaan ini memberikan keyakinan
kepada para pedagang.

Glosari

Kiwi: saudagar yang menghantar dan menyebarkan barangan mereka untuk
diperdagangkan. Mereka menyewa petak tempat letak barangan di dalam
kapal atau perahu. Sekiranya kiwi tidak belayar bersama-sama, tempatnya
akan digantikan oleh wakilnya yang dikenali sebagai maula kiwi.

Hukum Kanun Melaka ini dapat mewujudkan keamanan
dan menjamin keselamatan rakyat. Jenayah di dalam negeri
Melaka dapat diatasi dengan baik dan terurus.

Kiwi
79

3. Undang-Undang Adat

Kesultanan Melayu Melaka juga menggunakan undang-undang
adat dalam sistem pemerintahannya. Adat ini dikenali sebagai
Adat Temenggung.

Adat Temenggung

Kepemimpinan raja yang berwibawa, sistem pentadbiran
yang mantap dan kesungguhan melaksanakan sistem
undang-undang telah membawa kepada kegemilangan
Kesultanan Melayu Melaka. Hal ini mewujudkan kestabilan
politik, kemakmuran ekonomi dan kesejahteraan hidup
rakyat. Sewajarnya setiap rakyat Malaysia mematuhi
dan mendaulatkan undang-undang demi keamanan dan
kesejahteraan negara.

Aktiviti
“Kerusi Panas” (Hot Seating)

Pelaksanaan undang-undang dapat
menjamin kemajuan dan kemakmuran
sesebuah negara. Bincangkan.

Hukum Kanun Melaka dan Undang-undang Laut
Melaka telah berjaya membawa kegemilangan
Kesultanan Melayu Melaka.
1. Secara berkumpulan, kaji kepentingan

undang-undang tersebut.
2. Seorang wakil kumpulan akan tampil di depan

kelas dan membentangkan dapatan kajian
menggunakan persembahan multimedia.

3. Murid lain boleh bertanya soalan kepada
wakil kumpulan ini.

Diasaskan oleh Datuk Ketemenggungan.

Berkaitan sistem pemerintahan, perwarisan takhta,
perkahwinan, perwarisan harta dan perundangan.

Berkaitan sistem penggantian sultan, iaitu takhta kerajaan
diwarisi oleh anak lelaki yang sulung.

Mengamalkan sistem pemerintahan beraja. Kuasa
tertinggi terletak di tangan sultan atau raja.

Membolehkan sistem perwarisan takhta berlaku secara
teratur.

Cerna Minda

Apakah yang anda fahami berkaitan
dengan Adat Temenggung?

Tahukah Anda?

Adat Temenggung merupakan
u n d a n g - u n d a n g  a d a t  y a n g
diamalkan di semua negeri Melayu
kecuali Negeri Sembilan. Adat
Temenggung diasaskan oleh Datuk
Ketemenggungan di Palembang.
Adat ini dibawa masuk ke Melaka
pada awal  abad ke-15.  Dari
Melaka, Adat Temenggung disebarkan
ke negeri Melayu yang lain.

(Sumber: A. Aziz Deraman, Suatu Analisis Masyarakat dan Kebudayaan
Malaysia, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 2001, hlm. 70)
80

3. Naungan

Aspek Kegemilangan
Kesultanan Melayu Melaka telah meneruskan tradisi kegemilangan kerajaan yang unggul di Alam
Melayu. Kegemilangan kerajaan ini dapat dilihat dalam aspek pembentukan empayar, kemunculan
sebagai pusat penyebaran agama Islam dan pusat perdagangan serta kejayaan menjalinkan hubungan
luar dengan kerajaan lain. Kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka juga dapat dibuktikan dengan
kemunculan bahasa Melayu  sebagai lingua franca dan sebanyak 84 bahasa dipertuturkan di Melaka.

Empayar yang Luas
Empayar Kesultanan Melayu Melaka meliputi seluruh Semenanjung Tanah Melayu dan kawasan
pantai timur Sumatera. Empayar ini terdiri daripada tanah jajahan dan naungan. Kegemilangan
empayar yang luas ini dapat dilihat dalam aspek cara pembentukan, kepentingan dan struktur
pentadbirannya.

• Penaklukan dilakukan untuk menjamin
keselamatan dan kemakmuran Kesultanan
Melayu Melaka.

• Kawasan taklukan di Semenanjung Tanah
Melayu ialah seperti Kuala Linggi,
Beruas, Pahang, Terengganu dan Kelantan.

• Kawasan taklukan di Sumatera pula ialah
Siak, Rokan, Kampar dan Rupat.

1. Penaklukan

• Terdapat pemerintah kerajaan lain yang
rela bernaung di bawah Kesultanan
Melayu Melaka.

• Raja yang berada di bawah naungan
Melaka ditabalkan oleh sultan Melaka.

• Antara kerajaan yang rela bernaung
termasuklah Lingga, Patani dan Kedah.

Cara Pembentukan Empayar

Tahukah Anda?

Berdasarkan tulisan dalam Sulalatus Salatin, kawasan Inderagiri,
Jambi, Tungkal dan Siantan merupakan anugerah Betara Majapahit
kepada menantunya, Sultan Mansur Shah.

Ilustrasi raja yang
bernaung di bawah
Kesultanan Melayu
Melaka merafak
sembah kepada
Sultan Melaka.

Gambaran perkahwinan Sultan Melaka dengan
puteri Majapahit.

Inderagiri

Bentan

Patani

Lingga

Aru

Jambi

SELAT M
ELAKA

Kampar
Siak

Rokan

Kedah

Beruas

Selangor

Melaka

Johor

Kelantan

Terengganu

Pahang

Empayar Kerajaan Melaka
PETUNJUK

• Perkahwinan berlaku antara Sultan Melaka
dengan puteri diraja kerajaan lain.

• Perkahwinan mengukuhkan lagi hubungan
persahabatan dan kekeluargaan antara
kerajaan Melaka dengan kerajaan lain.

• Perkahwinan Sultan Mansur Shah dengan
puteri Majapahit, Raden Galuh Cendera
Kirana menyebabkan pengaruh Melaka
semakin meluas.

2. Perkahwinan

Glosari

Empayar: kawasan yang
diperluaskan mengandungi
kumpulan beberapa bangsa
dan negara yang diletakkan
di bawah penguasaan satu
kuasa berdaulat.

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)
81

Cerna Minda

Peta empayar Kesultanan
Melayu Melaka.
[Sumber: Adaptasi daripada
Ahmad Sarji (ed.), The Rulers of
Malaysia, Singapura: Editions
Didier Millets, 2011, hlm. 112]

Kepentingan Pembentukan Empayar

• Meluaskan wilayah dan jajahan takluk.
• Mengukuhkan hubungan dengan kerajaan yang ditakluk.
• Menyekat pengaruh kuasa serantau seperti Siam, Majapahit dan Pasai.

1. Politik

• Menerima hadiah dalam bentuk wang, emas, timah dan bantuan ketenteraan.
• Mendapat bekalan seperti hasil pertanian, rempah-ratus dan bijih timah untuk diperdagangkan

di pelabuhan Melaka.
• Menguasai perdagangan di Selat Melaka.

2. Ekonomi

1. Pentadbiran Pusat
Pusat pemerintahan dan pentadbiran di Melaka yang terletaknya
tempat raja bersemayam. Raja dibantu oleh pembesar pusat.

2. Pentadbiran Kawasan Naungan
Kawasan naungan ialah kawasan yang mengakui ketuanan Melaka
dan menghantar ufti. Pemerintahan diketuai oleh pemerintah negeri
berkenaan dan dibantu oleh pembesar tempatan.

3. Pentadbiran Kawasan Jajahan
Pemerintahan diketuai oleh pemerintah yang dilantik oleh Sultan
Melaka.

Perluasan empayar membolehkan Kesultanan Melayu Melaka menguasai politik dan ekonomi
wilayahnya serta  menyebarkan agama Islam. Hal ini telah mendorong Kesultanan Melayu Melaka
muncul sebagai sebuah kerajaan yang kuat dan gemilang di Alam Melayu. Kita patut berbangga
dengan kejayaan dan kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka.

Aktiviti
“Penulisan Pantas” (Rocket Writing)

Dalam tempoh lima minit, murid menyenaraikan
aspek kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka.

Inderagiri

Bentan

Patani

Lingga

Aru

Jambi

SELAT M
ELAKA

Kampar
Siak

Rokan

Kedah

Beruas

Selangor

Melaka

Johor

Kelantan

Terengganu

Pahang

Empayar Kerajaan Melaka
PETUNJUK

• Mendorong usaha penyebaran agama Islam.
• Islam telah berkembang luas ke Pahang, Kelantan, Perak, timur

Sumatera dan Patani.

4. Agama

Mengapakah Kesultanan Melayu
Melaka melakukan penaklukan?

• Berlaku asimilasi budaya tempatan dengan budaya dari Arab, India, China dan Alam Melayu.
• Wujud masyarakat majmuk yang terdiri daripada pelbagai suku dan bangsa.

3. Sosial

Pentadbiran Empayar
82

Pusat Penyebaran Agama Islam
Sebelum kemunculan Kesultanan Melayu Melaka, kerajaan awal yang menerima pengaruh
Islam di Alam Melayu ialah Samudera-Pasai dan Perlak. Pengislaman pemerintah menyebabkan
Kesultanan Melayu Melaka muncul sebagai pusat penyebaran Islam  yang unggul di Alam Melayu
pada abad ke-15.

Cara Penyebaran Agama Islam

1.  Pengislaman Pemerintah
• Pengislaman Sultan Iskandar Shah pada

tahun 1414 diikuti oleh para pembesar dan
rakyat.

• Sultan Muzaffar Shah telah menjadikan
agama Islam sebagai agama rasmi Kesultanan
Melayu Melaka.

Peta menunjukkan kawasan pengaruh Islam ke Alam Melayu.
(Sumber: Adaptasi daripada Muhammad Yusoff Hashim (ed.), Empayar Melaka:
Tradisi Agung Melayu, Melaka: Perbadanan Muzium Melaka, 2010, hlm. 193)

4. Perdagangan
• Islam tersebar melalui pedagang

Arab, India dan China yang
datang ke Melaka. Selain berjual
beli, mereka juga mempunyai
sifat mubaligh yang mendorong
penyebaran Islam.

• Dari Melaka, mereka juga
menyebarkan Islam ke kawasan
lain yang disinggahi seperti
Brunei, Filipina dan kepulauan
Indonesia.

5. Peluasan Kuasa
• Kesultanan Melayu Melaka

menyebarkan agama Islam
melalui proses perluasan kuasa.

• Negeri naungan dan jajahan
memeluk Islam sebagai tanda
taat setia kepada pemerintah
Melaka.

Patani
Kelantan

Terengganu
Pahang

Melaka

Acheh

Samudera-
Pasai

Rokan

Inderagiri

Palembang

Banten
Demak

Lombok

Bali

Makasar

Banjarmasin

Brunei
Mindanao

Petunjuk
 Kawasan pengaruh Islam.

Perlak

2.  Perkahwinan
• Perkahwinan puteri Sultan Mansur Shah

dengan putera Raja Siak.

3.  Peranan Ulama dan Mubaligh
• Pemerintah Melaka menghantar ulama dan

mubaligh ke seluruh kawasan pengaruhnya.
• Ajaran tasawuf dan sufi dikembangkan

melalui ulama dari Timur Tengah dan India.
Antaranya termasuklah Maulana Abu Bakar
dan Maulana Yusuf.

• Sultan Alauddin Riayat Syah menghantar
ulama untuk mengajar Raja Pahang, Kampar
dan Inderagiri tentang hal ehwal agama.

82
83

Gambar di sebelah merupakan model istana Sultan Mansur Shah.
(a)  Secara berkumpulan, kumpul maklumat dengan meneroka bukti

daripada QR Code dan pelbagai sumber lain berkaitan istana Sultan
Mansur Shah. Bahaskan peranan istana sebagai pusat keilmuan
dan pusat pendidikan yang terulung di Alam Melayu.

(b)  Cipta model istana dengan menggunakan bahan kitar semula
berdasarkan imaginasi dan kreativiti anda. Huraikan ciri-ciri
keistimewaannya.

(c) Senaraikan usaha yang perlu dilakukan untuk mengembalikan
peranan negara kita sebagai pusat keilmuan yang unggul di dunia.

Kesultanan Melayu Melaka telah muncul sebagai pusat
penyebaran agama Islam yang unggul di Alam Melayu. Agama
Islam  telah berkembang dan menjadi budaya hidup masyarakat
Alam Melayu. Kita wajar mengamalkan sikap toleransi dan
menghormati agama serta kepercayaan orang lain.

Melaka menjadi tumpuan
ulama dan pendakwah.
Sultan Melaka menjadi
penaung kepada aktiviti
dakwah dan perbincangan
kitab agama seperti Darul
Manzum.

Semasa pemerintahan Sultan
Muzaffar Shah, madrasah,
masjid dan surau menjadi
t e m p a t  m e m p e l a j a r i
al-Quran dan ilmu tasawuf.

Pengaruh Islam terdapat dalam
saduran karya sastera dari
Arab dan Parsi seperti Hikayat
Muhammad Ali Hanafiah
dan Hikayat Amir Hamzah.
Seiring dengan hal ini berlaku
perkembangan tulisan Jawi dan
bahasa Melayu.  Bahasa Melayu
menjadi bahasa persuratan dan
bahasa penulisan.

Undang-undang Islam terkandung dalam Hukum Kanun
Melaka dan Undang-undang Laut Melaka. Manakala
ulama memainkan peranan penting
dalam hal pentadbiran. Jawatan
mufti dan kadi diwujudkan untuk
kelicinan pengurusan agama
Islam.

1. Tumpuan Ulama 2. Tempat Pembelajaran 3. Persuratan

4. Pemerintahan dan Pentadbiran

Bagaimanakah
pedagang mampu
menarik minat
masyarakat untuk
memeluk Islam?

Peranan Istana
Melaka sebagai
Pusat Keilmuan
dan Pusat
Pendidikan

K
es

an
 P

en
ye

ba
ra

n

KPS

(Sumber: Muzium Negeri
    Melaka)

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)
84

Pusat Perdagangan
Pelabuhan Melaka menjadi pusat perdagangan yang penting dalam mengendalikan perdagangan
antarabangsa. Pelabuhan ini berfungsi sebagai pelabuhan entrepot yang mengumpulkan barangan
dari Alam Melayu. Pelabuhan Melaka juga menjadi pusat pengedaran barangan dari timur dan
barat ke Alam Melayu. Perkembangan kegiatan perdagangan ini telah menyumbang kepada
kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka.

1. Kedudukan Strategik
 Melaka terletak di laluan

perdagangan antara India
dengan China.

Kedudukan strategik di Selat
Melaka menyebabkan Melaka
dikunjungi oleh pedagang dari
dalam dan luar Alam Melayu.

Kesannya, Melaka muncul
sebagai pusat perdagangan dan
pelabuhan yang maju.

2. Pusat Pengumpulan dan Pengedaran Pelbagai Barangan
 Barang yang dikumpul dan diedarkan kepada pedagang luar ialah

timah, emas, kapur barus, hasil hutan dan rempah-ratus. Barangan
ini diperoleh daripada negeri naungan dan jajahan serta kawasan
sekitar Alam Melayu.

Barangan luar yang dibawa masuk ke Melaka ialah benang emas,
kain pelikat, batu delima, tembikar, wangian dan bahan makanan.

Kepelbagaian barang dagangan ini membuktikan pelabuhan
Melaka sebagai emporium yang maju.

3. Dikunjungi Pedagang dari Dalam dan Luar Alam Melayu
 Pedagang yang paling ramai mengunjungi pelabuhan Melaka ialah

pedagang Arab, China dan Gujerat.
 Pedagang Pasai dan Jawa merupakan pedagang yang paling

ramai dari Alam Melayu.
 Pelabuhan Melaka juga dikunjungi

oleh pedagang dari Brunei, Pegu, Parsi,
Turki, Mesir, Luzon, Ceylon, Burma,
Kemboja, Champa dan Annam.

Batu delima.

Diorama pedagang Arab.

SIAM
SELAT M

ELAKA

CHINA

MELAKA

LAUTAN HINDI

LAUT CHINA
  SELATAN

BORNEO

SUMATERA

JAWA

BURMA

PESISIR BENGGALA
GUJERAT
KEMBAYAT
(CAMBAY)

PESISIR M
ELABAR

PE
SI

SI
R

CO
RO

MAN
DE

L

FORMOSA

KEPULAUAN FILIPINA

SULAWESI

BANDA

MALUKU

Peta menunjukkan Melaka sebagai pusat perdagangan antarabangsa.
(Sumber: Adaptasi daripada Muhammad Yusoff Hashim, Kesultanan Melayu
Melaka, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1989, hlm. 45)

Glosari

Emporium:
pusat perniagaan
besar yang
menjual pelbagai
jenis barangan
tempatan dan luar.

Petunjuk
         Hubungan perdagangan Melaka.

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)
85

Pelabuhan Melaka dikunjungi
oleh pelbagai jenis kapal besar
dan kecil.

Kapal kecil terdiri daripada
perahu,  sampan,  ghurab,
penjajap, sagur, payar, baluk,
lancang, kakap, balang dan
kelulus.

Kapal besar pula seperti jong
dan bahtera.

Replika Jong

Replika Baluk

4. Pusat Perkapalan

Cerna Minda

Jelaskan faktor kemunculan Melaka sebagai pusat
perdagangan dan pelabuhan entrepot.

Aktiviti
“Saya Lihat, Saya Fikir, Saya Bertanya” ( I See, I Think, I Wonder)

Secara berkumpulan, berdasarkan
gambar di sebelah lakukan aktiviti
yang berikut:
(a)  Ceritakan apakah yang anda lihat

pada gambar di sebelah?
(b)  Bincangkan peranan pelabuhan

Melaka sebagai pusat perkapalan
yang unggul di Alam Melayu.

(c)  Bagaimanakah pelabuhan Melaka
dapat mengekalkan reputasinya
sebagai pelabuhan yang terbaik?

(d)  Hasilkan folio dan lakaran pelbagai
jenis kapal dagang di pelabuhan
Melaka.

(e)  Bandingkan ciri-ciri kapal dagang
yang terdapat di pelabuhan Melaka.

(f) Bentangkan hasil dapatan di dalam
kelas.

Tahukah Anda?

Kapal jong milik orang Melayu
dibina di Pegu dan Jawa. Kapal
ini boleh memuatkan 40 hingga
100 orang. Saiznya lebih kecil
jika dibandingkan dengan kapal
jong Pegu dan Jawa.

Ilustrasi kesibukan pelabuhan Melaka.
(Sumber: Adaptasi daripada Muhammad Yusoff Hashim (ed.),
Empayar Melaka: Tradisi Agung Melayu, Melaka: Perbadanan
Muzium Melaka, 2010, hlm. 71)

Kapal-kapal
Dagang
di Melaka

Barang siapa yang menguasai
Melaka, ia boleh menggugat
Venice.

Tome Pires, Suma Oriental

Venice

Sejauh manakah kedudukan strategik menjadi ciri penting untuk kemajuan
sesebuah pelabuhan?

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)
86

Kesultanan Melayu Melaka mencapai kegemilangan disebabkan oleh peranannya sebagai pusat
perdagangan dan pelabuhan entrepot yang unggul di Alam Melayu. Kegiatan perdagangan dapat
dijalankan dengan lancar dan teratur hasil daripada pengurusan perdagangan yang cekap oleh
syahbandar, cukai perdagangan yang rendah, penggunaan sistem tukar barang dan mata wang,
peranan Orang Laut serta kemudahan yang terdapat di pelabuhan Melaka.

Urusan perdagangan dikendalikan oleh syahbandar yang
memainkan peranan penting dalam menjadikan Melaka sebagai
pelabuhan entrepot.

Tugas syahbandar ialah mengurus pasar dan gudang, menjaga
kebajikan serta keselamatan pedagang.

Syahbandar juga bertanggungjawab memeriksa alat timbang,
sukat dan mata wang, menjadi hakim di pelabuhan, mengurus
cukai dan menguatkuasakan peraturan keluar masuk kapal.

Pengurusan Perdagangan

Peranan syahbandar yang
dinyatakan dalam Hukum
Kanun Melaka.

Mata wang timah
zaman Sultan
Muzaffar Shah.

2. Cukai Perdagangan
Para pedagang tertarik dengan pengurusan cukai barangan yang
cekap dan sistematik.
 Pengurusan cukai pelabuhan yang rendah menarik minat

pedagang ke Melaka.
 Cukai dan bayaran surat kebenaran berniaga di pelabuhan

menjadi sumber pendapatan Kesultanan Melayu Melaka.
 Terdapat dua jenis cukai yang dikenakan. Pertama, cukai

rasmi, iaitu cukai import yang dikenali sebagai panduan.
Kadarnya berbeza-beza mengikut tempat asal pedagang.
Kedua, cukai tidak rasmi, iaitu dalam bentuk hadiah.
Pedagang dari China dan Jepun hanya dikehendaki
memberikan hadiah yang nilainya sama dengan cukai lima
peratus.

3. Mata Wang
Urusan berjual beli dijalankan dalam dua bentuk, iaitu pertukaran
barangan dan menggunakan mata wang.
 Perdagangan tukar barang berlaku antara barangan dari China dan

Alam Melayu dengan barangan dari Barat dan India.
 Penggunaan mata wang telah melancarkan lagi urusan jual beli.

Pada peringkat awal, digunakan tukaran nilaian seperti jongkong
timah, serbuk emas dan kulit siput (cowrie).

Mata wang timah yang digunakan dikenali sebagai Calains. Pada
kepingan timah ini terpahat nama Sultan Melaka yang memerintah.
Terdapat juga mata wang emas dan perak.

Mata wang dari Pasai, Hormuz dan Cambay juga digunakan.

Pelabuhan diuruskan dengan teratur dan cekap oleh pegawai yang
mahir dan berpengalaman.

1. Syahbandar

Cukai Tidak Rasmi di Pelabuhan Melaka

(Sumber: Muhammad Yusoff Hashim,
Tun Perak dalam Sejarah dan
Dinamisme Ketamadunan Bangsa,
Melaka: Institut Kajian Sejarah dan
Patriotisme Malaysia, 2008, hlm. 19)86
87

Aktiviti
“Drama” (Dramatisation)

1. Bentuk kumpulan dan buat skrip untuk lakonkan situasi di pelabuhan Melaka yang bertajuk
“Syahbandar memainkan peranan penting dalam memajukan pelabuhan Melaka”.

2. Pilih seorang murid untuk menjadi syahbandar.
3. Lakonkan situasi seperti di pelabuhan Melaka.

Kejayaan Kesultanan Melayu Melaka menguasai perdagangan di Selat Melaka
membolehkan kesultanan ini muncul sebagai pusat perdagangan yang unggul.
Kesultanan Melayu Melaka juga berjaya meneruskan tradisi kerajaan Alam
Melayu sebagai pusat perdagangan antarabangsa. Sebagai rakyat Malaysia, kita
mesti bekerjasama untuk mengembalikan peranan negara kita sebagai sebuah kuasa
perdagangan yang gemilang pada masa ini.

Cerna Minda

Apakah aspek pengurusan perdagangan yang
menyebabkan aktiviti perdagangan dapat dijalankan
dengan lancar di pelabuhan Melaka?

Orang Laut

Ilustrasi buruh
mengangkut barangan
ke gudang simpanan.

4. Orang Laut
Orang Laut memberikan taat setia kepada raja dan memainkan
peranan yang penting dalam mengekalkan kestabilan
kerajaan, khasnya dalam memastikan urusan perdagangan
dapat dijalankan tanpa gangguan.
 Mereka merupakan pelayar dan penunjuk arah yang cekap

kepada pedagang yang berdagang di Melaka.
 Orang Laut juga bertanggungjawab sebagai tentera untuk

menjamin keselamatan pedagang di perairan Melaka.

5. Kemudahan Pelabuhan
Pelabuhan di Melaka dilengkapi dengan pelbagai kemudahan
yang menarik minat pedagang. Antaranya termasuklah
kemudahan yang berikut:
 Gudang tempat menyimpan barang.
 Kemudahan pengangkutan.
 Kemudahan bekalan makanan dan minuman.
 Khidmat membaiki kapal.
 Tempat penginapan.
 Syahbandar yang menjaga kebajikan pedagang.
 Kemudahan tempat beribadat.

Ilustrasi menggambarkan Orang Laut.

Mengapakah empat orang
syahbandar dilantik untuk
mengurus pedagang yang
datang ke Melaka?

[Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers
of Malaysia, Singapura: Editions Didier
Millets, 2011, hlm. 130]

(Sumber: Muzium Negeri Melaka)
88

Aktiviti
 “Peta Pemikiran” (Thinking Map)

Berdasarkan maklumat dalam teks, secara
berkumpulan hasilkan peta pemikiran yang
sesuai berkaitan hubungan Kesultanan
Melayu Melaka dengan kerajaan Alam
Melayu. Bentangkan.

Pada pendapat anda, apakah bentuk
hubungan luar negara kita pada
masa ini? Jelaskan.

Kesultanan Melayu Melaka menjalinkan hubungan luar dalam bentuk hubungan diplomatik dan
perdagangan. Hubungan berlaku dengan kerajaan Alam Melayu seperti kerajaan Pasai, Demak,
Majapahit dan Makasar. Selain itu, hubungan luar berlaku dengan kerajaan luar Alam Melayu
seperti China, Ryukyu, Siam, Mesir, Parsi, Turki dan Pegu. Hubungan ini menyebabkan Kesultanan
Melayu Melaka dapat menjamin kestabilan dan keselamatan kerajaan serta dapat mengekalkan
penguasaannya terhadap perdagangan di Selat Melaka.

Hubungan Luar

Pasai
 Hubungan berlaku atas dasar sama taraf.
 Hubungan diplomatik terjalin melalui

perkahwinan Sultan Melaka dengan puteri
kerajaan Pasai, iaitu Puteri Ratna Kaumala.

Hubungan juga berlaku atas dasar berkongsi
pendapat dan perbincangan berkaitan hal
agama Islam.

Hubungan ini membantu kemunculan Melaka
sebagai pusat penyebaran Islam.

Majapahit
 Hubungan terjalin disebabkan oleh

perkahwinan pemerintah Melaka dengan
puteri Majapahit.

Hubungan ini dapat mengukuhkan lagi
persahabatan dengan Majapahit.

Hasil hubungan ini, wilayah Melaka menjadi
semakin luas dan tamatnya ancaman
daripada Majapahit.

Makasar
 Melaka te lah menghantar  utusan

persahabatan ke Makasar.
 Hubungan ini berlaku dalam aspek

perdagangan,  perkapalan,  Is lam,
kebudayaan dan kesenian.

Hubungan ini semakin rapat dengan
kerajaan Makasar menghadiahi “Budak
Raja” kepada Sultan Melaka.

Demak
 Hubungan berlaku atas dasar kepentingan

bersama dalam perdagangan dan
penyebaran Islam.

Kerajaan Demak membekalkan beras,
bahan makanan, rempah-ratus dan tentera
kepada Melaka.

Hubungan ini penting bagi menjamin
keamanan dan kemakmuran Melaka.

Diorama
pedagang Demak
di Melaka.

Diorama perbincangan
berkaitan hal agama
antara ulama Pasai
dengan Melaka.

Glosari

Hubungan Diplomatik: hubungan secara
langsung dengan menggunakan perantaraan
perwakilan (diplomat) antara dua negara.
Hubungan Luar: kerjasama yang terjalin
antara sesebuah kerajaan dengan kerajaan
lain. Kerjasama ini berlaku dalam pelbagai
aspek seperti politik, ekonomi, keselamatan,
pertukaran teknologi, kebudayaan dan keamanan.

Hubungan Kesultanan Melayu Melaka
dengan Kerajaan Alam Melayu

(Sumber: Muzium Negeri Melaka) (Sumber: Muzium Negeri Melaka)
89

Hubungan luar menyebabkan negara lain menghormati kedaulatan Kesultanan Melayu Melaka.
Keselamatan Kesultanan Melayu Melaka juga terjamin melalui hubungan berbaik-baik dengan
kerajaan di dalam dan luar Alam Melayu. Sebagai generasi pewaris, kita perlu terus memelihara
hubungan baik dengan negara lain agar kedaulatan negara kekal terpelihara.

China
 Hubungan diplomatik, persahabatan dan

perdagangan terjalin dengan kunjungan
utusan diketuai oleh Yin Ching pada
tahun 1403 dan Laksamana Zheng He
pada tahun 1405.

Pengurniaan payung kuning, cap mohor
dan sepersalinan pakaian sebagai
tanda pengiktirafan kepada Sultan
Melaka. Melaka mendapat naungan
dan perlindungan daripada China.

Pengiktirafan dan perlindungan
daripada China
dapat mengelakkan
ancaman Siam.
Melaka mahu
situasi menang-
menang dengan
Siam untuk
mengekalkan
kedaulatannya.

Siam
 Melaka pernah diancam oleh Siam

semasa pemerintahan Parameswara
dan Sultan Muzaffar Shah.

Melaka menjalinkan hubungan dengan
Siam atas dasar diplomatik dan
perdagangan.

Melaka telah menghantar utusan
ke Siam yang diketuai oleh Tun Telanai
dan Menteri Jana Putera.

Melalui hubungan ini, Melaka
memperoleh bekalan kayu jati, beras
dan bahan makanan daripada Siam
serta dapat menjamin keselamatannya.

Ryukyu (Jepun)
 Melaka menjalinkan hubungan diplomatik dan

perdagangan dengan kerajaan Ryukyu.
 Sultan Mansur Shah berutus surat dengan kerajaan

Ryukyu berkaitan tingkah laku pedagangnya
yang melanggar undang-undang di Melaka.

Hubungan ini membantu meningkatkan lagi
perdagangan dengan Melaka.

Kerajaan Lain
 Hubungan berbentuk perdagangan pula

dilakukan dengan Pegu, Luzon, Gujerat,
Koromandel dan Bengal.

Melaka juga menjalinkan hubungan dengan
Mesir, Parsi, Turki dan Arab.

Kesannya, Melaka telah muncul sebagai pusat
perdagangan dan pusat penyebaran Islam yang
ulung di Alam Melayu.

Hubungan Kesultanan Melayu Melaka
dengan Kerajaan Luar Alam Melayu

Surat Raja Ryukyu kepada Sultan Melaka.

Diorama
pedagang
Siam.

Laksamana Zheng He
(Sumber: Muzium Negeri
Melaka)

(Sumber: Hashim Musa, Hang Tuah Catatan
Okinawa, Serdang: Penerbit UPM, 2015, hlm. 132)

(Sumber:
Muzium Negeri
Melaka)
90

5.3     Pengakhiran Kesultanan Melayu Melaka
 yang Berpusat di Melaka

Kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka berakhir dengan kedatangan Portugis pada tahun
1511. Peristiwa ini penting kerana tahun tersebut menandakan bermulanya serangan Portugis dan
penaklukan ke atas Melaka. Kesultanan Melayu Melaka telah menggunakan beberapa strategi
untuk menghadapi serangan Portugis. Walaupun terpaksa berundur, pemerintah Kesultanan Melayu
Melaka terus berjuang untuk mengembalikan kedaulatannya.

Serangan
Portugis

Faktor Dalaman
Masalah Kepimpinan

Kelemahan Sultan Mahmud Shah dan pembesar
dalam pemerintahan dan pentadbiran menyebabkan
ketidakstabilan politik.

Amalan pilih kasih, rasuah dan penyelewengan dalam
pentadbiran.

Perbalahan sesama sendiri dalam kalangan pembesar.

Masalah Perpaduan
 Rakyat tidak bersatu padu.
 Berlaku persaingan kuasa antara

pembesar Melaka yang menyebabkan
perpecahan.

Askar upahan dari luar yang tidak
taat setia kepada Melaka.

Serangan Portugis

Strategi Melaka Menghadapi Serangan Portugis
Kepemimpinan Kesultanan Melayu Melaka melaksanakan pelbagai ikhtiar mempertahankan
maruah dan kedaulatannya, termasuklah aspek diplomasi, strategi, pertahanan dan pertempuran.
Melaka juga tidak tandus dari segi semangat juang. Malahan askar tempatan digambarkan
mempunyai semangat keperwiraan yang tinggi.

Menggunakan lancaran dan perahu berapi.
 Pertahanan Melaka diperteguhkan di kawasan

pantai dengan kayu-kayan dan pelbagai jenis
meriam serta peti-peti berisi serbuk peluru.

Tembakan meriam bertalu-talu dari pantai.
 Melaka menggunakan tentera bergajah bagi

menghadapi serangan Portugis.

Tentera bergajah Melaka. Meriam milik
tentera Kesultanan
Melayu Melaka.

Pengenalan

Cerna Minda

Apakah yang dimaksudkan dengan kekayaan,
keagamaan dan kemasyhuran?

Kedatangan Portugis ke Alam Melayu kerana ingin mencapai matlamat kekayaan,
keagamaan dan kemasyhuran. Di samping mengawal perdagangan rempah, Portugis
ingin menyebarkan agama Kristian dan menghapuskan penguasaan pedagang Islam.
Hubungan Melaka-Portugis bermula dengan kedatangan Lopez de Sequeira pada
11 September 1509. Kegagalan rundingan menyebabkan Portugis di bawah  pimpinan
Alfonso de Albuquerque menyerang Melaka. Serangan berlaku sebanyak tiga kali,
iaitu pada 25 Julai 1511, 10 Ogos 1511 dan 24 Ogos 1511.

(Sumber: Ismail Embong,
Perjuangan Abadi Bangsa
Melayu, Kuala Lumpur:
Gapeniaga, 2009, hlm. 12)

[Sumber: Ahmad Sarji (ed.),
The Rulers of Malaysia,
Singapura: Editions Didier
Millets, 2011, hlm. 140]
91

Perjuangan Mengembalikan Kedaulatan

Sultan Mahmud Shah berundur dari Melaka ke beberapa wilayah naungan serta jajahannya
kemudian bersemayam di Bentan.

Di antara tahun 1515 hingga 1519, Sultan Mahmud Shah melakukan tiga kali serangan
untuk mendapatkan semula Melaka tetapi gagal.

Pada tahun 1526, pusat pemerintahan Sultan Mahmud Shah di Bentan telah dimusnahkan
oleh Portugis.

Akhirnya, Sultan Mahmud Shah berundur ke Kampar dan mangkat pada tahun 1528.

Cerna Minda

Apakah strategi yang digunakan oleh
Kesultanan Melayu Melaka bagi
menghadapi serangan Portugis?

Pada pendapat anda, mengapakah Melaka mengalami kekalahan walaupun
mempunyai strategi dan senjata yang baik?

SELAT M
ELAKA Melaka

Bentan

Batu
Pahat

Muar

Linggi

Pagoh

Bengkalis

Siak

Kampar

Petunjuk
           Serangan Sultan Mahmud Shah
    ke arah Portugis.
            Serangan Portugis ke arah
    Sultan Mahmud Shah.

Peta menunjukkan pengunduran Sultan Mahmud Shah.

Glosari

Lancaran: sejenis perahu yang
bergerak laju.

Kesultanan Melayu Melaka yang berpusat
di Melaka berakhir pada 24 Ogos 1511.
Legasi kegemilangan Kesultanan Melayu
Melaka diwarisi dan diteruskan pula oleh
Kesultanan Johor Riau. Kekalahan
Kesultanan Melayu Melaka perlu
dijadikan iktibar kepada kita tentang
kepentingan memelihara perpaduan.
Hal ini bagi mengelakkan perpecahan
yang boleh mengancam perpaduan dan
keamanan negara.

(Sumber: Mohd. Jamil Mukmin, Tun Fatimah Serikandi Melayu, Melaka: Institut Kajian
Sejarah dan Patriotisme Malaysia, 2013, hlm. 12)
92

Imbas Kembali

Bab ini telah memerihalkan Parameswara mengasaskan sebuah kerajaan yang penting dan gemilang
di Alam Melayu. Kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka membuktikan kerajaan di Alam
Melayu mampu menjadi bangsa yang maju dan kuat. Kepemimpinan Kesultanan Melayu Melaka
berjuang dan berusaha untuk mengembalikan kegemilangan kerajaan. Semangat ini wajar dijadikan
sumber inspirasi untuk menjadikan negara kita sebagai sebuah negara bangsa yang mempunyai
imej dan jati diri yang tinggi. Warisan keagungan dan kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka
kemudiannya diteruskan pula oleh Kesultanan Johor Riau.

Pengasasan Kesultanan Melayu Melaka
●  Parameswara
●  Pemilihan Lokasi yang Strategik
 - Laluan perdagangan.
 - Bentuk muka bumi.
 - Benteng pertahanan.
 - Terlindung angin monsun.

Kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka
●  Faktor Kegemilangan
 - Kepemimpinan raja.
 - Sistem pentadbiran.
 - Sistem perundangan.
●  Aspek Kegemilangan
 - Empayar yang luas.
 - Pusat penyebaran agama Islam.
 - Pusat perdagangan.
 - Pengurusan perdagangan.
 - Hubungan luar.

Pengakhiran Kesultanan Melayu Melaka yang
Berpusat  di Melaka
●  Faktor Dalaman
●  Serangan Portugis
●  Strategi Melaka Menghadapi Serangan Portugis
●  Perjuangan Mengembalikan Kedaulatan

Kesultanan Melayu Melaka
93

1.  Mengapakah Parameswara memilih Orang Laut sebagai penjaga keamanan dan
     keselamatan Melaka?
 A. Mahir dalam perdagangan.
 B. Memberikan taat setia kepada raja.
 C. Merupakan penduduk asal negeri Melaka.
 D. Mempunyai hubungan dengan kerajaan Siam.

2.  Apakah keistimewaan Sungai Melaka yang menyebabkan Parameswara mengasaskan
     kerajaan di tempat berkenaan?
 I.  Tanahnya subur.
 II.  Mudah memperoleh sumber makanan.
 III.  Bentuk muka bumi yang berbukit bukau.
 IV.  Terlindung daripada tiupan angin monsun.

A.  I dan II
 B.  I dan IV
 C.  II dan III
 D.  III dan IV

3.  Bagaimanakah hubungan antara Kesultanan Melayu Melaka dengan China dapat membantu
perdagangan di Melaka?

A.   Melaka dapat bantuan kewangan dari China.
 B.   Melaka dapat mengawal pedagang-pedagang China.
 C.   Melaka dapat perlindungan China daripada ancaman luar.
 D.   Melaka dapat menguasai barang dagangan yang dibawa dari China.

4.  (a)  Senaraikan lokasi pengembaraan Parameswara sehingga tertubuhnya Kesultanan
 Melayu Melaka.

(b) Jelaskan kelebihan faktor geografi yang menyebabkan Parameswara mengasaskan
            kerajaan di Melaka.
 (c)   Sekiranya anda merupakan pengasas Kesultanan Melayu Melaka, apakah langkah
            yang akan anda ambil untuk membangunkan kerajaan ini?

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

5. Jadual di bawah berkaitan perluasan wilayah oleh Kesultanan Melayu Melaka.
Berdasarkan pelbagai sumber, lengkapkan maklumat jadual di bawah.

Kerajaan  Cara Perluasan Kuasa      Sebab Perluasan Kuasa

Kelantan
 Inderagiri
 Siak
 Jambi
 Aru
94

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

6. Bandingkan Hukum Kanun Melaka dengan Undang-Undang Laut Melaka.

(a)     Apakah suasana yang anda dapat tafsirkan di dalam gambar di atas?

(b)    Mengapakah Portugis menyerang dan menguasai Kesultanan Melayu Melaka?

(c)     Kekalahan Melaka kepada Portugis bukan menandakan berakhirnya pemerintahan
   Kesultanan Melayu Melaka. Berikan hujah anda.

Hukum
Kanun
Melaka

Undang-undang
Laut Melaka

Nama               Pemerintah               Kandungan (Fasal)

Ilustrasi serangan Portugis terhadap Kesultanan Melayu Melaka.

7.   (a)  Nyatakan faktor yang menyebabkan kemunculan Kesultanan Melayu Melaka
       sebagai pusat perdagangan yang unggul di Alam Melayu.

(b)  Apakah cadangan anda untuk menjadikan Malaysia sebagai pusat perdagangan yang
   bertaraf dunia?

(Sumber: Ismail Embong, Perjuangan Abadi Bangsa Melayu, Kuala Lumpur:
Gapeniaga, 2009, hlm. 13)

8.
95

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

Pengetahuan tentang Kesultanan Melayu Melaka mengajar kita agar menghargai
sistem pemerintahan beraja yang diamalkan di negara kita.

Memahami Kesultanan Melayu Melaka memupuk sikap taat setia dan patuh kepada
raja dan kepimpinan negara.

Pemahaman berkaitan sistem pemerintahan beraja mampu mewujudkan semangat
bersatu padu rakyat berbilang kaum untuk mempertahankan kedaulatan negara.

Kita perlu memberikan taat setia
kepada ketua keluarga. Hal ini akan
menjadikan hubungan lebih harmoni
dan saling menghormati antara ahli
keluarga.

Mengetahui dan memahami sejarah
kegemilangan Kesultanan Melayu
Melaka akan menjadikan kita lebih
bersungguh-sungguh untuk mengekalkan
dan mempertahankan kedaulatan negara.

Cakna dan Cerminan Sejarah

Institusi raja merupakan tonggak utama kesejahteraan dan kemakmuran rakyat di negara ini.
96

1. Memerihalkan pengasasan Kesultanan
Johor Riau.

2. Menghuraikan kegemilangan Kesultanan
Johor Riau.

BAB
6

Kesultanan Johor Riau diasaskan oleh
waris Kesultanan Melayu Melaka.
Kerajaan ini mewarisi dan meneruskan
kegemilangan Kesultanan Melayu
Melaka. Kepimpinan Kesultanan Johor
Riau berjaya menghadapi cabaran
ke arah kegemilangan. Kegemilangan
dicapai dari aspek perdagangan dan
persuratan Melayu. Kegemilangan
Kesultanan Johor Riau sebagai sebuah
empayar yang unggul di Alam Melayu
berakhir dengan Perjanjian Inggeris
Belanda 1824.

96

KESULTANAN
JOHOR RIAU

Apakah yang akan
anda pelajari?

Sinopsis

Ilustrasi Pelabuhan Batu Sawar.
(Sumber: Kamarudin Ab. Razak, Kesultanan
Johor sehingga 1699, Johor Bahru: Yayasan
Warisan Johor, 2005, hlm. 56)
97

1. Memahami kronologi pengasasan
Kesultanan Johor Riau.

2.  M e n e r o k a  b u k t i  k e g e m i l a n g a n
Kesultanan Johor Riau.

3. Membuat interpretasi cabaran yang
dihadapi oleh Kesultanan Johor Riau
ke arah kegemilangan.

4. Membuat imaginasi kegemilangan
Kesultanan Johor Riau.

5. Membuat rasionalisasi strategi Kesultanan
Johor Riau dalam menghadapi pelbagai
cabaran.

1. Menilai kepentingan kelangsungan
warisan pentadbiran negara.

2. Menjelaskan tanggungjawab pemimpin
dan rakyat dalam sesebuah negara.

3. Menghuraikan kepentingan sumbangan
warisan Kesultanan Melayu.

4. Merumuskan iktibar yang diperoleh
daripada sejarah Kesultanan Melayu.

97

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:
98

6.1      Pengasasan Kesultanan Johor Riau

Pengenalan
Kesultanan Johor Riau diasaskan oleh waris Kesultanan Melayu Melaka. Kerajaan ini juga mewarisi
sistem pemerintahan dan pentadbiran serta wilayah jajahan takluk dan naungan Kesultanan
Melayu Melaka. Kesultanan Johor Riau juga meneruskan tradisi kegemilangan dan keagungan
kerajaan awal di Alam Melayu.

Lakaran wajah Sultan
Alauddin Riayat Shah I.
(Sumber: Muzium Kota
Tinggi, Johor)

Ilustrasi Kuala Sungai Telor, Pekan Tua.
(Sumber: Kamarudin Ab. Razak, Kesultanan Johor sehingga
1699, Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor, 2005, hlm. 9)

Pemerintah
Kesultanan
Johor Riau

Peta menunjukkan kedudukan
pusat pemerintahan Kesultanan
Johor Riau di Pekan Tua.
(Sumber: Buyong Adil, Sejarah Johor,
Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan
Pustaka, 1971, hlm. 54)

Cerna Minda

Apakah keistimewaan Sayong
Pinang dari segi pertahanan?

Sayong Pinang

SINGAPURA

J             O            H            O           R

Kesultanan Johor Riau telah
diasaskan oleh Raja Ali, putera
Sultan Mahmud Shah dan Tun
Fatimah. Baginda menggunakan
gelaran Sultan Alauddin Riayat
Shah I (1528-1564).

Bendahara Seri Nara Diraja
dititahkan menghimpunkan
rakyat untuk membuka negeri
di pesisir Sungai Johor.

1. Pengasasan Kerajaan

Sultan Alauddin Riayat Shah I
membina pusat pemerintahan di
Kota Kara, Pekan Tua pada tahun
1528.

Kedudukan Kota Kara yang terletak
berhampiran sungai yang lebar dan
dalam memudahkan kapal untuk
keluar masuk.

Kawasan berbukit bukau di sekitar
Kota Kara menjadi  benteng
pertahanan daripada ancaman luar.

2. Pusat Pemerintahan Kota Kara,
Pekan Tua

Pekan Tua
99

Pada tahun 1540, Sultan Alauddin Riayat
Shah I memindahkan pusat pemerintahan
ke Kota Batu, Johor Lama.

Kawasan ini juga dikenal sebagai
Tanjung Batu.

Kedudukannya yang strategik di Sungai
Johor yang lebar dan dalam memudahkan
kemasukan kapal dagang.

Tahukah Anda?

Kesultanan Johor Riau yang diasaskan
oleh Sultan Alauddin Riayat Shah I
telah berkembang dan diperintah oleh
sultan daripada dua keturunan. Dari
tahun 1528 hingga 1699, pemerintahan
Kesultanan Johor Riau diketuai oleh waris
berketurunan Kesultanan Melayu Melaka.
Manakala dari tahun 1699 hingga 1824,
kegemilangan dan kemasyhuran Kesultanan
Johor Riau di teruskan pula  oleh sul tan
berketurunan Bendahara Johor.

Sultan Alauddin Riayat Shah I telah meletakkan
asas yang kukuh untuk pemerintah seterusnya
mengembalikan kewibawaan dan kedaulatan
kerajaan Kesultanan Melayu. Semangat gigih
dan usaha tanpa jemu yang ditunjukkan oleh
Sultan Alauddin Riayat Shah I wajar dijadikan
iktibar oleh kita dalam menzahirkan semangat
cinta akan negara.

Ilustrasi Kota Kara.
(Sumber: Kamarudin Ab.Razak,
Kesultanan Johor sehingga 1699,
Johor Bahru: Yayasan Warisan
Johor, 2005,  hlm. 15)

Pada pendapat anda, mengapakah
pemerintah Kesultanan Johor
Riau sering memindahkan pusat
pemerintahan?

Sungai Johor pada masa kini.

Johor Lama

Sayong Pinang

SINGAPURA

J             O            H            O           R

Kerajaan Johor Riau
di Pekan Tua.

4. Pusat Pemerintahan Kota Batu,
    Johor Lama

S. Johor

Kota  Kara di  Pekan Tua te lah
diserang dan dimusnahkan oleh
Portugis pada tahun 1535.

Sultan Alauddin Riayat Shah I
berundur  dan membuka pusat
pemerintahan di Kota Sayong.

Kawasan ini lebih selamat kerana
kapal perang musuh sukar melintasi
sungai yang sempit.

3.  Pusat Pemerintahan Kota Sayong,
Sayong Pinang

Pekan Tua

(Sumber: Koleksi DBP, 2010)
100

Kesultanan Johor Riau menghadapi pelbagai cabaran untuk mempertahankan kedaulatannya.
Antara cabaran tersebut termasuklah persaingan Johor-Acheh-Portugis, Perang Johor-Jambi,
konflik pembesar dan ancaman Raja Kechil.

Cabaran Ke Arah Kegemilangan

1. Persaingan Johor-Acheh-Portugis

2. Perang Johor-Jambi

Peta menunjukkan kedudukan Jambi.

Johor menuntut wilayah Tungkal
daripada kerajaan Jambi. Krisis dan
peperangan berlaku dari tahun 1659
hingga 1679.

Johor menyerang Jambi pada bulan
Jun 1679. Jambi tewas dan tunduk di
bawah kuasa Kesultanan Johor Riau
yang berpusat di Riau.

JAWA

SUMATERA

Melaka

Melaka

Selat

LAUTAN HINDI

LAUT CHINA SELATAN

LAUT JAWA

U

Jambi

Johor
       Riau

Tungkal

Portugis

Johor

Acheh

Johor menyerang
Portugis di Melaka
kerana hendak
merampas semula
Melaka daripada
Portugis.

Acheh menyerang
Johor kerana
perdagangan
Acheh tergugat.Portugis

menyerang
Johor kerana

adanya pakatan
Johor dan

Acheh.

Acheh menyerang
Portugis di Melaka

kerana Portugis hendak
menguasai perdagangan

Acheh.

Aktiviti
  “Utusan” (Envoys)

1.   Murid dibahagikan kepada beberapa kumpulan.
Setiap kumpulan dibahagikan soalan di bawah:
(a) Apakah cabaran yang dihadapi oleh

Kesultanan Johor Riau ke arah mencapai
kegemilangan?

(b) Adakah Kesultanan Johor Riau berjaya
menghadapi cabaran tersebut? Berikan
pandangan anda.

(c) Sekiranya anda merupakan pemimpin
Kesultanan Johor Riau, bagaimanakah
anda menghadapi cabaran yang menggugat
kedaulatan negara?

2.   Seorang utusan dipilih daripada setiap kumpulan
untuk menerangkan hasil perbincangan kepada
kumpulan lain.

3.   Utusan kembali semula kepada kumpulan asal
dan menyatakan maklum balas yang diterima
daripada kumpulan lain.

Berlaku peperangan antara tiga kuasa ini
untuk menguasai perdagangan di Selat
Melaka. Perang ini dikenali sebagai Perang
Tiga Segi atau Perang Seratus Tahun.

Peperangan ini berakhir apabila Johor
memberikan bantuan kepada Belanda untuk
mengalahkan Portugis dan menguasai Melaka
pada tahun 1641. Acheh pula mengalami
kemerosotan selepas kemangkatan Sultan
Iskandar Thani.

(Sumber: Adaptasi daripada Kamarudin Ab. Razak,
Kesultanan Johor sehingga 1699, Johor Bahru: Yayasan
Warisan Johor, 2005, hlm. 19)
101

Makam Bendahara Tun Habib Abdul Majid.
(Sumber: Kamarudin Ab. Razak, Peninggalan
Sejarah di Pesisiran Sungai Johor, Johor Bahru:
Yayasan Warisan Johor, 1998, hlm. 60)

3. Konflik Pembesar
 Konflik berlaku antara Bendahara Tun Habib Abdul

Majid dengan Laksamana Tun Abdul Jamil untuk
menguasai pemerintahan Kerajaan Johor Riau.

Persaingan berakhir dengan pengunduran
Laksamana Tun Abdul Jamil ke Terengganu.

Keturunan Bendahara kembali berpengaruh dalam
pemerintahan Kerajaan Johor Riau. Tun Habib
meninggal dunia dan dikenali dengan gelaran
Bendahara Padang Saujana. Jawatan Bendahara
digantikan oleh anaknya, Tun Abdul Jalil.

4. Ancaman Raja Kechil
 Raja Kechil menyerang Johor pada tahun 1718 kerana

menuntut takhta kerajaan Johor. Baginda mendakwa
dirinya sebagai putera Sultan Mahmud Shah I (Sultan Mahmud
Mangkat Dijulang) (1685-1699) dan mengisytiharkan dirinya
sebagai Sultan Johor Riau dengan menggunakan gelaran
Sultan Abdul Jalil Rahmat Shah.

Raja Sulaiman, putera Sultan Abdul Jalil Riayat Shah
IV meminta bantuan Opu Bugis Lima Bersaudara untuk
mengusir Raja Kechil.

Raja Kechil dapat dikalahkan pada 4 Oktober 1722. Raja
Sulaiman ditabalkan sebagai Sultan Johor dengan gelaran
Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah (1722-1760), manakala
Daeng Merewah dilantik sebagai Yang di-Pertuan Muda
atau Yamtuan Muda Bugis yang pertama di Johor.

Aktiviti
“Mangkuk Ikan Emas”
(Goldfish Bowl)

1.  Berdasarkan gambar di bawah, secara
berkumpulan, bincangkan kehebatan
peralatan yang digunakan oleh askar Bugis.
(a)  Mengapakah persiapan, kelengkapan

perang dan strategi peperangan penting
dalam menghadapi musuh?

(b) Jelaskan strategi peperangan yang
terdapat dalam kerajaan Alam Melayu.

2.  Bentangkan di hadapan kelas dan jawab
soalan daripada kumpulan lain.

Cabaran yang dihadapi oleh Kesultanan Johor
Riau tidak menggugat kewibawaan pemerintah
dan kedaulatan Johor. Kecekalan dan
kebijaksanaan para pemerintah  menghadapi
cabaran getir telah membawa Kesultanan
Johor Riau ke arah kegemilangan. Kita wajar
mencontohi semangat juang yang tinggi dan
mampu menghadapi segala cabaran demi
mencapai kejayaan dan kecemerlangan pada
masa hadapan.

Raja
Kechil

Tahukah Anda?

Kesultanan Johor Riau juga dikenali sebagai
Kesultanan Johor Riau Lingga kerana Lingga pernah
menjadi pusat pemerintahan semasa pemerintahan
Sultan Abdullah Ma’ayat Shah (1615-1623), Sultan
Abdul Jalil Rahmat Shah (1718-1722) dan Sultan
Mahmud Shah II (1761-1812).

Glosari

Opu Bugis: gelaran untuk
kerabat diraja Bugis-Luwu di
Sulawesi Selatan. Antara yang
terkenal termasuklah Opu
Bugis Lima Bersaudara yang
terdiri daripada Daeng Parani,
Daeng Menambun, Daeng
Merewah, Daeng Chelak dan
Daeng Kemasi.

101

(Sumber: Adaptasi daripada Kamarudin Ab. Razak,
Kesultanan Johor sehingga 1699, Johor Bahru: Yayasan
Warisan Johor, 2005, hlm. 19)
102

Kota
Batu Sawar

Kota Seluyut

Riau

Kota Sayong

Kota Panchor

SINGAPURA

Kota Kara

Kota
Makam Tauhid

Kota Tinggi
Kota Johor Lama

Kepemimpinan Kesultanan Johor Riau berjaya menghadapi cabaran yang menggugat kedaulatannya
dengan menggunakan beberapa strategi. Antaranya termasuklah memindahkan pusat pemerintahan,
membina kota pertahanan serta menjalinkan hubungan persahabatan dengan Belanda.

Strategi Menghadapi Cabaran

Sebahagian besar pusat pemerintahan Kesultanan Johor Riau
terletak di sepanjang pesisir Sungai Johor. Semasa pemerintahan
Sultan Ibrahim (1677-1685), kegemilangan Kesultanan Johor
Riau diteruskan di Kepulauan Riau Lingga yang menjadi pusat
pemerintahan yang baharu. Pusat pemerintahan sering berpindah
disebabkan oleh keperluan strategi ketenteraan dan pertahanan
serta muslihat mempertahankan diri daripada ancaman Portugis
dan Acheh.

Ilustrasi Kota Batu Sawar.
(Sumber: Kamarudin Ab. Razak, Kesultanan
Johor sehingga 1699, Johor Bahru: Yayasan
Warisan Johor, 2005, hlm.10)

Ilustrasi Kota Seluyut.
(Sumber: Kamarudin Ab. Razak, Kesultanan
Johor sehingga 1699, Johor Bahru: Yayasan
Warisan Johor, 2005, hlm. 35)

1. Pemindahan Pusat Pemerintahan

Cerna Minda

Jelaskan ciri-ciri kota pertahanan yang dibina
oleh Kesultanan Johor Riau.

Kota-kota
Pertahanan
Kesultanan
Johor Riau

Kota pertahanan yang dibina sering berubah
mengikut lokasi pusat pemerintahan
dan mempunyai bentuk serta ciri yang
tersendiri.
Kota Kara
 Dibina semasa pengasasan kerajaan oleh
Sultan Alauddin Riayat Shah I.

Terletak di Kuala Sungai Telor.
 Pagar dibuat dengan pancang kayu besar
setinggi 40 kaki (12 meter).

Diperkuatkan dengan bedil dan meriam.

Ilustrasi Kota Kara di Pekan Tua.
(Sumber: Kamarudin Ab. Razak, Kesultanan Johor sehingga
1699, Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor, 2005, hlm. 24)

Peta pusat pemerintahan Kesultanan Johor Riau.

Petunjuk
        Kota Pertahanan Kesultanan Johor Riau

2. Membina Kota Pertahanan

(Sumber: Adaptasi daripada Kamarudin Ab. Razak, Kesultanan Johor
sehingga 1699, Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor, 2005, hlm. 12)
103

Kepemimpinan Kesultanan Johor Riau mengekalkan kedaulatan kerajaan dengan mengadakan
perjanjian persahabatan dengan pihak Belanda. Dasar berbaik-baik dengan Belanda dilakukan
sebagai strategi untuk menghadapi ancaman daripada Portugis di Melaka dan Acheh.

• Hubungan Johor-Belanda bermula pada
tahun 1602 apabila Belanda menawarkan
bantuan kepada Sultan Alauddin Riayat
Shah II (1597-1615) untuk melindungi
Johor daripada serangan Portugis dan
Acheh.

• Perjanjian Johor-Belanda ditandatangani
pada 17 Mei 1606 antara Admiral
Belanda, Cornelis Matelief de Jonge
dan Sultan Alauddin Riayat Shah II di atas
kapal Belanda bernama Oranje.

Surat Perjanjian Johor Belanda 1606.
(Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers of
Malaysia, Singapura: Editions Didier Millets,
2011, hlm. 69)

• Belanda meminta bantuan Johor untuk
menyerang Melaka.

• Johor mengambil bahagian dalam perang
Belanda-Portugis dengan memberikan
bantuan yang berikut:

- Membantu mengangkut peralatan perang.
 - Membuat tapak meriam.
 -  Menggali parit kubu.
 -  Menyekat musuh lari ke dalam hutan.
 -  Menaikkan semangat tentera Belanda.
• Johor membantu Belanda mengepung dan

menyerang Portugis di Melaka sejak
2 Ogos 1640.

• Portugis di Melaka berjaya ditewaskan pada
Januari 1641.

Ilustrasi tentera Johor membantu Belanda
mengepung Melaka.
(Sumber: Kamarudin Ab. Razak, Kesultanan Johor
sehingga 1699, Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor,
2005, hlm. 65)

Strategi memindahkan pusat pemerintahan, membina kota pertahanan dan mengadakan perjanjian
persahabatan dengan Belanda dapat mengekalkan kedaulatan dan kestabilan Kesultanan Johor Riau.
Kewibawaan dan kebijaksanaan pemerintahnya menggunakan pendekatan ini telah melonjakkan
kesultanan ini ke arah kegemilangan dan keagungan di Alam Melayu. Kita perlu mempunyai
keyakinan diri dalam mempertahankan kedaulatan negara.

3. Menjalinkan Hubungan dengan Belanda
104

6.2   Kegemilangan Kesultanan Johor Riau

Pengenalan
Kesultanan Johor Riau muncul sebagai sebuah kerajaan yang kuat dan unggul di Alam Melayu.
Kerajaan ini mencapai kegemilangannya dalam aspek perdagangan dan persuratan Melayu.
Kerajaan ini juga berusaha menghidupkan kembali tradisi perdagangan kerajaan di Alam Melayu
dengan Arab, India dan China.

Peta menunjukkan lokasi pelabuhan kerajaan
Johor Riau di sepanjang Sungai Johor.

Pusat Perdagangan yang Unggul

2. Tumpuan Para Pedagang
• Tumpuan pedagang dari China, Gujerat,

Belanda dan pedagang Inggeris.
• Pedagang Jawa menjadikan Johor

sebagai pelabuhan pilihan disebabkan
tidak berminat berdagang dengan
Portugis di Melaka.

• Pedagang Siam memasarkan hasil
pertanian seperti beras.

• Turut menjadi tumpuan pedagang dari
tanah jajahan dan naungan serta kerajaan
lain di Alam Melayu.

Pada abad ke-16 dan ke-17, Johor muncul sebagai pusat perdagangan yang menjadi tumpuan
pedagang. Terdapat beberapa keistimewaan yang menyebabkan Johor muncul sebagai pusat
perdagangan yang unggul.

1. Kedudukan Strategik
• Pelabuhan Johor Lama, Batu Sawar

dan Panchor mudah dimudiki oleh
kapal besar kerana Sungai Johor
yang lebar dan dalam.

• Lokasi pelabuhan di kawasan  selatan
Selat Melaka membolehkannya
mengawal lalu lintas kapal dagang
dari Timur dan Barat.

• Pelabuhan Riau yang terletak
di persimpangan lalu lintas
maritim yang strategik menjadi
tumpuan para pedagang luar untuk
berurus niaga.

Pusat
Perdagangan

dan
Pelabuhan
Entrepot

Batu Sawar

Johor Lama
Panchor

Batu Hampar

S. Johor

Selat Tebrau

S
 Seluyut

SINGAPURA

Ilustrasi menunjukkan pedagang
China dan Gujerat.
(Sumber: Adaptasi daripada diorama
Muzium Negeri Melaka)
105

3. Pusat Pengumpulan dan Pengedaran Pelbagai Barang Dagangan
 •  Pelabuhan Johor Riau berperanan sebagai pusat pertukaran barangan keluaran Alam

Melayu dengan barangan dari China, India dan Arab.

4. Kesibukan Pelabuhan Johor Riau
•     Terdapat 500 hingga 600 buah kapal dagang

pelbagai bangsa berlabuh di pelabuhan
Johor terutamanya di pelabuhan Riau.

• Antara kapal yang berlabuh di Riau
termasuklah kapal Siam, Portugis, Inggeris
dan pulau-pulau di Alam Melayu.

• Barangan dagangan yang dibekalkan
oleh tanah jajahan dan naungan Johor
ialah lada hitam, bijih timah dan emas.

• Bijih timah dibawa masuk dari Klang,
Sungai Ujong dan Bernam serta Pulau
Bangka, Sumatera.

• Lada hitam dibawa dari Jambi dan emas
pula dari Inderagiri.

• Barang tempatan lain ialah kelapa
kering, kayu gaharu, damar, kelembak,
sagu, pinang, ikan masin, periuk belanga,
lilin dan garam yang didatangkan dari
Pahang, timur Sumatera, Kepulauan
Riau, Sungai Ujong, Klang, Naning dan
Rembau.

• Pelabuhan Batu Sawar juga menjadi
pusat perdagangan untuk barangan
yang dibawa dari China.

• Antaranya termasuklah benang emas,
kain sutera putih, barang tembikar,
seramik, kuali besi, teh dan tembaga.

• Pedagang Jawa membawa beras.
• Pedagang Gujerat pula membawa

kain, wangian dan manik.
• Johor juga mendapat bekalan beras

yang diniagakan oleh pedagang Siam.

Ilustrasi menunjukkan pelabuhan Johor Riau.
    (Sumber: Muzium Kota Tinggi, Johor)

Lada hitam Kelembak

Tembikar China.

Pusat
Perdagangan

dan
Pelabuhan
Entrepot

Kain sutera.

Tahukah Anda?

Nama saintifik kelembak ialah Rheum Officinale. Kelembak
merupakan tanaman yang digunakan untuk menghasilkan ubat
dan wangian. Daun dan akar kelembak dapat dimanfaatkan
sebagai antioksidan.

Cerna Minda

Bagaimanakah pelabuhan Johor
Riau muncul sebagai pelabuhan
yang unggul?
106

2.  Urusan Jual Beli

(Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers of Malaysia,
Singapura: Editions Didier Millets, 2011, hlm. 68)

Kecekapan pelabuhan Kesultanan Johor Riau mengendalikan barang dagangan dan kemampuannya
membekalkan semula kapal dengan cepat dan murah, merupakan antara faktor utama yang
menjadikan pelabuhannya sebagai pelabuhan entrepot.

Pengurusan Pelabuhan

Menyediakan gudang bawah tanah untuk menyimpan barangan bagi mengelakkan
daripada kebakaran.

Menyediakan pegawai terlatih untuk mengendalikan urusan perdagangan.
 Membekalkan barang yang diperlukan oleh pedagang seperti lada hitam dan rempah-ratus.

1.  Kemudahan Pelabuhan

Perdagangan dijalankan secara tukar
barang dan menggunakan mata wang.

Sul tan Alauddin Riayat  Shah I
memperkenalkan mata wang emas
yang dikenali sebagai mas, wang perak
sebagai kupang dan wang timah sebagai
katun.

Pada akhir abad ke-18, mata wang asing
seperti Dolar Sepanyol, Dolar Mexico
dan duit Belanda turut digunakan.

Syahbandar merupakan pembesar yang
bertanggungjawab mengurus sistem jual
beli dan kutipan cukai pelabuhan. Cukai
pelabuhan yang dikenakan terhadap
pedagang adalah berpatutan. Syahbandar
juga menetapkan ukuran dan berat
timbangan barangan.

Wang Emas

Wang Kupang Wang Katun

Cerna Minda

Apakah yang dimaksudkan dengan Sistem Naungan?

Pedagang luar dan pedagang tempatan  mendapat naungan daripada Bendahara, Temenggung,
Laksamana dan Raja Indera Bongsu.

Sebahagian hasil keuntungan diberikan kepada pihak yang memberikan naungan dalam
bentuk cukai perdagangan berdasarkan sistem naungan.

Melalui sistem ini pedagang mudah mendapat surat kebenaran daripada Belanda dan dapat
belayar tanpa gangguan di Selat Melaka.

3.  Sistem Naungan
107

Batu Sawar amat penting bagi Kesultanan
Johor Riau kerana peranannya sebagai pusat
perdagangan dan pusat pemerintahan. Setiap
murid mengemukakan idea masing-masing
tentang gambar di atas.

Kedudukan strategik dan kemudahan pelabuhan
menyebabkan Kesultanan Johor Riau menjadi
tumpuan para pedagang. Kesultanan ini telah
dapat menyaingi dan mengambil alih peranan
Melaka dan Acheh sebagai pusat perdagangan
yang unggul pada masa itu. Kita patut berasa
bangga dengan sejarah sebuah kerajaan
gemilang yang pernah wujud di negara kita.

Orang Laut ditugaskan sebagai pengawal
pelabuhan, penunda kapal dagang, penunjuk
arah kepada para pedagang dan pengawal
di perairan Johor dan Selat Melaka.

Orang Laut juga terlibat mengawal
keselamatan Kesultanan Johor Riau dengan
menjadi tentera angkatan laut.

4.  Peranan Orang Laut

Orang Laut menyumbang kepada
kegemilangan Kesultanan Johor Riau.
(Sumber: Muzium Kota Tinggi, Johor)

Pelabuhan di Johor juga mempunyai
kemudahan membaiki dan membina kapal
bersaiz kecil.

Orang Laut mahir dalam pembinaan kapal.
Mereka membuat kapal pesisir pantai
seperti kolek, banteng, penjajap, balok dan
pencalang. Kemahiran ini telah membantu
memajukan Kesultanan Johor Riau.

5.  Kemudahan Membaiki dan
     Membina Kapal

Replika Banteng

Berdasarkan maklumat dalam teks,
hasilkan peta pemikiran yang sesuai
berkaitan pengurusan perdagangan
di pelabuhan Kesultanan Johor Riau.

Aktiviti
  “Peta Pemikiran”
  (Thinking Map)

Bandingkan pengurusan pelabuhan
pada masa dahulu dan sekarang.
Bincangkan.

Gambar menunjukkan kesibukan pelabuhan
Batu Sawar.

KPS

(Sumber: Muzium Kota Tinggi, Johor)
108

Pusat Persuratan

• Bermaksud Salasilah Raja-Raja atau Peraturan Segala
Raja-Raja.

• Naskhah asal karya ini bernama Hikayat Melayu telah disusun
dan ditulis semula oleh Tun Seri Lanang pada tahun 1612.

• Kandungannya menceritakan asal usul keturunan raja-raja
Melaka, adat istiadat kerajaan dan sejarah Kesultanan Melayu
Melaka.

• Sejarawan menyatakan bahawa naskhah ini dihasilkan oleh
pengarang dari Johor selepas kekalahan Portugis di Melaka
pada tahun 1641.

• Hikayat Hang Tuah ialah sebuah epik kepahlawanan yang
merentas sepanjang zaman kegemilangan Kesultanan Melayu
Melaka.

• Kandungannya juga berkaitan dengan ketaatan atau kesetiaan
Hang Tuah kepada raja dan Kesultanan Melayu Melaka.

Tahukah Anda?

Sulalatus Salatin dan Hikayat Hang Tuah diiktiraf
sebagai hasil kesusasteraan klasik dan epik Melayu
tradisional oleh UNESCO dalam Daftar Ingatan Dunia
(The Memory of the World Register).

Sulalatus Salatin

Penghasilan karya persuratan membuktikan Kesultanan Johor Riau juga tidak ketandusan dengan
karya agung dan tokoh persuratan yang berkaliber. Batu Sawar dan Pulau Penyengat, Riau memainkan
peranan penting dalam perkembangan penulisan karya persuratan berkaitan kerajaan Melayu.

Salinan naskhah Sulalatus Salatin.

Salinan naskhah Hikayat
Hang Tuah yang menceritakan
kehebatan Hang Tuah bertarung.

Kesultanan Johor Riau banyak menghasilkan karya agung. Karya agung bermaksud karya yang
tertulis dalam bahasa Melayu yang mampu mencetuskan unsur pemikiran, sistem nilai dan
kepercayaan, falsafah atau pandangan hidup bangsa Melayu. Karya agung juga melambangkan
pencapaian unggul dalam tamadun Melayu yang mencerminkan pemikiran dan pandangan hidup
bangsa Melayu.

Karya Agung

Hikayat Hang Tuah

(Sumber: Pusat Manuskrip Melayu,
Perpustakaan Negara Malaysia)

(Sumber: Pusat Dokumentasi Melayu,
Dewan Bahasa dan Pustaka)
109

• Tajul Salatin atau Mahkota Raja-Raja ditulis oleh Bukhari
al-Jauhari.

• Karya ini merupakan antara karya persuratan yang tersohor
dihasilkan pada zaman Kesultanan Johor Riau.

• Tuhfat al-Nafis, Salasilah Melayu dan Bugis dan Gurindam
Dua Belas dikarang oleh Raja Ali Haji.

•  Hikayat Anak Panah Sedasa dikarang oleh Tun Hisap Misai.
•  Syair Ungku Puteri dikarang oleh Raja Ahmad.Tajul Salatin

Kelahiran karya persuratan  merupakan  pengiktirafan kepada kegemilangan Kesultanan Johor
Riau sebagai pusat persuratan Alam Melayu pada abad ke-17 dan ke-18. Kesannya, kesultanan ini
muncul sebagai pusat perkembangan persuratan dan bahasa Melayu yang terulung di Alam Melayu.
Kita perlu menghargai karya-karya persuratan ini kerana karya tersebut merupakan warisan bernilai
yang menjadi rujukan hingga hari ini.

• Nama sebenar Tun Seri Lanang ialah Tun Muhammad bin
Tun Ahmad Paduka Raja.

• Dilahirkan di Bukit Seluyut, Kota Tinggi pada tahun 1565.
• Menjadi Bendahara Johor semasa pemerintahan Sultan

Alauddin Riayat Shah II.
• Menyusun dan menulis semula Sulalatus Salatin atas titah

Raja Abdullah, adinda Sultan Alauddin Riayat Shah II.
• Dilantik sebagai penasihat Sultan Iskandar Muda, Acheh dan

menjadi Raja Uleebalang di Samarlanga.
Lakaran wajah Tun Seri Lanang.
(Sumber: Muzium Kota Tinggi, Johor)

Bincangkan langkah yang perlu
dilakukan untuk memartabatkan
karya-karya persuratan Melayu
ke peringkat antarabangsa?

Aktiviti
“Peta Pemikiran” (Thinking Map)

Secara berkumpulan, kumpul maklumat tentang
kegemilangan Kesultanan Johor Riau dalam
bidang persuratan Melayu. Bentangkan hasil
dapatan dengan menggunakan peta pemikiran.

Kegemilangan sebagai pusat perdagangan dan pusat persuratan Melayu menyebabkan
Kesultanan Johor Riau muncul sebagai kerajaan masyhur dan unggul di Alam
Melayu. Kesultanan ini telah berjaya mewarisi kegemilangan dan kesinambungan
Kesultanan Melayu Melaka. Oleh itu, usaha perlu dilakukan untuk mengembalikan
semula kegemilangan negara dalam bidang perdagangan dan persuratan Melayu.
Warganegara Malaysia perlu bekerjasama ke arah mencapai matlamat tersebut.

Tokoh Persuratan

Tun Seri Lanang

Karya Lain

(Sumber: Pusat Manuskrip Melayu,
Perpustakaan Negara Malaysia)
110

Imbas Kembali

Bab ini telah menerangkan pengasasan dan perkembangan Kesultanan Johor Riau serta
kemampuannya menghadapi segala cabaran untuk mencapai kegemilangan. Sistem pemerintahan
bercorak empayar yang diwarisi oleh Kesultanan Johor Riau berakhir dengan Perjanjian Inggeris-
Belanda 1824. Warisan Kesultanan Melayu diteruskan pula oleh kerajaan negeri Melayu lain yang
akan dibincangkan dalam bab seterusnya.

Pengasasan Kesultanan Johor Riau

●  Pengasasan
 ●  Pusat Pemerintahan
 ●   Cabaran Ke Arah Kegemilangan
  -  Persaingan Johor-Acheh-Portugis.
  -  Perang Johor-Jambi.
  -  Konflik pembesar.
  -  Ancaman Raja Kechil.
 ●   Strategi Menghadapi Cabaran
  -  Pemindahan pusat pemerintahan.
  -  Membina kota pertahanan.
  -  Menjalinkan hubungan dengan Belanda.

Kegemilangan Kerajaan

●   Pusat Perdagangan yang Unggul
  -  Kedudukan strategik.
  -  Tumpuan para pedagang.
  -  Pusat pengumpulan dan pengedaran pelbagai

barang dagangan.
  -  Kesibukan pelabuhan Johor Riau.
 ●  Pengurusan Pelabuhan
  -  Kemudahan pelabuhan.
  -  Urusan jual beli.
  -  Sistem naungan.
  -  Peranan Orang Laut.
  -  Kemudahan membaiki dan membina kapal.
 ●  Pusat Persuratan
  -  Karya agung.
  -  Tokoh persuratan.

Kesultanan Johor Riau
111

Apakah faktor yang membawa kepada peperangan di atas?
 A. Persaingan kuasa Acheh.
 B.   Perluasan pengaruh Portugis.
 C. Perebutan kuasa antara pembesar.
 D. Persaingan untuk menguasai perdagangan di Selat Melaka.

2.  Sultan Alauddin Riayat Shah I telah mengambil beberapa langkah untuk memantapkan dan
mengekalkan kewibawaan Kesultanan Johor Riau.

Apakah tindakan tersebut?
 I. Mengalahkan Portugis dan Acheh.
 II. Mengawal perdagangan di Selat Melaka.
 III. Menguasai tanah jajahan dan naungan Kesultanan Melayu Melaka.
 IV. Membina kota pertahanan untuk mempertahankan pusat pentadbiran.

A.  I dan II
 B. I dan IV
 C.  II dan III
 D.  III dan IV

3.  Bagaimanakah Kesultanan Johor Riau dapat menamatkan ancaman Jambi yang menggugat
     kedaulatannya?
     A.   Membuat pakatan dengan Belanda.
     B.   Menjalankan pemerintahan yang cekap.
     C.   Menyerang dan menewaskan kerajaan Jambi.
 D. Meminta bantuan daripada askar upahan Bugis.

•  Perang Tiga Segi berlaku antara Johor-Acheh-Portugis.
•  Dikenali juga dengan Perang Seratus Tahun.

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

4. Lengkapkan maklumat berkaitan kota pertahanan Kesultanan Johor Riau di dalam jadual
    di bawah:

Gambar             Nama Kota    Susunan Kronologi      Keistimewaan  Kota

1.
112

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

6.  Ilustrasi menunjukkan Kota Kara yang menjadi antara
pusat pentadbiran Kesultanan Johor Riau.

5.  Cari perkataan dalam teka kata. Lengkapkan ayat di bawah dengan perkataan tersebut.

(a)  Sultan Alauddin Riayat Shah I telah mengasaskan kerajaan di ..........
(b)  Kota pertahanan yang dibina di Johor Lama dikenali sebagai ..........
(c)  Persaingan antara Johor-Acheh-Portugis telah menyebabkan ..........
(d)  Daeng Merewah telah dilantik sebagai .......... Bugis yang pertama di Johor.
(e)  Kota .......... menjadi pusat pemerintahan Kesultanan Johor Riau semasa

pemerintahan Sultan Abdul Jalil Shah I.
(f)   Perjanjian Johor-Belanda ditandatangani di atas kapal bernama ...........
(g)  Pelabuhan Johor menjadi tumpuan pedagang dari ..........
(h)   ........... merupakan hasil hutan yang diperdagangkan di pelabuhan Johor Riau.
(i)   Orang Laut mahir dalam membina kapal pesisir pantai seperti ...........

(a)  Apakah keistimewaan pusat pentadbiran dan kota
pertahanan ini?

(b) Adakah anda bersetuju bahawa strategi peperangan
lebih penting daripada kota pertahanan untuk
mempertahankan kedaulatan negara daripada
ancaman musuh. Berikan rasional anda.
113

Dato’ Dr. Zurinah binti Hassan merupakan penerima Anugerah Sasterawan Negara Ke-13
pada tahun 2016 dan merupakan wanita pertama yang menerima anugerah tertinggi negara
ini. Anugerah Sasterawan Negara merupakan pengiktirafan kerajaan kepada budaya
intelektual dan pengkaryaan persuratan Melayu.

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

Peranan golongan intelek dan rakyat
yang berilmu pengetahuan serta
sanggup berkorban amat penting dalam
mengekalkan dan mempertahankan
kedaulatan negara dan bangsa.

Semangat kerjasama dan saling membantu
dalam menghadapi cabaran dan bijak
menyelesaikan masalah sesama ahli keluarga
akan melahirkan keluarga yang sejahtera dan
harmoni.

Memahami kegigihan dan kesungguhan kepemimpinan Kesultanan Johor Riau
mempertahankan kedaulatan kerajaan.

Pengetahuan tentang kegemilangan kerajaan Melayu mendidik kita supaya
berbangga dengan sejarah, tradisi dan budaya bangsa.

Semangat kekitaan yang ditunjukkan oleh masyarakat dahulu mengajar kita tentang
kepentingan bersatu padu, bersefahaman dan bermuafakat dalam mempertahankan
kedaulatan negara.

Cakna dan Cerminan Sejarah
114

1. Menerangkan kelangsungan Kesultanan Melayu
Melaka di Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor.

2.  Menghuraikan warisan Kesultanan Melayu Melaka
terhadap Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor
hingga kini.

BAB
7

Kesultanan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor
merupakan kelangsungan daripada Kesultanan
Melayu Melaka. Pengasas Kesultanan Pahang dan
Perak merupakan kesinambungan langsung daripada
Kesultanan Melayu Melaka. Pengasasan Kesultanan
Selangor dan Terengganu pula berkait rapat dengan
Kesultanan Johor Riau. Oleh itu, warisan Kesultanan
Melayu Melaka diteruskan oleh Kesultanan Pahang,
Perak, Terengganu dan Selangor. Hal ini dapat dilihat
dalam sistem pemerintahan, agama Islam dalam
pemerintahan, perundangan, adat istiadat, persuratan,
dan ekonomi.

114

KESULTANAN
MELAYU
PAHANG, PERAK,
TERENGGANU
DAN SELANGOR

Sinopsis

Apakah yang akan anda
pelajari?

Tengkolok Sultan Selangor
dikenali dengan lipatan
Setanjak Balung Raja.

Tengkolok Sultan Perak
dikenali dengan lipatan
Ayam Patah Kepak.
115

1. Memahami kronologi kelangsungan
Kesultanan Melayu Melaka melalui
peristiwa pengasasan Kesultanan Pahang,
Perak, Terengganu dan Selangor.

2.  Meneroka bukti kelangsungan warisan
sistem pemerintahan Kesultanan Melayu
Melaka dalam kerajaan Pahang, Perak,
Terengganu dan Selangor.

3.  Membuat interpretasi warisan persuratan
Kesultanan Melayu Melaka di Pahang,
Perak, Terengganu dan Selangor.

4. Membuat imaginasi kelangsungan
adat istiadat  Kesultanan Melayu Melaka
di Pahang, Perak, Terengganu dan
Selangor.

5.  Membuat rasionalisasi kelangsungan
warisan Kesultanan Melayu Melaka
di Pahang, Perak, Terengganu dan
Selangor.

1. Menilai kepentingan kelangsungan
warisan pentadbiran negara.

2.  Menjelaskan tanggungjawab pemimpin
dan rakyat dalam sebuah negara.

3.  Menghuraikan kepentingan sumbangan
warisan Kesultanan Melayu.

4.  Merumuskan iktibar yang diperoleh
daripada sejarah Kesultanan Melayu.

115

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:

Tengkolok Sultan
Pahang dikenali
dengan lipatan Helang
Menyongsong Angin.

Tengkolok  Sultan
Terengganu dikenali
dengan lipatan
Belalai Gajah.
116

7.1    Pengasasan Kesultanan Pahang, Perak,
Terengganu dan Selangor

Pengenalan
Pengasasan Kesultanan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor menandakan lahirnya empat buah
negeri Melayu berdaulat. Legasi Kesultanan Melayu Melaka diteruskan secara langsung di Pahang
dan Perak, manakala pengasasan Kesultanan Terengganu dan Selangor merupakan kesinambungan
daripada Kesultanan Johor Riau.

Peta menunjukkan pusat pemerintahan Kesultanan Pahang.
(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Sarji (ed.), The Rulers of
Malaysia, Singapura: Editions Didier Millet, 2011, hlm. 80)

Kesultanan Pahang
Kesultanan Pahang diasaskan oleh keluarga
diraja Kesultanan Melayu Melaka pada zaman
kegemilangan kerajaan tersebut.

Pada abad ke-15, Pahang merupakan
sebahagian wilayah naungan Kesultanan
Melayu Melaka. Seri Bija Diraja dilantik
sebagai wakil untuk mentadbir Pahang.
Semasa Melaka diperintah oleh Sultan
Mansur Shah, baginda telah menghantar
puteranya,  Raja  Muhammad untuk
ditabalkan sebagai Sultan Pahang.

Raja Muhammad berangkat dari Melaka
ke Pahang diiringi oleh golongan
bangsawan Melaka. Mereka telah dilantik
sebagai Bendahara, Penghulu Bendahari,
Temenggung dan Hulubalang Besar
serta pengikut mereka untuk membantu
mentadbir kerajaan Pahang.

Sultan Muhammad Shah mendirikan pusat
pemerintahan di Pekan, berhampiran Kuala
Sungai Pahang. Wilayah pemerintahan
kerajaan Pahang meliputi dari Sedili Besar
hingga Terengganu.

Raja Muhammad mengasaskan Kesultanan
Pahang pada tahun 1470 dengan gelaran
Sultan Muhammad Shah.

Istana Abu Bakar di Pekan, Pahang.

LAUT
CHINA

SELATAN

Pekan
S. Semantan S. Pahang

S.Tekai

S
.T

em
be

l in
g

PAHANG

U

SELAT
MELAKA

(Sumber: Koleksi DBP, 2016)
117

Sultan Abdul Jamil Shah merupakan sultan ketiga yang
memerintah Pahang (1495-1512) dan antara sultan yang
masyhur. Baginda mengekalkan hubungan yang harmoni
dengan Kesultanan Melayu Melaka. Baginda juga berjaya
mempertahankan Pahang semasa diserang oleh Siam
bersama-sama bantuan daripada Kesultanan Melayu Melaka.

Sultan Abdul Ghafur Muhaiyuddin Shah (1592-1614) tidak
meninggalkan waris kerana puteranya Raja Muda Abdullah
mangkat. Oleh itu, Pahang diperintah oleh Kesultanan Johor
Riau dari tahun 1614 hingga 1884. Ketika ini Pahang merupakan
wilayah pegangan Bendahara Johor.

Keluarga Bendahara Johor yang mentadbir Pahang, kemudian
mengasaskan Kesultanan Pahang yang baharu. Pengasasnya
ialah Bendahara Siwa Raja Wan Ahmad. Wan Ahmad ditabalkan
sebagai Sultan Pahang pada 12 Disember 1884 dengan gelaran
Sultan Ahmad Al-Muazzam Shah. Dengan penggunaan gelaran
sultan ini, maka muncullah kesultanan baharu di Pahang yang
berdaulat dan kekal hingga hari ini.

Aktiviti: Kajian dokumen.
Kajian dokumen melalui teks Sulalatus Salatin,
karangan Tun Seri Lanang yang diselenggarakan
oleh A. Samad Ahmad terbitan Dewan Bahasa
dan Pustaka, 2001.

Cerna Minda

Siapakah yang mengasaskan
Kesultanan Melayu Pahang?

Antara kandungan teks ini pada halaman 153:
 “Maka baginda pun menyuruh
 memanggil Seri Bija Diraja ke Pahang.
 Maka Seri Bija Diraja pun datanglah.
 Maka Raja Muhammad pun diserahkan
 baginda kepada Seri Bija Diraja, disuruh
 rajakan di Pahang.”

Secara berkumpulan, jawab soalan yang
berikut:
(a) Apakah peristiwa yang berlaku?
(b) Bagaimanakah perkaitan peristiwa tersebut

dengan pengasasan Kesultanan Pahang?
(c) Berikan interpretasi anda terhadap peristiwa

tersebut.

Sultan Ahmad Al-Muazzam Shah.
(Sumber: Ihsan Arkib Negara)

KPS

Peristiwa
Sepak Raga
118

SELAT M
ELAKA

Kampar

Perak

Tahukah Anda?

Aktiviti
“Lawatan ke Galeri”
(Gallery Walk)

Kesultanan Perak

Pada abad ke-15, Perak merupakan sebahagian wilayah
naungan Kesultanan Melayu Melaka. Serangan Portugis
menyebabkan Sultan Mahmud Shah dan keluarga
meninggalkan Melaka dan akhirnya bersemayam
di Kampar, Sumatera. Pembesar Perak bernama
Tun Saban dan Nakhoda Kassim telah ke Kampar
menjemput putera Sultan Mahmud Shah bernama Raja
Muzaffar untuk ditabalkan sebagai Sultan Perak.

Peta menunjukkan pergerakan Raja
Muzaffar dari Kampar ke Perak.

Kesultanan Perak diasaskan oleh keluarga diraja Kesultanan Melayu Melaka pada abad ke-16.
Kerajaan ini lahir selepas berakhirnya Kesultanan Melayu Melaka yang berpusat di Melaka.

Raja Muzaffar berangkat ke Perak bersama-sama
alat kebesaran berupa sebilah pedang Cura Si Manja
Kini, sebilah keris, cap mohor, nobat dan Surat Ciri.
Baginda berangkat ke Perak bersama-sama anak, isteri,
para pengikut dan pengiring yang menjemputnya
dari Perak.

Raja Muzaffar mengasaskan Kesultanan Perak pada
tahun 1528 dengan gelaran Sultan Muzaffar Shah.

Sultan Muzaffar Shah mendirikan pusat pemerintahan
yang pertama di Tanah Abang, di pesisir Sungai Perak.
Keturunan Sultan Muzaffar Shah mewarisi takhta
hingga hari ini.

Glosari

Surat Ciri: kalimah ucapan berbentuk puisi yang
memuji kebesaran Raja-Raja Melayu. Asalnya ditulis
dalam bahasa Sanskrit, tetapi kini kandungannya
ditambah dengan bahasa Melayu lama dan bahasa Arab.

1. Murid dibahagikan kepada beberapa
kumpulan.

2. Setiap kumpulan dikehendaki
merujuk pelbagai sumber dan
melayari Internet bagi mengumpul
maklumat berkaitan alat regalia
Kesultanan Perak.

3. Dapatan yang diperoleh akan
ditampal di dalam kelas.

4. Setiap kumpulan akan bergerak
melihat dan menganalisis hasil
dapatan kumpulan lain.

5. Setiap kumpulan akan berbincang
bersama-sama ahli kumpulan
berkenaan dapatan kumpulan
dan membuat penambahbaikan
maklumat.

Alat kebesaran mesti ada semasa pertabalan raja
di negeri-negeri Melayu seperti Perak, Pahang,
Terengganu, Selangor, Kedah, Kelantan, Perlis, Negeri
Sembilan dan Johor juga dikenali sebagai alat regalia.
Alat kebesaran terdiri daripada pedang, keris, mahkota
dan nobat. Misalnya di Perak, antara alat kebesaran
tersebut termasuklah Pedang Cura Si Manja Kini, Keris
Taming Sari dan Mahkota Diraja.

(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Sarji (ed.),
The Rulers of Malaysia, Singapura: Editions
Didier Millet, 2011, hlm. 33)
119

S.
 P

e r
ak

SELAT
MELAKA

P   E  R   A   K

S
. K

in
ta

Tanah Abang

Cerna Minda

Tahukah Anda?

Siapakah pembesar Perak yang menjemput
Raja Muzaffar untuk menjadi sultan di Perak?

Senarai Sultan Pahang,
Perak, Terengganu dan
Selangor

Sultan Iskandar Dzulkarnain, Sultan Perak
ke-15 (1752-1765) telah memperkemaskan
sistem pentadbiran negeri Perak dan mula
mengguna pakai Undang-Undang 99 Perak.

Istana Iskandariah, Kuala Kangsar, Perak.

Peta menunjukkan pusat pemerintahan
Kesultanan Perak.
(Sumber: Ahmad Sarji (ed.), The Rulers of Malaysia,
Singapura: Editions Didier Millet, 2011, hlm. 34)

Tun Saban dan saudara perempuannya Tok
Temong merupakan pembesar asal wilayah
di negeri Perak. Gambar menunjukkan
makam Tok Temong. Tok Temong merupakan
pemerintah di daerah Temong, Perak sebelum
bermula pemerintahan Sultan Muzaffar Shah.
Pada hari pertabalan baginda, Tok Temong
telah menghadiahi baginda sebutir batu geliga
dinamakan Mestika Embun yang dijadikan
alat kebesaran negeri Perak hingga hari ini.

Susur galur pemerintah Kesultanan Melayu Pahang dan Perak merupakan keturunan langsung
Kesultanan Melayu Melaka. Oleh itu, kedua-dua negeri ini meneruskan legasi Kesultanan Melayu
Melaka dalam institusi kesultanannya.

Makam Tok Temong.
(Sumber: Koleksi DBP, 2017)

(Sumber: Koleksi DBP, 2017)
120

Kesultanan Terengganu

Peta menunjukkan pusat pemerintahan
Kesultanan Terengganu.
(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Sarji (ed.),
The Rulers of Malaysia, Singapura: Editions
Didier Millet, 2011, hlm. 90)

Istana Maziah yang siap dibina pada tahun 1897.

Tun Zainal Abidin berangkat ke Terengganu
diiringi oleh 80 orang keluarga Patani
termasuk beberapa orang tokoh agama seperti
Qadhi Wan Imam Mahmud dan Che Buang.
Antara alat kebesaran yang turut dibawa
termasuklah keris diraja, keris panjang Nang
Chayam.

Tun Zainal Abidin mengasaskan Kesultanan
Terengganu pada tahun 1708 dengan gelaran
Sultan Zainal Abidin I.

Sultan Zainal Abidin I mendirikan pusat
pemerintahan yang pertama di Tanjung Baru,
Kuala Berang. Wilayah Terengganu semasa
diasaskan meliputi dari Kemaman hingga Besut.
Keturunan Sultan Zainal Abidin I mewarisi
takhta Terengganu hingga hari ini.

Kesultanan Terengganu mempunyai kaitan rapat dengan Kesultanan Johor Riau. Kesultanan ini
diasaskan pada awal abad ke-18 oleh keluarga diraja daripada susur galur Bendahara Johor Riau.

Terengganu merupakan wilayah naungan Kesultanan Johor Riau sejak abad ke-16. Pada
tahun 1708, Sultan Abdul Jalil menganugerahkan Terengganu kepada Tun Zainal Abidin,
iaitu putera kepada Tun Habib Abdul Majid, Bendahara Johor Riau yang ke-11. Tun Zainal
Abidin juga merupakan putera angkat Raja Patani yang digelar Nang Chayam (Raja Kuning).
Raja Patani telah menyediakan kelengkapan untuk menabalkan Tun Zainal Abidin sebagai
Sultan Terengganu.

Tahukah Anda?

Patani merupakan antara Kesultanan Melayu
yang wujud pada abad ke-16 hingga ke-19.
Kesultanan Patani pernah diperintah oleh
raja-raja perempuan, iaitu Raja Biru, Raja
Hijau, Raja Ungu dan Raja Kuning. Mereka
digelar Nang Chayam.
(Sumber: Siti Hawa Salleh (Penyelenggara), Hikayat
Patani, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka,
1992, hlm. xi-xii)

S.  Tere

ng
ga

nu

TERENGGANU

Tanjung Baru

LAUT
CHINA
SELATAN

(Sumber: Muzium Negeri Terengganu)
121

Aktiviti
“Hentian Bas” (Bus Stop)

Istana Maziah yang  moden di Kuala Terengganu,
Terengganu.

Gambar menunjukkan kupang emas (duit
syiling) yang digunakan semasa pemerintahan
Sultan Zainal Abidin I. Gambar di sebelah
kiri, tercetak nama baginda, manakala gambar
di sebelah kanan permukaan tercatat “Khalifah
al-Mukmin”.
1.  Gambar ini ditampal pada dinding

kelas dengan dicerakinkan soalan yang
berbeza-beza, iaitu:
(a) Apakah kepentingan penemuan duit

syiling tersebut? (Hentian Pertama)
(b)  Nyatakan pengaruh Islam yang terdapat

pada duit syiling ini. (Hentian Kedua)
(c)  Bagaimanakah duit syiling ini dihasilkan

pada zaman itu? (Hentian Ketiga)
(d) Apakah bahan dan teknologi yang

digunakan untuk menghasilkan duit
syiling ini? (Hentian Keempat)

2. Bergerak secara berkumpulan dari satu
hentian ke hentian yang lain sambil
berbincang soalan yang diberikan.

3.  Kongsikan pendapat dan rekodkan ulasan
 serta maklumat yang diperoleh.

Sultan Zainal Abidin III (1881-1918) merupakan
antara Sultan Terengganu yang masyhur.
Baginda terkenal sebagai sultan yang membawa
pemodenan Terengganu. Antara sumbangan
penting baginda termasuklah penggubalan undang-
undang tubuh, iaitu Undang-Undang Bagi Diri
Kerajaan Terengganu yang dikenali sebagai Itqan
al-muluk bi ta’dil al-suluk. Baginda juga
memperkemaskan sistem sukat dan timbang,
menubuhkan mahkamah syariah, menubuhkan
pasukan polis dan membina Istana Maziah, istana
rasmi Kesultanan Terengganu hingga hari ini.

Sultan Zainal Abidin III (1881-1918).
(Sumber: Mohamed Anwar Omar Din dan Nik Anuar
Nik Mahmud, Dirgahayu Tuanku, Sejarah Kesultanan
Terengganu 1708-2008, Kuala Terengganu: Yayasan
Diraja Sultan Mizan, 2011, hlm. 299)

(Sumber: Muzium Negeri Terengganu)
122

Kesultanan Selangor

Selangor merupakan sebahagian daripada
wilayah naungan Kesultanan Johor Riau
sejak abad ke-16. Pada abad ke-18,
masyarakat Bugis semakin ramai menetap
di Selangor. Pada ketika itu, Daeng Chelak
yang berketurunan Bugis menjadi Yang
di-Pertuan Muda Kesultanan Johor Riau.

Putera Daeng Chelak bernama Raja
Lumu telah menghadap Sultan Perak,
Sultan Mahmud Shah untuk mendapatkan
pengiktirafan. Sultan Mahmud Shah telah
menabalkan Raja Lumu sebagai sultan
Selangor. Baginda dianugerahkan nobat dan
cap mohor.

Peta menunjukkan pusat pemerintahan Kesultanan
Selangor.
(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Sarji (ed.), The
Rulers of Malaysia, Singapura: Editions Didier Millet,
2011, hlm. 44)

Kesultanan Selangor diasaskan oleh keluarga diraja Bugis yang berpengaruh dalam Kesultanan
Johor Riau pada abad ke-18.

Sultan Salehuddin Shah mendirikan pusat
pemerintahan pertama di Kuala Selangor.
Keturunan Sultan Salehuddin Shah mewarisi
takhta Selangor hingga hari ini.

Istana Alam Shah, Klang, Selangor.
(Sumber: Koleksi DBP, 2017)

Tahukah Anda?

Klang merupakan wilayah penting di Selangor
semasa Kesultanan Melayu Melaka. Naskhah
Sulalatus Salatin mencatatkan bahawa Sultan
Muzaffar Shah telah melantik Tun Perak
sebagai penghulu di Klang sebelum Tun Perak
menjadi Bendahara Melaka yang masyhur.

Raja Lumu mengasaskan Kesultanan
Selangor pada tahun 1766 dengan gelaran
Sultan Salehuddin Shah.

Kuala
Selangor

S E L A N G O R

U

SELAT
MELAKA

S

. S

ela
ng or
123

Aktiviti
“Saya Lihat, Saya Fikir, Saya Bertanya” (I See, I Think, I Wonder)

Kuala Selangor merupakan pusat pentadbiran kerajaan
Selangor mulai tahun 1766. Pemerintahan di lokasi ini
diteruskan oleh Sultan Ibrahim dan Sultan Muhammad.
Namun, Sultan Abdul Samad memindahkan ibu kota
Selangor ke Jugra pada tahun 1857. Ibu kota Selangor
kemudian berpindah pula ke Klang dan seterusnya
ke Shah Alam hingga hari ini.

Sultan Ala’iddin Suleiman Shah (1898-1938)
merupakan antara Sultan Selangor yang
masyhur. Pada zaman baginda, banyak jalan
raya dan landasan kereta api telah dibina.
Pembinaan rumah dan kedai meningkat
terutama di Kuala Lumpur dan Klang.
Kebijaksanaan baginda memerintah telah
mendorong rakyat mengadakan sambutan
keramaian Jubli Emas di Klang sempena genap
40 tahun pemerintahan baginda.

Kesinambungan pengasasan kerajaan Pahang,
Perak, Terengganu dan Selangor menunjukkan
penerusan tradisi kesultanan yang telah
diamalkan oleh Kesultanan Melayu Melaka.
Tradisi kesultanan tersebut kekal bertahan dan
kini sistem kesultanan disesuaikan dengan
corak pemerintahan baharu selepas negara kita
mencapai kemerdekaan.

Cerna Minda

Bagaimanakah Raja Lumu memperoleh pengiktirafan untuk ditabalkan menjadi Sultan Selangor?

Sultan Ala’iddin Suleiman Shah.
(Sumber: Cheah Jin Seng, Selangor 300 Early
Postcards, Singapura: Editions Didier Millet, 2011,
hlm. 21)

Kubu pertahanan di Kuala Selangor.

Secara berkumpulan, lakukan aktiviti yang berikut:
1. Bincang dan tuliskan, apakah yang anda nampak pada gambar di atas?
2.  Menyenaraikan kepentingan pusat pentadbiran.
3.  Menyenaraikan kriteria yang perlu diambil kira untuk membina pusat pentadbiran

sesebuah kerajaan.
4.  Membentangkan dapatan di hadapan kelas.
124

7.2  Warisan Kesultanan Melayu Melaka di Pahang,
Perak, Terengganu dan Selangor

Pengenalan
Kesultanan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor memiliki keunikan warisan Kesultanan
Melayu Melaka yang merangkumi aspek sistem pemerintahan, agama Islam dalam pemerintahan,
perundangan, adat istiadat, persuratan dan ekonomi.

Kesultanan Pahang
•	 Mengamalkan	sistem	pewarisan	takhta.	Waris	ganti	digelar

Tengku Mahkota. Pelantikan sultan juga atas persetujuan
Jumaah Pangkuan Diraja Negeri.

•	 Sistem	 pentadbiran	 masih	 berasaskan	 pembesar	 empat,
lapan dan enam belas. Empat pembesar utama Pahang ialah:

(a) Orang Kaya Indera Shahbandar
 (b) Orang Kaya Indera Segara
 (c) Orang Kaya Pahlawan
 (d) Orang Kaya Indera Perba Jelai
•	 Pemerintahan	 kerajaan	 negeri	 dijalankan	 bersama-sama

Majlis Mesyuarat Kerajaan.

Kesultanan Perak
•	 Mengamalkan	sistem

penggiliran. Dewan Negara
Perak bertanggungjawab
memilih dan melantik sultan.
Sistem penggiliran seperti
susunan yang berikut:

Panji Diraja Perak

Keris Taming Sari,
keris kebesaran
diraja negeri Perak.
(Sumber: Alat-
alat Kebesaran Di
Raja Perak, Kuala
Lumpur: Kementerian
Kebudayaan, Belia dan
Sukan Malaysia, 1986,
hlm. 10)

Keris Panjang Diraja
Pahang
(Sumber: Ahmad Sarji (ed.),
The Rulers of Malaysiia,
Singapura: Editions Didier
Millet, 2011, hlm. 81)

•	 Sistem	pentadbiran	masih	berasaskan
pembesar empat, lapan, enam belas dan
tiga puluh dua. Empat pembesar utama
Perak ialah:

(a) Orang Kaya Bendahara Seri Maharaja
 (b) Orang Kaya Besar Maharaja Di-Raja
 (c) Orang Kaya Temenggong Paduka Raja
 (d) Orang Kaya Menteri Paduka Tuan
•	 Pemerintahan	kerajaan	negeri	dijalankan

bersama-sama Majlis Mesyuarat Kerajaan.

Sistem Pemerintahan
Aspek utama warisan sistem pemerintahan Kesultanan Melayu Melaka ialah Sultan sebagai tonggak
utama kerajaan dan penggantian pemerintah yang berasaskan Adat Temenggung. Di negeri Perak,
putera sultan juga akan mewarisi takhta tetapi melalui sistem penggiliran. Asas pentadbiran Kesultanan
Melayu Melaka melalui Sistem Pembesar Empat Lipatan turut diwarisi oleh negeri-negeri ini.

Panji Diraja Pahang

Sultan
          Raja Muda
               Raja Di Hilir
                   Raja Kecil Besar
                       Raja Kecil Sulong
                           Raja Kecil Tengah
                               Raja Kecil Bongsu

124
125

Kesultanan Terengganu
•	 Mengamalkan	sistem	perwarisan	takhta.	Waris	ganti	digelar	Yang	Di-Pertuan	Muda.
•	 Walau	bagaimanapun,	Dewan	Pangkuan	Diraja	berhak	memilih	dan	melantik	sultan.	Jumaah

ini turut dikenali sebagai Ahli al-Hal wa al-Aqad yang bermaksud ahli yang memilih dan
menjadikan raja.

•	 Pemerintahan	kerajaan	negeri	dijalankan	bersama-sama	Majlis	Mesyuarat	Kerajaan.

Kesultanan Selangor
•	 Mengamalkan	sistem	perwarisan	 takhta.	Waris	ganti	digelar	Raja	Muda.	Pelantikan	sultan

juga atas nasihat dan pengesahan Dewan di-Raja.
•	 Dewan	di-Raja	bertanggungjawab	membantu	dan	menasihati	 sultan	 dalam	menjalankan	 fungsi

baginda. Antara anggota dewan ini termasuklah Raja Muda, Tengku Laksamana dan Tengku
Bendahara.

•	 Pemerintahan	kerajaan	negeri	dijalankan	bersama-sama	Majlis	Mesyuarat	Kerajaan.

Keris Panjang Beruk Berayun
(Sumber: Pertabalan dan Kemahkotaan Duli Yang
Maha Mulia Sultan Selangor Ke-IX, Shah Alam:
Lembaga Muzium Selangor, 2007, hlm. 39)

Panji Diraja Selangor

Panji Diraja Terengganu

Keris Panjang Diraja Terengganu
(Sumber: Mohamed Anwar Omar Din dan Nik Anuar Nik Mahmud,
Dirgahayu Tuanku, Sejarah Kesultanan Terengganu 1708-2008,
Kuala Terengganu: Yayasan Diraja Sultan Mizan, 2011, hlm. 1)

Sistem Pembesar Empat Lipatan yang diamalkan dalam Kesultanan Melayu Melaka diwarisi
oleh Kesultanan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor. Namun begitu, sistem ini disesuaikan
mengikut acuan dan keperluan setiap negeri.
126

Kesultanan Melayu Melaka terkenal sebagai pusat penyebaran agama Islam. Tradisi keagamaan ini
diwarisi oleh negeri-negeri Melayu yang lain. Islam menjadi agama utama di setiap negeri yang beraja.
Malahan, agama Islam kini termaktub dalam Perlembagaan Malaysia sebagai agama Persekutuan.

Masjid Negeri Selangor merupakan
simbol agama negeri.

●		 Sultan	 merupakan	 ketua	 agama	 bagi	 setiap	 negerinya.
Kedudukan ini diperihalkan dengan jelas dalam
Perlembagaan Persekutuan dan Undang-Undang Tubuh
Kerajaan Negeri.

● Institusi agama berperanan penting di setiap negeri dan
bidang kuasa mereka mestilah dihormati. Misalnya,
peranan mufti, kadi, mahkamah syariah dan Jabatan
Agama Islam.

●		 Institusi	 kesultanan	 mempunyai	 ikatan	 yang	 rapat	 dengan	 institusi	 agama.	 Tokoh-tokoh
agama berperanan dalam pentadbiran istana dan negeri. Misalnya, di negeri Selangor, mufti
merupakan anggota Dewan di-Raja.

●	 Sultan	 juga	 bertanggungjawab	 dalam	 mendaulatkan	 syiar	 Islam.	 Misalnya,	 tauliah
penceramah agama dikeluarkan oleh pejabat istana setelah ditandatangani oleh sultan.

Agama Islam dalam Pemerintahan

Keutamaan agama Islam dalam Kesultanan Pahang,
Perak, Terengganu dan Selangor dapat dilihat dengan
jelas melalui perkara yang berikut:

Amalan beragama membawa
kepada kesejahteraan negara.
Bincangkan.

Aktiviti
“Lawatan ke Galeri” (Gallery Walk)

Tengkolok Sultan
Perak

Tengkolok Sultan
Terengganu

Tengkolok Sultan
Pahang

Tengkolok Sultan
Selangor

Agama menjadi panduan membentuk masyarakat
yang bersahsiah dan berakhlak mulia. Amalan
agama Islam dalam pemerintahan membuktikan
kepentingan amalan beragama di negara ini.

1.  Secara berkumpulan, murid akan membandingkan tengkolok diraja di setiap negeri.
2.  Dengan bimbingan guru, setiap kumpulan akan menghasilkan replika tengkolok diraja.

Hasil tugasan dipamerkan di dalam kelas.
3.  Setiap kumpulan akan berbincang hasil kerja rakan-rakan yang lain.
127

Cerna Minda

Undang-Undang 99 Perak
Digunakan semasa pemerintahan Sultan
Iskandar Dzulkarnain (1752-1765),
berbentuk soal jawab, mengandungi 99
soalan dan jawapan.

Undang-undang digubal bagi mengawal kehidupan bermasyarakat. Hukum Kanun Melaka menjadi
asas kepada kelahiran undang-undang bertulis negeri-negeri Melayu yang lain seperti Hukum
Kanun Pahang dan Undang-Undang 99 Perak. Warisan Hukum Kanun Melaka terbukti dalam
fasal-fasal berhubung peraturan dan larangan istana, kekeluargaan Islam, jenayah, hutang-piutang
dan hukum jual beli.

Perundangan

Hukum Kanun Pahang
Digubal semasa pemerintahan Sultan Abdul
Ghafur Muhaiyuddin Syah (1592-1614) dan
mengandungi 92 fasal.

Perkembangan politik dan sosioekonomi menyebabkan berlaku perubahan dalam aspek perundangan.
Kesultanan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor menggubal pula Undang-Undang Tubuh
Kerajaan Negeri bagi menyesuaikan perubahan tersebut. Undang-undang yang dihasilkan
melengkapkan lagi sistem pemerintahan dan sistem kesultanan sesebuah negeri.  Oleh itu, sebagai
warganegara yang bertanggungjawab kita perlu mematuhi undang-undang dan peraturan yang
terdapat di negara ini.

Nyatakan nama undang-undang
bertulis Kesultanan Pahang dan
Kesultanan Perak.

Bincangkan kesan kepada masyarakat
jika sesebuah kerajaan tidak mempunyai
sistem perundangan.

(Sumber: Pusat Manuskrip Melayu,
Perpustakaan Negara Malaysia) (Sumber: Pusat Manuskrip Melayu,

Perpustakaan Negara Malaysia)
128

Undang-Undang Bagi Diri
Kerajaan Negeri Terengganu
Dikenal i  sebagai  Itqan
al-muluk bi ta’dil al-suluk.
Diperkenalkan pada
2 November 1911 ketika
pemerintahan Sultan Zainal
Abidin III.

Undang-Undang  Tubuh
Kerajaan Selangor
Diperkenalkan pada
1 Februari 1948 semasa
pemerintahan Sultan
Hishamudin Alam Shah
Al-Haj.

Undang-Undang Tubuh
Kerajaan Pahang
Diperkenalkan  pada
1 Februari 1948 semasa
pemerintahan Sultan Abu
Bakar.

Undang-Undang Tubuh
Kerajaan Negeri Perak
Diperkenalkan pada 1 Februari
1948 semasa pemerintahan
Sultan Abdul Aziz Al-Mu’tasim
Billah.

Aktiviti
“Kumpulan Pelangi” (Rainbow Groups)

1. Murid-murid dibahagikan kepada empat kumpulan utama.
2.  Setiap kumpulan akan berbincang dan mencari maklumat tentang kandungan Undang-Undang

Tubuh Negeri di bawah dengan menggunakan pelbagai sumber.
3.  Selepas berbincang, bina kumpulan yang baharu.
4.  Setiap ahli kumpulan akan menyatakan hasil perbincangan daripada kumpulan asal kepada ahli

kumpulan yang baharu secara bergilir-gilir.
129

Cerna Minda

Adat Istiadat
Adat istiadat ialah aturan dan perbuatan yang telah lazim dilakukan sejak sekian lama. Istiadat turut
melibatkan upacara tertentu. Adat istiadat merupakan identiti dan keunikan warisan Kesultanan
Melayu. Antara adat istiadat ini termasuklah adat keputeraan, adat perkahwinan, istiadat pertabalan,
istiadat pengurniaan darjah kebesaran dan istiadat pemakaman.

Adat Keputeraan
Adat ini melibatkan upacara:
● Melenggang perut ketika kandungan

berusia tujuh bulan untuk membetulkan
kedudukan bayi di dalam perut ibu bagi
memudahkan proses kelahiran.

● Bayi diperdengarkan azan sebaik sahaja
dilahirkan.

● Bercukur, apabila
putera atau puteri
berusia tujuh hari.

● Berendoi ,  ia i tu
meletakkan bayi di
dalam buaian dan
diperdengarkan
alunan marhaban. Buaian untuk adat

berendoi bayi.

Nyatakan adat-adat yang dilaksanakan secara
tertib dalam sesebuah perkahwinan diraja.

Adat Perkahwinan
Majlis perkahwinan diraja melalui proses
adat istiadat yang tersusun meliputi:

Istiadat Pemakaman
Istiadat ini meliputi:
● Tempoh berkabung bergantung pada pihak istana.
● Pihak istana memberikan sedekah kepada rakyat

dalam tempoh perkabungan.
● Usungan disediakan untuk mengangkat jenazah

ke tempat perkaman dikenali sebagai Seraja
Diraja.

● Setelah jenazah dimakamkan, nobat tidak akan
dimainkan untuk tempoh tertentu.

Adat istiadat yang diamalkan oleh Kesultanan
Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor
merupakan warisan yang disesuaikan daripada
Kesultanan Melayu Melaka. Keunikan adat ini
menjadi lambang kedudukan yang istimewa
golongan diraja dan institusi Kesultanan Melayu.
Adat istiadat ini juga merupakan warisan budaya
Melayu yang sangat bernilai dan wajar dipelihara.

Istiadat persandingan
diraja di atas pelamin.

Seraja Diraja
sedang diarak
ke tempat
pemakaman.

● Merisik
● Meminang
● Bertunang
● Berinai besar

(malam sebelum
majlis perkahwinan).

● Khatam al-Quran.
● Pernikahan
● Persandingan dan

bertepung tawar.
● Santap beradab.
● Bersiram di atas

panca persada.

Tahukah Anda?

Tempoh perkabungan bergantung pada
setiap negeri dan kemangkatan raja-raja
tertentu. Contohnya, tempoh perkabungan
yang ditetapkan oleh kerajaan Negeri
Selangor semasa kemangkatan Sultan
Salahuddin Abdul Aziz Shah pada tahun
2001 adalah untuk tempoh 40 hari. Kerajaan
Negeri Perak pula mengumumkan tempoh
perkabungan semasa kemangkatan Sultan
Azlan Muhibbudin Shah pada tahun 2014
selama 100 hari.
130

Kepelbagaian jenis karya yang ditulis
menunjukkan berkembangnya pengetahuan
masyarakat dan  kesedaran untuk memelihara
warisan Kesultanan Melayu. Perkembangan
tradisi persuratan ini turut memperkukuh
kedudukan bahasa Melayu dan penggunaan
tulisan Jawi.

Apakah jenis-jenis karya persuratan
yang dihasilkan oleh masyarakat
negara kita hari ini?

Persuratan
Tradisi persuratan Kesultanan Melayu Melaka diwarisi oleh negeri-negeri Melayu yang lain.
Antara persuratan negeri Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor yang masyhur termasuklah
karya sejarah, agama, perubatan dan sastera rakyat.

Kitab Tib, disalin oleh Haji Mahmud
al-Jawi, di Terengganu pada tahun 1819.

●	 Syair Tawarikh Zainal Abidin
Ketiga karangan Tengku
Dalam Kalthum mengisahkan
sejarah Kesultanan Terengganu
abad ke-19 dan ke-20.

●		Kenang-Kenangan Selangor,
dikarang oleh Wan Muhamad
Amin mengisahkan sejarah
Kesultanan Selangor abad
ke-19 dan ke-20.

●		Hikayat Pahang dikarang
o leh  Haj i  Muhammad
Nor, mengisahkan sejarah
Kesultanan Pahang abad
ke-19.

Hikayat Pahang

Kenang-Kenangan
Selangor

Syair Tawarikh
Zainal Abidin
Ketiga

Kitab Tib

Misa Melayu

Karya Sejarah

●		Misa Melayu, dikarang oleh
Raja Chulan mengisahkan
sejarah Kesultanan Perak
abad ke-18.

Hikayat Sang Kancil, cerita teladan
dan jenaka yang berasaskan manuskrip
Hikayat Pelandok Jenaka dibukukan
oleh Daeng Abdul Hamid dari Perak.
Karya ini mengandungi 20 buah cerita.

Hikayat Isma Yatim dibukukan oleh
Tengku Ampuan Mariam permaisuri
Terengganu.

Sastera Rakyat

Hikayat Isma Yatim

Hikayat
Pelandok
Jenaka

Karya Perubatan

(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)

(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)

(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)
131

Kesul tanan Melayu Melaka
mewariskan banyak aspek dalam
kehidupan masyarakat. Kesultanan
Pahang, Perak, Terengganu dan
Selangor pula memelihara warisan
tersebut dan memperkayakannya
sehingga membentuk identiti negara
yang menjadi kebanggaan rakyat
hari ini.

Ekonomi
Kegemilangan sistem ekonomi Kesultanan Melayu Melaka telah diteruskan oleh Kesultanan
Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor sehingga membawa kepada kemakmuran kesultanan
masing-masing.

Pelabuhan
● Aktiviti perdagangan dijalankan melalui

pelabuhan. Kesultanan Perak dan Selangor
memiliki kelebihan kedudukan yang strategik
di Selat Melaka. Pelabuhan Kuala Selangor dan
Pangkalan Batu di Selangor serta pelabuhan
Kuala Sungai Perak menjadi pusat perdagangan
yang aktif pada abad ke-17 hingga ke-19.
Antara hasil dagangan utama termasuklah
bijih timah. Kuala Terengganu pula merupakan
pelabuhan entrepot pada abad ke-18. Barang
yang didagangkan di pelabuhan ini ialah emas,
bijih timah, kain sutera, senjata, gula dan hasil
hutan.

● Pelabuhan tersebut diuruskan oleh syahbandar
dan pegawai pelabuhan yang lain. Sistem cukai
yang cekap dilaksanakan bagi memastikan
perdagangan berjalan lancar.

Mata Wang
● Negeri Perak terkenal dengan mata

wang bongkah timah yang dinamakan
bidor sejak abad ke-17.

● Mata wang pitis yang diperbuat
daripada timah digunakan di Pahang
mulai pemerintahan Sultan Muhammad
Shah. Manakala mata wang tampang
digunakan pada abad ke-19.

● Di Terengganu, Sultan Zainal Abidin I
memperkenalkan mata wang berupa
kupang emas. Selain itu, terdapat mata
wang pitis.

● Di Selangor, turut ditemukan mata
wang syiling yang digunakan semasa
pemerintahan Sultan Ibrahim Shah.

Ekonomi Sara Diri dan Jual Beli
● Ekonomi sara diri seperti pertanian, penternakan,

perlombongan, mengutip hasil hutan dan
perikanan dijalankan bagi menampung keperluan
harian dan lebihannya untuk dijual.

● Perlombongan bijih timah merupakan kegiatan
ekonomi yang utama di Selangor dan Perak.
Masyarakat di Selangor juga mengusahakan
tanaman padi dan tanaman sampingan seperti
buah-buahan dan sayur-sayuran. Manakala
masyarakat di Perak merupakan  antara
pengusaha utama hasil hutan seperti rotan,
sumbu badak dan kayu-kayan pada abad ke-17
dan ke-18. Pada abad ke-18, negeri Terengganu
mengusahakan tanaman lada hitam dan
perlombongan emas.

Mata wang tampang.
(Sumber: Historical Roots of
Islamic Finance in Malaysia
from the pre –Islamic Era until
1983, Kuala Lumpur: ISRA
dan Maybank Islamic, 2014,
hlm. 43)

Tanaman padi di Selangor.
(Sumber: Cheah Jin Seng,
Selangor: 300 Early
Postcards, Kuala Lumpur:
Editions Didier Millet, 2011,
hlm. 175)
132

Imbas Kembali

Bab ini telah membincangkan pengasasan Kesultanan Melayu Pahang, Perak, Terengganu dan
Selangor. Keempat-empat negeri ini merupakan kelangsungan daripada Kesultanan Melayu
Melaka. Pemahaman terhadap perbincangan bab ini dapat menjadikan kita sebagai warganegara
yang mentaati raja dan pemimpin serta berbangga dengan warisan negara. Keunikan sistem
kesultanan yang dapat dilihat di negeri tersebut turut dimiliki oleh negeri Melayu lain seperti
Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis yang akan dibincangkan pada bab seterusnya.

Kesultanan Melayu Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor

Pengasasan
Kesultanan
Pahang,
Perak,
Terengganu
dan Selangor

Kesultanan Pahang

Kesultanan Perak

Kesultanan Terengganu

Kesultanan Selangor

Sistem Pemerintahan

Agama Islam dalam
Pemerintahan

Perundangan

Adat Istiadat

Persuratan

Ekonomi

Warisan
Kesultanan
Melayu
Melaka di
Pahang, Perak,
Terengganu dan
Selangor
133

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

1.

Antara berikut yang manakah berkaitan dengan pernyataan di atas?
 A.  Pembesar wakil pemerintah Johor Riau.
 B.  Waris Raja Patani yang menguasai Johor Riau.
 C.  Putera Sultan Johor Riau berketurunan laksamana.
  D. Keluarga diraja daripada susur galur bendahara Johor Riau.

2.  Siapakah dua orang pembesar tempatan yang memohon pertabalan waris Kesultanan
 Melayu Melaka sebagai Sultan Perak?

I. Tun Saban
  II. Tok Temong
  III. Raja Muzaffar
  IV. Nakhoda Kassim

A. I dan II
  B. II dan III
  C. III dan IV
  D. I dan IV

3.  Kesultanan Selangor diasaskan pada tahun 1766.

Antara berikut, yang manakah berkaitan dengan pernyataan di atas?
 A.  Pemerintah tempatan yang diiktiraf.
 B.  Pembesar yang dilantik oleh Sultan Johor.
 C.    Putera Bugis yang memenangi peperangan.
 D.  Pertabalan kerabat Bugis oleh Sultan Perak.

Gambar menunjukkan Istana Maziah, Terengganu dahulu dan kini. Berdasarkan gambar
di atas, jawab soalan yang berikut:

(a) Apakah peranan istana?
 (b) Senaraikan bandar diraja di negara kita.
 (c) Bincangkan kepentingan memelihara dan memulihara istana diraja.

Pengasasan Kesultanan Terengganu berkait rapat dengan
Kesultanan Johor Riau.

4.
134

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

6.

Berdasarkan maklumat di atas, jawab soalan yang berikut:
  (a)  Senaraikan jenis karya persuratan tersebut.
  (b)  Apakah kepentingan karya sastera rakyat?
  (c)  Pada pendapat anda, bagaimanakah karya penulisan di negara kita dapat

dibawa ke peringkat antarabangsa?

7.   Lihat peta negeri Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor di bawah.

(a)  Labelkan pusat pemerintahan terawal setiap kesultanan.
  (b)  Pada pendapat anda, mengapakah pusat-pusat pentadbiran kerajaan Melayu sentiasa

berubah?
  (c)  Cadangkan strategi lain yang boleh digunakan untuk memantapkan pentadbiran kerajaan.

5.  Susun peristiwa berikut dengan mencatatkan nombor 1 hingga 5 mengikut kronologi.

Sultan Zainal Abidin I mendirikan pusat pemerintahan
Terengganu di Tanjung Baru, Kuala Berang.

Undang-Undang Bagi Diri Kerajaan Terengganu yang dikenali
sebagai Itqan al-muluk bi ta’dil al-suluk digubal.

Raja Zainal dijadikan anak angkat oleh Raja Patani yang digelar
Nang Chayam.

Tun Zainal Abidin mengasaskan Kesultanan Terengganu pada
tahun 1708 dengan gelaran Sultan Zainal Abidin I.

Tun Zainal Abidin berangkat ke Terengganu diiringi oleh
80 orang keluarga Patani.

Tradisi persuratan Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor diwarisi
sejak Kesultanan Melayu Melaka.

KEDAH

TERENGGANUKELANTAN

PERAK

LAUT
CHINA

SELATAN

SELANGOR

NEGERI
SEMBILAN

MELAKA

JOHOR

SINGAPURA

SIAM
PERLIS

PAHANG

SELAT MELAKA
135

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

Apabila mengetahui sejarah pengasasan Kesultanan Melayu, kita dapat menghargai
warisan tradisi dan budaya bangsa.

Pengetahuan sejarah pengasasan dan warisan Kesultanan Melayu dapat mengukuhkan
jati diri bangsa. Kita harus bertanggungjawab mempertahankan warisan Kesultanan Melayu untuk
memelihara identiti negara bangsa kita.

Cakna dan Cerminan Sejarah

Kita perlu memahami salasilah keluarga
supaya kita bertanggungjawab dan
mengukuhkan ikatan kekeluargaan demi
maruah keluarga.

Kita akan bersifat lebih terbuka setelah
mengetahui sejarah Kesultanan Melayu
tersebut. Oleh itu, secara tidak langsung
dapat memupuk perasaan sayang
terhadap negara dan sentiasa berusaha
untuk mempertahankan kedaulatan
negara.

Istana Negara merupakan kediaman rasmi Yang di-Pertuan Agong yang menjadi simbol pengekalan sistem
beraja yang diwarisi daripada sistem kesultanan negeri-negeri Melayu.
 (Sumber: Koleksi DBP, 2015)
136

1.  Memerihalkan pengasasan kerajaan Kedah,
Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis.

2.   Menerangkan hubungan kerajaan Kedah,
Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis
dengan negeri-negeri Melayu yang lain.

BAB
8

Kegemilangan kerajaan Alam Melayu turut
diwarisi menerusi pengasasan kerajaan
Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis.
Kerajaan-kerajaan ini diasaskan dalam tempoh
masa yang berbeza-beza dan mempunyai
sejarah yang tersendiri. Kerajaan-kerajaan
ini juga menjalinkan hubungan diplomatik dan
perdagangan dengan negeri Melayu yang lain.
Kebijaksanaan pemerintah menghadapi cabaran
sejak pengasasannya telah membolehkan setiap
kerajaan ini berkembang makmur dan stabil.

136

KERAJAAN KEDAH,
KELANTAN,
NEGERI SEMBILAN
DAN PERLIS

Sinopsis

Apakah yang akan anda
pelajari?

Istana Anak Bukit, Kedah.

Istana Arau, Perlis.

Istana Lama Seri Menanti, Negeri Sembilan.

(Sumber: Koleksi DBP, 2017)
137

1.  Memahami kronologi pengasasan
kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri
Sembilan dan Perlis.

2.  Meneroka bukti pengasasan kerajaan
Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan
Perlis.

3.  Membuat interpretasi asas hubungan
kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri
Sembilan dan Perl is  dengan
negeri-negeri Melayu yang lain.

4.  Membuat imaginasi bentuk hubungan
antara kerajaan Kedah, Kelantan,
Negeri Sembilan dan Perlis dengan
negeri-negeri Melayu yang lain.

5.  Membuat rasionalisasi hubungan
kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri
S e m b i l a n  d a n  P e r l i s  d e n g a n
negeri-negeri Melayu yang lain.

1.  Menerangkan kepentingan menghargai
pengasasan kerajaan-kerajaan Melayu.

2.  Menilai kepentingan menjaga
hubungan baik dengan negara lain.

137

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:

Istana Balai Besar, Kelantan.
138

Tahukah Anda?

Sistem pemerintahan beraja di Kedah bermula
dengan kedatangan Maharaja Derbar Raja dari
Parsi ke Kuala Sungai Merbok,Kedah yang
ketika itu dikenali sebagai Qalha pada sekitar
tahun 630 Masihi.

8.1   Pengasasan Kerajaan Kedah, Kelantan,
 Negeri Sembilan dan Perlis

Pengasasan kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis merupakan penerusan
kegemilangan kerajaan-kerajaan Alam Melayu. Kerajaan Kedah merupakan kerajaan terawal
diasaskan di negara kita.  Manakala kerajaan Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis diasaskan
setelah berakhirnya Kesultanan Melayu Melaka.

Kerajaan Kedah

Menurut sumber arkeologi, aktiviti
perdagangan di pelabuhan Sungai
Mas, Kedah bermula sejak abad
kelima.

Dua sumber utama pengasasan
kerajaan Kedah ialah:
●  Naskhah Al-Tarikh Salasilah

Negeri Kedah yang mencatatkan
pengasas pertama dari Parsi.

●  Naskhah Hikayat  Merong
Mahawangsa yang mencatatkan
pengasas pertama daripada
keturunan Rom. Sarjana
berpendapat Rom ialah Parsi
pada masa tersebut.

Pengenalan

Tan Dermadewa dan Tun
Perkasa, ketua orang Melayu
di Kedah telah menghadap
dan melantik Maharaja Derbar
Raja menjadi Raja Kedah. Pemasyhuran Maharaja Derbar Raja

sebagai Raja Kedah telah disusuli dengan
pengiktirafan alat kebesaran yang dibawa
dari Parsi, iaitu nobat. Kini, nobat diwarisi
sebagai antara alat kebesaran kerajaan Kedah.

Baginda kemudiannya telah membina pusat
kerajaan di Sungai Mas.

Maharaja Derbar Raja dari
Parsi datang ke Kuala Sungai
Merbok, Kedah pada sekitar
tahun  630 M.

Ilustrasi kawasan Kuala Sungai Merbok tempat
kedatangan Maharaja Derbar Raja.

Cerna Minda

Apakah alat kebesaran diraja yang diiktiraf
bersama-sama pertabalan Raja Kedah yang
pertama?

Aktiviti
“Laungan” (Shout)

Berdasarkan pelbagai sumber, secara berkumpulan
anda diminta untuk mengumpulkan maklumat tentang
nama lain bagi Kedah dan menyatakannya secara lisan.

Kuala
Sungai
Merbok

Kerajaan Kedah diasaskan oleh keturunan
raja yang datang dari Parsi.

Sungai Mas

Gunung
Jerai

(Sumber: Adaptasi daripada replika kawasan Lembah Bujang,
Muzium Arkeologi Lembah Bujang, Kedah)
139

Bukit Meriam
Kota Sungai Mas

Kota Siputih

Kota Naga

Kota Sena
Kota Indera Kayangan

Gunung Jerai

S E L A T
M E L A K A

K E D A H

Pulau
Langkawi

P E R L I S

U

Kota Bukit
Pinang

Alor Setar

Aktiviti
“Penulisan Pantas” (Rocket Writing)

Balai Besar, Kedah dibina pada tahun 1735 bersempena dengan
pengisytiharan Alor Setar sebagai ibu negeri Kedah. Dalam
tempoh lima minit,  anda diminta untuk menyenaraikan binaan lain
yang dibina sebagai tanda peringatan sesuatu peristiwa penting
di negara kita.

Peta lokasi kota pentadbiran kerajaan Kedah.
(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Sarji, The Rulers of
Malaysia, Singapura: Editions Didier Millet., 2011, hlm. 24)

Kawasan pemerintahan kerajaan Kedah berkembang menerusi pembukaan kota atau pusat
pentadbiran baharu setelah seseorang pemerintah menaiki takhta. Tindakan ini juga merupakan
strategi dalam menghadapi ancaman dari dalam dan dari luar.
 Kota Siputih telah dibuka oleh Tunku Ahmad (Raja Muda) pada tahun 1282 bertujuan untuk
menghadapi ancaman daripada Siam dan Acheh di utara. Kota Siputih kemudiannya dijadikan
tempat bersemayam oleh Sultan Kedah yang keenam, Sultan Ibrahim (1321-1373).
 Sultan Muhammad Jiwa Zainal Adilin Mu’adzam Shah II, Sultan Kedah ke-19 (1710-1778)
merupakan antara pemerintah yang masyhur. Baginda telah mengasaskan Alor Setar yang
kemudiannya diisytiharkan sebagai ibu negeri Kedah.

Petunjuk
         Kota Pentadbiran Kerajaan Kedah  Bagaimanakah Kedah muncul

sebagai pusat perdagangan
yang makmur?

Kedudukan Kuala Sungai Merbok
yang menghala ke Selat Melaka dan
Gunung Jerai, iaitu puncak tertinggi
di Kedah telah menarik kehadiran
pedagang. Kawasan tumpuan pedagang
ini membolehkan Kedah menjadi pusat
perdagangan dan muncul sebagai
sebuah  negeri yang makmur.
 Kerajaan Kedah yang diasaskan
pada sekitar abad ketujuh kekal
hingga kini menerusi penggantian
pemerintah daripada jurai keturunan
pengasasnya.

Kerajaan
Kedah
140

SELAT M
ELAKA

Negara Patani Besar
PETUNJUK

Kelantan merupakan sebahagian
daripada Negara Patani Besar yang
diasaskan oleh Raja Sakti I pada tahun
1650.

Long Yunus, putera pemerintah di Kota
Kubang Labu telah berjaya menyatukan
kedua-dua wilayah ini dan mengasaskan
kerajaan  Kelantan pada tahun 1762. Baginda
menaiki takhta dengan gelaran Yang
di-Pertuan Kelantan. Baginda mendapat
pengiktirafan daripada Sultan Terengganu.

Kelantan Barat
● berpusat di Kota

Kubang Labu.

Kelantan Timur
●  berpusat di Kota

Pangkalan Datu.

Kemangkatan pemerintah terakhir
Negara Patani Besar, iaitu Raja Bahar
pada tahun 1670 menyebabkan
Kelantan berpecah kepada dua
wilayah  pemerintahan.

Kerajaan Kelantan

Peta wilayah Negara Patani Besar yang
dibangunkan oleh Raja Sakti I dari tahun 1650
hingga tahun 1670.

Pathalung

Singgora
Patani

Pangkalan Datu

Kuala
Terengganu

(Sumber: Adaptasi daripada Abdul Razak
Mahmud, Ikhtisar Sejarah Kelantan, Kota
Bharu: Pustaka Aman Press, 2002, hlm. 14)

Pada tahun 1777, baginda telah memindahkan
pusat pentadbiran ke Kota Galoh di timur
tebing Sungai Kelantan. Baginda juga telah
mengarahkan pembinaan Masjid Kampung
Laut yang merupakan simbol pentadbiran
Islam di Kelantan.

Tahukah Anda?

Negara Patani Besar meliputi gabungan
wilayah Terengganu, Patani, Singgora dan
Pathalung. Pusat pentadbirannya adalah
di Kota Pangkalan Datu. Pemerintahan
kerajaan ini juga dikenali sebagai Keluarga
Diraja Jembal dan bertahan hingga
penghujung abad ke-17.

Kelantan merupakan sebuah wilayah yang pernah dikuasai dan bergabung dengan kerajaan Patani.
Pengasasan kerajaan Kelantan merupakan hasil daripada penyatuan dua wilayahnya oleh putera
pemerintah tempatan.

Bagaimanakah pemerintah
menghadapi cabaran dalam
mengekalkan kemakmuran
negara?
141

Wang emas Kelantan semasa
pemerintahan Che Siti Wan Kembang.
(Sumber: Siri Cintai Malaysia, Negeri
Kelantan Darul Naim, Kuala Lumpur:
Penerbitan Seri Utama, 1987, hlm. 14)

Bagaimanakah Long Yunus mengasaskan
kerajaan Kelantan yang kekal hingga kini?

Legenda pemerintahan Raja Perempuan
dalam kerajaan Kelantan.
Che Siti Wan Kembang
● Memerintah wilayah tebing Sungai

Lebir yang kini dikenali sebagai
Kampung Chali pada awal abad ke-17.

● Kijang yang merupakan binatang
kesayangan baginda telah dijadikan
sebagai antara simbol pemerintahan
kerajaan Kelantan.

Puteri Saadong
●   Memerintah wilayah di Kota Jelasin

pada tahun 1667 yang kini dikenali
sebagai Kampung Kota.

● Baginda pernah ditawan dan dibawa
ke Siam.

(Sumber: Abdul Razak Mahmud, Ikhtisar Sejarah
Kelantan, Kota Bharu: Pustaka Aman Press Sdn.
Bhd., 2002, hlm. 12)

Istana Balai Besar, Kelantan.
(Sumber: Siri Cintai Malaysia, Negeri Kelantan Darul Naim,
Kuala Lumpur: Penerbitan Seri Utama, 1987, hlm. 11)

Tahukah Anda?

Cerna Minda

Sultan Muhammad II (1837-1886) merupakan antara pemerintah yang masyhur. Baginda telah
mengasaskan Kota Bharu sebagai pusat pemerintahan pada tahun 1844. Istana Balai Besar
telah dibina sebagai tempat bersemayam dan pentadbiran kerajaan Kelantan. Baginda telah
menguatkuasakan undang-undang syarak. Kesannya, Kelantan menjadi negeri yang aman.
Kelantan juga makmur sebagai pusat perdagangan yang menjadi tumpuan para pedagang dari
negara jiran dan negeri Melayu yang lain. Keturunan Long Yunus telah mewarisi pemerintahan
kerajaan Kelantan hingga kini.

Aktiviti
“Saya Lihat, Saya Fikir, Saya Bertanya” (I See, I Think, I Wonder)

Secara berkumpulan, berdasarkan gambar
di sebelah lakukan aktiviti yang berikut:
(a) Ceritakan apakah yang anda lihat?
(b)  Bincangkan peranan istana.
(c)  Bagaimanakah kita dapat memelihara dan

memulihara warisan seni bina istana lama?
(d)  Bandingkan ciri-ciri binaan istana pada

masa dahulu dengan masa ini.

Kerajaan
Kelantan
142

SELAT M
ELAKA

LAUTAN
HINDI

LAUT CHINA
SELATAN

Padang

M
 I N A N G K A B AU

Siak

Tahukah Anda?

Kerajaan Negeri Sembilan

Negeri Sembilan pada asalnya  merupakan
naungan Kesultanan Johor Riau.

Pada tahun 1770, empat Penghulu Luak
terdiri daripada Sungai Ujong, Jelebu,
Johol dan Rembau  telah menghantar
utusan untuk  menjemput anak raja
Minangkabau di Sumatera bagi
dirajakan di Negeri Sembilan.

Raja Minangkabau bersetuju mengutuskan
Raja Melewar sebagai pemerintah di Negeri
Sembilan.

Peta menunjukkan kedatangan masyarakat Minangkabau
ke wilayah di Negeri Sembilan sejak awal abad ke-15.

Sejak awal abad ke-15, masyarakat
Minangkabau yang berasal  dar i
Sumatera telah merantau dan mendiami
beberapa wilayah di Negeri Sembilan.

Raja Melewar mengasaskan kerajaan Negeri
Sembilan yang berpusat di Seri Menanti pada
tahun 1773. Baginda memakai gelaran Yamtuan
Seri Menanti dan mendapat pengiktirafan
daripada pemerintah Kesultanan Johor Riau.

Nama Negeri Sembilan merujuk persekutuan
sembilan buah “negeri” dalam istilah Minangkabau
yang membawa pengertian kawasan atau daerah.
Sembilan buah “negeri” tersebut ialah Sungai Ujong,
Jelebu, Jempol, Johol, Rembau, Tampin, Ulu Muar,
Inas dan Gunung Pasir.

Ceritakan kembali proses pengasasan
kerajaan Negeri Sembilan.

Cerna Minda

Makam Raja Melewar dan permaisuri
di Kampung Astana Raja, Rembau.

Kehadiran masyarakat Minangkabau
ke beberapa wilayah di Negeri Sembilan
telah membawa kepada pengasasan kerajaan
Negeri Sembilan oleh Raja Melewar.

(Sumber: Adaptasi daripada Abd. Rahman Ali, N. Rajendra
dan V. Rajendra, Tawarikh Dunia Baru Buku Satu, Kuala
Lumpur: Longman Malaysia Sdn. Bhd., 1982, hlm. 106)

Negeri
Sembilan

(Sumber: Koleksi DBP, 2017)
143

Aktiviti
“Stesen Berputar” (Rotating Stations)

Yamtuan Antah (1872-1888) merupakan
antara pemerintah yang masyhur. Baginda
berusaha menjamin keamanan negeri
daripada campur tangan kuasa luar.
Kestabilan pemerintahan membolehkan
Negeri Sembilan memperluas hubungan
perdagangan dengan kerajaan lain.

Tradisi melantik pemerintah dari Minangkabau
berakhir dengan kemangkatan Yamtuan
Lenggang. Pertabalan Yamtuan Radin,
putera Yamtuan Lenggang pada tahun 1830
menandakan bermulanya sistem penggantian
waris pemerintah tempatan daripada keturunan
Yamtuan Radin.
 Namun begitu, kuasa memilih Yamtuan
kekal  ditentukan oleh Undang Yang Empat,
iaitu Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau.
 Seri Menanti kekal menjadi tempat
bersemayam Yamtuan Besar Negeri
Sembilan hingga kini. Manakala, istana
di Seremban merupakan istana hinggap.

(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Sarji (ed.), The
Rulers of Malaysia, Singapura: Editions Didier Millet,
2011, hlm. 55)

Peta menunjukkan persekutuan sembilan daerah
atau “negeri” pada peringkat awal dalam kerajaan
Negeri Sembilan.

Jelebu

Johol

Rembau

Sungai Ujong

Jempol

Inas
Gunung

Pasir

Ulu Muar

SELAT M
ELAKA

Seri
Menanti

Tampin

Singgahsana

Anjung

Gambar menunjukkan Istana Seri Menanti, Negeri Sembilan
dan keratan rentasnya.

1. Gambar ini diletakkan di stesen pertama dan stesen kedua dengan dicerakinkan soalan yang
berbeza-beza, iaitu:

(a)  Nyatakan keunikan seni bina bangunan ini. (Stesen Pertama)
     (b)  Apakah fungsi anjung dan singgahsana dalam binaan tersebut? (Stesen Kedua)
2. Bandingkan fungsi anjung rumah tradisional dengan rumah moden. (Stesen Ketiga)
3. Murid bersiap sedia di stesen yang ditetapkan oleh guru.
4. Dalam tempoh 10 minit, murid menjawab soalan yang diberikan. Apabila masa tamat, murid

akan bergerak ke stesen berikutnya sehingga selesai.
5. Setiap kumpulan diberikan pen warna yang berbeza-beza untuk menulis jawapan.
144

Pada peringkat awal, Perlis merupakan sebahagian daripada wilayah Kedah.

Sultan Kedah, iaitu Sultan Muhyiddin Mansur Shah, Sultan Dhiauddin Mukarram
Shah I dan Sultan Dhiauddin Mukarram Shah II telah menjadikan Perlis sebagai
pusat pemerintahan kerajaan.

Sultan Dhiauddin Mukarram Shah II,  Sultan Kedah Ke-21 (1798 - 1804)
●  Membangunkan  Kota Kayang II semasa menjadi Raja Muda.
● Membentuk Mukim Arau dengan melantik Syed Harun Jamalullail sebagai

Penghulu pada tahun 1798.

Semasa di bawah pengaruh Siam pada tahun
1839, wilayah Kedah dipecahkan kepada
empat unit pentadbiran, iaitu Setul, Perlis,
Kubang Pasu dan Kedah. Perlis ditadbir oleh
Syed Hussin Jamalullail.

Pada tahun 1843, Siam mengiktiraf Syed
Hussin Jamalullail sebagai pemerintah negeri
Perlis dengan gelaran Phya Songkhram Ramu
Wichit Willis Asmara Phya Pelit.

Peta menunjukkan negeri naungan Siam.
(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Ismail dan Yazid
Mat, Perlis Indera Kayangan: Sejarah Pembentukan
Sebuah Negeri Berdaulat. Perlis: Perbadanan
Perpustakaan Awam Negeri Perlis, 1992, hlm. vii)

Kerajaan Perlis

Syed Hussin Jamalullail telah menjadikan
Arau sebagai pusat pentadbiran.

Setul

PERLIS

Kubang Pasu

KEDAH

SIAM

Sejarah pembentukan kerajaan Perlis melibatkan pengaruh Kedah dan Siam. Pelantikan
Syed Hussin Jamalullail sebagai pemerintah merupakan asas kepada pembentukan
kerajaan Perlis.

Sultan Muhyiddin Mansur Shah, Sultan Kedah Ke-14 (1651-1661) telah membina
Kota Sena yang menjadi asas kepada perkembangan bandar Kangar.

Sultan Dhiauddin Mukarram Shah I, Sultan Kedah Ke-15 (1661-1688)
telah mengasas dan membangunkan Kota Kayang yang merangkumi kawasan
pelabuhan Kuala Perlis dan Kota Keran. Baginda mangkat pada tahun 1688 dan
dimakamkan di Kota Kayang, Perlis.

SELAT
MELAKA
145

Replika bunga emas Perlis.
(Sumber: Muzium Kota
Kayang, Kangar)

Muzium Kota Kayang, Perlis tempat yang menyimpan sejarah negeri Perlis.

● Wilayah Setul kemudiannya telah
diserapkan sebagai wilayah Siam,
manakala Kubang Pasu kembali
menjadi sebahagian wilayah Kedah
pada tahun 1859.

● Bunga Mas (Emas) merupakan
sepohon bunga emas dan perkakas
pengiring dengan kadar yang
ditentukan oleh pihak raja dan
kerajaan Siam. Bunga Mas dihantar
ke Bangkok setiap tiga tahun sebagai
tanda persahabatan dan menjamin
keselamatan.

Siapakah Sultan Kedah yang dimakamkan
di Kota Kayang, Perlis?

“Pada masa yang sama sebenarnya raja dan
pembesar Perlis telah melancarkan satu gerakan
berlumba-lumba dan bersaing dengan Sultan
Kedah dalam menyemai perasaan baik dan mesra
Maharaja dan istana Siam terhadapnya… . Dari
tahun 1841 hingga 1909, kerajaan Perlis telah
menghantar tidak kurang daripada dua puluh
bunga emas, setiap tiga tahun kepada Siam.”
(Sumber: Julie Tang Su Chin,  “Sejarah Kerajaan Perlis
1841-1957” dlm. MBRAS, 2002, hlm. 95)

Berdasarkan pernyataan di atas:
(a)  Buat intepretasi anda tentang bunga emas.
(b) Rasionalkan tindakan pemerintah dalam

penghantaran bunga emas tersebut.

Pelantikan Syed Hussin Jamalullail
sebagai pemerintah menjadikan Perlis
sebagai sebuah negeri berdaulat.
Keturunan Jamalullail yang bergelar
Syed memerintah kerajaan Perlis
hingga kini dengan gelaran Raja Perlis.

Tahukah Anda?

Cerna Minda

KPS

(Sumber: Koleksi Ahmad Salehee Abdul, 2017)
146

Hubungan Kerajaan Kedah, Kelantan,
Negeri Sembilan dan Perlis dengan
Negeri-negeri Melayu yang Lain

Pengenalan
Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis telah muncul sebagai kerajaan yang berdaulat.
Setiap kerajaan ini telah berusaha memantapkan pemerintahan masing-masing dengan
menjalinkan hubungan dengan negeri-negeri Melayu yang lain. Hubungan tersebut terjalin
dalam aspek diplomatik dan perdagangan. Terdapat tiga asas hubungan ini, iaitu keserumpunan,
geografi dan agama.

Tujuan
● Pada peringkat awal pengasasan, setiap kerajaan menjalinkan hubungan luar kerana hendak

memperkukuh kedaulatan.
● Pemerintah telah menghantar utusan ke negeri Melayu yang lain bagi mendapatkan pengiktirafan

kedaulatan kerajaan.
● Kestabilan dalam negeri kemudiannya mendorong pemerintah berusaha menjalinkan hubungan

luar untuk kemakmuran negeri.

Ilustrasi menggambarkan rombongan utusan diraja
kerajaan negeri Melayu ke negeri yang lain.

Keserumpunan
●  Persamaan dalam aspek bahasa

dan budaya mendorong wujud
hubungan dengan negeri-negeri
Melayu yang lain.

●  Persamaan ini  memudahkan
interaksi sesama kerajaan.

● Setiap kerajaan bersikap toleransi
dalam menerima amalan budaya
kerajaan lain.

8.2

Asas Hubungan

1

Bagaimanakah aspek keserumpunan mewujudkan hubungan antara sesebuah negeri dengan
negeri Melayu yang lain?

Cerna Minda

(Sumber: Adaptasi daripada Ahmad Sarji (ed.), The
Rulers of Malaysia, Singapura: Editions Didier Millet,
2011, hlm. 50)
147

Glosari

Geografi
● Sempadan antara  negeri  yang

berj i ran memudahkan perhubungan.
● Antara tarikan perhubungan termasuklah

hasil sumber alam dan sumber bumi.
● Sungai penting sebagai laluan perhubungan

yang dikongsi secara bersama-sama antara
negeri.

● Kepentingan sungai ini mendorong setiap
negeri berusaha menjamin keselamatan
laluan tersebut.

● Pembentukan pelabuhan di pinggir sungai
telah menggalakkan hubungan dengan
negeri berjiran dan kuasa luar.

Pangkalan Alor Tok Pasai merupakan laluan
perdagangan pelabuhan Kuala Kedah.

Agama
● Berlaku melalui penerimaan Islam oleh

pemerintah.
● Diperkukuhkan dalam kegiatan keagamaan

menerusi peranan ulama.
● Berkongsi institusi pendidikan agama

menerusi kehadiran penuntut dari pelbagai
wilayah.

Pembinaan Masjid Kampung Laut di tebing Sungai
Kelantan membantu usaha penyebaran Islam dalam
kalangan masyarakat tempatan dan pedagang luar.

(Sumber: Kedah Dulu-Dulu, Kedah: Perbadanan
Perpustakaan Awam Kedah, 2003, hlm. 76)

Peta menunjukkan Sungai Linggi yang merupakan
laluan penting perhubungan dan perdagangan serta
kawasan pungutan cukai kerajaan Negeri Sembilan.

Bangunan asal Masjid Kampung Laut kini telah
dipindahkan ke Nilam Puri dan terus dipelihara
dan dipulihara.

NEGERI SEMBILAN

MELAKA

Tanjung
Agas

Kuala
Linggi

S. L

inggi

SELAT
MELAKA

Sumber alam: sesuatu yang diperoleh daripada tanah serta usaha yang dilakukan bagi memenuhi
keperluan kehidupan. Contoh sumber alam ialah tanaman padi.
Sumber bumi: hasil galian seperti bijih timah.

2

3

Apakah kepentingan sungai kepada
negara pada hari ini?

(Sumber: Koleksi DBP, 2017)

(Sumber: Abd. Rahman Ali, N. Rajendra dan V.
Rajendra, Tawarikh Dunia Baru Buku Satu. Kuala
Lumpur: Longman Malaysia Sdn. Bhd., 1982, hlm. 107)
148

Glosari

Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis telah menjalinkan hubungan diplomatik
dengan negeri-negeri Melayu yang lain. Hubungan diplomatik dijalinkan menerusi pengiktirafan
kerajaan Melayu yang lain, bantuan pertahanan dan perkahwinan diraja.

Pengiktirafan bertujuan mengabsahkan
sultan sebagai pemerintah. Hal ini
mewujudkan hubungan antara kerajaan
berdaulat yang mempunyai taraf yang
sama.

●  Pada abad ke-15, Sultan Mahmud
Shah, pemerintah Kesultanan Melayu
Melaka telah mengiktiraf kerajaan
Kedah sebagai kerajaan yang
berdaulat, manakala kerajaan Kedah
mengakui pertuanan Sultan Melaka.

●  Pada tahun 1775, Sultan Terengganu
telah mengiktiraf kerajaan Kelantan
yang telah disatukan di bawah
pemerintahan Long Yunus.

Pertahanan merupakan aspek penting
dalam memastikan kelangsungan sesebuah
kerajaan. Hubungan pertahanan yang
diwujudkan dapat mengekalkan kedaulatan
sesebuah kerajaan daripada campur tangan
kuasa lain.

● Long Yunus mendapat bantuan ketenteraan
daripada kerajaan Terengganu dan
kerajaan Reman di Hulu Perak dalam
usaha untuk menyatukan Kelantan.

● Pelantikan Long Gaffar dari kerajaan
Reman sebagai  Perdana Menter i
Kelantan merangkap Panglima Perang
telah membantu mengekalkan keamanan
di Kelantan.

1. Pengiktirafan

2. Pertahanan

Cara Jalinan
Hubungan Diplomatik

Peta
Kerajaan
Reman

Mengabsahkan: mengesahkan pelantikan
seseorang sebagai pemerintah.

Hubungan Diplomatik
149

Cerna Minda

Bagaimanakah sesebuah kerajaan
dapat menjalinkan hubungan
diplomatik pada masa ini?

Perkahwinan diraja antara sesebuah kerajaan merupakan amalan tradisi kerajaan
negeri-negeri Melayu. Perkahwinan diraja akan mengukuhkan hubungan dan
menjamin kedaulatan sesebuah kerajaan.

●  Onang Kening, iaitu puteri Kelantan dikahwinkan dengan Sultan Mahmud Shah
dari Melaka. Hasil perkahwinan ini melahirkan Raja Muzaffar yang kemudiannya
menjadi Sultan Perak yang pertama.

●  Che’ Ku Wan, iaitu puteri Long Yunus dikahwinkan dengan Tengku Muhammad,
putera Sultan Terengganu.

●  Raja Perlis, iaitu Raja Syed Hussin berkahwin dengan Tengku Nor Asiah, iaitu
cucunda kepada Sultan Abdullah Mukarram Shah, Sultan Kedah Ke-20.

Bagaimanakah hubungan perkahwinan
diraja dapat menjamin kedaulatan
sesebuah kerajaan?

3. Perkahwinan

Aktiviti
“Kedai Kopi” (Cafe)

Singgahsana yang menjadi tempat persandingan
pasangan diraja.
(Sumber: Koleksi DBP, 2016)

Seperti di kafe, murid duduk secara
berkumpulan di sebuah meja. Guru
meletakkan tajuk perbincangan
di tengah-tengah meja tersebut,
iaitu “Hubungan diplomatik penting
dalam memastikan keselamatan dan
kelangsungan sesebuah kerajaan”.
Secara berkumpulan, murid akan
membincangkan tajuk ini.

Kajian Kes

Pertahanan menjadi asas kepada kelangsungan
sesebuah kerajaan. Buktikan.

Kota Lukut,
Negeri
Sembilan.
150

Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis juga menjalinkan hubungan perdagangan
dengan negeri-negeri Melayu yang lain. Hubungan perdagangan dijalinkan menerusi pembinaan
pelabuhan dan hasil perdagangan tempatan.

Hubungan antara kerajaan berlaku melalui aktiviti
perdagangan di pelabuhan. Pelabuhan-pelabuhan
ini menjadi asas kepada pembentukan hubungan
dengan pedagang tempatan seperti Melaka, Perak
dan Johor serta pedagang luar dari Siam, China,
Arab dan Kemboja.

Kedah
● Pangkalan Lembah Bujang, Pangkalan Kuala

Merbok terletak di Sungai Merbok.
● Pangkalan Kuala Muda di Sungai Muda.
● Sultan Muhammad Jiwa (1472-1506) telah

memperkemaskan penggunaan mata wang
Kedah di pelabuhan.

Kelantan
●  Pangkalan Galoh yang bermaksud Pangkalan

Permata dibina di Sungai Kelantan.
● Menggunakan mata wang logam dinar dalam

urusan perdagangan sejak tahun 1181.

Perlis
●  Pelabuhan Kuala Perlis di Sungai Perlis.
●  Pekan Kangar yang terletak di pertemuan

cabang anak Sungai Perlis menjadi tempat
pertemuan pedagang.

Negeri Sembilan
● Pangkalan di Sungai Linggi.
● Pedagang Rembau menguasai aktiviti perdagangan

dengan pedagang luar.

Perahu Sagor diperbuat daripada
batang balak yang ditebuk dan
digunakan bagi membawa hasil
dagangan tempatan ke pelabuhan
Lembah Bujang, Kedah.

1. Pelabuhan

Pangkalan Kuala Merbok.

(Sumber: Muzium Arkeologi
Lembah Bujang, Kedah)

Hubungan Perdagangan

(Sumber: Kedah Dulu-Dulu,
Kedah: Perbadanan Perpustakaan
Awam Kedah, 2003, hlm. 90)

Kegiatan
Ekonomi
Negeri
Melayu
151

2. Barang Dagangan

Aktiviti
“Drama” (Dramatisation)

Secara berkumpulan, lakonkan aktiviti urusan jual beli barang
dagangan utama setiap kerajaan ini.

Aktiviti KMD

Secara berkumpulan, lakarkan bentuk mata wang dan barang keperluan pada masa
dahulu, masa ini dan masa hadapan.

Kekayaan hasil bumi dan kepelbagaian jenis barang dagangan
menjadi tarikan pedagang tempatan dan dari luar Alam Melayu.
Keperluan terhadap barang dagangan ini mendorong berlakunya
hubungan perdagangan antara kerajaan.

Kedah
●  Kedah memperdagangkan beras, garam, damar, kapur barus dan

emas urai. Manakala pedagang dari Perak dan Melaka membawa
barang dagangan seperti arang kayu, papan dan ikan kering.

●  Kedah juga merupakan pembekal gading dan gajah bagi
perdagangan entrepotnya.

Kelantan
●  Kelantan memperdagangkan emas dan dikunjungi oleh pedagang

dari dalam dan luar Kepulauan Melayu.

Perlis
●  Perlis memperdagangkan beras dan bijih timah dengan negeri

jiran dan Siam.

Negeri Sembilan
●  Negeri Sembilan memperdagangkan bijih timah, sirih, kayu

gaharu dan kapur barus dengan Johor dan Melaka.
Bijih timah.

Beras

Perkara    Masa Dahulu          Masa Ini        Masa Hadapan
Mata wang
Barang keperluan

Arang kayu.

Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis telah menjalin hubungan
diplomatik dan perdagangan dengan negeri-negeri Melayu yang lain. Hubungan
diplomatik ini telah menjamin kedaulatan kerajaan-kerajaan ini kekal hingga
kini.  Hubungan perdagangan pula telah menyumbang kepada kemakmuran dan
perkembangan kerajaan.
152

Imbas Kembali

Bab ini telah membincangkan penerusan kegemilangan kerajaan Alam Melayu menerusi
pengasasan kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis. Pelantikan pemerintah
telah memantapkan sistem pentadbiran tempatan. Kerajaan-kerajaan ini telah berusaha
mempertahankan kelangsungan kedaulatan masing-masing daripada ancaman luar melalui jalinan
hubungan diplomatik dan perdagangan dengan negeri-negeri Melayu yang lain. Kelangsungan
kegemilangan kerajaan-kerajaan ini dapat dilihat dari aspek warisan serta keunikannya yang
masih kekal hingga hari ini dalam bab seterusnya.

Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis

Kerajaan Kedah

Kerajaan Kelantan

Kerajaan Negeri Sembilan

Kerajaan Perlis

Pengasasan

Hubungan Kerajaan
Kedah, Kelantan,
Negeri Sembilan dan
Perlis dengan Negeri-
negeri Melayu yang Lain

Hubungan Diplomatik

Hubungan Perdagangan
153

3. Lengkapkan jadual di bawah dengan maklumat yang berikut:

Kerajaan               Tahun            Pengasas                          Lokasi Pentadbiran

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

1.

Pembesar di atas bersetuju menghantar utusan bagi menjemput pemerintah
 dari Minangkabau. Apakah nilai yang berkaitan dengan persetujuan pembesar tersebut?

A. Menghormati peraturan kerajaan.
 B. Bertanggungjawab terhadap negara.
 C. Permuafakatan dalam membuat keputusan.
 D. Gigih mempertahankan sempadan wilayah.

2. Mengapakah pelabuhan penting kepada sesebuah kerajaan Melayu?

 A.  Perluasan wilayah.
 B.  Lambang kedaulatan.
 C.  Menjamin keselamatan.
 D.  Meningkatkan kemakmuran.

● Undang Sungai Ujong     ● Undang Jelebu
● Undang Johol                              ● Undang Rembau

Arau Long Yunus                         Seri Menanti              1773
Maharaja Derbar Raja    1762  Kedah                         Raja Melewar
Kelantan                          Syed Hussin Jamalullail      1843                           Kota Kubang Labu
630 M                              Sungai Mas                          Negeri Sembilan        Perlis
154

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

Kekayaan hasil bumi serta kepelbagaian jenis barangan dagangan
menjadi tarikan kepada kehadiran pedagang.

4. Jawab soalan yang berikut berdasarkan gambar di sebelah.

(a)  Apakah kuasa luar yang berkaitan dengan gambar tersebut?
 (b)  Berikan pendapat anda terhadap tindakan pemerintah berkaitan
     dengan gambar tersebut.

5. Bincangkan penyelesaian bagi situasi di bawah.

  Situasi A:
  Kerajaan X menerima ancaman daripada kuasa lain yang lebih kuat.
  Apakah tindakan yang boleh diambil?

Situasi B:
  Kerajaan Y ingin memakmurkan negaranya.
           Apakah usaha terbaik yang perlu dilakukan?

Situasi C:
  Pemerintah Z ingin mengukuhkan kerajaannya yang berdaulat.
           Apakah antara bentuk hubungan yang boleh diambil?

6.

Berdasarkan pernyataan di atas, jawab soalan yang berikut:

(a) Nyatakan hasil bumi yang diperdagangkan oleh kerajaan Melayu.
 (b) Bagaimanakah  kegiatan perdagangan dapat mewujudkan hubungan antara
             negeri Melayu?
 (c) Pada pendapat anda, apakah kriteria yang perlu ada bagi mewujudkan
             sebuah pelabuhan perdagangan yang baik?
155

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

Diri dan Keluarga Negara

Cakna dan Cerminan Sejarah

Pengetahuan tentang sejarah berkaitan kerajaan Melayu menyedarkan kita agar
menghargai usaha yang dilakukan oleh pemerintah terdahulu.

Memahami hubungan luar kerajaan Melayu dengan negeri Melayu lain memberikan
pengetahuan tentang kepentingan memelihara hubungan baik demi kesejahteraan negara.

Dasar berbaik-baik dengan negara jiran amat penting dalam mengekalkan kedaulatan
negara dan dihormati di persada antarabangsa.

Setiap ahli keluarga berperanan untuk
mewujudkan keluarga yang harmoni.

Men jaga  hubungan  ba ik  dengan
negara lain dapat menjamin kedaulatan
negara kita.

Hubungan baik dengan negara jiran menerusi  ASEAN telah membawa kesejahteraan dan
kemakmuran kepada negara kita.
156

1. Menjelaskan warisan kerajaan Kedah,
Kelantan dan Perlis hingga kini.

2. Menghuraikan keunikan adat  dan
pemerintahan Negeri Sembilan.

BAB
9

Aspek warisan kerajaan Kedah, Kelantan dan
Perlis mencakupi sistem pemerintahan beraja,
adat istiadat, perundangan, persuratan dan
kesenian. Aspek warisan Negeri Sembilan pula
meliputi keunikan adat dan pemerintahannya.
Warisan kegemilangan kerajaan Kedah,
Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis ini
kekal hingga kini.

156

WARISAN
KERAJAAN
KEDAH,
KELANTAN,
NEGERI SEMBILAN
DAN PERLIS

Istana Jahar, Kelantan.
(Sumber: Koleksi DBP, 2017)

Replika Istana Raja Melewar, Negeri Sembilan.
(Sumber: Koleksi DBP, 2017)

Sinopsis

Apakah yang akan anda
pelajari?
157

1. Memahami kronologi warisan kerajaan
Kedah, Kelantan dan Perlis yang masih
kekal hingga hari ini.

2.  Meneroka bukti warisan kerajaan
Kedah, Kelantan dan Perlis yang masih
kekal hingga hari ini.

3. Membuat interpretasi keunikan adat dan
pemerintahan Negeri Sembilan.

4. Membuat imaginasi keunikan kesenian
warisan kerajaan Kedah, Kelantan
dan Perlis serta adat dan pemerintahan
Negeri Sembilan.

5.  Membuat rasionalisasi kepentingan
menghargai warisan kerajaan Kedah,
Kelantan dan Perlis serta keunikan adat
dan pemerintahan Negeri Sembilan.

1. Menghuraikan kepentingan menghargai
warisan negeri Melayu.

2.  Merumuskan iktibar yang diperoleh
daripada kelangsungan negeri Melayu.

157

Apakah elemen
kewarganegaraan dan
nilai sivik yang anda
dapati?

Kemahiran Pemikiran
Sejarah yang anda
dapati:
158

Pengenalan
Kelangsungan kewujudan kerajaan Kedah, Kelantan dan Perlis hingga kini turut diiringi dengan
kegemilangannya mengharungi pelbagai cabaran sejak pengasasan lagi. Kemegahan dan
kegemilangan kerajaan ini dapat dilihat menerusi warisan dalam aspek sistem pemerintahan beraja,
adat istiadat, perundangan, persuratan dan kesenian.

9.1      Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan
 dan Perlis

Sistem Pemerintahan Beraja

●  Kerajaan Kedah dan Kelantan
menggunakan gelaran Sultan.

●   Kerajaan Perlis menggunakan
gelaran Raja.

●  Pelantikan putera Sultan atau
Raja sebagai pengganti.

●  Daripada jurai keturunan
pemerintah pengasas.

Pengenalan institusi beraja oleh setiap kerajaan sejak pengasasan merupakan warisan yang
kekal hingga hari ini. Warisan ini telah diperkembangkan menerusi pewujudan institusi raja
berperlembagaan apabila negara mencapai kemerdekaan.

Bagaimanakah kita dapat
mempertahankan warisan
institusi beraja?

Salasilah Raja-Raja Perlis

DYMM Raja Perlis
Keenam, Tuanku
Syed Putra Jamalullail
(1945–2000)

DYMM Raja Perlis
Ketujuh, Tuanku Syed
Sirajuddin Jamalullail
(2000–kini)

DYMM Raja Perlis Pertama,
Tuanku Syed Hussin Jamalullail (1843–1873)

DYMM Raja Perlis Kedua,
Tuanku Syed Ahmad Jamalullail (1873–1897)

1.  Penggunaan
 Gelaran Pemerintah

DYMM Raja
Perlis Ketiga,
Tuanku Syed
Safi Jamalullail
(1897–1904)

DYMM Raja
Perlis Keempat,
Tuanku Syed
Alwi Jamalullail
(1904–1943)

DYMM Raja
Perlis Kelima,
Tuanku Syed
Hamzah
Jamalullail
(1943–1945)

2.  Cara Pelantikan
Pengganti Pemerintah
159

Aktiviti
“Peta Pemikiran” (Thinking Map)

Cerna Minda

Sistem pemerintahan beraja dalam sesebuah negeri sejak diasaskan kekal diwarisi hingga hari ini.
Pentadbiran wilayah kekal dengan pengubahsuaian mengikut keperluan sistem pemerintahan pada
masa ini.

Sultan atau Raja merupakan
hierarki tertinggi dalam
pemerintahan beraja. Warisan
in i  d ikeka lkan  dengan
kedudukan Sultan atau Raja
sebagai ketua bagi negeri serta
memiliki keistimewaannya.
Su l t an  a t au  Ra ja  juga
bertanggungjawab sebagai
ketua agama Is lam dan
m e r u p a k a n  l a m b a n g
perpaduan rakyat.

Pembesar dilantik sebagai
w a k i l  p e n t a d b i r  b a g i
p i h a k  k e r a j a a n  d a n
bertanggungjawab terhadap
j a j a h a n  a t a u  d a e r a h .
Warisan pentadbiran secara
unit daerah ini masih wujud
hingga kini.

Penghulu merupakan penguasa pada peringkat mukim.
Penghulu berperanan sebagai orang perantaraan
antara rakyat dengan pemerintah. Warisan pentadbiran
peringkat mukim ini masih kekal hingga hari ini dengan
kewujudan ketua kampung yang bertanggungjawab
untuk mentadbir unit yang lebih kecil.

Bagaimanakah penghulu dapat membantu pentadbiran setiap negeri?

1. Secara berkumpulan, kumpulkan maklumat berkaitan keistimewaan Sultan atau Raja.
2. Bentangkan dalam bentuk peta pemikiran yang sesuai.

SULTAN
 (Negeri)

PEMBESAR
    (Jajahan/Daerah)

PENGHULU
    (Mukim)

Warisan
Kesultanan
Melayu
160

Adat Istiadat
Keserumpunan budaya kerajaan Kedah, Kelantan dan Perlis mewujudkan persamaan warisan adat
istiadat diraja yang meliputi aspek keputeraan, perkahwinan, pertabalan, penganugerahan darjah
kebesaran dan pemakaman pemerintah. Alat-alat kebesaran diraja turut diwarisi dan digunakan
dalam setiap istiadat rasmi.

Sistem pemerintahan raja yang berdaulat terpancar menerusi warisan istiadat pertabalan diraja.
Pertabalan pemerintah bertujuan memaklumi rakyat dan bagi mengabsahkan kedaulatan raja.

Majlis Pemasyhuran
Majlis pemasyhuran pengganti Sultan
atau Raja disempurnakan sebelum
jenazah pemerintah  dimakamkan.

Istiadat Pertabalan
● Istiadat dimulai dengan mempersembahkan

naskhah al-Quran dan alat kebesaran diraja.
● Sultan atau Raja yang dimasyhurkan

membaca watikah pertabalan dan kemudian
mengucup keris kuasa.

●  Menteri Besar mengetuai seruan “Daulat
Tuanku”.

1

2

Istiadat pertabalan Raja Perlis.
(Sumber: Muzium Kota Kayang, Kangar)

Istiadat Penganugerahan Darjah
Kebesaran Kelantan oleh Sultan
Muhammad V.

Pertabalan
Sultan Kedah
pada tahun
1959

Penganugerahan Bintang dan Darjah Kebesaran3
Penganugerahan darjah kebesaran oleh Sultan atau
Raja juga merupakan warisan yang kekal hingga
hari ini. Penganugerahan ini merupakan lambang
hubungan antara pemerintah dengan rakyat. Lazimnya,
penganugerahan ini disempurnakan bersempena
dengan hari sambutan keputeraan pemerintah. Darjah
Kebesaran dianugerahkan sebagai pengiktirafan
kepada Sultan atau Raja, kerabat diraja dan rakyat
yang berjasa.

(Ahmad Sarji Abdul Hamid
(ed.), The Rulers of Malaysia,
Singapura: Editions Didier
Millet, 2011, hlm. 30)

Buku atur cara majlis
pemasyhuran Sultan Abdul
Halim Mu’azzam Shah.
161

Aktiviti
“Kumpulan Pelangi”
(Rainbow Groups)

Darjah Kerabat Yang
Amat Di-Hormati  (D.K.)
Kelantan

Darjah Dato’ Paduka Seri
Setia Sultan Abdul Halim
Mu’azzam Shah (D.H.M.S.)

Darjah Setia Mahkota
Perlis (S.M.P.)

1. Murid dibahagikan kepada tiga kumpulan
utama.

2. Berdasarkan pelbagai sumber, setiap
kumpulan akan mencari  maklumat
berkaitan adat istiadat bagi kerajaan
Kedah, Kelantan dan Perlis.

Kumpulan 1:
 Adat istiadat keputeraan diraja.

Kumpulan 2:
 Adat istiadat perkahwinan diraja.

Kumpulan 3:
 Adat istiadat pemakaman pemerintah.

3. Selepas berbincang, bina kumpulan baharu
yang terdiri daripada ahli daripada tiga
kumpulan asal.

4. Ahli kumpulan akan menyatakan hasil
perbincangan daripada kumpulan asal
masing-masing kepada ahli kumpulan
baharu secara bergilir-gilir.

Darjah
Kebesaran
Kelantan

Pingat Darjah Kebesaran

Aktiviti
  “Lukis Ikut Kreativiti”
  (Stretch to Sketch)

1. Secara berkumpulan, hasilkan lakaran
kreatif berdasarkan ciri binaan
kedua-dua istana di atas.

2. Bentangkan keistimewaan lakaran
tersebut.
162

Kerajaan Kedah, Kelantan dan Perlis memantapkan sistem pentadbiran dengan melaksanakan
undang-undang yang kemas dan teratur. Sistem perundangan ini bertujuan untuk menjamin
keadilan rakyat, melancarkan pentadbiran kerajaan dan memakmurkan negeri. Sistem perundangan
ini diwarisi hingga kini dengan beberapa pengubahsuaian dan penambahbaikan.

Perundangan

Penggantian Pemerintah

●  Sultan atau Raja hendaklah lelaki,
berketurunan raja,  berbangsa Melayu
dan beragama Islam.

Peranan Sultan atau Raja

●  Kedudukan Sultan atau
Raja sebagai Ketua Negeri.

●  Ketua Agama Islam.

Badan Penasihat Sultan atau Raja

●  Kuasa Majl is  Mesyuarat
Kerajaan Negeri  diketuai oleh
Menteri Besar sebagai Yang Dipertua
yang membantu Sultan atau Raja
dalam mentadbir negeri dan rakyat.

Istiadat pemasyhuran Raja Muda Kedah.

Undang-Undang
Perlembagaan Tubuh
Kerajaan Kelantan.

Tanggungjawab
Raja dalam
Menjaga Agama

Undang-Undang
Tubuh Kerajaan

Kedah Darulaman

Undang-Undang Tubuh
Kerajaan Perlis

Undang-Undang
Perlembagaan Tubuh

Kerajaan Kelantan(Sumber: Koleksi DBP, 2016)

(Sumber: Koleksi DBP, 2016)
163

Cerna Minda

Apakah tujuan penggubalan sesuatu
undang-undang?

Sebagai warganegara yang patriotik,
bagaimanakah anda menghayati
prinsip Rukun Negara yang ketiga?

Tanggungjawab Sultan atau Raja

●  Larangan kepada Sultan atau
Raja, Menteri dan Jemaah Menteri
menyerahkan negeri atau kuasa
kepada kerajaan lain.

●  Sultan atau Raja berhak memilih
Menteri Besar.

Hak Rakyat dalam
Pentadbiran

●  Warganegara berumur 21 tahun
atau lebih yang tinggal di dalam
negeri  layak menjadi Ahli Dewan
Undangan Negeri mengikut
Perlembagaan Persekutuan.

Jemaah Menteri semasa pemerintahan Sultan
Muhammad II (1836-1886) di Kelantan.
(Sumber: Ruslan Zainuddin, Sejarah Malaysia, Shah Alam:
Fajar Bakti Sdn. Bhd., 2003, hlm. 27)

Undang-Undang Hukum Maksiat di Kelantan.

Pemantapan
Undang-Undang Islam

● Kerajaan Kedah memperkenalkan
enakmen zakat yang diuruskan menerusi
penubuhan sebuah jawatankuasa pada
tahun 1955.

●  Kerajaan Kelantan memperkenalkan
enakmen dan pekeliling berkaitan
undang-undang jenayah Islam dan
busana cara Islam dalam kehidupan
rakyatnya.

●  Hukum Maksiat di Kelantan ditulis pada

abad ke-19 yang melarang perbuatan
laga lembu dan persembahan menora.

Sistem
Perundangan
di Negeri
Melayu

(Sumber: Pusat Manuskrip Melayu, Perpustakaan
Negara Malaysia)

Glosari

Maksiat: perbuatan berdosa yang
melanggar ajaran agama Islam.
164

Kegemilangan kerajaan Kedah, Kelantan dan Perlis turut mewariskan hasil karya persuratan yang
sangat bernilai dan masih kekal hingga hari ini. Karya-karya persuratan ini masih menjadi asas
rujukan utama dalam kewujudan sesebuah kerajaan.

Karya Sejarah

●  Hikayat Merong Mahawangsa dihasilkan sekitar
tahun 1821.

●  Mengisahkan pengasasan kerajaan Kedah,
pembukaan kota pentadbiran dan pengislaman
pemerintah.

Persuratan

●  Salasilah Atau Tarikh Kerajaan Kedah ditulis oleh Wan Yahya
bin Wan Muhammad Taib pada tahun 1911.

●  Mencatatkan secara kronologi maklumat jurai pemerintah
negeri Kedah dari tahun 630 M hingga tahun 1911.

●  Memaparkan perkembangan ekonomi dan pentadbiran kerajaan
Kedah menerusi pembahagian daerah.

● Al-Tarikh Salasilah Negeri Kedah merupakan karya Muhammad
Hassan bin Dato’ Kerani Muhammad Arshad pada tahun 1927.

● Mencatatkan sejarah istana Kedah dan pentadbiran di Perlis.
● Mengisahkan pengasasan dan senarai pemerintah, pembukaan ibu

kota, alat kebesaran diraja, iaitu nobat dan pengislaman pemerintah
kerajaan Kedah.

Salasilah Atau Tarikh
Kerajaan Kedah

Al-Tarikh Salasilah
Negeri Kedah

Hikayat Merong
Mahawangsa

Bincangkan kepentingan karya persuratan dalam
masyarakat pada masa kini.

(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)

(Sumber: Pusat Manuskrip Melayu,
Perpustakaan Negara Malaysia)

(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)
165

Aktiviti
  “Pembentangan Hasil Kendiri”
  (Self Access Learning)

● Syair Sultan Maulana dihasilkan pada zaman
pemerintahan Sultan Ahmad Tajuddin Halim Shah II
(1804 - 1845) berkaitan kisah perang tentera Kedah.

●  Dipersembahkan dalam bentuk syair.

●   Hikayat Seri Kelantan dipercayai ditulis pada tahun 1914.
●  Mengisahkan pemerintahan negeri Kelantan sejak zaman Che Siti

Wan Kembang, Puteri Saadong dan Raja Abdullah hingga tahun 1900.

●  Detik2 Sejarah Kelantan ditulis oleh Sa’ad Shukri bin Haji
Muda pada tahun 1971.

● Mencatatkan sejarah pengasasan kerajaan Kelantan dan
peristiwa penting setiap pemerintah.

1. Berdasarkan pelbagai sumber, cari
    sinopsis sebuah karya sejarah.
2. Bentangkan hasil dapatan.

Syair Sultan Maulana

Hikayat Seri Kelantan

Detik2 Sejarah Kelantan

(Sumber: Koleksi Mardiana Nordin, 2017)

(Sumber: Sa’ad Shukri, Detik2 Sejarah
Kelantan, Kota Bharu: Penerbit PAP
Kelantan, 1971)

(Sumber: Muhammad Yusoff Hashim, Syair Sultan
Maulana, Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya,
1980, hlm. 27)

Kajian Kes

Karya-karya persuratan di sebelah
sangat bernilai sebagai rujukan yang
perlu dipelihara dan dipulihara pada
masa ini. Bincangkan.

Al-Tarikh
Salasilah
Negeri Kedah

Hikayat Merong
Mahawangsa Hikayat Seri Kelantan
166

Kesenian
Pengasasan kerajaan Kedah, Kelantan dan Perlis juga menyumbang kepada warisan kesenian.
Warisan kesenian yang merupakan identiti unik setiap kerajaan ini masih kekal hingga hari ini.
Aspek warisan tersebut termasuklah seni ukir, seni bina, seni pertukangan dan barang perhiasan,
seni kraf tangan, seni persembahan dan seni silat.

● Banyak diwarisi di Kelantan dan Kedah.
● Motif haiwan dalam karya telah digantikan

dengan motif alam yang bersesuaian
dengan amalan Islam.

● Kekal sebagai hiasan pada istana, rumah dan
bangunan seperti masjid.

1. Warisan Seni Ukir

Mimbar masjid.

2. Warisan Seni Bina
●  Berupa binaan istana serta hiasan ukiran daripada kayu berkualiti.
● Keunikan binaan rumah tradisional Melayu ialah tebar layar berbentuk “V” terbalik yang

dihiasi ukiran bermotif alam. Banyak tiang yang menggunakan hasil hutan tempatan dan
berdaya tahan dengan perubahan cuaca.

Keunikan tebar layar rumah tradisional Kelantan.Rumah tradisional Melayu.

3. Warisan Seni Pertukangan dan Barang Perhiasan

●  Pertukangan perhiasan daripada
emas dan perak telah menyerlahkan
kreativiti masyarakat tempatan.

●  Pertukangan senjata tradisional
seperti keris berkembang pesat
terutamanya di Kelantan.

Cadangkan langkah-langkah untuk memelihara
dan memulihara warisan kesenian negara.

Seni ukir
bermotifkan alam.

Seni pertukangan emas dan keris.

Kiasan Matahari Ukiran Tebuk

Glosari

Motif: sesuatu yang dijadikan corak
pada ukiran, lukisan dan lain-lain.
167

4. Warisan Seni Kraf Tangan

5. Warisan Seni Persembahan

●  Berkaitan dengan kreativiti hasil kraf tangan
masyarakat seperti anyaman tikar dan bakul
rotan.

● Kelantan terkenal dengan warisan pembuatan
wau dan batik.

●  Merupakan keunikan pada setiap kerajaan.
● Awang Batil merupakan penglipurlara di Perlis.
●  Wayang kulit telah diangkat sebagai warisan kebangsaan di bawah

kategori warisan tidak ketara.
●  Mek Mulung merupakan teater tradisional negeri Kedah yang kekal

hingga kini.

Warisan sistem pemerintahan beraja, adat
istiadat, perundangan, persuratan dan kesenian
masih kekal hingga hari ini dengan beberapa
pengubahsuaian. Warisan kesenian ini merupakan
tarikan kepada industri pelancongan negara.
Kegemilangan dan kemegahan kerajaan Kedah,
Kelantan dan Perlis dalam pelbagai aspek
merupakan warisan yang perlu kita hargai.

Wayang kulit.

Aktiviti
  “Kerusi Panas” (Hot Seating)

1.  Secara berkumpulan, layari laman web
Institut Kraf Negara www.ikn.gov.my dan
dapatkan maklumat tentang peranan institut
ini dalam memelihara dan memulihara
warisan kesenian negara.

2.  Wakil kumpulan akan membentangkan
dapatan maklumat.

3.  Murid lain boleh bertanya soalan.

Patung Wayang Kulit
Alatan yang diperlukan:
1. Watak wayang kulit.
2. Kertas keras.
3. Pisau atau gunting.
4. Gam, pita pelekat dan benang.
5. Lidi sate.

2.  Tebuk dan
ikatkan
bahagian
tangan yang
dipotong.

3.  Lekatkan
lidi sate
pada
belakang
patung.

1.  Lekatkan
watak
wayang
kulit pada
kertas keras
dan gunting.

4.  Hasil
tugasan -
Patung
Wayang
Kulit.

167

Seni batik. Pembuatan wau.

6. Warisan Seni Silat
●  Merupakan seni atau kepandaian berjuang dengan menggunakan ketangkasan menyerang dan

mempertahankan diri.
● Kini, sebagai persembahan istimewa dalam sesuatu majlis dan menjadi acara yang

dipertandingkan pada peringkat antarabangsa.

Cuba Buat
168

Cerna Minda

Pengenalan
Keserumpunan Alam Melayu telah membawa perantau dari Minangkabau menetap di kawasan
Rembau, Sungai Ujong dan Johol di Negeri Sembilan serta Naning. Masyarakat ini membawa
bersama-sama amalan tradisi dan adat resam asal, iaitu Adat Perpatih.
 Walaupun pada hari ini Adat Perpatih menerima perubahan semasa, namun masih tetap
mengekalkan warisan keunikannya. Aspek keunikan ini berkaitan dengan jurai keturunan sebelah
ibu, pelaksanaan hukuman, perkahwinan, upacara kedim dan wanita mewarisi harta pusaka.

9.2   Keunikan Adat dan Pemerintahan
   Negeri Sembilan

Mengapakah Adat Perpatih
menggalakkan perkahwinan
di luar suku?

Jurai Keturunan Sebelah  Ibu
● Kaum perempuan dianggap Ibu

Soko, iaitu ibu yang melahirkan
anggota masyarakat.

●  Setiap anak merupakan anggota
suku ibunya.

●  Anggota suku dianggap sedarah
kerana berasal daripada moyang
perempuan yang sama sebelah ibu.

Pelaksanaan hukuman
● Bersifat pemulihan dengan memberikan

pertimbangan terhadap pesalah ke arah
kebaikan.

●  Mengutamakan perasaan dan kepentingan
pesalah.

●  Sekiranya berlaku kesalahan kecil,
maka boleh diselesaikan dengan saling
bermaafan ataupun denda yang ringan.

Tahukah Anda?

Keunikan
Adat

Perpatih

Glosari

Teromba: kata-kata adat berbentuk prosa dan puisi yang
mengandungi peraturan, undang-undang, nasihat, salasilah
yang di dalamnya terdapat adat yang sebenar-benar adat,
adat yang diadakan, adat yang teradat dan adat istiadat untuk
dijadikan sandaran.

Adat Perpatih yang diamalkan oleh
kebanyakan orang Melayu di Negeri
Sembilan dan Naning, Melaka kini adalah
berdasarkan Adat Minangkabau yang
dibawa oleh Dato’ Perpatih Nan Sebatang.
Pengamalan adat ini telah disesuaikan
dengan adat orang tempatan. Peraturan
yang diguna pakai adalah bertujuan untuk
melindungi kepentingan individu dan
masyarakat.
169

Wanita Mewarisi Pusaka
● Wanita akan mewarisi harta pusaka

termasuk tanah dan rumah bertujuan
supaya wanita tidak terabai.

●  Diwarisi secara turun temurun
daripada ibu kepada anak perempuan.

Upacara Kedim
●  Menerima orang dari suku lain atau orang luar menjadi ahli suku.
●  Seseorang itu akan bersumpah taat setia dan bersaudara dengan ahli

suku yang akan disertai serta dibuat penghebahan.

“Darah dicecah
    Doa ditampung
    Sumpah dilabuh
    Quran dijunjung.”

Perkahwinan
●  Perkahwinan sesama suku tidak digalakkan kerana dianggap

sebagai sebuah keluarga besar dan bersaudara.
● Menggalakkan perkahwinan di luar suku bagi mewujudkan

hubungan persaudaraan antara suku.
●  Seseorang lelaki yang berkahwin akan menjadi anggota keluarga

suku isterinya dan digelar “orang semenda” (orang mendatang).
●  Wanita yang berkahwin sesama suku akan hilang hak mewarisi

pusaka, manakala lelaki pula akan hilang hak untuk menyandang
jawatan dalam adat. Namun begitu, jika hendak mengembalikan
hak perlu menjalankan adat memulih pusaka.

Orang Semenda:
● Lelaki yang berkahwin akan tinggal di rumah

isteri dan menjadi anggota suku isteri.
●  Bertanggungjawab mengerjakan tanah

pusaka isteri, mestilah berkelakuan baik dan
menjaga nama suku isterinya.

●  Berperanan penting dalam keluarga seperti
mengendalikan urusan peminangan.

Rasionalkan keunikan warisan
Adat Perpatih.

Glosari

Suku: anggota masyarakat yang dikelaskan
mengikut nenek moyang, iaitu keturunan sebelah
ibu. Terdapat 12 suku di Negeri Sembilan,
iaitu Biduanda, Batu Hampar, Paya Kumbuh,
Mungkal, Tiga Nenek, Semelenggang, Selemak,
Batu Belang, Tanah Datar, Anak Acheh, Anak
Melaka dan Tiga Batu.

Majlis perkahwinan.

(Sumber: Nordin Selat, Sistem Sosial Adat Perpatih, Kuala Lumpur: Utusan Publications
& Distributors Sdn. Bhd., 1982, hlm. 131)

Aktiviti
 “Peta Pemikiran”(Thinking Map)

1.  Secara berkumpulan, layari Internet
dan kumpulkan beberapa teromba atau
perbilangan dalam Adat Perpatih dan
tafsirkan maksudnya.

2. Bandingkan Adat Perpatih dengan Adat
Temenggung.

3.  Dapatan kajian dibentangkan dalam peta
pemikiran yang sesuai.

KPS

Perbilangan: peribahasa yang melahirkan
kata-kata yang menjadi sama ada peraturan,
undang-undang atau nasihat yang dapat dijadikan
pegangan.
170

Buapak

Lembaga

Undang

Yamtuan
Besar
atau
Yang

di-Pertuan Besar

Sistem pentadbiran adat di Negeri Sembilan yang menggunakan sistem Adat Perpatih merupakan
amalan pentadbiran adat yang unik. Terdapat tiga kumpulan utama dalam masyarakat di Negeri
Sembilan, iaitu Perut, Suku dan Luak yang berkuasa melantik penyandang pesaka adat atau
pemimpin.

Hierarki Pemerintahan Adat Perpatih

Pelantikan Pemimpin
●  Pemimpin dalam Adat Perpatih ialah ketua adat seperti Ibu Soko, Buapak, Lembaga, Undang

dan Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar.
● Penyandang pesaka adat pada semua peringkat dipilih hasil permuafakatan.

Tahukah Anda?

●  Penghulu merupakan Ketua Luak atau Daerah bagi Inas,
Terachi, Jempol, Ulu Muar dan Gunung Pasir.

●  Ibu Soko dikenali dengan beberapa nama. Contohnya,
di Luak Johol sebagai Ibu Waris; di Luak Tampin sebagai
Ibu Telapak; dan di Minangkabau sebagai Bundo Kanduang.

Keunikan Pemerintahan di Negeri Sembilan

Luak
● Daerah atau jajahan merupakan

kumpulan ketiga dan terbesar
dalam susunan masyarakat

Minangkabau.

Suku
● Merupakan unit kedua

dalam sosiopolitik Adat Perpatih.
● Dibentuk oleh beberapa Perut yang

menjadikan keluarga berkenaan
semakin besar.

Perut
● Unit terkecil
yang ahlinya

daripada keturunan
sebelah ibu.

Bincangkan kepentingan
amalan muafakat dalam
pelantikan pemimpin.

Sistem Pemerintahan
di Negeri Sembilan

Anak Buah dan Ibu Soko
171

1. Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar
Negeri Sembilan

●  Yang di-Pertuan Besar dipilih oleh Undang
Yang Empat.

●  Berperanan sebagai ketua negeri.
● Menjadi lambang kesatuan dan persekutuan.

2.  Undang
●   Undang merupakan Ketua Luak yang dilantik oleh Lembaga.
●  Undang Yang Empat ialah Undang Sungai Ujong, Undang Jelebu, Undang Johol dan

Undang Rembau.
●  Undang Yang Empat akan berkerapatan bagi memilih seorang yang layak daripada

keturunan Yamtuan Radin untuk menjadi Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar.

Adat pemasyhuran Tuanku Muhriz ibni
Almarhum Tuanku Munawir sebagai Yang
di-Pertuan Besar Negeri Sembilan Ke-11.

4. Buapak
● Anak buah dalam Perut akan melantik seorang ketua yang digelar Buapak.
●  Buapak menjadi ketua rujukan aspek yang berkaitan dengan adat dan hukum.

Pelantikan pemimpin secara muafakat oleh ketua yang
bergelar Ibu Soko, Buapak, Lembaga dan Undang
merupakan amalan demokrasi. Pengekalan pegangan
Adat Perpatih dalam kalangan masyarakat di Negeri
Sembilan hingga hari ini merupakan penghargaan
terhadap warisan adat ini.

3. Lembaga
●  Lembaga merupakan Ketua Suku dan dilantik oleh Buapak.
●  Peranan Lembaga:
 - Memilih Undang dan Penghulu.
 - Menjaga keamanan dan keselamatan.
 - Menyelesaikan pertelingkahan antara Suku.
 - Mengurus pembahagian harta pusaka.

Bagaimanakah prinsip
demokrasi diamalkan
dalam Adat Perpatih?

5. Ibu Soko
● Mengetahui, memahami dan menghafal adat dan asal usul kelompok kekeluargaan yang

diwakilinya.
● Terlibat secara langsung dalam pemilihan dan pelantikan Buapak dalam kelompok yang

diwakilinya.
● Jika tiada Ibu Soko, semua peringkat pelantikan pemimpin adat di Negeri Sembilan

tidak boleh dilaksanakan.
172

Yamtuan Besar
atau Yang
di-Pertuan

Besar

Undang

Lembaga

Imbas Kembali

Hierarki pentadbiran Adat Perpatih melalui
permuafakatan lantikan daripada peringkat bawah.

Keunikan Adat dan Pemerintahan Negeri Sembilan

Keunikan Adat Perpatih

Warisan kegemilangan kerajaan Alam Melayu menerusi kerajaan Kedah, Kelantan, Perlis, serta
keunikan adat dan pemerintahan Negeri Sembilan kekal hingga hari ini. Kesedaran terhadap
pemeliharaan dan pemuliharaan warisan ini merupakan tanggungjawab kita bersama-sama. Demikianlah
juga dengan keunikan warisan di Sarawak dan Sabah yang akan dibincangkan dalam bab seterusnya.

● Jurai Keturunan Sebelah Ibu

● Pelaksanaan Hukuman

● Perkahwinan

● Upacara Kedim

● Wanita Mewarisi Pusaka

Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis

Aspek Warisan Kerajaan
Kedah, Kelantan dan Perlis

Sistem Pemerintahan
Beraja

Adat Istiadat

Perundangan

Persuratan

Kesenian

Anak Buah dan Ibu Soko

Buapak
173

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

1.  Mengapakah istiadat penganugerahan darjah kebesaran oleh Sultan atau Raja diwarisi hingga kini?

A. Berkongsi kesejahteraan negeri.
 B. Mendaulatkan pemerintahan beraja.
 C. Peruntukan dalam undang-undang negeri.
 D. Lambang hubungan antara pemerintah dengan rakyat.

2. Apakah peranan undang-undang dalam pemerintahan sesebuah kerajaan?

A. Menjamin keadilan.
 B. Menjadi lambang perpaduan.
 C. Mengelak ancaman pihak luar.
 D. Mengekalkan kedudukan pembesar.

3.  Lengkapkan jadual di bawah dengan maklumat yang betul.

             Penggunaan Gelaran Pemerintah

Kerajaan   Gelaran Pemerintah

Kedah

Perlis

Kelantan

Negeri Sembilan

●  Syair Sultan Maulana dihasilkan pada zaman pemerintahan
Sultan Ahmad Tajuddin Halim Shah II (1804-1845) berkaitan
kisah perang tentera Kedah.

●  Dipersembahkan dalam bentuk syair.

4.

Berdasarkan maklumat karya persuratan di atas, jawab soalan yang berikut:
 (a) Nyatakan keistimewaan karya tersebut.
 (b) Cadangkan langkah-langkah karya ini dapat dipelihara dan dipulihara.
 (c) Hasilkan satu rangkap syair berkaitan pencapaian cemerlang sekolah anda.
174

Undang

Lembaga

Buapak

Berdasarkan ilustrasi seni bina rumah tradisional di atas, jawab soalan yang berikut:
 (a) Apakah keunikan yang terdapat pada seni bina tersebut?
 (b) Bandingkan ruang rumah tradisional dengan rumah sekarang.
 (c) Sekiranya anda diberi peluang membina rumah, lakarkan bentuk dan seni bina yang anda

gemari.

7.  (a)  Jelaskan asal usul Adat Perpatih di Negeri Sembilan.
 (b)  Apakah keistimewaan kedudukan wanita dalam Adat Perpatih?
 (c)  Berikan tafsiran anda tentang perbilangan “Hidup dikandung adat, mati dikandung tanah”.

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

Peranan:

5.  Isikan tempat kosong dengan maklumat yang betul.

4
3

2
1

Petunjuk
 1. Anjung
 2. Serambi
 3. Rumah ibu
 4. Rumah dapur

Peranan:

6.
175

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

●  Pengetahuan tentang keunikan warisan dan adat negeri-negeri Melayu menyedarkan
kita tentang kepentingan menghargai keunikan tersebut.

● Keunikan aspek warisan dan adat mendidik kita agar sentiasa mempertahankan
kepelbagaian budaya bangsa negara kita.

●  Kita perlu bersikap kreatif dan inovatif dalam mengekalkan warisan dan adat bagi
meneruskan kegemilangan negara tercinta.

Mengetahui kepentingan mempertahankan
nilai-nilai murni dan warisan dalam
usaha membentuk institusi keluarga yang
harmoni.

Memahami warisan dan adat bangsa dapat
memupuk semangat bersatu padu ke arah
kewujudan sebuah tamadun bangsa yang
unggul.

Perarakan bergajah pada istiadat keberangkatan balik Seri Paduka Baginda Duli Yang Maha
Mulia Yang di-Pertuan Agong Ke-14, Almarhum Tuanku Abdul Halim Mu’azzam Shah
dan Raja Permaisuri Agong, Tuanku Hajah Haminah ke negeri Kedah di Lapangan Terbang
Antarabangsa Kuala Lumpur yang menggambarkan warisan kegemilangan dan keunikan
kerajaan Alam Melayu.
(Sumber: Koleksi Jabatan Warisan Negara, 2016)

Diri dan Keluarga Negara

Cakna dan Cerminan Sejarah
176

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN HINDI

LAUT BANDA

LAUT SULAWESI

U

ANGKOR CHAMPA

FUNAN

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA

SRIVIJAYA

MAJAPAHIT

BORNEO

1. Menjelaskan sejarah Sarawak dan Sabah sebagai sebahagian daripada kerajaan Alam Melayu.
2. Menerangkan pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah.
3. Menghuraikan kegiatan masyarakat Sarawak dan Sabah.
4. Menghuraikan keunikan yang terdapat di Sarawak dan Sabah.

BAB
10

Sarawak dan Sabah merupakan sebahagian daripada
Alam Melayu. Masyarakat Sarawak dan Sabah telah
mempunyai sistem pentadbiran dan pemerintahan
mereka sendiri. Mereka telah menyesuaikan kehidupan
harian dengan bentuk muka bumi, khususnya sungai.
Hal ini telah mewujudkan keunikan kepada warisan
budaya masyarakatnya yang berlainan dari satu tempat
ke satu tempat mengikut kaum masing-masing.

176
1. Merumuskan kepentingan memanfaatkan alam sekitar secara bijaksana.
2. Menghuraikan kepentingan permuafakatan dalam kalangan masyarakat.
3. Menerangkan kepentingan sikap bijaksana untuk meneruskan kelangsungan hidup.
4. Menilai kepentingan semangat kekitaan dalam sebuah negara.

SARAWAK DAN
SABAH

Apakah yang akan anda pelajari?

Sinopsis

Apakah elemen kewarganegaraan dan nilai sivik yang
anda dapati?

176
177

LAUT
CHINA
SELATAN

LAUTAN HINDI

LAUT BANDA

LAUT SULAWESI

U

ANGKOR CHAMPA

FUNAN

KEDAH TUA
GANGGA NAGARA

SRIVIJAYA

MAJAPAHIT

BORNEO

1. Memahami kronologi pembentukan pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah.
2. Meneroka bukti petempatan awal dan keistimewaan corak budaya dan kehidupan masyarakat

di Sarawak dan Sabah.
3. Membuat interpretasi keunikan yang terdapat di Sarawak dan Sabah.
4. Membuat imaginasi kehidupan penduduk di Sarawak dan Sabah.
5. Membuat rasionalisasi bentuk pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah.

Kemahiran Pemikiran Sejarah yang anda dapati:

177

Peta asal Sarawak dan Sabah.
(Sumber: Adaptasi daripada Maps of Malaya and Borneo, The Collections of
H.R.H. Sultan Sharafuddin Idris Shah and Dato’ Richard Curtis, Kuala Lumpur:
Didier Millet, 2006, hlm. 180)
178

Cerna Minda

10.1  Sarawak dan Sabah dalam Alam Melayu

Pengenalan
Sarawak dan Sabah merupakan antara kawasan yang terletak di Alam Melayu. Kedudukan
kedua-dua kawasan ini di barat daya hingga utara pulau Borneo telah mendedahkannya dengan
perkembangan yang berlaku di Alam Melayu terutama dalam aspek perdagangan dan keagamaan.
Di kedua-dua kawasan ini juga muncul beberapa pelabuhan seiring dengan kemunculan kerajaan
masyhur, seperti Funan, Champa, Srivijaya, Angkor, Majapahit, Kedah Tua dan Gangga Nagara. Kepesatan
kerajaan yang masyhur ini telah mendorong kemajuan kegiatan perdagangan di Sarawak dan Sabah.

Hubungan Sarawak dan Sabah dalam Alam Melayu

Gendang gangsa
ini dikenali sebagai
gendang gangsa
Timbang Dayang  yang
dibuat di Pulau Jawa.

Gendang Gangsa di Pulau Banggi, Sabah

Pada abad ketujuh, Santubong muncul sebagai pusat perdagangan utama di Sarawak. Terdapat penemuan
barangan tembikar zaman Dinasti T’ang dan Sung di Santubong. Pelabuhan ini membekalkan kapur barus, kayu
laka, lilin, lebah madu dan kulit penyu. Pada abad ke-13, muncul industri peleburan bijih besi di Santubong.
Selain Santubong, beberapa lagi pusat perdagangan muncul di Sarawak seperti Gedong, Bukit Sandong dan
Kalka. Pusat perdagangan ini menjalankan kegiatan perdagangan dengan kerajaan Siam, Vietnam dan China.

Kemajuan pesat perdagangan di Sarawak dan Sabah  pada ketika itu menjadi tarikan kepada kerajaan Alam
Melayu untuk meluaskan pengaruhnya. Hal ini menyebabkan beberapa kawasan di pesisir pantai barat laut
Borneo menjadi kawasan pengaruh kerajaan Alam Melayu ini. Kerajaan Srivijaya pernah meluaskan pengaruhnya
di selatan Sarawak bagi mengawal perdagangan di Laut China Selatan. Kerajaan Majapahit turut mempunyai
pengaruh di Sarawak dan di utara Sabah. Jumpaan gendang gangsa jenis Moko di Pulau Banggi, Sabah
membuktikan terdapat hubungan perdagangan antara kerajaan Majapahit dengan penduduk di utara Sabah.

Kemerosotan Majapahit telah membawa kepada
perkembangan pengaruh kerajaan Sambas, Brunei dan
Sulu di kawasan barat dan utara pantai Pulau Borneo.
Di Sarawak, berlaku penyebaran kuasa oleh kerajaan
Sambas dan Kesultanan Melayu Brunei. Kerajaan
Sambas mengambil peluang daripada kemerosotan
Majapahit dengan meluaskan pengaruhnya ke Samarahan,
Sadong, Sarawak (Sungai Sarawak), Saribas dan
Kalka. Pada abad ke-14, Kesultanan Melayu Brunei
telah muncul dan menjalinkan persahabatan dengan
kerajaan Sambas.  Persahabatan ini membolehkan
kerajaan Sambas menyerahkan wilayahnya di Sarawak
kepada Kesultanan Melayu Brunei. Kesultanan
Melayu Brunei juga meluaskan pengaruhnya ke utara
Borneo. Kemunculan Kesultanan Sulu di utara Borneo
pula telah membawa kepada tersebarnya pengaruh
mereka di pantai timur laut Borneo.

Nyatakan kepentingan hubungan Sarawak
dan Sabah dengan kerajaan Alam Melayu.

(Sumber: Adnan Jusoh, “Gendang Gangsa di Borneo:
Satu Tinjauan Semula Terhadap Penemuan Gendang
Gangsa di Sabah dan Kalimantan”, Jurnal Persatuan
Muzium Malaysia, Bil. 36, 2017, hlm. 4, 14 dan 17)

Sejak sebelum Masihi, penduduk di Sarawak dan Sabah telah mempunyai hubungan dengan Alam Melayu dan
dunia luar seperti kemunculan pusat pembuatan tembikar di Bukit Tengkorak, Semporna, Sabah. Penduduk
di Bukit Tengkorak ini telah menjalankan kegiatan perdagangan dengan kawasan di luar Sabah. Pada abad ketiga
pula, muncul Chu-Po, iaitu pelabuhan di utara Sabah. Pelabuhan ini menjadi tempat mengeksport besi ke Funan
dan Champa.
179

Hubungan antara Sarawak dan Sabah dengan kerajaan Alam Melayu dan pedagang luar
menunjukkan sikap keterbukaan masyarakat di kedua-dua kawasan ini menerima pengaruh dari
luar. Sikap keterbukaan penduduk di kedua-dua kawasan ini juga membantu kemajuan perdagangan
dan menunjukkan sikap toleransi dalam menerima pengaruh agama dari luar.

Tahukah Anda?

Bukti penemuan pelabuhan di Sarawak ialah berdasarkan sumber arkeologi dan sumber luar. Para
pengkaji seperti Tom Harrison, F. E. Treloar, Stanley J. Corner, W. G. Solheim II, Jan Wisseman
Christie, C. Doherty, R. Buckley, A. Gnanaratnam, P. Beavit dan W. Beavitt telah melakukan cari
gali dan penyelidikan di Santubong. Mereka telah menemukan pelbagai objek barang dagangan,
kawasan peleburan bijih besi dan keagamaan di Santubong. Jan Wisseman Christie pula menyatakan
bahawa Santubong ialah Po-ni seperti yang dinyatakan oleh sumber China. Manakala Lucas Chin
bersama-sama pasukannya pula menjalankan usaha cari gali di Gedong, Bukit Sandong dan Kalka.
Mereka telah menemukan pelbagai barang dagangan dari luar Sarawak. Manakala tapak Chu-Po
pula dibuktikan melalui sumber China yang menyebut tentang adanya sebuah kawasan pelabuhan
di utara Borneo.

Kebangkitan Kesultanan Melayu Brunei telah melemahkan pusat perdagangan di Sarawak kerana
tumpuan perdagangan dialihkan ke Brunei. Manakala Kesultanan Sulu yang muncul pada abad ke-15 telah
meningkatkan kegiatan perdagangan di utara Sabah. Kawasan ini kaya dengan hasil laut dan hutan terutama
sarang burung yang menjadi tarikan pedagang China. Kedua-dua kesultanan ini kemudian mengalami
kemerosotan menjelang abad ke-19 apabila bersaing dengan kuasa Barat.

Sarawak dan Sabah juga dipengaruhi oleh
kedatangan agama Hindu, Buddha dan Islam.
Pengaruh agama ini dibawa secara tidak langsung
oleh kerajaan Alam Melayu di kedua-dua kawasan
ini. Pada zaman kegemilangan kerajaan Srivijaya
terdapat tinggalan objek-objek agama Buddha
di Santubong.  Selain itu, terdapat penemuan patung
Ganesha di Limbang.
 Pengaruh  Kesultanan Melayu Brunei di Sarawak
dan Sabah telah membawa penyebaran agama Islam
di pesisir pantai Sarawak dan Sabah. Kesan ketara
penyebaran Islam ini ialah penerimaan agama Islam
oleh  kebanyakan penduduk pesisir pantai Sarawak
dan Sabah. Kesultanan Sulu pula memainkan
peranan penting dalam penyebaran agama Islam
di pantai timur Sabah.

Objek-objek emas berkaitan dengan agama Buddha
dijumpai di Santubong.
(Sumber: Heidi Munan, Sarawak Historical Landmarks,
Kuching: Mucow Books Company, 2015, hlm. 62)
180

Sibu
RajangS.

U

SABAH

10.2   Kemunculan Pemerintahan Tempatan

Pengenalan
Di Sarawak dan Sabah telah wujud beberapa bentuk pemerintahan tempatan yang tersusun dan
tersendiri. Bentuk pemerintahan ini wujud berdasarkan kawasan geografi, iaitu pedalaman dan
lembah sungai.

Sarawak

Batu Berhala
ini dijumpai di
Samarahan yang
dikaitkan dengan
kerajaan Samadong.

Batu Gambar di Santubong
membuktikan kewujudan

kerajaan Sawaku.

Pemerintahan tempatan di Sarawak dibentuk di pedalaman dan lembah sungai. Di pedalaman,
penduduknya membentuk sistem kepimpinan kesukuan mengikut kaum masing-masing. Di lembah
sungai pula, terdapat pemerintahan tempatan yang kemudiannya berubah kepada pemerintahan
wilayah kuasa besar Alam Melayu seperti kerajaan Sambas dan Kesultanan Melayu Brunei.

Samadong
Lokasi: Samarahan
dan Sadong.
Masa: Abad ketujuh.

Sawaku
Lokasi: Santubong dan
sekitar Sungai Sarawak.
Pengasas: Datu Merpati
Masa: Abad ketujuh.

Peta kedudukan pemerintahan
tempatan awal di Sarawak.

1. Kepimpinan Kesukuan
Di kawasan pedalaman Sarawak, terdapat kepimpinan
kesukuan yang berbeza daripada kawasan muara
sungai. Setiap kaum mempunyai ketuanya yang
bebas daripada kawalan mana-mana kuasa dari luar.
Masyarakat Iban mempunyai ketua mereka sendiri
yang dikenali sebagai Tuai Rumah. Bagi kaum Kayan,
pemimpin mereka dikenali sebagai Kelunan Maren
atau Hipun Uma. Pemimpin kaum Kenyah pula digelar
Peran Lepo, manakala pemimpin kaum Kelabit dikenali
sebagai Laih Rayeh.

2. Kepimpinan Lembah
    Sungai
Hubungan dengan kerajaan Alam
Melayu membentuk pemerintahan
kerajaan dan wakil raja di Sarawak.

(a) Kerajaan
Di Sarawak, terdapat kerajaan
di kawasan lembah sungai, iaitu
Sawaku, Samadong, Kalka, Saribas
dan Melano. Wujud interaksi antara
kerajaan ini dengan kerajaan luar.
Kerajaan ini telah muncul sejak
abad ketujuh dan berakhir pada
sekitar abad ke-14.

(Sumber: Sanib Said, “Sejarah Awal
Kepulauan Melayu: Lima Buah Negeri
Warisan Sarawak yang Hilang”,
Current Research in Malaysia, Vol.1,
No.1, Oktober 2012, hlm. 22-49)

(Sumber: Nik Hassan Shuhaimi Nik
Abdul Rahman (ed.), Early History,

Singapura: Editions Didier Millet, 1998,
hlm. 199)
181

Tahukah Anda?

Sibu
RajangS.

U

SABAH

Cerna Minda

Nyatakan dua bentuk pemerintahan
di Sarawak?

(b) Wakil Raja
Pengaruh kerajaan di Alam Melayu ke atas Sarawak membawa kepada terbentuknya sistem wakil
raja di Sarawak. Hal ini berlaku bermula dengan pengaruh kerajaan Majapahit. Kerajaan Sambas
menyambung sistem ini dengan melantik pemimpin tempatan sebagai wakil mereka. Manakala
Kesultanan Melayu Brunei pula, melantik dua wakilnya sama ada wakil terus dari Brunei atau
pemimpin tempatan. Kawasan kekuasaan mereka adalah di sekitar dan sepanjang sungai yang
mereka wakili. Wakil-wakil raja ini menjalankan pemerintahan dalam aspek kehakiman, kebajikan
dan menjaga keamanan kawasan yang mereka wakili. Mereka juga mengutip cukai daripada
penduduk dan aktiviti perdagangan. Semasa pentadbiran Kesultanan Melayu Brunei, usaha
telah dibuat untuk menguatkan hubungan mereka dengan kaum-kaum di pedalaman. Suku kaum
di pedalaman ini diiktiraf oleh Kesultanan Melayu Brunei dan diberi gelaran Orang Kaya.

Lokasi memainkan peranan dalam pembentukan
pemerintahan tempatan di Sarawak. Penduduk
di lembah sungai ditadbir menerusi kerajaan dan
wakil raja. Penduduk di kawasan pedalaman
pula membentuk pentadbiran berdasarkan suku
kaum dan puak tertentu. Kedua-dua bentuk
kepimpinan ini menjelaskan bahawa penduduk
Sarawak telah mempunyai pentadbiran yang
tersusun dan teratur.

Kalka
Lokasi: Kuala Sungai Kalka
Pengasas: Dayang Hubu dan
Dayang Ruku

Saribas
Lokasi: Pertemuan antara
Batang Saribas dan Sungai
Rimbas.
Pengasas: Pengiran
Temenggung Abdul Kadir
Pusat: Tandang Sari Muara
Sungai Rimbas

Melano
Lokasi: Sungai Retus
Pengasas: Tugau
Masa: Abad ke-11.

Bukti tentang lima kerajaan di Sarawak
ini ialah berdasarkan manuskrip luar dan
tempatan. Sumber kerajaan Majapahit, iaitu
Negarakertagama yang ditulis sekitar abad
ke-14 menyatakan terdapat empat kerajaan
di Sarawak, iaitu Sawaku, Kalka, Samadong
dan Melano. Berdasarkan Silsilah Raja-raja
Brunei dan Syair Awang Semaun pula telah
wujud lima kerajaan di Sarawak, iaitu Kalka,
Serawak (Sawaku), Saribas, Samarahan
(Samadong) dan Mukah (Melano).  Selain itu,
beberapa manuskrip tempatan membuktikan
kewujudan kerajaan-kerajaan ini seperti
dalam Hikayat Datu Merpati Jepang yang
menyatakan terdapat kerajaan di Santubong
dan Syair Tarsilah Cetera Dato’ Gudam dan
Temenggong Abdul Qadir Negeri Saribas yang
mengaitkan kewujudan kerajaan Saribas dan
Kalka.
182

Sabah

Ketua Kaum Murut.
(Sumber: Owen Rutter, The
Pagans of North Borneo,
Singapura: Oxford University
Press, 1985, hlm. 40)

Masyarakat di Sabah mempunyai sistem pemerintahan tempatan berdasarkan lokasi tertentu.
Masyarakat di kawasan pedalaman Sabah membentuk kepimpinan kesukuan yang hampir sama
antara satu kaum dengan kaum yang lain. Di kawasan lembah sungai, pentadbiran kerajaan diketuai
oleh wakil raja dan ketua bebas.

1. Kepimpinan Kesukuan
Masyarakat pedalaman di Sabah telah mempunyai
kepimpinan kesukuan yang tersusun dan bebas daripada
kawalan kuasa-kuasa luar. Hal ini boleh dilihat dalam
kepimpinan kesukuan kaum Kadazandusun, Murut dan
Orang Sungai.

Kaum Kadazandusun, Murut dan Orang Sungai
mempunyai bentuk kepimpinan yang sama.
Kedua-dua kaum mempunyai seorang ketua
yang dikenali sebagai Orang Tua. Bobohizan/
Bobolian bagi kaum Kadazandusun dan Babalian
bagi kaum Murut pula akan mengurus soal adat
dan pantang larang.

2. Kepimpinan Lembah Sungai
Kawasan lembah sungai di Sabah terdedah kepada pengaruh Kesultanan Melayu menerusi wakil
Brunei, wakil Sulu dan ketua bebas.

(a) Wakil Raja
Pengaruh dari Brunei dan Sulu di Sabah adalah menerusi wakil-wakil raja. Kuasa pemerintah
wakil raja ini adalah dalam aspek kehakiman, menjaga keamanan dan kebajikan penduduk.
Mereka juga akan mengutip cukai daripada penduduk dan aktiviti perdagangan.

Kewujudan petempatan di pedalaman Sabah telah
membentuk kepimpinan kesukuan yang berdasarkan
kaum-kaum tertentu. Keterbukaan kawasan lembah
sungai pula membawa kepada kemunculan tiga corak
kepimpinan yang berbeza mengikut pengaruh Kesultanan
Melayu Brunei, Kesultanan Sulu dan ketua bebas.
   Cerna Minda

Apakah peranan
Bobohizan/Bobolian?
183

(b) Ketua Bebas
Kepimpinan   ini   diketuai   oleh   seorang   ketua    bebas.  Mereka   ini    mentadbir    wilayah    di   muara    sungai.
Ketua-ketua bebas di Sabah terdiri daripada Syarif Osman yang menguasai kawasan Marudu
dan Datu Kurunding yang menguasai kawasan Tungku. Ketua Bebas ini menegakkan
kekuasaan dan menjalankan undang-undang sendiri. Mereka ini biasanya mempunyai
pertalian dengan keluarga diraja sama ada dari Brunei, Sulu atau keturunan Arab Sharif.
Penduduk di bawah pemerintahan mereka terdiri daripada pengikut mereka.

Aktiviti
“Fikir-Pasangan-Kongsi” (Think-Pair-Share)

1. Secara individu, kumpulkan maklumat berkaitan suku kaum dan bentuk pentadbiran
di Sarawak dan Sabah.

2.  Bincangkan hasil dapatan dengan rakan sekelas.
3.  Kongsikan hasil perbincangan di dalam kelas.

Peta kedudukan pemerintahan tempatan di Sabah.

Penduduk Sarawak dan Sabah sudah mempunyai pemerintahan tempatan yang muncul di lembah
sungai dan pedalaman. Hal ini menunjukkan bahawa penduduk di kedua-dua kawasan ini
mempunyai kesedaran dalam aspek kepimpinan dan bertanggungjawab menjaga hal ehwal kawasan
serta kaumnya.

U

LAUT SULU

S A B A H

Kepimpinan
Kesukuan

Ketua
Bebas

Wakil
Brunei

Wakil
Sulu

LAUT SULAWESI

LAUT
CHINA
SELATAN

Petunjuk
 Kawasan Wakil Brunei
 Kawasan Kepimpinan Kesukuan
 Kawasan Wakil Sulu
 Kawasan Ketua Bebas
184

10.3   Kegiatan Ekonomi Masyarakat Sarawak
      dan Sabah

Kedudukan dan tempat tinggal masyarakat di Sarawak dan Sabah mempengaruhi kegiatan harian
mereka. Bentuk muka bumi di Sarawak dan Sabah ini boleh dibahagikan kepada tiga kawasan, iaitu
pedalaman, muara sungai atau lembah sungai dan pesisir pantai.

Lokasi                Kegiatan           Kaum

Pedalaman   ● Mengutip hasil hutan.
    ● Memburu haiwan liar.
    ● Menanam padi.

Lembah Sungai  ● Menanam padi.
    ● Menanam buah-buahan
       dan sayur-sayuran.

Pesisir Pantai  ● Perdagangan
    ● Menangkap ikan.
    ● Membuat perahu.
    ● Perusahaan sagu.

● Kenyah  ● Kayan
● Iban   ● Kelabit
● Penan   ● Punan

● Melayu  ● Melanau
● Iban   ● Bidayuh
● Bisaya

● Melayu  ● Melanau
● Kedayan

Sarawak

Menuai
padi oleh
penduduk
pedalaman.

Pembuatan sagu oleh
kaum Melanau.

Pengenalan

Kawasan Pedalaman

Lembah Sungai

Pesisir Pantai

Penebangan
Pokok Sagu

Kawasan petempatan dan kegiatan
ekonomi masyarakat Sarawak.

Jadual: Kegiatan Ekonomi Masyarakat Sarawak Berdasarkan Lokasi.

Sejarah kegiatan ekonomi masyarakat di Sarawak berkembang di kawasan pedalaman, lembah
sungai dan pesisir pantai.
185

Sabah

Lokasi                  Kegiatan                           Kaum

Pedalaman   ● Mengutip hasil hutan.
    ● Menanam padi.
    ● Mengutip sarang burung.

Lembah Sungai  ● Menanam padi.
    ● Menanam buah-buahan
       dan sayur-sayuran.

Pesisir Pantai  ● Menangkap ikan.
    ● Membuat perahu.
    ● Mengutip hasil laut.
    ● Perdagangan

● Murut

● Kadazandusun
● Rungus
● Orang Sungai

● Melayu Brunei
● Bajau
● Iranun
● Suluk

Mengutip sarang
burung layang-
layang.

Orang Bajau terlibat dalam aktiviti
mencari hasil laut.

Masyarakat Sarawak dan Sabah bijak memanfaatkan
alam sekitar dalam mengembangkan kegiatan ekonomi
mereka. Kebijaksanaan ini telah mendorong mereka
mempelbagaikan sumber keluaran harian dan sumber
ekonomi demi kelangsungan kehidupan.

Sungai menjadi nadi kehidupan
utama di Sarawak dan Sabah.
Bincangkan.

Pesisir Pantai

Lembah Sungai

Kawasan Pedalaman

Kawasan petempatan dan kegiatan ekonomi masyarakat Sabah.

Jadual: Kegiatan Ekonomi Masyarakat Sabah Berdasarkan Lokasi.

Sejarah kegiatan ekonomi masyarakat di Sabah berkembang di kawasan pedalaman, lembah sungai
dan pesisir pantai.
186

10.4   Keunikan Masyarakat Bumiputera
       Sarawak dan Sabah

Melayu
Kehadiran kaum Melayu bermula dengan
kemunculan kerajaan-kerajaan awal
di Sarawak. Kebanyakan kaum Melayu
menetap di kawasan pesisir pantai Sarawak.

Iban
Kaum Iban yang berasal dari Sungai Kapuas
mula berhijrah dan menetap di kawasan hulu
Sungai Batang Lupar dan Sungai Rajang
hingga Sungai Baram.

Cerna Minda

Namakan suku-suku kaum yang
terdapat di Sarawak.

Pengenalan

(Sumber: Lembaga Pelancongan Sarawak)

(Sumber: Lembaga Pelancongan Sarawak)

Penduduk Sarawak dan Sabah yang berbilang kaum dan budaya menyebabkan kawasan ini
memiliki keunikan tradisi dan warisan yang tersendiri.

Masyarakat Bumiputera Sarawak
Keunikan masyarakat bumiputera di Sarawak boleh dilihat dari segi kepelbagaian kaumnya seperti
Iban, Melayu, Orang Ulu, Bidayuh dan Melanau. Terdapat beberapa lagi kaum bumiputera yang
lain seperti Bisayah, Bukitan, Dusun, Kedayan, Kajang, Kejaman, Lahanan, Lisum, Lugat, Sebop,
Sekapan, Sipeng, Tagal, Tanjong dan Ukit. Kepelbagaian ini disebabkan oleh sejarah budaya setiap
kaum yang berbeza-beza. Kepelbagaian kaum ini juga merupakan keunikan masyarakat Sarawak
yang berlainan latar belakang.
187

Bidayuh
Kaum Bidayuh berasal dari
Sungkung, Kalimantan
dan kemudian berhijrah
ke selatan Sarawak.

Melanau
Sejak dari dahulu kaum
Melanau mendiami kawasan
tengah Sarawak.

Orang Ulu
Orang Ulu terdiri daripada pelbagai
kaum yang mendiami kawasan
pedalaman Sarawak. Mereka terdiri
daripada kaum Kayan, Kenyah,
Kelabit, Penan dan Punan. Kaum
Kayan dan Kenyah berasal dari
Sungai Kayan dan berhijrah
ke kawasan hulu Sungai Rajang,
Balui, Baram dan Hulu Kemena.

Peta menunjukkan taburan masyarakat di Sarawak.
(Sumber: Adaptasi daripada  Hood Salleh, Peoples and Traditions, Singapura: Editions Didier Millet, 2006, hlm. 78-79)

(Sumber: Lembaga
Pelancongan Sarawak)

(Sumber: Koleksi Suffian
Mansor, 2016) (Sumber: Lembaga Pelancongan Sarawak)

U

Sri Aman

Mukah

Sibu

Sarikei

Kuching

SARAWAK

KALIMANTAN
(INDONESIA)

LAUT CHINA SELATAN

BRUNEI

RajangS.

Miri

Bintulu

Orang Ulu
Iban
Melayu
Melanau
Bidayuh

PETUNJUKKapit

Limbang
188

Kadazandusun
Kebanyakan kaum Kadazandusun
mendiami kawasan Penampang,
Papar, Tuaran, Tambunan dan
Ranau. Menurut catatan sejarah,
nama Dusun diberi oleh orang
Brunei yang bermaksud petani
pedalaman.

(Sumber: Adaptasi daripada D. S.
Ranjit Singh, The Making of Sabah
1865-1941: The Dynamics of
Indigenous Society, Kuala Lumpur:
Penerbit Universiti Malaya, 2000,
hlm. 29)

Masyarakat Bumiputera Sabah

Bajau/Sama
Terdapat dua pendapat tentang asal usul kaum Bajau/
Sama, iaitu dari Sambaungan (Zamboanga) dan Johor.
Kebanyakan kaum Bajau/Sama menetap di kawasan pantai
timur dan pantai barat Sabah. Keunikan kaum Bajau/Sama
yang tinggal di kawasan pantai barat Sabah ialah budaya
menunggang kuda.

Masyarakat bumiputera Sabah juga unik dari segi kepelbagaian kaumnya. Kepelbagaian
sejarah budaya setiap kaum menyebabkan masyarakat di Sabah mempunyai keunikan tradisi
yang tersendiri. Keunikan kaum ini boleh dilihat mengikut kaum-kaum seperti Kadazandusun,
Murut, Bajau, Suluk dan Orang Sungai. Terdapat beberapa kaum lain di Sabah seperti Balabak
atau Molbog, Binadan, Bisaya, Bulungan, Idahan, Kadayan, Berunai, Iranun, Cocos, Lundayeh,
Rungus, Tagaas dan Tatana.

Kaum Bajau/Sama di pantai barat Sabah
terkenal dengan budaya menunggang kuda.

Peta taburan masyarakat di Sabah
pada tahun 1870-an.

(Sumber: Lembaga
Kebudayaan Negeri Sabah)

(Sumber: Lembaga Kebudayaan Negeri Sabah)

U

Beaufort

Kota Kinabalu

Kudat

Sandakan

S A B A H

SARAWAK

BR
U

N
EI

Semporna

Ranau

Keningau

Tenom

Pensiangan

Tawau

Lahad
Datu

Kota
Belud

Tambunan

Petunjuk
 Bajau
 Kadazandusun
 Murut
 Suluk
 Orang Sungai

Peraturan dan Adat
Resam Masyarakat
Sabah
189

Murut
Kebanyakan kaum Murut tinggal di kawasan Tenom hingga
Kalabakan. Menurut catatan sejarah, nama Murut diberikan
oleh orang Brunei yang bermaksud orang bukit atau orang dari
pedalaman pergunungan yang terpencil.

Suluk
Kaum Suluk berasal dari Kepulauan
Sulu dan ramai yang menetap di kawasan
pantai timur Sabah.

Orang Sungai
Orang Sungai kebanyakannya tinggal
di Sungai Kinabatangan, Sungai Sugut,
Sungai Paitan dan Sungai Labuk.
Mereka dikenali dengan pelbagai
nama mengikut tempat tinggal
seperti Dumpas dan Buludupi.

Tahukah Anda?

Tamu merupakan pasar terbuka yang
sudah menjadi warisan sejak dahulu
lagi. Di pasar tamu, terdapat jualan
pelbagai barangan seperti barang basah,
buah-buahan, kraf tangan dan pakaian.
Tamu menjadi tempat pertemuan
kaum-kaum di Sabah.

Aktiviti
“Pembentangan Hasil Kendiri”
(Self Access Learning)

1. Buat kajian tentang cara hidup salah satu
kaum di Sarawak atau Sabah.

2.  Bentangkan hasil dapatan anda.

(Sumber: Lembaga Kebudayaan
Negeri Sabah)U

Beaufort

Kota Kinabalu

Kudat

Sandakan

S A B A H

SARAWAK

BR
U

N
EI

Semporna

Ranau

Keningau

Tenom

Pensiangan

Tawau

Lahad
Datu

Kota
Belud

Tambunan

Petunjuk
 Bajau
 Kadazandusun
 Murut
 Suluk
 Orang Sungai
190

Perdagangan
● Masyarakat menjalankan kegiatan

perdagangan dan jual beli di sungai
sejak zaman-berzaman.

Sungai amat mempengaruhi kehidupan masyarakat di Sarawak dan Sabah. Fungsi sungai masih
kekal hingga hari ini. Kepentingan sungai ini juga menunjukkan terdapat persamaan dengan
petempatan awal dan pengasasan kerajaan Alam Melayu.

Kegunaan harian
● Sungai menjadi sumber bekalan air

untuk minum, mandi dan membasuh
pakaian serta pinggan mangkuk.

Pengangkutan
●  Sampan dan bot menjadi pengangkutan

utama untuk membawa penumpang
dan barang melalui sungai.

Petempatan
●  Sungai menjadi kawasan petempatan

yang dikenali sebagai kampung air.

Sumber Rezeki
●  Sungai merupakan sumber rezeki

kepada penduduk di kawasan sekitar
sungai.

Kegiatan Rekreasi
● Sungai menjadi tempat kegiatan

rekreasi seperti pesta regata dan
acara perahu berhias.

Kepentingan Sungai
Sungai telah memainkan peranan penting kepada masyarakat di Sarawak dan Sabah sejak turun-
temurun. Kepentingannya boleh dilihat hingga hari ini. Sungai digunakan dalam kegiatan harian
penduduk seperti alat perhubungan, kawasan petempatan, sumber rezeki, kegiatan perdagangan
dan aktiviti rekreasi.
191

Berdasarkan dua peta di atas, secara berkumpulan lakukan aktiviti yang berikut:
1.  Namakan kawasan yang anda tahu berdasarkan peta lama di atas.
2. Kawasan petempatan di Sarawak dan Sabah muncul di kawasan lembah sungai.
 Nyatakan keistimewaan kawasan lembah sungai.
3.  Bentuk muka bumi Sarawak dan Sabah menjadi faktor utama perkembangan
 tamadun masyarakat di kawasan ini. Bincangkan.
4.  Dapatan yang diperoleh dibentangkan di dalam kelas secara bergilir-gilir.

Aktiviti
 “Saya Lihat, Saya Fikir, Saya Bertanya” (I See, I Think, I Wonder)

U

S. Rajang

S
. B

aram

S. K
ina

batangan

Sarawak

Kalimantan
(INDONESIA)

BRUNEI
DARUSSALAM

LAUT CHINA SELATAN

Kuching

S. Padas

S. Sugut

S. Labuk

S. S

eg
am

a

Sabah

S.  Batang Lupar
192

Tenunan
Kain

Pertukangan

Kraf Tangan

Kesenian

Sarawak
Pua kumbu merupakan hasil kerja tangan kaum
Iban yang dibuat daripada kain kapas. Pua kumbu
digunakan dalam pelbagai majlis seperti kelahiran,
perkahwinan dan kematian.

Keringkam
merupakan kerja
tangan kaum
Melayu yang
dibuat daripada
pelbagai jenis
kain seperti kain
kapas dan kain
sutera. Kain
tersebut disulam
dengan benang
emas, perak dan
tembaga.

Sintung Duduk dihasilkan oleh kaum Iban untuk
membawa benih padi, lanji untuk membawa hasil
padi dan basong untuk memburu.

Orang Ulu pula menghiasi
bakul mereka dengan
manik. Simbol-simbol naga,
manusia, burung kenyalang
dan harimau yang dihiasi
pada bakulnya digunakan
oleh golongan atasan.

Kaum Melanau
menghasilkan
penutup kepala, iaitu
terendak. Terendak
digunakan semasa
kerja-kerja harian
dan adat tertentu,
termasuk Pesta Kaul.

Tiang Totem
dihasilkan oleh
Orang Ulu yang
melambangkan
status masyarakat.
Hanya mayat
golongan atasan
boleh diletak tinggi
di atas tiang ini.

Patung Burung Kenyalang merupakan
lambang kepahlawanan kaum Iban. Ukiran
patung ini digunakan sebagai pemberi
semangat kepada pahlawan Iban. Patung
ini  juga menjadi penjaga rumah panjang
daripada semangat jahat dan penyakit.

Pua kumbu.
Sintung
Duduk

Lanji Basong

Bakul
pembawa
bayi.

Terendak

Bagaimanakah kita dapat melestarikan alam
sekitar bagi menghasilkan barangan kraf tangan?

Menenun kain
pua kumbu.

Wanita Melayu
memakai
keringkam.

Tiang Totem.

Patung Burung Kenyalang.

Penghasilan barang kesenian merupakan salah satu keunikan masyarakat di Sarawak dan Sabah.
Barangan yang dihasilkan mempunyai pelbagai kegunaan dan dihiasi dengan pelbagai motif yang
menarik. Pada peringkat awal, barangan kesenian yang dihasilkan adalah untuk kegunaan sendiri
dan dijual secara kecil-kecilan untuk sara diri. Apabila terdapat lebihan dan permintaan, barangan
kesenian ini dikomersialkan dan didagangkan. Secara tidak langsung, kegiatan ini menambahkan
pendapatan masyarakat.

192
193

Tenunan
Kain

Pertukangan

Kaum Iranun
menghasilkan
kain dastar yang
biasa digunakan
sebagai tanjak.

Kaum Rungus menggubah Inavol
dan menghasilkan  selendang
yang berwarna-warni.

Sabah

Masyarakat di kawasan
pedalaman menghasilkan
bakul yang mempunyai
pelbagai kegunaan
seperti wakid untuk
membawa barang yang
besar,  tayen  untuk
membawa hasil dari
kebun dan barang
hantaran perkahwinan,
dan buan sebagai tempat
menyimpan barang.

Kaum Bajau/Sama
menghasilkan
pelbagai barangan
yang berwarna-warni
daripada daun serdang
seperti tikar pandan dan
duang (tudung saji).

Tayen

Buan

Daun serdang yang
dikeringkan.

Duang

Inavol

Dastar

Kaum Bajau/Sama
masih mewarisi
cara pembuatan
barangan besi
seperti Guuk, Badi'
untuk memotong
rumput dan Pida'
untuk upacara
perkahwinan.

Guuk Badi’ Pida’

Tahukah Anda?

Jaket kulit kayu merupakan
hasil kesenian yang dihasilkan
oleh penduduk di pedalaman
Sabah seperti kaum Murut.

Hasil kesenian masyarakat Sarawak
dan Sabah mempunyai keunikan yang
tersendiri.  Hasil-hasil seni ini digunakan
untuk kegunaan harian dan dalam
upacara adat tertentu. Kita perlulah
menghargai warisan kesenian yang unik
dan unggul ini.

Kraf Tangan

Menggubah Inavol.

Wakid

Menenun Dastar

Kegiatan
Sosiobudaya
Masyarakat
Sabah
194

Perayaan
Perayaan merupakan warisan masyarakat Sarawak dan Sabah yang unik. Sambutan perayaannya
penuh dengan adat yang diamalkan sejak zaman-berzaman dan kekal hingga hari ini. Setiap
perayaan mempunyai sejarah tradisinya yang tersendiri dan unik.

Peserta dalam Kumang Gawai.

Kaum Bisaya dan Kadayan pula masing-masing mengadakan Pesta Babulang dan Makan Tahun.
Pesta Babulang merupakan pesta menuai. Manakala Makan Tahun diadakan sebagai tanda
kesyukuran atas hasil yang diperoleh oleh petani. Kaum Melanau pula mengadakan Pesta Kaul
yang bertujuan untuk mengelak malapetaka buruk oleh roh jahat yang dipanggil sebagai Ipok.

Acara Tibau diadakan sempena Pesta Kaul, iaitu
permainan berayun oleh golongan lelaki.

Lumba kerbau merupakan salah satu acara dalam
Pesta Babulang.

Sarawak
Masyarakat di Sarawak mempunyai pelbagai perayaan yang berdasarkan kaum. Kaum Iban,
Bidayuh dan Orang Ulu merayakan Pesta Menuai atau Gawai Dayak. Bagi masyarakat Iban pula
upacara Miring diadakan semasa Gawai Dayak. Upacara ini dilakukan untuk menyatakan rasa
terima kasih kepada petara atau tuhan. Salah satu keunikan Gawai Dayak ialah acara Kumang dan
Keling Gawai, iaitu pemilihan ratu cantik dan jejaka tampan.

(Sumber: Koleksi Lembaga Pelancongan Sarawak, 2016)

(Sumber: Koleksi Lembaga Pelancongan Sarawak, 2016) (Sumber: Koleksi Lembaga Pelancongan Sarawak, 2016)
195

Tahukah Anda?

Sabah
Salah satu perayaan yang unik dalam masyarakat Sabah ialah Pesta Kaamatan. Dari segi sejarah dan
budaya, perayaan ini diraikan oleh penduduk Kadazandusun dan Murut. Perayaan ini merupakan
simbol kesyukuran untuk meraikan semangat padi atau Bambaazon atau Bambarayon. Upacara
kesyukuran kepada semangat padi ini dijalankan oleh Bobohizan/Bobolian. Dengan melakukan
upacara kesyukuran ini, penduduk berharap agar tahun hadapan mereka akan mendapat lebih
banyak hasil tuaian padi. Antara acara yang diadakan dalam pesta ini termasuklah pertandingan
ratu cantik atau Unduk Ngadau. Acara ini berkaitan dengan asal usul pengorbanan Huminodun.

Peserta dalam Unduk Ngadau.

Pesta Regata Lepa merupakan perayaan
memperingati peranan lepa dalam kehidupan
kaum Bajau/Sama di pantai timur Sabah.
Dalam perayaan ini, kaum Bajau/Sama
menghiasi lepa. Selain itu, pelbagai acara lain
diadakan seperti perlumbaan perahu.

Menurut kepercayaan kaum
Kadazandusun, Huminodun
merupakan seorang puteri,
iaitu anak Kinoingan atau
Minamangun (pencipta) yang
mengorbankan dirinya untuk
membantu manusia dalam
kesusahan semasa musim
kemarau.

Sambutan perayaan masyarakat Sarawak dan
Sabah penuh dengan tradisi yang mengimbau
sejarah dan budaya nenek moyang mereka.
Perayaan tersebut juga merupakan unsur
keserumpunan Alam Melayu yang sentiasa
menghargai alam semula jadi yang membantu
kehidupan mereka seharian.

Lepa akan dihiasi semasa Pesta Regata Lepa.

Glosari

Regata: perlumbaan perahu.
Majlis Rumah
Terbuka Pesta
Kaamatan.

Keunikan
Bobohizan/Bobolian
ialah beliau
merupakan wanita.
(Sumber: Lembaga
Kebudayaan Negeri
Sabah)

(Sumber: Lembaga Kebudayaan Negeri Sabah)

(Sumber: Lembaga Kebudayaan Negeri Sabah)
196

Bermukun

Ngajat

Tarian

Tarian Datun Julud

Tarian Ngajat ditarikan oleh kaum
Iban dan Orang Ulu. Terdapat
beberapa jenis tarian Ngajat Iban
seperti Ngajat Indu dan Ngajat
Lesung. Tarian Ngajat ditarikan
sebagai pemberi semangat kepada
para pejuang yang hendak pergi
berperang.

Tarian ini berasal daripada
kaum Orang Ulu. Tarian ini
sebagai lambang kegembiraan
dan terima kasih. Penarinya
ialah wanita yang memakai
pakaian berwarna-warni dengan
perhiasan kepala. Bulu burung
kenyalang digunakan semasa
menari. Tarian ini diiringi oleh
alat muzik tradisional, iaitu sape.

Bermukun merupakan acara
bergendang. Keunikan bermukun
ini ialah gendangnya yang dipalu
oleh wanita dan penarinya hanya
lelaki. Tarian ini biasa ditarikan
semasa majlis perkahwinan.
Semasa bermukun, para pemukul
gendang akan berbalas pantun.

Sarawak
Kepelbagaian kaum di Sarawak

membawa kepada kelahiran pelbagai
persembahan tarian yang unik dan

menarik. Hal ini dapat dilihat dengan
kepelbagaian pakaian, alatan tarian

dan rentak tariannya yang berbeza-beza
antara satu kaum dengan kaum

yang lain.

(Sumber: Lembaga
Pelancongan Sarawak)

(Sumber: Lembaga Pelancongan Sarawak)

(Sumber: Hedda Morrison, Sarawak,
Singapura: Times Book International, 1982)

Alat muzik tradisional
sape mengiringi
persembahan tarian
Datun Julud.
(Sumber: Lembaga
Pelancongan Sarawak)
197

Sumazau

Magunatip

Limbai

Sumazau ialah tarian kaum Kadazandusun.
Terdapat variasi tarian ini mengikut kawasan
seperti di Penampang dan Papar. Tarian ini
ditarikan semasa Pesta Kaamatan dan majlis
keramaian. Perkataan Sumazau diambil daripada
perkataan “sazau” yang merujuk pergerakan
tangan penari seperti seekor burung helang.

Tarian ini ditarikan oleh kaum Murut
di kawasan pedalaman. Tarian yang
menggunakan dua batang buluh ini
ditarikan semasa majlis keramaian.

Tarian kaum Bajau/Sama dari pantai barat
Sabah ini ditarikan secara berpasangan.
Pasangan wanita akan memakai sarimpak
(hiasan kepala). Tarian ini ditarikan semasa
majlis perkahwinan dan majlis keramaian.

Sabah
Masyarakat Sabah memiliki

pelbagai jenis tarian yang diwarisi
sejak zaman-berzaman. Setiap

kaum memiliki tarian yang unik
dan berbeza daripada satu kaum
dengan kaum yang lain. Begitu
juga halnya dengan hiasan baju

penari, peralatan yang digunakan
dan gerak tarinya.

Keunikan tarian penduduk Sarawak dan Sabah ini muncul kerana kepelbagaian penduduknya yang
kreatif dalam mengatur gerak tari yang tersendiri dan mempunyai tujuan tertentu. Keunikan tarian
ini terus diwarisi hingga hari ini.

Seni Muzik
Masyarakat
Sarawak dan
Sabah

(Sumber: Lembaga Kebudayaan
Negeri Sabah)

(Sumber: Lembaga Kebudayaan Negeri Sabah)

(Sumber: Irene Benggon Charuruks dan Janette
Padasian (eds.), Cultures, Customs and Tradtions of
Sabah, Malaysia: An Introduction, Kota Kinabalu:
Sabah Tourism Promotion Corporation, 1992)
198

Seni Bina
Dalam aspek seni bina, masyarakat Sarawak dan Sabah mempunyai sejarah pembinaan rumah
yang unik. Setiap seni bina ini walaupun kelihatan mempunyai persamaan tetapi terdapat ciri-ciri
tersendiri dan unik.

Rumah Panjang

semak ayat

Bilik - ruang
bilik bagi setiap
keluarga.

Ruai - tempat berkumpul
untuk majlis sosial.

Tanju - ruang
pelbagai guna.

Rumah panjang.

(Sumber: Adaptasi daripada Hood Salleh, Peoples and Traditions, Singapura:
Editions Didier Millet, 2006, hlm. 90-91)

Rumah panjang merupakan seni bina kaum
Iban, Bidayuh dan Orang Ulu. Rumah
panjang dibina untuk tujuan keselamatan
dan pertahanan serta mewujudkan
kerjasama dalam kalangan penduduk
di rumah panjang.

Fungsi:
Selain menjadi tempat tinggal, rumah
panjang ini merupakan tempat berinteraksi
dan mengadakan acara-acara perayaan.

Bahan pembuatan:  Kayu keras digunakan
terutama kayu belian. Atapnya dibuat
daripada daun tebal seperti daun rumbia.

Rumah panjang Iban.

Sarawak
Di Sarawak, terdapat tiga bentuk seni bina yang unik, iaitu rumah panjang, rumah tinggi dan rumah
baruk.
199

Cerna Minda

Rumah Tinggi

Rumah tinggi merupakan hasil binaan
unik kaum Melanau.

Fungsi:
Rumah ini dibina tinggi, iaitu 10 meter
dari aras tanah untuk mengelak serangan
musuh.

Bahan pembuatan:
Kayu keras dan bulat seperti belian
menjadi bahan utama dalam pembuatan
rumah ini.

Rumah baruk merupakan seni bina
tersendiri yang dihasilkan oleh kaum
Bidayuh. Seni bina baruk ialah bulat
dan berbentuk kon dengan puncaknya
dihiasi dengan lambang burung
kenyalang.

Nyatakan kepentingan rumah panjang
dalam kehidupan seharian.

Seni bina rumah di Sarawak mempunyai
persamaan dari segi bahan binaannya, iaitu
menggunakan sumber hutan. Namun begitu,
setiap kaum menggunakan kebijaksanaan
masing-masing untuk membentuk seni bina
yang tersendiri.

semak ayat

Rumah tinggi Melanau.

Rumah baruk.
(Sumber: Adaptasi daripada Hood Salleh, Peoples and
Traditions, Singapura: Editions Didier Millet, 2006,
hlm. 88-89)

Fungsi:
Rumah ini menjadi tempat menyimpan
tengkorak, menyimpan senjata, pusat
ritual, mesyuarat dan majlis sosial
yang lain.

Bahan pembuatan:
Kayu keras, iaitu belian digunakan
untuk membina baruk.  Atapnya akan
ditutup dengan daun rumbia dan
dinding pula diperbuat daripada buluh.

Rumah Baruk
200

Cerna Minda

Sabah

Nyatakan fungsi pembinaan
rumah panjang kaum Rungus
dan Murut.

Di Sabah, terdapat juga rumah panjang. Namun begitu,  rumah panjang ini direka dengan beberapa
ciri tersendiri dan unik. Keunikan seni bina masyarakat Sabah ini terserlah lagi dengan menjadikan
perahu sebagai kediaman di kawasan pantai timur Sabah.

Ongkob - merupakan
ruang bilik keluarga.

(Sumber: Adaptasi daripada Hood Salleh, Peoples and
Traditions, Singapura: Editions Didier Millet, 2006,
hlm. 120-121)

Rumah Panjang Rungus
Kaum Rungus juga membina rumah panjang yang dikenali sebagai Vinatang. Keistimewaan rumah
panjang Rungus ini ialah bilik tidurnya dibina dengan kedudukan kepala pada sudut tepat arah
Gunung Kinabalu.

Fungsi:
Rumah panjang ini menjadi kediaman dan kubu pertahanan daripada serangan musuh. Kaum Rungus
membina rumah ini untuk mewujudkan semangat bekerjasama dan melindungi ahli-ahlinya.

Bahan Pembuatan:
Kayu bulat, buluh, kulit kayu dan daun nipah.

Apad - tempat berkumpul untuk
majlis-majlis tertentu dan tempat
santai bersama-sama penghuni
rumah panjang.
201

Rumah Panjang Murut
Kaum Murut juga membina rumah panjang.
Terdapat pelbagai nama yang merujuk
rumah panjang Murut seperti Tulus dan
Pahun.

Fungsi:
Rumah panjang ini dibina atas faktor
keselamatan dan pertahanan. Keunikan
rumah panjang ini boleh dilihat dengan
pintu rumahnya yang dibina di tepi
rumah dan terdapat ruang memanjang
yang memisahkan bilik-bilik keluarga.
Di bahagian tengah pula, terdapat tempat
pertemuan dan lantai untuk tarian atau
lansaran.

Bahan Pembuatan:
Kayu bulat, kulit kayu dan daun tolidus.

Lepa
Lepa merupakan perahu yang dibuat oleh kaum Bajau/Sama di pantai timur Sabah yang bukan
sahaja untuk mengangkut barang tetapi dijadikan tempat kediaman.

Bahan Pembuatan: Lepa diperbuat daripada pelbagai jenis kayu seperti kayu obasuluk, seraya,
mata-mata dan gagir. Bahagian atapnya pula diperbuat daripada daun nipah. Apabila lepa hendak
dibuat beberapa perkara perlu diberi perhatian seperti hari dan bulan untuk mengambil kayu dan
bahan lain untuk membuatnya.

Petunjuk
1. Sulap - bilik keluarga.
2. Lansaran - lantai tarian.
3. Tobon - pintu utama.
4. Salo - ruang terbesar yang digunakan

untuk majlis sosial dan agama.

1 1 1 1 1 1 1

2

4

3 3

Pembinaan rumah masyarakat Sabah sangat unik kerana mereka
menggunakan kebijaksanaan untuk menghasilkan rumah yang
mempunyai ciri-ciri budaya mereka sendiri.

Masyarakat Sarawak dan Sabah menggunakan
kebijaksanaan mereka dalam memanfaatkan
sumber alam sekitar untuk meneruskan
kelangsungan hidup. Mereka juga menerima
pengaruh luar terutama daripada Alam
Melayu untuk meningkatkan kualiti hidup
yang lebih baik. Hal ini menyedarkan kita
bahawa kerajinan dan sikap terbuka membantu
kemajuan diri dan negara.

Lepa
(Sumber: Adaptasi daripada
Hood Salleh, Peoples and
Traditions, Singapura: Editions
Didier Millet, 2006, hlm. 125)
202

Imbas Kembali

Bab ini telah memberikan gambaran bahawa Sarawak dan Sabah merupakan sebahagian daripada
Alam Melayu. Pemerintahan tempatan menunjukkan bahawa telah wujud sistem berorganisasi
dalam masyarakat Sarawak dan Sabah. Mereka telah menyesuaikan diri dengan bentuk muka bumi
dalam kegiatan sosioekonomi. Hal ini telah mewujudkan kepelbagaian warisan budaya yang unik
di Sarawak dan Sabah.

Keunikan Masyarakat Bumiputera
Sarawak dan Sabah

●  Perdagangan
●  Keagamaan

●  Kepimpinan Kesukuan
●  Kepimpinan Lembah Sungai

●  Kegiatan Ekonomi Masyarakat Sarawak
●  Kegiatan Ekonomi Masyarakat Sabah

●  Masyarakat Bumiputera
●  Kepentingan sungai
●  Kesenian
●  Perayaan
●  Tarian
●  Seni bina

Sarawak dan Sabah dalam Alam Melayu

Kemunculan Pemerintahan Tempatan

Kegiatan Ekonomi Masyarakat Sarawak dan Sabah

Sibu
RajangS.

U

SABAH

Samadong
Lokasi: Samarahan
dan Sadong.
Masa: Abad ketujuh.

Kalka
Lokasi: Kuala Sungai Kalka
Pengasas: Dayang Hubu dan
Dayang Ruku

Saribas
Lokasi: Pertemuan
antara Batang Saribas dan
Sungai Rimbas.
Pengasas: Pengiran
Temenggung Abdul Kadir
Pusat: Tandang Sari Muara
Sungai Rimbas

Melano
Lokasi: Sungai Retus hingga
Pulau Bruit dan Mukah.
Pengasas: Tugau
Masa: Abad ke-11.

Sawaku
Lokasi: Santubong dan
sekitar Sungai Sarawak.
Pengasas: Datu Merpati
Masa: Abad ketujuh.

U

LAUT SULU

S A B A H

Kepimpinan
Kesukuan

Ketua
Bebas

Wakil
Brunei

Wakil
Sulu

LAUT SULAWESI

LAUT
CHINA
SELATAN

Petunjuk
 Kawasan Wakil Brunei
 Kawasan Kepimpinan Kesukuan
 Kawasan Wakil Sulu
 Kawasan Ketua Bebas
203

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

1. Apakah bentuk pemerintahan tempatan di Sarawak dan Sabah?

I. Pentadbiran lembah sungai.
 II. Pentadbiran pedalaman.
 III. Pemerintahan pembesar.
 IV. Pemerintahan beraja.

A. I dan II
 B. I dan IV
 C. II dan III
 D. III dan IV

2. Apakah maksud lambang Patung Burung Kenyalang?

A. Melambangkan kaum Iban.
 B. Melambangkan senjata kaum Iban.
 C. Melambangkan perpaduan kaum Iban.
 D. Melambangkan kepahlawanan kaum Iban.

3. Lengkapkan jadual di bawah dengan maklumat yang tepat.

Sarawak  Pesisir pantai

Sabah   Kawasan pedalaman

Negeri              Lokasi           Kegiatan Ekonomi

4.       Sarawak dan Sabah mempunyai keunikan dari segi masyarakatnya yang berbilang
       kaum, budaya dan warisan yang tersendiri.

Berdasarkan pernyataan di atas, jawab soalan yang berikut:
 (a)  Apakah keunikan budaya masyarakat Sarawak dan Sabah?
 (b)  Bagaimanakah kita dapat meraikan kepelbagaian dan keunikan budaya masyarakat?
204

Berdasarkan gambar di atas, jawab soalan yang berikut:
 (a) Apakah yang dapat anda lihat dalam gambar di atas?
 (b) Apakah fungsi binaan ini?
 (c) Pada pendapat anda, bagaimanakah warisan kesenian ini dapat dipelihara dan dipulihara?

6.

Berdasarkan pernyataan di atas, jawab soalan yang berikut:
 (a) Senaraikan kepentingan sungai kepada penduduk tempatan.
 (b) Bagaimanakah anugerah Tuhan ini dapat dipelihara?

Pemahaman dan Pemikiran Kritis

Sungai memainkan peranan penting kepada masyarakat
 di Sarawak dan Sabah.

Berdasarkan gambar rumah panjang kaum Rungus di atas, jawab soalan yang berikut:
 (a)   Apakah yang anda boleh jelaskan tentang seni bina rumah panjang?
  (b)  Bagaimanakah rumah panjang boleh mewujudkan dan memperkukuh hubungan

antara penghuninya?
  (c)   Mengapakah kita perlu mengekalkan warisan negara?

5.

7.
205

Nilai, Patriotisme dan Iktibar

● Kepelbagaian budaya mendidik kita supaya menghargai dan mengekalkan warisan
masyarakat yang unik.

●  Kita perlu berbangga dengan adat resam pelbagai kaum untuk mengekalkan jati diri.
● Kelangsungan warisan suku kaum yang pelbagai ini boleh meningkatkan imej

negara di pentas antarabangsa.

Diri dan Keluarga Negara

Cakna dan Cerminan Sejarah

Sikap bertolak ansur dan menghormati
sesama ahli keluarga penting untuk
menjamin keharmonian ahli keluarga. Bagi
memupuk sikap ini kita harus menghormati
kepelbagaian dalam kalangan ahli keluarga.

Kepelbagaian budaya ini mewujudkan
perpaduan yang membentuk kestabilan
dan kemajuan negara.

Perpaduan dalam kepelbagaian merupakan keunikan warisan negara kita yang diwarisi sejak
zaman-berzaman dan harus terus dipelihara.
206

BIBLIOGRAFI
Buku dan Jurnal
A. Aziz Deraman, 2005. Masyarakat dan Kebudayaan Malaysia. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
A. Samad Ahmad (penyelenggara),1985. Kerajaan Johor Riau. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
A. Samad Ahmad (penyelenggara), 1986. Sulalatus Salatin. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Abdul Hadi Haji Hassan, 1928. Sejarah ‘Alam Melayu. Singapura: Fraser and Neave.
Abdul Razak Mahmud, 2002. Ikhtisar Sejarah Kelantan. Kota Bharu: Pustaka Aman Press.
Abdullah Zakaria Ghazali dan Mardiana Nordin (ed.), 2012. Kedah Warisan dan Sejarah. Bangi: Ikatan Ahli Arkeologi

Malaysia.
Abdullah Zakaria Ghazali, 1996. Terengganu: Tokoh, Pentadbiran dan Perjuangan. Kuala Lumpur: Persatuan Muzium Malaysia.
Adnan Jusoh, 2017. “Gendang Gangsa di Borneo: Satu Tinjauan Semula Terhadap Penemuan Gendang Gangsa di Sabah

dan Kalimantan”, Jurnal Persatuan Muzium Malaysia. Kuala Lumpur: Persatuan Muzium Malaysia.
Ahamad Ismail dan Yazid Mat, 1992. Perlis Indera Kayangan: Sejarah Pembentukan Sebuah Negeri Berdaulat. Kangar:

Perbadanan Perpustakaan Awam Negeri Perlis.
Ahmad Bahri Mardi, 2016. Kota Tinggi Dalam Sejarah. Kota Tinggi: Persatuan Sejarah Malaysia Cawangan Kota Tinggi.
Ahmad Fawzi Mohd. Basri, 1986. Cempaka Sari: Sejarah Kesultanan Negeri Perak. Ipoh: Yayasan Perak.
Ahmad Jelani Halimi, 2006. Perdagangan dan Perkapalan Melayu di Selat Melaka. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan

Pustaka.
Ahmad Sarji Abdul Hamid (ed.), 2011. The Rulers of Malaysia, Singapura: Edition Didier Millet.
Andaya, Barbara Watson dan Leonard Y. Andaya, 1983. Sejarah Malaysia. Kuala Lumpur: Macmillan Publishers.
Andaya, Leonard Y.,1987. Kerajaan Johor 1641-1728. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Asmah Haji Omar, 2008. Ensiklopedia Bahasa Melayu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Asyaari Muhamad, 2001. Arkeologi Kota Sayong. Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor.
Awang Azman Awang Pawi (ed.), 2014. Wajah Melayu Sarawak. Kota Samarahan: Institut Asia Timur UNIMAS.
Bambang Budi Utomo dan Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, 2008. Zaman Klasik di Nusantara: Tumpuan

Kajian di Sumatera. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Bernard Sellato, (ed.), 2012. Plated Arts From the Borneo Rainforest. Jakarta dan Singapura: The Lontar Foundation dan NUS Press.
Bulbeck, David et. al.,1998. Southeast Asian Exports Since the 14th Century: Cloves, Pepper, Coffee, and Sugar.

Singapura: Institute of Southeast Asian Studies.
Buyong Adil, 1980. Sejarah Kedah. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Cady, John F., 1964. Southeast Asia: It Historical Development. New York: Mc Graw-Hill Books Company.
Charlie anak Ungang, 2014. Etnik Bidayuh: Budaya Dan Warisan. Kuching: Institut Pendidikan Guru Malaysia Kampus

Batu Lintang.
Coedes, George, 1968. The Indianized States of Southeast Asia. Honolulu: East-West Center Press.
Coedes, George, 2010. Asia Tenggara Masa Hindu-Buddha. Diterjemah oleh Winarsih Partaningrat. Jakarta: EFEO.
Ding Choo Ming, 2016. Manuskrip Melayu: Sumber Maklumat Peribumi. Bangi: Penerbit UKM.
Empiang Jabu, 1989. “The Traditional Values and Functions of Pua Kumbu” dlm. Sarawak Museum Journal, 61,1989.
 Ensiklopedia Sejarah dan Kebudayaan Melayu. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Freeman, Michael dan Jacques, Claude, 2007. Ancient Angkor. Bangkok: Rivers Books Ltd.
Gallop, Annabel Teh,1994. The Legacy of the Malay Letters. London: British Library.
Hall, D.G.E.,1987. Sejarah Asia Tenggara. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Hall, Kenneth R., 1999.“Economic History of Early Southeast Asia”, dlm. Nicholas Tarling (ed.), The Cambridge History

of Southeast Asia Volume One: From Early Times to C.1500. Cambridge: Cambridge University Press.
Irene Benggon Charuruks dan Janette Padasian (eds.), 1992. Cultures, Customs and Traditions of Sabah, Malaysia: An

Introduction. Kota Kinabalu: Sabah Tourism Promotion Corporation.
Ismail Hussein, 1993. Antara Dunia Melayu dengan Dunia Kebangsaan. Bangi: Penerbit UKM.
Junaidi Payne, 2000. This is Borneo. London: New Holland Publishers (UK) Ltd.
Kamarudin Ab.Razak, 1998. Peninggalan Sejarah di Pesisiran Sungai Johor. Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor.
Kamarudin Ab.Razak, 2005. Kesultanan Johor Riau Sehingga 1699 dalam Ilustrasi. Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor.
Khoo Kay Kim, 1985. “Raja Lumu/Sultan Salehuddin: The Founding of the Selangor Dynasty” dlm. JMBRAS 45:2.
Kong Yuan Zhi, 2000. Pelayaran Zheng He dan Alam Melayu. Bangi: Penerbit UKM.
Liang Liji, 1966. Hubungan Empayar Melaka-Dinasti Ming Abad ke-15. Bangi: Penerbit UKM.
Mardiana Nordin, 2002. “Hikayat Negeri Johor: Kedudukannya sebagai Naskhah Pensejarahan Negeri Selangor” dlm.

Arkeologi dan Sejarah. Kuala Lumpur: Persatuan Muzium Malaysia.
Mardiana Nordin, 2003. “Sultan dan Rakyat: Satu Perbincangan dari Naskhah Misa Melayu”  dlm. Malaysia Dari Segi

Sejarah, 31.
Mardiana Nordin, 2004. “Selangor Sehingga 1766: Catatan dari Beberapa Teks Melayu” dlm. Seri Alam, Jurnal Lembaga

Muzium Selangor Darul Ehsan.
Mardiana Nordin, 2008. Politik Kerajaan Johor Riau 1718-1862. Johor Bahru: Yayasan Warisan Johor.
207

Marriot, H., 1916. “A Fragment of the History of Terengganu” dlm. JSBRAS, 72.
Maspero, Georges, 2002. The Champa Kingdom: The History of Extinct Vietnamese Culture. Bangkok: White Lotus.
Maxwell, W.E., 2013. An Account of the Malay Chiri: A Sanskrit Formula. Hong Kong: Forgotten Books:
Mohd Zain Musa dan Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman (ed.), 2003. Masyarakat Cam Sepanjang Zaman. Bangi:

Ikatan Ahli Arkeologi Malaysia.
Muhammad Saleh Haji Awang, 1983. Sejarah Darul Iman Hingga 1337H=1918M. Kuala Lumpur: Utusan Publications

and Distributors.
Muhammad Yamin,1986. Gajah Mada: Pahlawan Persatuan Nusantara. Jakarta: Balai Pustaka.
Muhammad Yusoff Hashim dan Aruna Gopinath, 1992. Tradisi Pensejarahan Pahang Darul Makmur 1800-1930.

Petaling Jaya: Tempo Publishing.
Muhammad Yusoff Hashim, 1989. Kesultanan Melayu Melaka. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Muhammad Yusoff Hashim, 2006. Kisah Melaka 1511. Melaka: Institut Kajian Sejarah dan Patriotisme Malaysia.
Muhammad Yusoff Hashim (ed.), 2008. Tun Perak. Melaka: Institut Kajian Sejarah dan Patriotisme Malaysia.
Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, 1990. “Kingdom of Srivijaya as Social Political and Cultural Entity”, dlm. J.

Kathirithamby-Wells and Villiers, John, The Southeast Asian Port and Polity: Rise and Demise. Singapura: Singapore
University Press.

Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman (et.al), 2016. Asal Usul Melayu, Induknya di Benua Sunda. Tanjung Malim:
Universiti Pendidikan Sultan Idris.

Nordin Selat, 1982. Sistem Sosial Adat Perpatih. Kuala Lumpur: Utusan Publications and Distributors.
Norhalim Hj. Ibrahim,1995. Negeri Yang Sembilan: Daerah Kecil Pusaka Adat Warisan Kerajaan Berdaulat.

Shah Alam: Fajar Bakti Sdn. Bhd.
Ong Puay Liu, 2006. “Rumah Panjang Tradisi Rungus dalam Arus Pembangunan: Perbezaan Pengertian” dlm. Akademika

68 :1.
Poline Bala, 2016. Masyarakat Kelabit: Tradisi dan Perubahan Sosial. Kuala Lumpur: Institut Terjemahan dan Buku

Malaysia.
R. Hamzah Yunus,1992. Peninggalan Sejarah di Pulau Penyengat. Riau: Yayasan Kebudayaan Indera Sakti.
Raja Chullan, 1997. Misa Melayu. Kuala Lumpur: Penerbit Pustaka Antara.
Ramlah Adam (ed.), 2016. Pemerintahan Beraja di Alam Melayu Merentas Zaman. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan

Pustaka.
Ranjit Singh, 2000. The Making of Sabah 1865-1941: The Dynamics of Indigenous Society. Kuala Lumpur: Dewan

Bahasa dan Pustaka.
Saidaitul Nornis Hj. Mahali, 2012. Bajau Pantai Barat. Kuala Lumpur: Institut Terjemahan dan Buku Malaysia.
Sandin, B., 1980. Iban Adat and Augury. Pulau Pinang: Penerbit Universiti Sains Malaysia.
Sanib Said, 1999. “The History of Sarawak: Where Do We Begin?” dlm. The Sarawak Museum Journal, 75.
Suffian Mansor, 2015.  “Perubahan Sistem Pentadbiran Sarawak, 1840 -1963,” dlm. Ahmad Kamal Ariffin Mohd Rus dan

Noor Ain Mat Noor, (ed.), Dasar dan Tadbir Dalam Sejarah. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya.
Sutan Takdir Alisjahbana, 2008. Indonesia: Social and Cultural Revolution. Jakarta: Dian Rakyat.
Tang Su Chin, Julie, 2002. Sejarah Kerajaan Perlis 1841-1957, MBRAS. Kuala Lumpur.
The Legacy of Malay Manuscripts, 2012. Kuala Lumpur: Perpustakaan Negara Malaysia.
Wallace, Alfred Russel, 2009. The Annotated Malay Archipelago. Oxford: John Beaufoy PubIications.
Wang Gungwu,1998. The Nanhai Trade: The Early History of Chinese Trade in the South China Sea. Singapura: Times

Academic Press.
Wheatley, Paul, 2010.The Golden Khersonese. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya.
Winstedt, R.O. dan R.J. Wilkinson, 1974. “The Chiri or Coronation Address” dlm. A History of Perak , MBRAS. (Reprint No.3).
Wolters, O.W.,1975. The Fall of Srivijaya in Malay History. Kuala Lumpur: Oxford University Press.
Zainal Abidin Abdul Wahid, 2004. Kesultanan Melayu Melaka. Melaka: Institut Kajian Sejarah dan Patriotisme Malaysia.

Laman Sesawang
http://live.utusan.com.my/Event/Pidato_Antarabangsa_Bahasa_Melayu_Piala_PM_2013?Page=0, “Utusan Online”

Dicapai pada 15 Februari 2017.
http://www.jotravelguide.com/siem_reap_cambodia/bayon_leper_king_terrace.php, “Bayon Temple and Leper King

Terrace Temple in Siem Reap” Dicapai pada 15 Februari 2017
http://pmr.penerangan.gov.my/index.php/component/content/article/395-artikel/7589-keunggulan-adat-perpatih.html

Dicapai pada 15 Februari 2017.

Senarai Penuh
Bibliografi Buku Teks
Sejarah Tingkatan 2
208

INDEKS
adat istiadat 130
Adat Perpatih 168, 170
adat Temenggung 79
agama Buddha 17, 54, 57, 59
agama Hindu 54, 57, 59
agama Islam 59, 82
Alam Melayu 2, 4, 180
Al-Tarikh Salasilah Negeri Kedah
 138, 164
Angkor Thom 12, 63
Angkor Wat 64
animisme 56
asimilasi  62
Awang Batil 167

bahasa Austronesia 6
bahasa dan tulisan 40
bahasa Sanskrit 40
bahasa serumpun 6
Bajau 193
Bendahara 77
Bidayuh 187
Buapak 171
bunga emas 145
Candi Borobudur 31, 54, 62
Che Bong Nga 27
Che Siti Wan Kembang 141

China 89

dinamisme 56

Hikayat Hang Tuah 108
Hikayat Iskandar Zulkarnain 45
Hikayat Merong Mahawangsa 138,
 164
Hikayat Muhammad Ali Hanafiah 45
Hikayat Pahang 128
Hikayat Sang Kancil 129
Hikayat Seri Kelantan 165
hubungan diplomatik 19, 148
hubungan perdagangan 150
Hukum Kanun Melaka 77, 78, 83,
 126
Hukum Kanun Pahang 126

institusi agama 131
Jayavarman VII 12

Kadazandusun 182, 195
karya sejarah 128
kegiatan perlombongan 33
kegiatan pertanian 46
kepentingan sungai 190

kerajaan  Angkor 8, 27
kerajaan Alam Melayu 14, 17-20,
 32, 64
kerajaan Brunei 178
kerajaan Champa 8, 11, 40
kerajaan Funan 13, 18, 44
kerajaan Gangga Nagara 9, 13
kerajaan Kedah Tua 9, 12
kerajaan Majapahit 8, 13, 178
kerajaan Negeri Sembilan 142
kerajaan Perlis 144-45
kerajaan Sarawak 180
kerajaan Srivijaya 8, 58, 178
kesenian 192
keserumpunan budaya 160
Kesultanan Terengganu 120
Kesultanan Johor Riau 98, 100, 102,
 104
Kesultanan Melayu Melaka 72, 76,
 80, 91, 131
Kesultanan Pahang 116, 124
Kesultanan Perak 118, 124
Kesultanan Selangor 122-23, 125
Ketua Negeri 172
Kitab Tib 165
konsep beraja 60
konsep daulat 54
Kota Kara 99

Laksamana 77
Lembaga 171
Long Yunus 148
luak 170

Mahabhrata 45
masyarakat Sabah 184
masyarakat Sarawak 184
Melanau  187
Misa Melayu 128
Murut 189

Nagarakertagama 45

Orang Laut 87
orang semenda 169
Orang Sungai 189
Orang UIu 187, 194

Parameswara 73
Patih Gajah Mada 12
pelabuhan kerajaan 62
pelabuhan pembekal 62
pembesar berempat 76
pembesar berlapan 76, 125

Penghulu Bendahari 77
Perang Johor-Jambi 100
perayaan 194
persamaan budaya 7
Pesta Kaamatan 195
pua kumbu 192
pusat perdagangan 84

Raja Kechil 102
rumah panjang 201
Ryukyu  89

seni bina 198
sistem kepimpinan kesukuan 180-
 182
Sistem Pembesar Empat Lipatan
 76-77, 125
sistem pemerintahan 24, 26, 34,
 170
sistem pemerintahan beraja 159
sistem perundangan 162
struktur sosial  51
suku 170
Sulalatus Salatin 108
Sultan Alauddin  I 99, 106
Sultan Iskandar Dzulkarnain 119
Sultan Mahmud Shah 91
Sultan Muzaffar Shah 75
syahbandar 86
Syair Sultan Maulana 165
Syair Tawarikh Zainal Abidin
Ketiga 128
Syed Hussin Jamalullail 145

Tajul Salatin  109
tarian  196
Temenggung 77
tulisan Palava 41
Tun Seri Lanang 109

Undang 171
Undang-Undang 99 Perak  126
undang-undang adat 79
undang-undang Islam 163
Undang-undang Laut Melaka 78,
 83
Undang-Undang Tubuh Kerajaan
 Negeri 127
UNESCO 6
Upu Bugis 101

wayang kulit 7, 167
Skim Pinjaman Buku Teks

Sekolah

Tahun Tingkatan Nama Penerima Tarikh
Terima

Nombor Perolehan:

Tarikh Penerimaan:

BUKU INI TIDAK BOLEH DIJUAL

Dengan ini, SAYA BERJANJI akan menjaga buku ini
dengan baik dan bertanggungjawab atas kehilangannya,

serta mengembalikannya kepada pihak sekolah pada
tarikh yang ditetapkan.
KSSM_2017_PQ_SEJARAH_TINGKATAN 2_RUKUN NEGARA

KSSM_2017_PQ_SEJARAH_TINGKATAN 2_PART 1

KSSM_2017_PQ_SEJARAH_TINGKATAN 2_PART_2

KSSM_2017_PQ_SEJARAH_TINGKATAN 2_AKAD SEK MENENGAH