RM29.95

FT315001

ISBN 978-967-0520-90-2

ASAS
KELESTARIAN
TINGKATAN 5

9 789670 520902
RUKUN NEGARA
Bahawasanya Negara Kita Malaysia

mendukung cita-cita hendak;

Mencapai perpaduan yang lebih erat dalam
kalangan seluruh masyarakatnya;

Memelihara satu cara hidup demokrasi;

Mencipta satu masyarakat yang adil di mana
kemakmuran negara akan dapat dinikmati bersama

secara adil dan saksama;

Menjamin satu cara yang liberal terhadap tradisi-tradisi
kebudayaannya yang kaya dan pelbagai corak;

Membina satu masyarakat progresif yang
akan menggunakan sains dan teknologi moden;

MAKA KAMI, rakyat Malaysia, berikrar
akan menumpukan seluruh tenaga dan usaha kami

untuk mencapai cita-cita tersebut berdasarkan
prinsip-prinsip yang berikut:

KEPERCAYAAN KEPADA TUHAN
KESETIAAN KEPADA RAJA DAN NEGARA

KELUHURAN PERLEMBAGAAN
KEDAULATAN UNDANG-UNDANG
KESOPANAN DAN KESUSILAAN

(Sumber: Jabatan Penerangan, Kementerian Komunikasi dan Multimedia Malaysia)
MATA PELAJARAN ELEKTIF IKHTISAS

ASAS
KELESTARIAN

TINGKATAN 5

PENULIS

AINAMARDIA BINTI NAZARUDIN
LUTFIAH NATRAH BT ABBAS @ AHMAD

PEREKA GRAFIK
NURAZLINA BINTI HAMBAL

WAN AHMAD FIRDAUS BIN
WAN ABDULLAH

EDITOR

MUHAMMAD ZULFADHLI BIN ABD RAHMAN

NUR RITA BINTI MOHAMED ASERI

ILUSTRATOR

MASKI YU BIN LATIF YU

ISZA AFIQAH BINTI ISKANDAR

MOHD HAFIDZUDIN BIN MAZLAN

2017
KPM2017 ISBN 978-967-0520-90-2
Cetakan Pertama 2017
© Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana bahan
dalam buku ini tidak dibenarkan diterbitkan
semula, disimpan dalam cara yang boleh
dipergunakan lagi, ataupun dipindahkan
dalam sebarang bentuk atau cara, baik dengan
elektronik, mekanik, penggambaran semula
mahupun dengan cara perakaman tanpa
kebenaran terlebih dahulu daripada Ketua
Pengarah Pelajaran Malaysia, Kementerian
Pendidikan Malaysia. Perundingan tertakluk
kepada perkiraan royalti atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian Pendidikan
Malaysia oleh:
Aras Mega (M) Sdn. Bhd. (164242-W)
No 18, Jalan Damai 2,
Taman Desa Damai, Sg. Merab
43000 Kajang, Selangor Darul Ehsan.
No. Telefon: 03-8925 8975
No. Faksimile: 03-8925 8985
Laman Web: www.arasmega.com
E-mel: amsb@arasmega.com

Reka Letak dan Atur Huruf:
Aras Mega (M) Sdn. Bhd.
Muka Taip Teks: Minion Pro
Saiz Muka Taip Teks: 11 poin

Dicetak oleh:
Percetakan Surya Sdn. Bhd.
Plot 29, Jalan IKS BK 2,
Taman IKS Bukit Katil,
75450 Bukit Katil, Melaka.

No. Siri Buku: 0123 PENGHARGAAN
Penerbitan buku ini melibatkan kerjasama
banyak pihak. Sekalung penghargaan dan
terima kasih ditujukan kepada semua pihak
yang terlibat.
•	 Jawatankuasa Penambahbaikan

Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Penyemakan Pembetulan
Pruf Muka Surat, Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Penyemakan
Naskhah Sedia Kamera,
Bahagian Buku Teks,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Pegawai-pegawai Bahagian Buku Teks
dan Bahagian Pembangunan Kurikulum,
Kementerian Pendidikan Malaysia.

•	 Jawatankuasa Peningkatan Mutu,
Aras Mega (M) Sdn. Bhd.

•	 Indah Water Konsortium Sdn. Bhd.
•	 Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara.
•	 Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal dan

Pembersihan Awam (SWCorp).
•	 Semua pihak yang terlibat secara

langsung dan tidak langsung dalam usaha
menjayakan penerbitan buku ini.
1.1 Bangunan
1.1.1 Kriteria Bangunan 6
1.1.2 Keperluan Asas

dalam Bangunan 7
1.2 Proses Pembinaan

1.2.1 Peringkat Utama
Proses Pembinaan 9

1.2.2 Kaedah Pembinaan  10
1.3 Peringkat Prapembinaan

1.3.1 Prapembinaan 21
 Perolehan tapak 21
 Ukur tanah dan uji tanah 23
 Lukisan dan perincian 42
 Penawaran tender 43
 Membuat taksiran 44
 Pekerja 52
 Bahan dan jentera 54
1.3.2 Pihak yang Terlibat

dalam Perancangan 58

BAB 1    PEMBINAAN LESTARI

Pendahuluan    v

Pengenalan Ikon  vi

KANDUNGAN

1
1.4 Peringkat Pembinaan

1.4.1 Pembinaan Struktur 61
1.4.2 Kelengkapan Kemudahan

Sebuah Bangunan 78
1.5 Peringkat Pascapembinaan

1.5.1 Aktiviti Peringkat
 Pascapembinaan 85

1.5.2 Kaedah Penyenggaraan 86
1.6 Bangunan Hijau

1.6.1 Definisi 89
1.6.2 Implikasi Proses Pembinaan

ke Atas Elemen Kelestarian 90
1.6.3 Kriteria Utama

Bangunan Hijau 91
1.6.4 Perbezaan antara Bahan

Binaan Berdasarkan Kriteria
Lestari dan Tidak Lestari 97

1.6.5 Perbandingan Pelbagai Reka
Bentuk Binaan yang
Menepati Kriteria Bahan
Bangunan Hijau 99

1.6.6 Pemilihan Bahan Lestari
dan Kelengkapan Cekap
Tenaga untuk Pembinaan
Bangunan Hijau 102

1.6.7 Kebaikan Binaan
Bangunan Hijau Terhadap
Elemen Kelestarian 104

1.6.8 Idea Reka Bentuk
Bangunan Hijau 105

iii
3

2.1 Sumber dan Bekalan Air
2.1.1 Kitaran Air 117
2.1.2 Proses Rawatan Air 128
2.1.3 Sistem Penapis Air 139

2.2 Sistem Pembetungan Air Sisa
2.2.1 Definisi 143
2.2.2 Jenis Air Sisa Kumbahan 143
2.2.3 Kesan Air Sisa Kumbahan 145
2.2.4 Perkembangan Sistem

Pembetungan di Malaysia 148
2.2.5 Kaedah Saliran Sistem

Pembetungan Awam 149
2.3 Rawatan Air Sisa Kumbahan

2.3.1 Jenis Rawatan Air
Sisa Kumbahan 153

2.3.2 Kaedah Rawatan Air Sisa
Kumbahan Berdasarkan
Persekitaran 161

2.3.3 Meneroka Penggunaan
Aplikasi Teknologi Hijau
Terhadap Sisa Enap Cemar
daripada Rawatan Air Sisa
Kumbahan di Malaysia 163

3.1 Pengurusan Sisa Pepejal
3.1.1 Definisi Sisa Pepejal 177
3.1.2 Kategori Sisa Pepejal Terkawal 178
3.1.3 Cara Pengurusan Sisa Pepejal 185
3.1.4 Hierarki Pengurusan

Sisa Pepejal 189
3.1.5 Pembangunan Lestari dalam

Pengurusan Sisa Pepejal 190
3.1.6 Elemen Pengurusan

Sisa Pepejal 192
3.1.7 Keperluan Pengurusan Sisa

Pepejal yang Sistematik 202
3.1.8 Teknologi dalam Rawatan

Sisa Pepejal  204
3.2 Amalan 3R (Reduce, Reuse, Recycle)

3.2.1 Definisi Amalan 3R 212
3.2.2 Kaedah Pengasingan

Sisa Pepejal 216
3.2.3 Kesan Pelaksanaan 3R

Terhadap Elemen Kelestarian 217
3.2.4 Kaedah Pelaksanaan 3R dalam

Kehidupan Seharian 218
3.2.5 Produk daripada Sisa Pepejal 220

BAB 2    RAWATAN AIR BAB 3    RAWATAN SISA PEPEJAL

2

Glosari             229

Rujukan         231

Indeks           233

iv
Buku Teks Asas Kelestarian Tingkatan 5 ini ditulis berdasarkan Dokumen Standard Kurikulum
dan Pentaksiran (DSKP) Asas Kelestarian yang disediakan oleh Kementerian Pendidikan
Malaysia (KPM) bagi memudahkan pembelajaran subjek ini di sekolah.

Buku ini merangkumi tiga bab utama yang berlandaskan teknologi dan menekankan daya
kreativiti murid. Buku ini juga membantu dalam membentuk minda murid membudayakan
amalan teknologi hijau dalam bidang teknologi dan kehidupan harian.

Bab pertama buku ini mendedahkan murid kepada pembinaan lestari yang berkaitan
dengan pembinaan dan bangunan hijau. Bab kedua pula murid diberi pendedahan kepada
sistem rawatan air dan rawatan air sisa kumbahan. Manakala bab ketiga pula, tumpuan
murid diarahkan kepada rawatan sisa pepejal termasuk pengurusan sisa pepejal dan
amalan 3R (Reduce, Reuse, Recycle).

Persembahan buku ini disertakan dengan penerangan yang jelas dan dengan penyendal
yang pelbagai dapat menarik minat dan tumpuan murid serta memantapkan lagi pemahaman
mereka. Setiap akhir bab juga disusuli dengan peta rumusan dan latihan sebagai pengukuhan
minda mengenai bab yang dipelajari.

Semoga buku ini dapat dijadikan rujukan terbaik dan penuh manfaat untuk meningkatkan
pengetahuan, nilai murni serta melahirkan modal insan yang mampu membudayakan amalan
lestari dalam kehidupan.

PENDAHULUAN

v
Fakta

Memberi maklumat yang
sahih kepada murid.

Aktiviti

Melaksanakan aktiviti secara
individu, berpasangan dan
berkumpulan di dalam dan

di luar kelas.

Nilai Murni

Memberi galakan kepada
murid supaya menerapkan

unsur-unsur nilai murni
dalam diri mereka.

Menyediakan aktiviti
pengukuhan untuk

menguji tahap kefahaman
murid berkaitan dengan

pembelajaran yang dipelajari.

Informasi

Memberi maklumat
tambahan kepada murid

tentang perkara yang
berkaitan dengan pelajaran.

IMBAS DI SINI

Menyediakan QR Code
berkaitan pelajaran yang
boleh diimbas oleh guru

dan murid menggunakan
aplikasi pada telefon

mudah alih.

KBAT

Mengemukakan soalan
yang menggalakkan murid
menggunakan Kemahiran

Berfikir Aras Tinggi.

Latihan

Menyediakan latihan
formatif dan sumatif kepada
murid tentang pelajaran yang
dipelajari bagi menguatkan

ingatan murid.

Ringkasan pelajaran secara
menyeluruh yang dipaparkan

melalui rajah atau jadual.

Nila
i M

urni

Aktiviti Latihan

DSKP

Menyatakan nombor rujukan
standard pembelajaran.

PENGENALAN IKON

Rumusan

LATIHAN PENGUKUHAN

vi
ASAS
KELESTARIAN

BAB 1

BAB 2

BAB 3

PEMBINAAN LESTARI

RAWATAN AIR

RAWATAN SISA PEPEJAL
2

•	 Bangunan
•	 Proses	pembinaan
•	 Peringkat	prapembinaan
•	 Peringkat	pembinaan
•	 Peringkat	pascapembinaan
•	 Bangunan	hijau

Standard Kandungan

PEMBINAAN
LESTARI

1
BAB
B
A

B
 1

Bangunan1.1
•	 Menyatakan	kriteria

sesebuah bangunan.
•	 Mengenal	pasti	dan	menerangkan

keperluan asas bangunan.
Pembinaan ialah projek yang melaksanakan aktiviti
pembangunan. Pembangunan melibatkan agensi kerajaan dan
swasta. Terdapat dua jenis pembinaan, iaitu pembinaan ringan
dan pembinaan berat.

Pembinaan Ringan

4
Pembinaan Berat

5
B
A

B
 1

Kriteria Bangunan1.1.1

Kriteria sesebuah bangunan ialah satu binaan sementara atau binaan kekal yang terdiri daripada
gabungan struktur-struktur binaan iaitu asas, lantai, tiang, rasuk, dinding dan bumbung. Rajah 1.1
menunjukkan fungsi-fungsi bangunan. Struktur-struktur ini berupaya untuk menanggung beban
mati dan beban hidup.

Beban Mati Beban Hidup

Beban mati ialah beban yang diterima oleh
bangunan daripada struktur bangunan itu sendiri.

Beban hidup ialah beban yang dikenakan
ke atas struktur bangunan tersebut.

Ciri utama:
i. Nilai beban ialah tetap.
ii. Kedudukan beban tidak berubah.

Ciri-ciri utama:
i. Nilai beban tidak tetap.
ii. Kedudukan beban boleh berubah-ubah.

Aktiviti

Berikan contoh-contoh bangunan di Malaysia yang digunakan sebagai tempat pelancongan, tempat pendidikan
dan sebagainya. Kenal pasti idea reka bentuk bangunan tersebut.

Rajah 1.1 Kriteria bangunan

Jadual 1.1 Perbandingan beban mati dan beban hidup

Kriteria
Bangunan

Mampu memberi perlindungan
kepada penghuninya
daripada cuaca.

Struktur yang dibina atau
didirikan di atas tanah.

Mempunyai struktur utama
seperti asas, lantai, tiang, rasuk
dan bumbung.

Bangunan setingkat
dan bertingkat-tingkat.

Beban hidup juga dikenali sebagai beban kenaan.

6
B
A

B
 1

Keperluan Asas dalam Bangunan1.1.2

Sesebuah bangunan perlu dilengkapi dengan tiga keperluan asas. Jadual 1.2 menunjukkan tiga
keperluan asas bangunan.

Sistem Asas Keterangan

Elektrik •	 Fungsi utama digunakan untuk membekalkan kuasa elektrik di dalam
bangunan bagi menggerakkan alat-alat mekanikal seperti pengudaraan,
operasi pengurusan dan pencahayaan. Contohnya penyaman udara,
komputer, lampu dan kipas angin.

•	 Sistem elektrik di dalam bangunan adalah bermula daripada papan
agihan (distribution board) kepada suis-suis elektrik yang terlibat.
Terdapat dua jenis sistem pembekalan elektrik di dalam bangunan.
i. Satu fasa

ii. Tiga fasa

Perpaipan •	 Fungsi utama sistem perpaipan ialah membekalkan air bersih untuk
kegunaan pengguna, pengagihan ke kelengkapan bilik mandi serta
membantu untuk operasi cucian bangunan.

•	 Sistem perpaipan merupakan sistem sambungan bekalan air daripada
paip perkhidmatan ke dalam bangunan. Terdapat dua jenis sistem
perpaipan, iaitu:

- Sistem terus membekalkan air terus daripada paip perkhidmatan
ke semua pili.

- Sistem tidak terus membekalkan air ke tangki simpanan air yang
akan menyalurkannya semula kepada pili di dalam bangunan.

Pengudaraan •	 Fungsi utama sistem ini membantu peredaran udara di dalam ruang
bangunan untuk kebersihan dan kesihatan penghuni.

•	 Sistem pengudaraan ialah penyediaan bukaan pada struktur bangunan
bagi tujuan mengawal suhu dan kelembapan udara di dalam ruang
bangunan.

•	 Terdapat dua jenis pengudaraan di dalam bangunan, iaitu:
 - Pengudaraan semula jadi ialah sistem pengudaraan yang tidak

menggunakan peralatan mekanikal dalam kitaran pengudaraan.
 - Pengudaraan mekanikal ialah sistem pengudaraan yang

menggunakan bantuan mekanikal seperti kipas dan penyaman
udara untuk membantu menyejukkan udara di dalam bangunan.

Jadual 1.2 Tiga keperluan asas bangunan

7
Latihan1.1

B
A

B
 1

1. Rajah 1.2 menunjukkan bangunan sebuah pejabat. Merujuk kepada gambar tersebut,
lengkapkan jadual jenis beban bagi bangunan tersebut.

Rajah 1.2

Elemen Jenis Beban
Dinding
Lantai
Pekerja
Meja
Mesin fotokopi
Sistem penyaman udara
Rasuk
Bumbung
Kipas angin
Tingkap
Kerusi pejabat
Komputer

2. Berdasarkan Rajah 1.2, namakan elemen pengudaraan mekanikal dan elemen pengudaraan
semula jadi yang ada.

3. Rumah Ravi mempunyai tangki simpanan air. Apakah jenis sistem bekalan air yang digunakan
di rumah Ravi dan terangkan ciri-ciri sistem tersebut?

8
B
A

B
 1

Proses Pembinaan1.2

Peringkat Utama Proses Pembinaan1.2.1

Proses pembinaan ialah pelaksanaan aktiviti-aktiviti pembinaan
projek kejuruteraan awam bermula daripada perolehan tapak
sehingga penyerahan projek kepada klien.

Pembinaan sesebuah bangunan melibatkan beberapa proses utama iaitu peringkat prapembinaan,
pembinaan dan pascapembinaan.

• Prapembinaan ialah kerja-kerja awalan yang dibuat sebelum kerja pembinaan struktur
dilakukan di tapak pembinaan.

• Pada peringkat ini, perunding yang terdiri daripada arkitek, jurutera awam, jurutera
elektrik, jurutera mekanikal, juruukur bahan dan juruukur tanah dilantik bagi menyelaras
projek pembinaan.

• Aktiviti yang terlibat dalam prapembinaan ialah:
 - Perolehan tapak
 - Ukur tanah dan uji tanah
 - Lukisan kerja dan perincian
 - Membuat taksiran
 - Pekerja
 - Bahan dan jentera

Peringkat
1 Prapembinaan

• Peringkat pembinaan melibatkan kerja pembinaan struktur dan kerja pemasangan kemudahan.
• Aktiviti yang terlibat peringkat pembinaan ialah:
 - Kerja tanah
 - Pembinaan substruktur
 - Pembinaan superstruktur
 - Pemasangan sistem bangunan

Peringkat
2 Pembinaan

• Pascapembinaan ialah proses kerja selepas bangunan disiapkan.
• Aktiviti yang terlibat dalam peringkat ini ialah:
 - Mendapatkan Sijil Keselamatan dan Keselesaan Bangunan, Certi�cate of Completion and
  Compliance (CCC)
 - Jaminan dan penyenggaraan

Peringkat
3 Pascapembinaan

•	 Mengelaskan	aktiviti	yang
terlibat dalam tiga peringkat
utama proses pembinaan.

•	 Menerangkan	kaedah	pembinaan.

9
B
A

B
 1

Kaedah Pembinaan1.2.2

a. Konvensional

Kaedah konvensional dalam pembinaan adalah pembinaan bangunan yang melibatkan
kebanyakan proses kerjanya di tapak bina. Kaedah pembinaan ini secara berperingkat dari
bawah ke atas (daripada substruktur ke superstruktur). Antara bangunan yang menggunakan
kaedah konvensional ialah bangunan kerangka konkrit bertetulang. Pembinaan kerangka
konkrit melibatkan proses kerja antaranya membentuk kotak acuan, membentuk tetulang
keluli, membancuh konkrit, menuang konkrit, memadat konkrit, mengawet konkrit (kuring)
dan membuka kotak acuan.

Kaedah Pembinaan Konvensional

•	Melibatkan penggunaan buruh yang banyak di tapak pembinaan.

•	Bahan bancuhan basah dibuat di tapak pembinaan.

•	Kaedah pembinaan secara berperingkat dari bawah ke atas (daripada substruktur
ke superstruktur).

•	Kurang penggunaan teknologi baru iaitu menggunakan mesin dan jentera-jentera yang
telah lama digunakan dalam bidang pembinaan.

Kebaikan Kaedah Pembinaan Konvensional Kelemahan Kaedah Pembinaan Konvensional

•	 Kos pembinaan tidak tinggi kerana
kurangnya penggunaan jentera yang mahal.

•	 Pembinaan kotak acuan boleh dibentuk
dalam pelbagai saiz dan ukuran yang
menyumbang kepada kepelbagaian reka
bentuk bangunan.

•	 Fleksibel kepada perubahan reka bentuk
dan bahan kerana aktiviti pembinaannya
adalah di tapak pembinaan. Oleh itu,
perubahan boleh dilakukan semasa proses
pembinaan sedang berjalan.

•	 Risiko dalam pembaziran bahan kerana
kesilapan mengira kuantiti bahan akan
menyebabkan lebihan pada bancuhan.

•	 Mempunyai risiko untuk lewat disiapkan
kerana proses pembinaan, bergantung
kepada cuaca dan sumber buruh yang ada.

•	 Kualiti binaan boleh terjejas kerana
bergantung kepada bahan binaan dan
kaedah kerja.

•	 Memerlukan kawasan pembinaan yang
luas bagi susunan struktur dan kemudahan
sementara di tapak pembinaan.

10
B
A

B
 1

1. Tembok penahan dipasang
sebelum kerja-kerja pengorekan
dibuat. Pemasangan tembok
penahan bagi mengelakkan
tanah runtuh.

Ciri-ciri
Top-Down

b. Top-Down

Kerja pembinaan secara top-down merupakan satu teknik pembinaan yang menggunakan
teknik pembinaan daripada peringkat atas ke bawah. Pembinaan ini biasa digunakan untuk
bangunan yang mempunyai ruangan bawah tanah (basement) yang digunakan untuk ruang
letak kereta.

Pembinaan top-down menjimatkan masa kerana bahagian substruktur dan superstruktur
dibina secara serentak. Walaupun begitu, kaedah ini menggunakan kos yang tinggi kerana
melibatkan kos sewaan atau belian jentera yang berteknologi tinggi. Rajah 1.3 menunjukkan
kegunaan kaedah pembinaan top-down.

2. Topang (strutting) dipasang di antara
dinding penahan bagi mengelakkan
runtuhan secara mendatar. Setelah
itu, kerja-kerja pengorekan dibuat
untuk pembinaan struktur.

Kaedah Pembinaan Top-Down

•	Pembinaan berskala besar di kawasan yang mempunyai keluasan terhad
seperti di bandar-bandar besar.

•	Pembinaan yang mempunyai tempoh masa singkat.

•	Pembinaan bangunan tinggi yang mempunyai ruang bawah tanah.

Topang

Pembinaan
struktur

Rajah 1.3 Ciri-ciri top-down

Tembok
penahan

11
B
A

B
 1

5. Seterusnya, dinding di bahagian
tepi rasuk dibina sehingga menutupi
keseluruhan bahagian tepi pembinaan.
Ruang bukaan di bahagian atas juga
ditutup sepenuhnya.

4. Topang dipasang di bahagian bawah
rasuk bumbung tingkat atas bagi
meningkatkan kestabilan binaan.
Rasuk bumbung di lapisan kedua
tanah dibina dengan memberi sedikit
ruang untuk jentera dan pekerja
bekerja di dalam ruangannya.

3. Pembinaan rasuk bumbung tingkat
atas dibina sebahagian bagi memberi
ruang untuk jentera dan pekerja
membuat kerja di ruang bawah tanah.
Bahagian di lapisan teratas tanah
ditutup dengan penutup lantai bagi
membolehkannya berfungsi sebagai
tempat letak kereta.

Tempat letak kereta
Rasuk

bumbung
Rasuk bumbung

Topang

Topang

Tempat letak kereta

Rasuk bumbung

Struktur
bawah

tanah yang
sudah siap.

Tempat letak kereta

6. Setelah keseluruhan struktur bawah
tanah siap, keseluruhan bahagian atas
ditimbus semula dengan tanah dan
topang (strutting) dibuka. Bahagian
permukaan tanah digunakan sebagai
jalan raya atau kawasan landskap bagi
kegunaan awam.   Imbas QR Code untuk mengetahui maklumat

tambahan tentang kaedah pembinaan
top-down.

IMBAS DI SINI

12
B
A

B
 1

c. Dinding Tanggung Beban

Dinding tanggung beban ialah dinding yang menanggung beban daripada bangunan, sama
ada beban mati atau beban hidup selain daripada bebannya sendiri. Dinding ini mempunyai
ketebalan minimum 215 mm. Berikut ialah jenis pembinaan dinding tanggung beban:

Kebaikan Kaedah Pembinaan Top-Down Kelemahan Kaedah Pembinaan Top-Down

Menjimatkan masa kerana struktur atas dan
bawah bangunan boleh dibina secara serentak.

Kos pembinaan tinggi kerana penggunaan
jentera-jentera yang berteknologi tinggi.

Boleh digunakan di kawasan yang mempunyai
keluasan terhad seperti di kawasan bandar yang
padat.

Pembinaan berisiko tinggi.

Sesuai digunakan bagi pembinaan bangunan
tinggi.

Boleh mengakibatkan runtuhan disebabkan
struktur tanah yang lemah.

Rajah 1.4 Ciri-ciri pembinaan dinding tanggung beban

Ciri-ciri
Pembinaan

Dinding Tanggung
Beban

Tiada tiang

Dinding tebal

Tanggung beban sendiri

Jadual 1.3 Kebaikan dan keburukan Top-Down

Antara jenis ikatan bata yang biasa digunakan dalam pembinaan dinding tanggung
beban ialah ikatan kepala bata, ikatan Flemish dan ikatan Inggeris. Rajah 1.4 menunjukkan
ciri-ciri pembinaan dinding tanggung beban. Rajah 1.5 menerangkan struktur pengagihan
beban melalui dinding tanggung beban. Foto 1.1 menunjukkan dinding tanggung beban
menggunakan kaedah tuang di situ.

Tuang di situ •	 Pembinaan dinding adalah di atas asas jalur.
•	 Pembinaan tuang di situ lebih kukuh.

Pratuang (precast)

•	 Setiap panel dinding dibuat di kilang dan dipasang di tapak pembinaan.
•	 Pemasangan dinding ini memerlukan ketelitian yang tinggi dan tenaga kerja

mahir.
•	 Pembinaan ini lebih cepat kerana tidak dipengaruhi oleh faktor cuaca.

Manakala, jumlah pekerja yang diperlukan juga tidak ramai.

Ikatan bata •	 Jenis ikatan bata yang biasa digunakan dalam pembinaan dinding tanggung
beban ialah ikatan kepala bata, ikatan Flemish dan ikatan Inggeris.

13
B
A

B
 1

Foto 1.1 Dinding tanggung beban menggunakan kaedah tuang di situ

Rajah 1.5 Keratan rentas rumah teres setingkat dengan rangka konvensional

Beban

Beban Beban

Beban

BebanBeban

Dinding
tanggung

beban

Lantai konkrit

Tanah

Dinding
luar

Dinding
luar

14
B
A

B
 1

Ikatan Inggeris

•	 Ikatan	Inggeris	terdiri	daripada	gabungan	lapisan	kepala
bata dan sisi bata yang berselang-seli. Contohnya jika
lapisan pertama merupakan ikatan kepala bata maka
lapisan kedua ialah ikatan sisi bata atau sebaliknya.

•	 Dalam	 ikatan	 ini,	 bata	 setengah	 perlu	 diletakkan
di bahagian penjuru pada lapisan kepala bata. Bata
setengah bertujuan untuk mengelakkan sambungan
tegak yang berterusan dan memberi keseragaman pada
dinding tersebut.

•	 Bagi	 pembinaan	 tembok	 yang	 tebal,	 susunan	 bata
di bahagian dalam dinding disusun secara selari.

•	 Ikatan	 Inggeris	merupakan	 ikatan	 yang	 kuat.	Oleh	 itu,
ikatan jenis ini digunakan untuk dinding penahan tanah
atau dinding rumah. Susunan ikatan ini kelihatan cantik
dan sesuai untuk dinding yang tidak dilepa. Rajah 1.6
dan 1.7 menunjukkan ikatan Inggeris.

Ikatan Kepala Bata

•	 Dalam	ikatan	ini,	kepala	bata	disusun	secara	selari.	Oleh
itu, bahagian depan permukaan dinding terdiri daripada
kepala bata sahaja. Ikatan ini tidak begitu kukuh.

•	 Ikatan	ini	sesuai	dibuat	bagi	pembinaan	asas	bangunan
atau pintu gerbang yang tidak menanggung beban tinggi.

•	 Rajah	1.8	menunjukkan	pandangan	hadapan	dan	pelan
bagi sebahagian tembok lengkung yang dibina dengan
ikatan kepala bata.

Ikatan Flemish

•	 Dalam	 ikatan	 flemish, bahagian kepala bata disusun
secara berselang-seli dengan bahagian sisi bata dalam
satu lapisan. Oleh itu, permukaan hadapan dinding akan
kelihatan memanjang dan melebar secara berselang seli.

•	 Dinding	yang	menggunakan	ikatan	ini	kukuh.

•	 Ikatan	jenis	ini	biasa	digunakan	bagi	pembinaan	dinding
luar bangunan yang tidak dilepa kerana susunannya
adalah cantik.

•	 Untuk	 memperoleh	 sudut	 yang	 seragam	 di	 bahagian
penjuru dinding, bata setengah diletakkan di bahagian
hujung selepas susunan kepala bata. Rajah 1.9
menunjukkan ikatan flemish.

Rajah 1.9 Ikatan flemish

Rajah 1.6 Ikatan Inggeris

Rajah 1.7 Bata penutup setengah

Rajah 1.8 Ikatan kepala bata

15
B
A

B
 1

d. Sistem Binaan Berindustri (Industrialised Building System)

Sistem Binaan Berindustri atau Industrialised Building System (IBS) merupakan satu kaedah
pembinaan moden. Dalam kaedah pembinaan ini, komponen bangunan dihasilkan dalam
persekitaran yang terkawal, sama ada di kilang atau di tapak bina dan diangkut ke tapak
pembinaan menggunakan kren atau jentera yang sesuai. Komponen dipasang di tapak bina
dengan penggunaan pekerja yang minimum. Rajah 1.10 menunjukkan kategori sistem binaan
berindustri (IBS).

Foto 1.2 Sistem kekotak konkrit pratuang

Foto 1.3 Sistem acuan

ii. Sistem Acuan

Acuan bagi komponen konkrit tuang di situ seperti acuan untuk tiang, rasuk, papak lantai
dan panel dinding yang boleh digunakan berulang kali. Acuan ini biasanya diperbuat
daripada plastik, gentian kaca, keluli, aluminium dan bahan logam lain.

i. Sistem Kerangka, Panel dan Kekotak Konkrit Pratuang

Komponen dalam sistem ini terdiri daripada komponen tiang, rasuk, lantai dan panel
dinding. Komponen ini dibuat secara pratuang. Selain itu, terdapat komponen yang telah
lengkap dipasang di kilang seperti set tandas dan balkoni.

Sistem kerangka, panel dan kekotak konkrit pratuang

Sistem blok

Kategori Sistem
Binaan

Berindustri (IBS)

Sistem acuan

Sistem kerangka keluli

Sistem kerangka kayu pasang siap

Rajah 1.10 Kategori sistem binaan berindustri (IBS)

16
Foto 1.4 Sistem kerangka keluli

Foto 1.6 Sistem blok

Foto 1.5 Sistem kerangka kayu pasang siap

B
A

B
 1

iii. Sistem Kerangka Keluli

Komponen dalam sistem ini terdiri daripada tiang, rasuk, kerangka portal dan sistem
kekuda bumbung dan seumpamanya yang diperbuat daripada keluli.

iv. Sistem Kerangka Kayu Prasiap

Komponen dalam sistem ini ialah tiang, rasuk, papak lantai, sistem kekuda bumbung
pasang siap dan seumpamanya yang diperbuat daripada kayu.

v. Sistem Blok Pratuang

Sistem ini merujuk kepada penggunaan blok jitu (precision blockworks) termasuk blok
konkrit ringan, blok terkunci (interlocking block) dan seumpamanya.

17
•	 Mempercepat tempoh pembinaan.

•	 Meningkatkan kualiti pembinaan kerana kualiti setiap komponen dikawal
sepenuhnya di dalam kilang.

•	 Reka bentuk bangunan yang seragam.

•	 Mengurangkan kos buruh kerana kurang tenaga pekerja diperlukan.

•	 Mewujudkan persekitaran kerja yang selamat dan mesra alam sekitar kerana
pengurangan penggunaan acuan kayu dan bancuhan di tapak bina.

•	 Mengurangkan kesilapan dalam pembinaan kerana segala anggaran kos dibuat
menggunakan ukuran yang seragam.

•	 Tenaga buruh yang diperlukan dalam kaedah ini mestilah mempunyai kepakaran
dalam penyambungan struktur secara IBS.

•	 Pembaziran akan berlaku jika pengukuran struktur tidak dilakukan dengan tepat.

•	 Kebocoran akan berlaku jika tiada pengawasan tinggi semasa proses pemasangan.

Kebaikan
kaedah IBS

Kelemahan
kaedah IBS

B
A

B
 1

e. Pembinaan Hijau

•	 Pembinaan	 hijau	 merujuk	 kepada	 aplikasi,	 produk	 dan	 sistem	 pembinaan	 yang	 mesra
alam. Secara umumnya, struktur pembinaannya dikawal dan dikendalikan secara berkesan
yang menggalakkan pengurusan yang efisien dan mengurangkan pembaziran. Selain itu,
pembinaan hijau menitikberatkan kesihatan pengguna dan bersifat jimat tenaga.

•	 Bangunan	 yang	 diklasifikasikan	 sebagai	 bangunan	 hijau	 ialah	 bangunan	 yang	 telah
mendapat pengiktirafan dan memenuhi piawaian Green Building Index yang telah
ditetapkan oleh Green Building Sdn. Bhd., GreenPASS oleh CIDB dan PHJKR (Penarafan
Hijau JKR) oleh Jabatan Kerja Raya Malaysia.

Imbas QR Code untuk mengetahui maklumat tambahan tentang rumah berteknologi IBS.

IMBAS DI SINI

Inovasi
Bangunan

dalam Reka
Bentuk

Menggalakkan penggunaan bahan
kitar semula dan pengurusan
sisa pembinaan.

Mempunyai kecekapan tenaga yang
tinggi melalui penggunaan tenaga
yang boleh diperbaharui seperti
tenaga solar.

Penggunaan air yang efisien
contoh tuaian air hujan dan
penggunaan semula air
dalam bangunan.

Kualiti persekitaran dalaman
seperti pencahayaan, visual dan
keselesaan akustik.

Rajah 1.11 Inovasi bangunan dalam reka bentuk

18
Latihan1.2 B
A

B
 11. Berikan definisi pembinaan konvensional dan terangkan kaedah pembinaan itu.

2. Berdasarkan pengetahuan anda berkenaan dengan Sistem Binaan Berindustri (IBS) di Malaysia,
lengkapkan jadual di bawah.

Kategori Sistem Binaan Berindustri (IBS) Contoh Pembinaan

3. Pembinaan top-down menjimatkan masa kerana struktur atas dan bawah dibina secara serentak.
Bincangkan isu-isu keselamatan pekerja dalam pembinaan ini.

4.

Rajah 1.12 Kaedah X

Rajah 1.12 merujuk kepada kaedah X. Apakah jenis kaedah yang digunakan bagi struktur
tersebut? Berikan ciri-ciri kaedah itu.

5. Antara ciri-ciri penting dalam pembinaan hijau adalah untuk mengurangkan pembaziran
di tapak bina. Berikan satu contoh proses dan terangkan bagaimana pembaziran dapat dielakkan
di tapak bina.

6.

Apakah proses pembinaan yang melibatkan Aktiviti A? Bincangkan keperluan dalam peringkat
tersebut?

•	 Dinding	bata	yang	kukuh.
•	 Dinding	bersambung	terus	dengan	asas	bangunan.

Aktiviti A
•	 Membina	asas	bangunan.
•	 Membuat	tempahan	bahan	binaan	yang	diperlukan.

19
B
A

B
 1

7. Berdasarkan kaedah-kaedah pembinaan yang telah anda pelajari daripada unit ini, lengkapkan
jadual di bawah.

Keterangan Projek Kaedah Pembinaan Justifikasi Pemilihan

Membina bangunan kilang
satu tingkat di Lot 78, Taman
Sri Indah.

Jangka masa projek: 8 bulan

Membina satu unit banglo
dua tingkat di Jalan Padang.

Jangka masa projek: 10 bulan

Membina kompleks
beli-belah tujuh tingkat
dilengkapi dua tingkat lot
parkir kenderaan.

Jangka masa projek: 15 bulan

20
B
A

B
 1

Peringkat Prapembinaan1.3

Prapembinaan1.3.1

a. Perolehan Tapak

Dalam perolehan tapak, tiga perkara penting yang perlu dipertimbangkan ialah:
i. Pemilihan tapak
ii. Kos tapak
iii. Pembelian hartanah

Pemilihan Tapak

- Pemilihan tapak ialah faktor penting dalam menyempurnakan sesuatu projek pembinaan. Bagi
langkah ini, klien dan perunding perlu melakukan lawatan tapak bagi melihat tapak tersebut.

- Tapak yang dipilih perlulah mempunyai keluasan yang sesuai dengan jenis pembinaan.

Kos Tapak

- Kos tapak pembinaan akan mempengaruhi kos pembinaan. Anggaran kos bagi sesebuah
 tapak pembinaan bergantung kepada beberapa faktor, iaitu:

•	 Jenis tanah

Terdapat banyak jenis tanah yang ada di tapak bina seperti tanah liat, tanah gambut,
tanah pasir dan tanah paya. Jenis tanah ini akan mempengaruhi kaedah pembinaan
yang akan dilaksanakan.

•	 Status tanah

Sebelum memilih tanah, klien harus mengetahui status tanah yang terlibat. Jenis
status tanah boleh diperoleh daripada Pejabat Tanah dan Galian. Contoh status tanah
ialah tanah pertanian, tanah perumahan dan tanah komersial. Setiap pembangunan
perlu dibuat berdasarkan status tersebut. Contohnya, pembinaan perumahan hanya

Prapembinaan
a. Perolehan tapak
b. Ukur tanah dan uji tanah
c. Lukisan dan perincian
d. Penawaran tender
e. Membuat taksiran
f. Pekerja
g. Bahan dan jentera

•	 Memerihalkan	peringkat
prapembinaan.

•	 Menjelaskan	peranan	pihak
yang terlibat dalam peringkat
perancangan.

•	 Melaksanakan	kerja	ukur	tanah
dan uji tanah.

•	 Menentukan	jenis	bahan
binaan yang digunakan dalam
pembinaan bangunan.

•	 Membuat	kesimpulan	ke	atas
Ujian Penurunan Konkrit yang
telah dilaksanakan.

•	 Mentaksir	anggaran	kos.

21
B
A

B
 1

Pembelian
Hartanah

dibolehkan bagi status tanah perumahan. Bagi kelulusan pembinaan di atas status
tanah yang berlainan, penukaran status perlu dibuat. Penukaran ini melibatkan kos
yang lebih tinggi.

•	 Lokasi	tapak

Lokasi tapak merujuk kepada kedudukan tapak yang ingin dipilih. Tapak yang
berdekatan dengan kawasan bandar dan hampir dengan kemudahan awam serta
mempunyai kemudahan prasarana yang akan lebih bernilai.

•	 Rupa	bentuk	bumi

Rupa bentuk bumi sama ada berbukit, landai atau mempunyai cerun memberi kesan
kepada kos tapak. Bagi kawasan yang berada di kawasan berbukit, kos pemotongan
dan penambakan diperlukan.

•	 Sumber	kewangan

Sumber kewangan merujuk bagaimana sumber kewangan diperoleh oleh klien. Namun,
terdapat banyak sumber kewangan seperti wang sendiri, pembiayaan bank atau
gabungan kedua-dua sumber tersebut. Sumber pembiayaan daripada bank mempunyai
kadar faedah tertentu dan perlu dibayar balik dalam tempoh yang ditetapkan.

•	 Bahan	dan	jentera

Proses kerja dalam pembinaan seperti kerja-kerja menambak, menimbus,
mengorek, menggali dan memadat melibatkan bahan-bahan seperti tanah, pasir
dan batu. Jentera seperti jentolak, lori dan penggelek turut digunakan dalam
aktiviti-aktiviti ini.

Pembelian Hartanah

Pembelian hartanah merujuk kepada kaedah klien memiliki sesuatu hartanah sebagai tapak
pembinaan. Rajah 1.13 menunjukkan kaedah pembelian hartanah.

Perundingan

Penjual dan pembeli akan berunding tentang harga jualan, tarikh
pemilikan dan kandungan hartanah.

Perundangan

- Melalui Akta Pengambilan Tanah 1960, kerajaan mempunyai hak
untuk mengambil tanah persendirian bagi mendirikan kemudahan
infrastruktur seperti jalan raya, sekolah dan hospital.

- Bagi kaedah ini, kerajaan akan membuat nilaian kepada hartanah
tersebut dan memberi pampasan kepada pemilik tanah.

Rajah 1.13 Kaedah pembelian hartanah

22
B
A

B
 1

Ukur Tanah

Ukur tanah ialah salah satu bidang pengukuran dalam kejuruteraan awam. Ukur tanah
melibatkan kerja-kerja mengukur jarak, sudut dan kedudukan di permukaan bumi. Tujuan
ukur tanah adalah untuk mendapatkan data daripada bumi untuk menghasilkan pelan,
menentukan sempadan dan keluasan tapak kawasan. Selain itu, ukur tanah juga dapat
menentukan isi padu tanah yang mungkin diperlukan semasa pembinaan, memastikan
pembinaan berada di tempat yang betul dan menentukan aras tapak. Rajah 1.14 menjelaskan
tugas juruukur tanah dan Rajah 1.15 menyenaraikan jenis-jenis kaedah ukur tanah.

Ukur meja

Ukur kompas

Ukur udara

Kaedah-kaedah
Ukur Tanah Ukur arasUkur teodolit

Penderiaan
jauh

Ukur rantai

Rajah 1.15 Kaedah-kaedah ukur tanah

Tugas
Juruukur Tanah

Mendapatkan maklumat lengkap
kawasan projek dari pejabat tanah.

Menyediakan pelan kontur. Menentukan garis sempadan
dan laras kawasan pembinaan.

Mendapatkan pelan kunci, pelan
tapak, hak milik dan kelulusan
dari Pejabat Tanah Daerah.

b. Ukur Tanah dan Uji Tanah

Rajah 1.14 Tugas juruukur tanah

23
B
A

B
 1

Peralatan dalam Ukur Aras

i. Alat Aras

Terdapat empat jenis alat aras yang sering digunakan dalam
kerja ukur aras. Penerangan alat-alat tersebut ditunjukkan
di dalam Jadual 1.4.

Alat Penerangan

Alat aras
automatik

Alat aras ini dilaraskan secara kasar berpandukan gelembung aras bulat dan
melaras secara automatik. Prisma di dalamnya akan bertindak balas terhadap
graviti bumi untuk berada dalam kedudukan mendatar.

Alat aras
dompot
(Dumpy level)

Alat aras dompot mempunyai gelembung udara di bahagian kiri dan teleskop
dilaras menggunakan tiga skru tapak.

Alat aras
jongkit (Tilting
level)

Alat aras jongkit mempunyai skru penjongkit dan gelombang aras jitu seperti
alat aras jongkit. Sebelum bacaan staf diambil, skru penjongkit dipusingkan
untuk pengarasan jitu.

Alat aras
digital

Alat aras ini menggunakan konsep pantulan cahaya atau laser di mana bacaan
aras akan dipaparkan dalam bentuk digit. Terdapat komponen yang boleh
mengimbas kod-kod bacaan pada staf bagi mengelakkan berlakunya kesilapan
pada bacaan staf.

Kerja Ukur Tanah dan Uji Tanah

Ukur Aras

Ukur aras ialah kaedah pengukuran bagi menentukan beza tinggi titik-titik di atas muka
bumi yang dirujuk kepada datum dengan menggunakan alat aras dan staf. Dalam kerja ukur
aras, alat aras digunakan untuk mendapatkan bacaan pada titik-titik yang telah ditentukan di
atas permukaan bumi. Berdasarkan bacaan ini, ketinggian titik pada permukaan bumi akan
ditentukan.

Tujuan ukur aras:

i. Untuk mendapatkan beza tinggi antara dua titik.

ii. Membina batu aras (bench mark) dan batu aras sementara (temporary bench mark) untuk
sesuatu projek pembinaan.

iii. Menghasilkan peta kontur bagi tapak pembinaan.

iv. Menanda kecerunan tanah untuk tujuan tertentu seperti pengaliran air dan sebagainya.

v. Menentukan aras penambakan dan pemotongan tanah.

Jadual 1.4 Jenis alat aras
Foto 1.7 Alat aras

24
B
A

B
 1

ii. Staf
•	 Staf	 ialah	 alat	 yang	digunakan	untuk	menentukan

ketinggian titik-titik di atas permukaan bumi. Staf
yang biasa digunakan ialah staf metrik.

•	 Alat	 ini	 boleh	 dilaraskan	 sama	 ada	 dipanjangkan
atau dipendekkan dengan panjang maksimum iaitu
lima meter.

•	 Rajah	 1.16	 menunjukkan	 bacaan	 pada	 staf	 yang
diambil daripada angka pada ulir silang tengah.

Foto 1.8 Staf

Foto 1.9 Kaki tiga

Foto 1.10 Gelembung staf

Foto 1.11 Pita ukur

Rajah 1.16 Imej staf

Ulir silang
atas

Ulir silang
tengah

Ulir silang
bawah

v. Pita ukur

•	 Pita	ukur	yang	digunakan	diperbuat	daripada	linen,
sintetik, fiber dan sebagainya. Panjangnya ialah
30 m, 50 m atau 100 m.

•	 Pita	ukur	digunakan	untuk	mengambil	jarak	dalam
kerja mengukur.

iv. Gelembung staf

•	 Gelembung	 udara	 digunakan	 untuk	 memastikan
staf dalam keadaan tegak.

•	 Alat	ini	dilekapkan	pada	sisi	staf.

iii. Kaki tiga

•	 Digunakan	untuk	menopang	alat	aras.	Kaki	tiga	ini
juga digunakan untuk alat teodolit.

0.235

25
B
A

B
 1

Istilah dalam ukur aras

i. Aras laras Ketinggian setiap titik di muka bumi diukur daripada permukaan datum.

ii. Datum Sebarang permukaan aras yang menjadi rujukan bagi ketinggian
titik di permukaan bumi. Rujukan yang biasa digunakan ialah purata
aras laut.

iii. Batu aras Satu binaan kekal yang menjadi titik rujukan yang diketahui aras
larasnya. Kebiasaannya, batu aras ini boleh dilihat di tepi jalan raya
setiap 2 km atau berhampiran dengan bangunan-bangunan kerajaan.

iv. Titik pindah Titik kedudukan staf untuk bacaan pandangan belakang dan
pandangan hadapan diambil.

v. Pandangan belakang Cerapan pertama yang diambil selepas alat aras disiapkan.

vi. Pandangan antara Cerapan yang diambil di antara pandangan belakang dan pandangan
hadapan.

vii. Pandangan hadapan  Cerapan terakhir sebelum alat aras dipindahkan.

Foto 1.12 Batu aras

Prosedur Kerja Ukur Aras

Kerja Lapangan

1. Pelarasan Sementara Alat Aras
	 •	 Dibahagikan	kepada	tiga	peringkat,	iaitu:

Kerja lapangan

Kerja-kerja yang dibuat di tapak atau
lapangan yang hendak diukur.

Kerja meja

Kerja-kerja pengiraan yang dibuat berdasarkan
data-data yang dicerap di tapak atau lapangan.

Peringkat 1

Mendiri siap alat aras

Peringkat 2

Mengaras alat aras

Peringkat 3

Memfokus alat aras

26
B
A

B
 1

Peringkat 2: Mengaras Alat Aras

•	 Pusing	 teropong	 supaya	 selari	 dengan	 skru	 pelaras	 dan
pastikan gelembung udara berada di tengah-tengah bulatan.
Contoh skru A dan skru B.

•	 Pusingkan	 skru	 A	 dan	 skru	 B	 ke	 arah	 yang	 berlawanan
sehingga gelembung bulat bergerak ke arah tengah bulatan
seperti dalam Rajah 1.17 (a).

•	 Pusing	teropong	supaya	bersudut	 tepat	dengan	skru	A	dan
skru B. Kemudian, pusingkan skru C sehingga gelembung
berada di tengah-tengah bulatan. Jika gelembung berada
di tengah-tengah, hal ini menunjukkan alat aras telah
dilaraskan dengan tepat seperti dalam Rajah 1.17 (b).

Peringkat 3: Memfokus Alat Aras

•	 Fokus	teropong	pada	satu	objek	yang	cerah.
•	 Pusingkan	kanta	mata	sehingga	ulir	silang	jelas	kelihatan.
•	 Pusing	teropong	ke	arah	staf	dan	pusingkan	skru	pemfokus

sehingga staf boleh dilihat.
•	 Pusingkan	 skru	dengan	perlahan	 supaya	ulir	 silang	berada

di tengah-tengah staf.
•	 Pastikan	 tiada	perbezaan	di	 antara	 imej	 staf	dan	ulir	 silang.

Jika berbeza, laraskan semula kanta.

Peringkat 1: Menopang Alat Aras

•	 Kaki	tiga	didirikan	di	atas	tanah	pada	ketinggian	yang	sesuai.	Plat	permukaan	kaki	tiga	perlu
dipastikan hampir mendatar.

•	 Kaki	tiga	ditekan	ke	dalam	tanah	bagi	meneguhkan	kedudukan.
•	 Penutup	bahagian	atas	kaki	tiga	perlu	dibuka.
•	 Keluarkan	 alat	 aras	 daripada	 kotak	 dengan	 memegang	 rangkanya.	 Kemudian	 pasangkan

di atas kaki tiga.
•	 Ketatkan	alat	aras	pada	kaki	tiga	dengan	menggunakan	skru	pengapit.

Rajah 1.17 Mengaras alat laras

(a)

(b)

C

A

A

B

B

Skru C

Gelembung
udara

Teropong

2. Kerja Pencerapan dan Pembukuan

Setelah selesai langkah-langkah di atas, kerja-kerja pencerapan dan pembukuan akan dilakukan.

•	 Staf	dicerap	di	atas	batu	aras	atau	batu	aras	sementara.	Bacaan	staf	dicatatkan	pada	ruangan
pandangan belakang.

•	 Maklumat	berkenaan	batu	aras,	rantaian	dan	titik	pindah	dicatatkan.
•	 Setelah	itu,	pindahkan	staf	untuk	mendapatkan	pandangan	antara	dan	pandangan	hadapan.

Bacaan dicatatkan.

27
B
A

B
 1

Rajah 1.18 Keratan membujur kerja ukur aras

Penunjuk:
BA = Batu Aras
AL = Aras Laras

BA 1
AL= 11.050

BA 2
AL= 7.995

1.
70

0

1.
18

0

1.
79

0

1.
27

0 2.
21

5

3.
00

0

3.
19

0

3.
02

5
2.

11
0 1.

78
0

2.
18

0

2.
79

0

2.
32

5
A

B

D
E

F
G,

TP2

C,
TP1 H

I

Kaedah Pengiraan Aras

Terdapat dua kaedah dalam pengiraan aras, iaitu:

1. Kaedah Naik Turun
 Kaedah ini sesuai digunakan bagi kerja ukur aras yang mempunyai banyak cerapan yang perlu dibuat.

Cara pengiraan:

Dalam kaedah ini, aras laras bagi setiap titik ditentukan berdasarkan beza tinggi antara dua titik.
Dalam keadaan naik, aras laras diperoleh dengan mencampurkan nilai beza tinggi yang bertambah
dengan aras laras sebelumnya. Jika terdapat beza tinggi yang berkurang, aras laras diperoleh
dengan menolak nilai beza tinggi yang berkurangan itu daripada aras laras titik sebelumnya.

Rajah 1.19 Kaedah naik turun

Naik = beza tinggi bernilai positif Turun = beza tinggi bernilai negatif

B

PH
PB PH

PB

A
C

28
B
A

B
 1

Perincian kiraan:

Langkah 1: Cari perbezaan tinggi
Bacaan staf pada BA1 = 1.700
Bacaan staf pada titik A = 1.180
Oleh itu, beza tinggi antara BA1 dengan titik A = 1.700 m – 1.180 m
           = 0.520 m

Nilai yang diperoleh bernilai positif yang menunjukkan kedudukan tinggi (naik).
Maka, jawapan 0.520 perlu ditulis di ruangan naik.
Aras laras pada titik B  = Beza tinggi antara A dan B
    = Bacaan staf di titik A – Bacaan staf di titik B
    = 1.180 m – 1.770 m
    = – 0.590 m

Nilai yang diperoleh adalah negatif yang menunjukkan titik B lebih rendah daripada titik A.
Maka, nilai 0.590 perlu ditulis di ruangan turun.

Jadual 1.5 Pengiraan aras menggunakan kaedah naik turun adalah seperti dalam jadual di bawah

Pandangan
Belakang

Pandangan
Antara

Pandangan
Hadapan Naik Turun Aras Laras

(m)
Jarak
(m) Catatan

1.700 11.050 0 BA1, AL= 11.050

1.180 0.520 11.570 20 Titik A

1.770 0.590 10.980 40 Titik B

1.270 2.325 0.555 10.425 60 Titik C, TP 1

2.215 0.945 9.480 70 Titik D

3.000 0.785 8.695 100 Titik E

3.190 0.190 8.505 120 Titik F

2.110 3.025 0.165 8.670 140 Titik G, TP2

1.780 0.330 9.000 170 Titik H

2.180 0.400 8.600 200 Titik I

2.790 0.610 7.990 240 BA2, AL = 7.995

5.080
– 8.140
– 3.060

8.140  1.015
– 4.075
–  3.060

4.075  7.990
– 11.050
–  3.060

Ralat sebenar
= 7.995 m – 7.990 m
= 0.005 m

29
B
A

B
 1

Cara Menyemak pengiraan Kaedah Naik dan Turun

∑ PB – ∑ PH = ∑ Naik – ∑ Turun  = Aras Laras Akhir  – Aras Laras Mula

NOTA:
∑ PB = Jumlah semua bacaan pandangan belakang yang dicerap.
∑ PH = Jumlah semua bacaan pandangan hadapan.
∑ Naik = Jumlah semua nilai naik.
∑ Turun = Jumlah semua nilai turun.

Langkah 2: Tentukan Nilai Aras Laras
- Aras laras pada titik A  = Aras laras di BA1 + Naik
    = 11.050 m + 0.520 m
    = 11.570 m
 Nilai 11.570 perlu dituliskan pada ruangan Aras Laras.
- Aras laras bagi titik B  =  Aras laras titik A + (Beza tinggi A dan B)
    =  11.570 m  + (–0.590 m)
    =  10.980 m
 Nilai 10.980 perlu dicatatkan pada ruangan Aras laras titik B.

Langkah 3: Semakan Aritmetik

Langkah 4: Semakan ketepatan kerja ukur aras

Setelah semakan aritmetik dilakukan, kerja semakan ketepatan kerja ukur aras perlu dilakukan.
Membandingkan ralat sebenar dan ralat yang dibenarkan.

Ralat sebenar
= 7.995 – 7.990
= 0.005 m

Ralat yang dibenarkan
= [± 0.012 (√D)] m
= [± 0.012 (√0.24)] m
= 0.006 m

Daripada hasil perbandingan, didapati kerja ukur ini boleh diterima kerana ralat sebenar
(0.005 m) ialah lebih kecil daripada ralat yang dibenarkan (0.006 m). Jika ralat sebenar lebih
besar daripada ralat yang dibenarkan, kerja ukur ini tidak boleh diterima dan perlu diulangi.

Langkah 5: Plotan

Setelah semakan ketepatan kerja ukur aras selesai, kerja plotan bolehlah dilakukan bagi
menggambarkan muka keratan kerja ukur aras. Rajah 1.20 menunjukkan plotan aras formasi
dan pemotongan serta penambakan.

D = Jumlah jarak dalam unit kilometer (km)

30
B
A

B
 1

12 11 10 9 8 7

Ketinggian dalam meter
Skala pugak 1:50

D
at

um
 a

nd
ai

an
6.

00
0

m

A
ra

s L
ar

as

Ra
nt

ai
an

2011.570

4010.980

6010.425

709.480

1008.695

1208.505

1408.670

1709.000

2008.600

Pe
m

ot
on

ga
n

A
ra

s f
or

m
as

i

Pe
na

m
ba

ka
n

R
aj

ah
 1

.2
0

Pl
ot

an
 a

ra
s f

or
m

as
i d

an
 p

em
ot

on
ga

n
se

rt
a

pe
na

m
ba

ka
n

Sk
al

a
uf

uk
 1

:1
00

0

31
B
A

B
 1

2. Kaedah Tinggi Kolimatan

Tinggi kolimatan ialah ketinggian garis cerapan daripada permukaan datum. Kaedah ini
sesuai bagi kerja ukur aras yang mempunyai banyak pandangan antara seperti dalam kerja
ukur kontur dan keratan.

PHPB

A

B

Cara pengiraan

Tinggi Kolimatan (TK) = Aras Laras A + Bacaan PB
Aras Laras B= TGK – Bacaan PH

Jadual 1.6 Pengiraan aras laras menggunakan kaedah tinggi kolimatan

Pandangan
Belakang

Pandangan
Antara

Pandangan
Hadapan

Tinggi
Kolimatan

Aras Laras
(m)

Jarak
(m) Catatan

1.700 12.750 11.050 0 BA1, AL= 11.050

1.180 11.570 20 Titik A

1.770 10.980 40 Titik B

1.270 2.325 11.695 10.425 60 Titik C, TP 1

2.215 9.480 70 Titik D

3.000 8.695 100 Titik E

3.190 8.505 120 Titik F

2.110 3.025 10.780 8.670 140 Titik G, TP2

1.780 9.000 170 Titik H

2.180 8.600 200 Titik I

2.790 7.990 240 BA2, AL = 7.995

5.080
– 8.140
– 3.060

8.140  7.990
– 11.050
–  3.060

Ralat sebenar
= 7.995 m – 7.990 m
= 0.005 m

Rajah 1.21 Kaedah tinggi garis kolimatan

32
B
A

B
 1

Perincian kiraan:
Langkah 1: Tentukan tinggi kolimatan pada BA1
Tinggi Kolimatan = Aras Laras + Pandangan Belakang
   = 11.050 m + 1.700 m
   = 12.750 m
Tuliskan nilai 12.750 pada ruangan tinggi kolimatan di BA1.

Langkah 2: Tentukan nilai aras laras pada titik A
Aras Laras titik A  = Tinggi kolimatan – Bacaan pandangan antara
   = 12.750 m – 1.180 m
   = 11.570 m
Tuliskan nilai 11.570 di ruangan aras laras titik A.

Aras Laras titik B = Tinggi kolimatan – Bacaan pandangan antara
   = 12.750 m – 1.770 m
   = 10.980 m
Tuliskan nilai 10.980 di ruangan aras laras titik B.

Aras Laras titik C = Tinggi kolimatan – Bacaan pandangan antara
   = 12.750 m – 2.325 m
   = 10.425 m
Tuliskan nilai 10.425 di ruangan laras titik C.
Lakukan proses hitungan yang sama hingga ke BA2.

Langkah 3: Tentukan tinggi kolimatan pada titik C, TP1
Tinggi Kolimatan = Aras Laras + Pandangan Belakang
   = 10.425 m + 1.270 m
   = 11.695 m
Tuliskan nilai 11.695 pada ruangan tinggi kolimatan di titik C.
Selepas itu, lakukan proses hitungan yang sama hingga ke BA2.

Langkah 4: Semakan Aritmetik
•	 Semakan	aritmetik	 ialah	kaedah	untuk	menyemak	sama	ada	pengiraan	aras	yang	dikira

adalah tepat atau tidak.

Cara Menyemak pengiraan kaedah tinggi garis kolimatan
∑ PB – ∑ PH = Aras Laras Akhir – Aras Laras Mula

NOTA:
∑ PB = Jumlah semua bacaan pandangan belakang yang dicerap.
∑ PH = Jumlah semua bacaan pandangan hadapan.

Langkah 5: Semakan ketepatan kerja ukur aras adalah sama seperti Kaedah Naik Turun.

Langkah 6: Plotan bagi kaedah tinggi kolimatan adalah sama seperti Kaedah Naik Turun.

33
B
A

B
 1

• Proba Mackintosh

Kaedah ini dibuat untuk menguji daya rintangan tanah secara ujian tusukan
(penetration test). Ujian ini bertujuan bagi mendapatkan nilai keupayaan galas tanah.
Ujian dilakukan dengan menjatuhkan tukul dan menyebabkan kon tersebut masuk
ke dalam tanah yang akan diuji. Jumlah hentaman setiap satu kaki atau 300 mm akan
direkodkan. Ujian ini hanya terhad untuk kedalaman 15 m sahaja bergantung kepada
jenis tanah. Data kedalamannya akan ditafsir menggunakan graf yang diplot dan formula
yang berkaitan.

Ujian Proba Mackintosh
Alat dan bahan:
Rod besi 1.2 m panjang dan mempunyai
diameter 2.5 mm, kon keluli (diameter 25
mm),  penyambung, set penukul, pita ukur dan
penarik rod.

Uji Tanah

Uji tanah merujuk kepada penyiasatan tanah secara terperinci sebelum sesuatu projek
pembinaan dimulakan. Tujuan uji tanah adalah untuk mengetahui profil lapisan tanah serta
daya rintangan tanah terhadap bebanan. Langkah ini penting bagi memastikan reka bentuk
pembangunan sesuai dengan kekuatan tanah yang ada untuk mengelakkan berlakunya
runtuhan sekali gus menjejaskan keselamatan pengguna. Antara kaedah yang biasa digunakan
ialah ujian ayakan tanah dan Proba Mackintosh.

Prosedur:
1. Sambungkan kon keluli pada bahagian bawah rod besi dan set penukul pada bahagian atas

rod besi.

2. Tegakkan rod besi serenjang dengan permukaan tanah pada titik yang hendak diuji.

3. Ukur jarak 0.3 m pada rod besi dan tandakan dengan kapur.

4. Angkat penukul sehingga had maksimum dan lepaskan.

5. Kirakan bilangan hentaman bagi penusukan 0.3 m.

6. Jumlah hentaman pada setiap penusukan 0.3 m direkodkan dalam jadual Ujian Proba
Mackintosh (seperti Jadual 1.7).

7. Tanggalkan set penukul dan sambungkan rod besi yang lain di kepala rod besi yang asal pada
sela 0.3 m terakhir.

8. Tandakan semula setiap jarak 0.3 m pada rod tersebut. Lakukan hentaman semula dan ulangi
langkah 4 hingga 6. Hentaman hendaklah dihentikan apabila bilangan hentaman mencapai
400 kali bagi penusukan 0.3 m atau kedalaman penusukan mencapai 15 m.

9. Bersihkan rod besi, kon keluli dan penyambung selepas digunakan.

Foto 1.13 Alat ujian proba mackintosh

34
B
A

B
 1

Prosedur Mendapatkan Nilai Keupayaan Galas Tanah

1. Berdasarkan data dalam contoh jadual ujian Proba Mackintosh, hitungkan bilangan hentaman
bertokok.

Bilangan hentaman bertokok = Tambahkan bilangan hentaman pada setiap sela 0.3 m

2. Plotkan graf kedalaman (m) melawan bilangan hentaman bertokok.

3. Lukiskan kecerunan berdasarkan plotan dan labelkan titik perubahan kecerunan.

4. Lukiskan pandangan keratan rentas lapisan tanah tersebut.

5. Kirakan nilai hentaman 0.3 m pada setiap lapisan tanah.

6. Dapatkan nilai keupayaan galas tanah bagi setiap lapisan tanah dengan merujuk kepada graf
piawai keupayaan galas tanah melawan hentaman 0.3 m.

Jadual 1.7 Contoh jadual Ujian Proba Mackintosh

Blok Sekolah

Kedalaman (m)
No Titik: 10
Tarikh : 20.3.2017
Bilangan hentaman/0.3 m

Bilangan Hentaman Bertokok

0.0 – 0.3 130 130

0.3 – 0.6 100 230

0.6 – 0.9 90 320

0.9 – 1.2 94 414

1.2 – 1.5 85 499

1.5 – 1.8 79 578

1.8 – 2.1 65 643

2.1 – 2.4 110 753

2.4 – 2.7 87 840

2.7 – 3.0 90 930

3.0 – 3.3 123 1053

3.3 – 3.6 205 1258

3.6 – 3.9 240 1498

3.9 – 4.0 400 1898

35
B
A

B
 1

Bilangan hentaman bertokok

Ke
da

la
m

an
 (m

)

Kedalaman (m) Lapisan
tanah

A

B

C

D

Lapisan 1

Lapisan 2

Lapisan 3

Rajah 1.22 Graf kedalaman melawan bilangan hentaman bertokok

Penyelesaian:

Lapisan AB

Jumlah hentaman daripada A ke B = 930 – 0

= 930

Jumlah sela daripada A ke B   = 3.0 – 0
0.3

= 10

Oleh itu, bilangan hentaman/m  = 930 – 0
10

93.0

Nilai keupayaan galas tanah bagi lapisan AB yang diperoleh daripada graf piawai ialah 353 kN/m2.

Lapisan BC

Jumlah hentaman daripada B ke C = 1498 – 930

= 568

Jumlah sela daripada B ke C   = 3.9 – 3.0
0.3

= 3

Oleh itu, bilangan hentaman/m  = 568
3

= 189.33

36
B
A

B
 1

Daripada graf piawai, didapati nilai keupayaan graf tanah bagi lapisan BC melebihi graf piawai.

Lapisan CD

Jumlah hentaman daripada C ke D = 1898 – 1498

= 400

Jumlah sela daripada C ke D   = 4.0 – 3.9
0.3

= 0.33 = 1

Oleh itu, bilangan hentaman/m  = 400
1

= 400.00

Daripada graf piawai, didapati nilai keupayaan graf tanah bagi lapisan CD melebihi graf piawai.

Rajah 1.23 Graf piawai keupayaan galas tanah

37
B
A

B
 1

• Gerimit Tangan (Hand Auger)

Gerimit tangan ialah cara penggerudian tanah menggunakan
tangan untuk mengambil contoh tanah yang terdapat
di tapak pembinaan dan mengenal pasti kedudukan paras air
bawah tanah. Kaedah ini sesuai digunakan untuk tanah yang
mempunyai daya kejelekitan yang tinggi seperti tanah liat.

Kaedah ini dilakukan dengan menekan alat gerudi
(auger) ke dalam tanah menggunakan tangan sehingga
mencapai kedalaman yang tertentu. Kemudian, alat ini
dikeluarkan dan tanah yang melekat pada alat tersebut
akan diuji. Foto 1.14 Gerimit tangan

Ayakan Tanah (Sieve Analysis)

Ayakan tanah ialah kaedah ujian makmal yang digunakan
untuk menentukan jenis tanah berdasarkan pada saiz tanah
tersebut. Kaedah ini melibatkan pengasingan partikel-partikel
tanah yang terlibat. Peralatan utama yang digunakan dalam
kaedah ini ialah satu siri set ayakan bersiri. Analisis ayakan
boleh dilakukan menggunakan ayakan basah atau kering.
Berat tanah yang tertahan pada setiap peringkat ayak dicatat
dan dikira sebagai peratus tertahan daripada jumlah tanah.
Data peratus ini dilakarkan dalam graf separa logaritma.

Foto 1.16 Alat ayak piawaian

Foto 1.15 Jenis alat ayak

Alat dan bahan:
i. Ayak bersiri Piawaian British bersaiz 2.300 mm, 1.180 mm, 0.600 mm, 0.425 mm, 0.300 mm,

0.212 mm, 0.150 mm, 0.075 mm dan 0.063 mm.
ii. Dulang.
iii. Berus ayak.
iv. Mesin penggetar ayak.
v. Alat penimbang.

38
B
A

B
 1

Prosedur Ujian Analisis Ayakan Tanah
1. Bersihkan set ayat bersiri dengan menggunakan berus ayak. Susunkan set ayak dengan saiz

besar berada di bahagian atas.
2. Ambil sampel tanah kering dan bersihkan tanah tersebut daripada bendasing.
3. Timbang 250 g sampel tanah kering yang telah dibersihkan. Kemudian leraikan sampel tanah

menjadi ketulan–ketulan kecil.
4. Sampel tanah yang telah dileraikan dimasukkan ke dalam set ayakan yang teratas.
5. Letakkan set ayak di atas mesin penggetar dan getarkan selama lima minit.
6. Kirakan:

a. Berat tanah
 = Jumlah berat tanah (asal) – Berat sampel tanah yang tertahan di setiap ayak

b. Peratus Tertahan

=  Jumlah berat tanah tertahan
Jumlah sampel tanah

c. Peratus ketelusan tanah pada setiap ayak

= Jumlah berat tanah yang melepasi ayak
Jumlah sampel tanah

× 100

7. Lengkapkan Jadual 1.8.
8. Plotkan graf peratusan ketelusan tanah melepasi saiz di atas graf separa logaritma.
9. Tentukan peratus dan jenis tanah yang terkandung dalam sampel tanah tersebut. Graf separa

logaritma akan menunjukkan saiz zarah dan kumpulan tanah. Contohnya tanah pasir atau
tanah liat.

Keputusan:
Keputusan ujian ayakan kering ditunjukkan dalam jadual berikut. Berdasarkan peratus ketelusan
tanah, graf separa logaritma dilukis.

Jadual 1.8 Contoh bacaan analisis ayakan kering

Saiz Ayak
(mm)

Berat Ayak
(g)

Berat Ayak +
Berat Tanah

(g)

Berat Tanah
Tertahan

(g)

Berat Tanah
Melepasi Ayak

(g)

Peratus
Tertahan

(%)

Peratus
Ketelusan

(%)
2.300 447.21 456.81 9.20 250.00 – 9.2 = 240.80 3.68 96.32
1.180 420.56 430.46 9.90 240.80 – 9.9 = 230.90 3.96 92.36
0.600 392.45 438.25 45.80 230.90 – 45.8 = 185.10 18.32 74.04
0.425 376.35 411.55 35.20 185.10 – 35.2 = 149.90 14.08 59.96

0.300 341.27 382.92 41.65 149.90 – 41.65 = 108.25 16.66 43.30

0.212 310.26 352.26 42.00 108.25 – 42.00 = 66.25 16.80 26.50
0.150 290.14 315.44 25.30 66.25 – 25.30 = 40.95 10.12 16.38
0.075 276.45 292.45 16.00 40.95 – 16.00 = 24.95 6.40 9.98
0.063 245.32 254.32 9.00 24.95 – 9.00 = 15.95 3.60 6.38

Dulang 220.41 236.36 15.95 15.95 – 15.95 = 0 6.38 0.00

39
B
A

B
 1

Perincian Kiraan

Langkah 1: Menentukan Berat Tanah Melepasi Ayak
Saiz ayak 2.300 mm = Jumlah berat tanah (asal) – Berat sampel tanah yang tertahan di setiap ayak
 = 250.0 – 9.2
 = 240.8

Saiz ayak 1.180 mm = 240.8 – 9.9
 = 230.9

Saiz ayak 0.600 mm = 230.9 – 45.8
 = 185.1

Langkah 2: Menentukan Peratus Tertahan
Saiz ayak 2.300 mm = Jumlah berat tanah tertahan X 100

Jumlah sampel tanah = 9.2
250  × 100

= 3.68%

Saiz ayak 1.180 mm = 9.9
250  × 100

= 3.96%

Saiz ayak 0.600 mm = 45.8
250  × 100

= 18.32%

Langkah 3 : Menentukan Peratus Ketelusan

Saiz ayak 2.300 mm = Jumlah berat tanah yang melepasi ayak
Jumlah sampel tanah  × 100

= 240.8
250  × 100

= 96.32%

Saiz ayak 1.180 mm = 230.9
250  × 100

= 92.36%

Saiz ayak 0.600 mm = 185.1
250  × 100

= 74.04%

*** Ulang dan lengkapkan analisis ujian ayakan tanah mengikut langkah-langkah di atas.

40
B
A

B
 1

Pe
ra

tu
s M

el
al

ui

100

90

80

70

60

50

40

30

20

10

0
0.001 0.01 0.1 1 10 100

Saiz Zarah (mm)

Tanah
Liat Kelodak Pasir Kerikil

Halus KasarSederhana Halus KasarSederhana Halus KasarSederhana

Rajah 1.24 Graf separa logaritma

Keputusan:
Lengkung graf pada graf di atas yang diperoleh daripada analisis ayakan menunjukkan tanah ialah
tanah pasir.

Saiz ayak

Saiz zarah (mm)

Pe
ra

tu
s m

el
ep

as
i (

%
)

Tanah
Liat

Halus Sederhana Kasar Halus Sederhana Kasar Halus Sederhana Kasar Batu
bundarKelodak Pasir Kerikil

100

90

80

70

60

50

40

30

20

10

0
0.0001 0.001 0.002 0.005 0.01 0.1 0.2 0.5 1 2

63 150 212 300 425 500 1.18 2 5 5.3 10 14 20 28 50637537.53.35

5 10 20 500.02 0.05

Langkah 4: Plot graf peratusan ketelusan tanah melepasi saiz di atas graf separa logaritma.

Rajah 1.25 Contoh graf penggredan

Lengkung 2

Lengkung 3

Lengkung 1

41
B
A

B
 1

Kesimpulan:
•	 Graf	separa	logaritma	menunjukkan	pelbagai	saiz	zarah	yang	terdapat	pada	contoh	tanah	dan

dikenali sebagai lengkung penggredan.

•	 Terdapat	 beberapa	 lengkung	penggredan	 saiz	 zarah	 yang	menunjukkan	beberapa	 gred	 iaitu
gred baik, seragam atau buruk dan bergred sela.

•	 Contoh	lengkung	penggredan	adalah	seperti	yang	ditunjukkan	di	bawah:
i. Lengkung 1 berbentuk cekung dan licin serta direntasi oleh pelbagai saiz zarah dan peratus

julatnya hampir sama. Tanah dikategorikan bergred baik.
ii. Lengkung 2 menunjukkan tanah bergred seragam dan saiz zarahnya hampir sama.

Pelbagai saiz zarah dan peratus julatnya hampir sama. Tanah dikategorikan bergred buruk
atau sekata.

iii. Lengkung 3 berbentuk memanjang merentasi graf tetapi kurang mengandungi yang bersaiz
sederhana. Tanah dikategorikan bergred kurang baik.

Lukisan dan perincian diperlukan bagi tujuan pembinaan berdasarkan kehendak klien.

Lukisan Kerja

- Lukisan kerja mengandungi butiran dan maklumat lengkap berkenaan projek yang akan
dibangunkan.

- Antara perincian yang terdapat dalam lukisan kerja termasuklah:
1. Kedudukan bangunan
2. Bentuk struktur bangunan
3. Saiz bangunan
4. Kedudukan bahagian atau ruang dalam bangunan
5. Bahan yang digunakan dalam pembinaan

- Lukisan kerja digunakan sebagai bahan rujukan kepada semua pihak yang terlibat
dengan aktiviti pembinaan. Contohnya, pihak juruukur bangunan membuat taksiran
kos pembinaan, pengurus projek menggunakan lukisan kerja sebagai rujukan kerja
di tapak pembinaan dan Pihak Berkuasa Tempatan menggunakan lukisan kerja untuk
meluluskan projek.

Jadual 1.9 Jenis lukisan

c. Lukisan dan Perincian

Jenis Lukisan Penerangan

Lukisan ukur kejuruteraan •	 Menunjukkan	 kedudukan	 tapak	 dan	 bentuk	 muka	 bumi	 sebelum
pembinaan dijalankan.

•	 Menunjukkan	kerja	tanah	yang	perlu	dilakukan.

Lukisan tapak •	 Menunjukkan	kedudukan	projek	pembinaan	dan	juga	kontur	terakhir
dan landskap.

Lukisan reka bentuk •	 Mengandungi	lukisan	yang	berkaitan	dengan	reka	bentuk	bangunan.
•	 Lukisan	 pelbagai	 pandangan	 dan	 keratan	 termasuklah	 pelan,	 keratan

dan pandangan sisi bangunan.

42
B
A

B
 1

Jenis Lukisan Penerangan

Lukisan perkhidmatan •	 Mengandungi	lukisan	perincian	bagi	pemasangan	perkhidmatan	dalam
bangunan.

•	 Perincian	 lukisan	 termasuklah	 sistem	 perpaipan,	 sistem	 pendawaian
elektrik, bekalan paip air, saluran kumbahan, sistem penyaman udara,
sistem telekomunikasi, lif dan eskalator.

Lukisan struktur •	 Mengandungi	 lukisan	 perincian	 bahagian	 binaan	 struktur	 bangunan
daripada asas bangunan sehingga ke struktur bumbung.

•	 Mengandungi	maklumat	terperinci	seperti	saiz,	bahan	dan	ukuran	bahan.
•	 Lukisan	ini	mengandungi	maklumat	yang	berkaitan	dengan	komponen

yang menguatkan binaan tersebut seperti saiz tetulang keluli dan
spesifikasi konkrit.

Perincian

- Perincian merujuk kepada butiran atau maklumat yang tidak dapat dimasukkan ke dalam
lukisan kerja seperti butiran tentang bahan yang digunakan, skop kerja, masa menyiapkan
kerja dan syarat kontrak.

- Terdapat tiga jenis perincian iaitu perincian perundangan, perincian teknikal dan
kandungan am.

Perincian Perundangan

•	 Mengandungi	perjanjian
antara klien dengan
kontraktor tentang
syarat kontrak, tempoh
penyerahan projek,
tempoh jaminan dan
pembiayaan.

•	 Perincian	dokumen	ini
disediakan oleh peguam
yang dilantik oleh klien.

•	 Mengandungi	perincian
tentang peranan dan tugas
semua pihak yang terlibat
dalam sesebuah projek
pembinaan.

•	 Mengandungi	perincian
pembinaan daripada
bahan yang digunakan,
jenis pemasangan, masa
pemasangan dan kaedah
pembinaan.

•	 Semua	perkara	berkaitan
seni bina, kerja kejuruteraan,
struktur pembinaan, kerja
perpaipan dan elektrik.

Perincian Teknikal Kandungan Am

d.	 Penawaran	Tender

Projek pembinaan boleh diperoleh melalui tender daripada klien. Jenis-jenis tender bergantung
kepada aktiviti kerja yang akan dilakukan. Pemaju atau kontraktor yang berminat akan membeli
Borang Tender daripada pihak pengurusan yang dilantik oleh klien atau terus daripada klien.

Dalam tender tersebut, pemaju atau kontraktor akan membuat anggaran perbelanjaan
untuk projek yang dicadangkan dan menghantar tender tersebut kepada klien. Apabila tempoh
tawaran tender tamat, juruukur bahan akan membuat penilaian untuk memilih konraktor
atau pemaju yang layak menerima kontrak. Kontraktor yang dilantik perlu menandatangani
kontrak dengan klien dan “Borang Penerimaan Tender” perlu diserahkan kepada klien.

43
B
A

B
 1

e. Membuat Taksiran

Taksiran terhadap anggaran bahan dan kos pembinaan merupakan tanggungjawab juruukur
bahan. Terdapat dua peringkat taksiran dalam pembinaan iaitu taksiran prakontrak dan
taksiran pascakontrak.

Taksiran Prakontrak

Taksiran Pascakontrak

•	 Taksiran	secara	anggaran	kasar.

•	 Anggaran	ini	dibuat	untuk	mendapatkan	sesuatu	kontrak.

•	 Anggaran	kos	yang	telah	dibuat	oleh	juruukur	bahan	setelah
kontrak dipersetujui antara klien dan kontraktor.

•	 Taksiran	yang	terperinci	menjadi	asas	pembayaran.

Kaedah Taksiran

Taksiran ialah mengukur kuantiti bagi sesuatu projek pembinaan bagi mendapatkan kos
keseluruhan pembinaan.

Mengukur
kuantiti

Mengumpul
kuantiti

Menganggar
kos

Rajah 1.26 Langkah dalam membuat taksiran

Nota:
A = Ruang Mendarab
B = Ruang Ukuran
C = Ruang Jumlah
D = Ruang Keterangan Kerja

PROJEK:

A AB BC CD D

Rajah 1.27 Contoh Borang Ukur Kuantiti

Mengukur Kuantiti

Kebiasaannya, juruukur bahan akan menggunakan Borang Ukur Kuantiti dalam mengukur
kuantiti. Borang Ukur Kuantiti terbahagi kepada dua bahagian yang mengandungi empat
ruang. Contoh Borang Ukur Kuantiti adalah seperti dalam Rajah 1.27.

44
B
A

B
 1

Terdapat lima kaedah taksiran dalam pembinaan seperti dalam Rajah 1.28 di bawah:

Rajah 1.28 Kaedah taksiran

Kaedah
Taksiran

Ukuran
berat

Ukuran
isi padu Ukuran

bilangan

Ukuran
lelurus

Ukuran
keluasan

Jadual 1.10 Contoh senarai unit ukuran bagi item

Item Kaedah Pengukuran Unit Ukuran

Penggalian parit untuk asas Isi padu m3

Konkrit untuk asas, tunggul tiang, tiang dan rasuk Isi padu m3

Lapisan kedap Keluasan m2

Lepaan Keluasan m2

Kerja bata untuk dinding bata Keluasan m2

Paip bekalan air Linear m
Pemasangan paip Bilangan bil
Soket lampu Bilangan bil
Kaca tingkap Keluasan m2

Bebendul jalan Linear m
Tetulang keluli Berat kg
Pintu siap pakai Bilangan bil

Jadual 1.11 Senarai contoh berat tetulang bagi pelbagai diameter

Diameter tetulang  (mm) kg/m

10 0.616
12 0.888
16 1.579
20 2.466
25 3.854
32 6.313

45
B
A

B
 1

Ukuran Lelurus

•	 Kaedah	ini	sesuai	untuk	benda	yang	mempunyai	unit	ukuran	lelurus.
•	 Hanya	 ukuran	 panjang	 sahaja	 yang	 dicatatkan	 dalam	 ruang	 ukuran.	 Manakala,	 jumlah

panjang diletakkan dalam ruang jumlah.
•	 Ukuran	tebal	dan	lebar	dinyatakan	dalam	keterangan	kerja.

Contoh:
Memotong tiga batang kayu berukuran 150 mm x 50 mm tebal yang telah diawet untuk kasau
bumbung yang mempunyai panjang 3.5 m.

150 mm × 50 mm tebal kayu yang telah diawet untuk kasau bumbung.  3.50
10.50

3

Ukuran Keluasan

•	 Mengira	keluasan	item	berdasarkan	keluasannya.
•	 Panjang	dan	lebar	item	diletakkan	dalam	ruang	ukuran.	Manakala	jumlah	luas	dalam	ruang

menjumlah.
•	 Ukuran	tebal	dinyatakan	dalam	ruang	keterangan	kerja.

Contoh:
Lepaan simen untuk lantai konkrit yang mempunyai panjang 5.0 m dan lebar 3.50 m. Tebal
lepaan simen dan pasir ialah 30 mm.

15.00
   0.50
   1.30

9.75

Penggalian parit untuk asas pad bermula daripada aras yang
disediakan tidak melebihi 1.50 m dalam menimbus semula tanah
dan memadatkannya serta mengangkut dan membuang lebihan
tanah. Purata jarak ialah 50 m dari tapak.

30 mm tebal lepaan simen dan pasir di atas lantai konkrit.5.00
3.50

17.50

Ukuran Isi padu

•	 Digunakan	untuk	mengukur	isi	padu	kerja	pembinaan	seperti	kerja	penggalian	bagi	asas,
parit dan sebagainya.

•	 Ukuran	panjang,	lebar	dan	tinggi	dicatatkan	dalam	ruang	ukuran.	Manakala	nilai	isi	padu
dicatatkan dalam ruang menjumlah.

Contoh:
Penggalian parit untuk asas jalur yang berukuran 15.0 m panjang, 0.5 m lebar dan 1.3 m tinggi.

46
B
A

B
 1

Ukuran Berat

•	 Digunakan	untuk	mengukur	item	yang	mempunyai	ukuran	berat	seperti	tetulang	keluli.

•	 Panjang	tetulang	keluli	dicatatkan	dalam	ruang	ukuran.

•	 Jumlahnya	 didarab	 dengan	 berat	 per	 meter	 tetulang	 keluli	 dan	 dicatatkan	 dalam	 ruang
keterangan kerja.

•	 Diameter	dan	jenis	tetulang	keluli	juga	dicatatkan	dalam	ruang	keterangan	kerja.

Contoh:

Berat bagi tetulang keluli lembut yang mempunyai panjang 7 m dan berdiameter 32 mm
ditulis sebagai:

32 mm diameter tetulang keluli lembut di dalam tiang
×  6.313 kg/m = 44.191 kg

Rujuk Jadual 1.11 untuk kiraan tetulang keluli.

7
 7

Ukuran Bilangan

•	 Digunakan	bagi	mengukur	lampu,	singki,	kipas	siling	dan	lain-lain.

•	 Kaedah	menulis	ialah	letakkan	bilangan	di	ruang	ukuran.

•	 Jumlah	dicatatkan	dalam	ruang	jumlah.

Contoh:

6 biji lampu dicatatkan seperti di bawah:

Mengumpul kuantiti

•	 Mengumpul	 kuantiti	 ialah	memindahkan	 segala	 ukuran	 dan	 keterangan	 kerja	 daripada
borang ukur kuantiti ke dalam borang abstrak.

•	 Tujuan	mengabstrak	 adalah	untuk	membahagi	 serta	mengumpulkan	 segala	butiran	dan
keterangan kerja mengikut tajuk kecil dan kuantitinya dibundarkan.

Lampu seperti yang diterangkan dalam spesifikasi. 6
 6

47
B
A

B
 1

Menganggar Kos
•	 Setelah	mengabstrak,	keterangan	kerja,	unit	dan	kuantiti	kerja	dicatatkan	dalam	borang

senarai kuantiti untuk menganggar kos.
Contoh:

Butiran Keterangan Kerja Unit Kuantiti
Kadar Jumlah

RM Sen RM Sen

A Penggalian parit untuk asas jalur bermula
dari aras yang disediakan, tidak melebihi
1.50 m dalam, menimbus semula tanah
dan memadatkannya, mengangkut dan
membuang lebihan tanah, purata jarak 50 m
dari tapak.

m3 10 13 00 130 00

Kadar kos telah ditetapkan dengan mengambil kira kos bahan, kos upah, kos loji dan alatan serta kos pengurusan
dan keuntungan.

Mentaksir Anggaran Kos

Anggaran kos perlu ditentukan untuk menentukan jumlah keseluruhan sesuatu kos pembinaan.
Rajah 1.29 dan 1.30 menunjukkan pelan dan keratan asas jalur bagi pembinaan rumah kedai
di Lot 789, Taman Permai. Anggarkan kos pembinaan bermula daripada asas termasuk dinding
bata sehingga aras permukaan bumi.

Maklumat Kadar Kos (RM)

Menggali tanah atas 2.40/m2

Menggali parit 12.50/m3

Lapisan kedap 1.20/m2

Konkrit untuk asas 120.50/m3

Dinding bata 112.20/m2

Unit (m3)

9.75

9.75 10 m3

Muka surat (dari borang kuantiti)

1

(kepada nombor bulat yang hampir)

Penggalian parit untuk asas jalur bermula dari aras yang disediakan, tidak melebihi 1.50 m
dalam, menimbus semula tanah dan memadatkannya, mengangkut dan membuang
lebihan tanah, purata jarak 50 m dari tapak.

Contoh:

48
B
A

B
 1

Rajah 1.29 Tepi asas jalur

40 000

Dinding
bata

Tepi asas
jalur

20 000 A

A

Rajah 1.30 Keratan A-A

1200

900

500

50 mm lapisan
kedap (lean

concrete) (1:9)

Asas jalur - Konkrit padu
(1:3:6 - batu baur 40 mm)

225 mm tebal dinding
bata diikat dengan
mortar (1:3)

Aras bumi

Penyelesaian:
 Langkah 1: Menyenaraikan kerja yang perlu diukur.

Nama Projek: Membina asas jalur bagi rumah kedai di Lot 789, Taman Permai.
a. Penggalian tanah atas
b. Penggalian parit
c. Lapisan kedap
d. Konkrit untuk asas
e. Dinding bata

49
B
A

B
 1

Langkah 2: Mengeluarkan kuantiti dengan menggunakan borang ukur kuantiti.

PROJEK: MEMBINA ASAS JALUR BAGI RUMAH KEDAI DI LOT 789, TAMAN PERMAI
a. Penggalian tanah atas
 Luas kawasan = panjang  ×

lebar

Panjang = 40 000
 (+)
 Lebar asas jalur
 2/ ½ / 1 200 =    1 200
   41 200

Lebar =   20 000
 (+)
 Lebar asas jalur
 2/ ½ / 1 200 =    1 200
    21 200

Menggali tanah atas 100
mm tebal bermula dari aras
tanah, mengangkut dan
membuang lebihan tanah
purata jarak 50 m dari
tapak.

b. Penggalian parit
 Panjang asas jalur:
 2/40 000 = 80 000
 2/20 000 = 40 000
     120 000

Tinggi dinding ke aras
tanah       =    900

Tinggi asas    = 500
 lapisan kedap pasir =   50
         1450
 (–) tanah atas          100

Penggalian tanah =  1350

Menggali parit untuk asas
jalur bermula dari aras yang
disediakan tidak melebihi
1:50 m dalam; menimbus
semula, memadat:
membuang lebihan tanah;
purata jarak 50 m dari
tapak.

c. Lapisan Kedap
 50 mm tebal lapisan kedap

(1:9) untuk bahagian
bawah asas jalur.

d. Konkrit untuk asas
 Panjang asas jalur
 2/40 000 =   80 000
 2/20 000 =   40 000
  = 120 000

Lebar asas jalur = 1 200
 Tebal   = 500

Konkrit padu (1:3:6 – 40
mm batu baur) untuk asas
jalur dituang ke dalam
parit.

e. Dinding bata
 Tinggi dinding = 900

225 mm tebal dinding
bata daripada jenis bata
biasa, diikat dengan simen
mortar (1:3).

120.00
1.20
1.35

120.00
   1.20

120.00
   0.90

120.00
  1.20
  0.50

144.00

72.00

108.00

194.40

41.20
21.20

873.44

50
B
A

B
 1

Langkah 3: Mengumpulkan kuantiti dengan menggunakan borang abstrak.

Langkah 4: Menganggarkan kos dengan menggunakan borang senarai kuantiti.

Butiran Keterangan Kerja Unit Kuantiti
Kadar Jumlah

RM Sen RM Sen

A

Kerja Tanah

Menggali tanah atas 100 mm
tebal bermula dari aras tanah,
mengangkut dan membuang
lebihan tanah purata jarak
50 m dari tapak.

m2 874 2 40 2 097 60

B

Menggali parit untuk asas
jalur bermula dari aras
yang disediakan tidak
melebihi 1:50 m dalam;
menimbus semula, memadat:
membuang lebihan tanah;
purata jarak 50 m dari tapak.

m3 195 12 50 2 437 50

Menggali tanah atas 100 mm tebal bermula dari aras tanah, mengangkut dan membuang
lebihan tanah purata jarak 50 m dari tapak.
Unit (m2) muka surat
873.44 1
873.44   874 m2

Menggali parit untuk asas jalur bermula dari aras yang disediakan tidak melebihi 1:50 m
dalam; menimbus semula, memadat: membuang lebihan tanah; purata jarak 50 m dari tapak.
Unit (m3) muka surat
194.40 1
194.40  195 m3

50 mm tebal lapisan kedap (1:9) untuk bahagian bawah asas jalur.
Unit (m2) muka surat
144.00 1
144.00  144 m2

Konkrit padu (1:3:6-40 mm batu baur) untuk asas jalur dituang ke dalam parit.
Unit (m3) muka surat
72.00 1
72.00  72 m3

225 mm tebal dinding bata daripada jenis bata biasa, diikat dengan simen mortar (1:3).
Unit (m2) muka surat
108.00 1
108.00  108 m2

51
B
A

B
 1

C

Kerja Lapisan Kedap
50 mm tebal lapisan kedap
(1:9) untuk bahagian bawah
asas jalur.

m2 144 1 20 172 80

D

Kerja Konkrit
Konkrit padu (1:3:6 - 40 mm
batu baur) untuk asas jalur
dituang ke dalam parit.

m3 72 120 50 8 676 00

E

Kerja Bata
225 mm tebal dinding bata
daripada jenis bata biasa,
diikat dengan simen mortar
(1:3).

m2 108 112 20 12 117 60

Jumlah Kos 25 501 50

e. Pekerja

Di sesebuah tapak pembinaan, terdapat beberapa jenis pekerja yang dikategorikan mengikut
bidang dan kemahiran masing-masing. Pekerja ini bekerja sama ada dengan kontraktor utama
atau subkontraktor. Jabatan sumber manusia, institusi kemahiran, pusat-pusat latihan atau agensi
pekerjaan merupakan salah satu medium kepada kontraktor untuk mendapatkan pekerja.

Jenis-jenis Pekerja

Kerja Tapak

Jadual 1.12 menunjukkan aktiviti dan jenis-jenis pekerja yang terlibat secara langsung dalam
kerja tapak.

Jadual 1.12 Aktiviti dan jenis-jenis pekerja dalam kerja tapak

Aktiviti Jenis-jenis Pekerja
Pembersihan tapak Juruukur tanah, pekerja jentera dan pekerja tapak.
Merancang tanda tapak Juruukur tanah, jurutera tapak dan pekerja tapak.
Kerja tanah Jurutera tapak, juruukur tanah, pekerja tapak dan

pekerja jentera.
Penyahairan Jurutera tapak, pekerja jentera dan pekerja tapak.
Pembinaan bangunan sementara Jurutera tapak dan pekerja tapak.
Pembinaan laluan sementara Jurutera tapak, pekerja jentera dan pekerja tapak.

Mendirikan Struktur

Proses mendirikan struktur melibatkan beberapa aktiviti dan jenis pekerja. Kesemua aktiviti
semasa fasa ini diawasi oleh jurutera awam dan dibantu oleh juruteknik. Jadual 1.13 menunjukkan
aktiviti dan jenis-jenis pekerja yang terlibat secara langsung dalam fasa mendirikan struktur
sesebuah bangunan.

52
B
A

B
 1

Jadual 1.13 Aktiviti dan jenis-jenis pekerja dalam mendirikan struktur

Aktiviti Jenis-jenis Pekerja

(a) Pembinaan substruktur (menanam
cerucuk, membina asas).

Tukang konkrit, tukang tetulang keluli,
tukang kayu, pekerja am dan pekerja jentera.

(b) Pembinan superstruktur (kerangka
bangunan, kerangka bumbung, tangga
dan lantai tingkat atas).

Tukang konkrit, tukang tetulang keluli,
tukang kayu, tukang bata, pekerja am dan
pekerja jentera.

Menyiapkan Struktur

Proses menyiapkan struktur sesebuah bangunan melibatkan beberapa aktiviti dan jenis pekerja.
Dalam fasa ini, kerja-kerja dipantau oleh jurutera awam dan dibantu oleh juruteknik. Jadual
1.14 di bawah menunjukkan aktiviti dan jenis-jenis pekerja mahir yang terlibat secara langsung
dalam menyiapkan struktur.

Jadual 1.14 Aktiviti dan jenis-jenis pekerja mahir dalam menyiapkan struktur

Aktiviti Jenis-jenis Pekerja Mahir

Melepa dinding Tukang lepa

Memasang jubin Tukang jubin

Memasang penutup bumbung Tukang kayu

Memasang penutup siling Tukang kayu

Mengecat Tukang cat

Kerja Jentera

Kerja jentera merupakan proses yang melibatkan fasa kerja tapak sehinggalah projek pembinaan
siap. Kerja jentera melibatkan penggunaan jentera-jentera yang digunakan semasa proses
pembinaan seperti traktor, jentolak, pemampat dan kren. Jadual 1.15 di bawah menunjukkan
aktiviti dan jenis-jenis pekerja yang terlibat secara langsung dalam kerja jentera.

Jadual 1.15 Aktiviti dan jenis-jenis pekerja mahir yang terlibat dalam kerja jentera

Aktiviti Jenis-jenis Pekerja Mahir

(a) Merata tapak Pemandu dan mekanik

(b) Memampat tanah Pemandu dan mekanik

(c) Mengorek tanah Pemandu dan mekanik

(d) Menanam cerucuk Pemandu, operator jentera dan mekanik

(e) Bahan binaan Pemandu, operator jentera dan mekanik

53
B
A

B
 1

Bahan Binaan

Bahan Asli Bahan Buatan

Bahan semula jadi yang digunakan
terus sebagai bahan binaan tanpa
melibatkan proses pengubahsuaian.

Contoh: Pasir dan batu kerikil

Bahan yang diproses atau diubah suai
daripada sifat dan bentuk asal untuk
digunakan dalam pembinaan.

Contoh: Simen dan batu bata

Rajah 1.31 Jenis bahan binaan

f. Bahan dan Jentera

Bahan

Bahan Binaan

Terdapat banyak bahan binaan yang sering digunakan dalam kerja pembinaan. Contohnya ialah
konkrit, batu bata, kayu dan keluli.

Konkrit

Konkrit ialah bahan yang dihasilkan daripada simen, batu baur halus, batu baur kasar dan
air. Bahan ini dicampurkan pada nisbah tertentu seperti 1:2:4 (satu bahagian simen: dua
bahagian batu baur halus: empat bahagian batu baur kasar). Air pula digunakan untuk
campuran konkrit pada nisbah yang sesuai seperti 0.5 atau 0.6. Nisbah air simen ialah
nisbah berat air dengan berat simen yang digunakan. Campuran ini dibiarkan mengeras
akibat tindak balas kimia antara simen dengan air. Konkrit basah boleh dibentuk mengikut
acuan. Rajah 1.32 menunjukkan sifat konkrit dan Rajah 1.33 menunjukkan faktor yang
mempengaruhi konkrit.

Foto 1.17 Simen Foto 1.19 Batu baur kasarFoto 1.18 Batu baur halus Foto 1.20 Air

Sifat
utama

konkrit

Kebolehkerjaan

Ketahanlasakan

Kekuatan

Pengembangan dan
pengecutan

Faktor yang
mempengaruhi

konkrit

Bahan

Ka
ed

ah
 p

en
ye

di
aa

n

Pengawetan
Rajah 1.32 Sifat konkrit Rajah 1.33 Faktor yang mempengaruhi konkrit

54
B
A

B
 1

5. Permukaan atas diratakan
dengan rod keluli
atau sudip.

6. Tarik frustrum secara
menegak dengan
perlahan-lahan.

7. Frustrum diletakkan secara terbalik di sebelah runtuhan
konkrit. Runtuhan diukur menggunakan pembaris.

Runtuhan

Ujian Penurunan Konkrit

Tujuan ujian penurunan konkrit bagi menentukan kebolehkerjaan konkrit dan dilakukan
di tapak bina.

Alat dan Bahan:
1. Frustrum berbentuk kon.
2. Rod pemadat yang diperbuat daripada keluli.
3. Pembaris.
4. Plat tapak.
5. Sudip.

Langkah Ujian Penurunan:

1. Lapisan pertama bancuhan
konkrit dimasukkan ke
dalam frustrum. Padatkan
bancuhan dengan rod keluli
sebanyak 25 kali hentaman.

2. Lapisan kedua bancuhan
konkrit dimasukkan ke
dalam  frustrum. Padatkan
bancuhan dengan rod keluli
sebanyak 25 kali hentaman.

3. Lapisan ketiga bancuhan
konkrit dimasukkan ke
dalam  frustrum. Padatkan
bancuhan dengan rod keluli
sebanyak 25 kali hentaman.

4. Lapisan keempat bancuhan
konkrit dimasukkan ke
dalam frustrum sehingga
penuh. Padatkan bancuhan
dengan rod keluli sebanyak
25 kali hentaman.

1
4

1
4

1
4

1
4

1
4

1
4

1
4

1
4

1
4

1
4

55
B
A

B
 1

Penurunan sebenar

•	 Bancuhan	konkrit
mengikut nisbah yang
betul akan mengalami
kejeleketan yang tinggi.

•	 Berkualiti.

Penurunan ricih

•	 Menunjukkan	konkrit	itu
kekurangan sifat jeleketan
kerana campuran yang
kurang simen.

•	 Tidak	berkualiti.

Penurunan runtuh

•	 Menunjukkan	bancuhan
yang terlalu basah dan
menyebabkan berlakunya
pengasingan.

•	 Tidak	berkualiti.

Keputusan:

Penurunan boleh berlaku dalam tiga keadaan iaitu penurunan sebenar, penurunan ricih dan
penurunan runtuh.

Bata

Bata merupakan satu bahan binaan yang digunakan dengan
meluas dalam bidang pembinaan. Bata ialah bongkah yang
diperbuat daripada tanah liat dan berukuran 225 mm ×
102.5 mm × 65 mm.

Bata yang digunakan dalam pembinaan diperbuat
daripada beberapa jenis bahan mentah yang utama seperti
tanah liat, pasir dan simen. Antara jenis bata yang dihasilkan
dan digunakan dalam pembinaan tempatan ialah bata tanah
liat, bata simen dan blok simen.

Jenis Bata Keterangan

Bata tanah liat •	 Bata ini terbahagi kepada dua jenis iaitu bata biasa dan bata muka.
•	 Bata muka mempunyai ciri-ciri bata yang bermutu tinggi dan biasa

digunakan dalam pembinaan yang tidak dilepa manakala bata biasa
digunakan dalam pembinaan yang hendak dilepa.

Bata simen •	 Bata ini diperbuat daripada simen dan pasir. Nisbah bancuhannya berubah
mengikut kekuatan yang dikehendaki.

•	 Kandungan air dalam bancuhan hendaklah dikawal supaya tidak
terlampau basah. Bata simen dihasilkan dengan menggunakan acuan.
Bata yang baru dihasilkan hendaklah dibiarkan kering sendiri dan diawet
selama dua minggu sebelum sesuai digunakan.

Rajah 1.34 Batu bata

Jadual 1.16 Jenis bata

65 mm

102.5 mm 225 mm

Aktiviti

Murid dikehendaki melakukan lawatan ke kedai perkakasan yang menjual bahan binaan dan bincangkan
perbezaan kedua-dua jenis bata.

56
B
A

B
 1

Jentera

•	 Sejajar dengan perkembangan teknologi, pelbagai jentera binaan direka khusus untuk
membantu dalam menjalankan kerja-kerja di tapak bina.

•	 Dengan adanya jentera-jentera tersebut kerja-kerja di tapak binaan dapat dilakukan dengan
mudah dan cepat. Jentera binaan boleh dikategorikan seperti berikut dalam Jadual 1.17.

Jadual 1.17 Kategori Jentera

Kategori Jentera Gambar

Jentera untuk mengangkut

•	 Lori
 Lori banyak digunakan di tapak binaan untuk mengangkut

bahan-bahan seperti tanah, pasir, batu-bata, kayu dan
lain-lain.

Jentera untuk mengorek dan menolak

•	 Jentolak
 Jentolak digunakan untuk menolak permukaan tanah,

membersih tanah dan meratakan tanah. Jentolak terdiri
daripada jenis bertayar getah atau berantai.

•	 Jengkaut
 Jengkaut digunakan untuk kerja-kerja pengorekan seperti

mengorek lubang dan mengorek parit. Terdapat juga
jengkaut serbaguna yang boleh melakukan kerja merata
tanah dan sebagai pengaut.

Lori pengangkut

Jengkaut

Jentolak

Kayu

Kayu ialah bahan yang paling asas dan terawal digunakan dalam projek pembinaan. Sehingga
kini, penggunaan kayu banyak digunakan dalam pembuatan perabot, binaan struktur kekal
dan binaan struktur sementara seperti topang dan kotak acuan untuk struktur konkrit.

Bagi struktur sementara, kayu ditanggalkan apabila struktur yang dibina mencapai
kekuatan yang dikehendaki. Bagi pembinaan struktur kekal, kayu yang bermutu tinggi sahaja
digunakan. Selain itu, kayu turut digunakan sebagai bahan kemasan seperti kemasan lantai.

Keluli

Keluli juga dikenali sebagai besi waja dan merupakan bahan yang mulur. Kandungan karbon
antara 0.12 hingga 1.8 peratus. Keluli ialah bahan utama struktur dan digunakan juga sebagai
pengikat, pengancing dan penggalas. Dengan kekuatan tegangan yang tinggi, keluli digunakan
untuk konkrit bertetulang dan konkrit prategasan. Selain itu, keluli juga kukuh kerana
mempunyai saiz yang pelbagai dan mudah untuk pembinaan infrastruktur seperti jambatan.

57
B
A

B
 1

Kategori Jentera Gambar

Jentera untuk mengangkat

•	 Kren
 Terdapat dua jenis kren yang biasa digunakan dalam

pembinaan iaitu kren bergerak dan kren statik.
- Kren bergerak dipasang di atas lori, mudah disediakan

dan dapat dipindah ke tempat lain dengan cepat.
Kren ini mengangkat beban melalui sistem kabel yang
dipasang pada kerangka jib atau teleskopik. Sesuai
digunakan untuk mengangkat konkrit, batu bata dan
kepingan penutup bumbung.

- Kren statik pula dipasang secara tetap pada tapak
pembinaan dan hanya akan dipindahkan apabila kerja
pembinaan siap. Terdapat juga beberapa jenis kren
statik seperti kren panjat dan kren menara.

Jentera untuk membancuh

•	 Lori	pembancuh	konkrit
- Konkrit yang siap dibancuh dimasukkan ke dalam

dram untuk dihantar ke tapak binaan.
- Dram tersebut sentiasa berpusing untuk mengelakkan

konkrit mengeras.
- Apabila sampai di tapak bina, konkrit dicurahkan

melalui saluran gelongsor dengan dram penggaul
berputar dengan lebih laju.

Kren bergerak

Kren statik

Lori pembancuh konkrit

Pihak yang Terlibat dalam Perancangan

Perancangan pembinaan melibatkan peranan beberapa pihak berdasarkan bidang tugas
masing-masing. Jadual 1.18 menerangkan peranan pihak yang terlibat semasa perancangan.

Jadual 1.18 Pihak yang terlibat semasa perancangan

Pihak yang terlibat Peranan

Klien

•	 Pihak yang mempunyai hak milik terhadap projek pembinaan.
•	 Memberi idea dari segi reka bentuk bangunan untuk dilaksanakan oleh

perunding.
•	 Bertanggungjawab menyediakan peruntukan kewangan.

Perunding

•	 Terdiri daripada ahli profesional yang terlibat dalam mereka bentuk
bangunan berdasarkan idea klien.

•	 Wakil kepada klien yang bertanggungjawab untuk memantau projek
yang dibina.

1.3.2

58
Latihan1.3

B
A

B
 1

Pihak yang Berkaitan Peranan

Kontraktor

•	 Pihak yang dilantik oleh perunding bagi membuat kerja-kerja pembinaan.
•	 Bertanggungjawab dalam melaksanakan projek bermula daripada

kerja-kerja awalan sehingga projek siap sepenuhnya dalam tempoh yang
telah ditetapkan.

Pihak Berkuasa Tempatan

•	 Meluluskan pelan susun atur tapak dan pelan bangunan.
•	 Mengawasi dan memastikan projek binaan mematuhi undang-undang,

akta dan peraturan yang telah ditetapkan.
•	 Membuat perancangan kawalan pembangunan termasuk menyediakan

pelan struktur.
•	 Merancang pembangunan bandar baharu.
•	 Memantau pembinaan dan penyenggaraan saliran.

1. Pemilihan tapak penting dalam sesuatu projek pembinaan. Terangkan kesan yang diperoleh
jika pemilihan tapak tidak dilakukan dengan betul.

2. Sebagai seorang pemaju, jelaskan faktor-faktor yang anda akan pertimbangkan untuk mencari
lokasi bagi membuka kawasan perumahan baharu.

3. Lengkapkan buku kerja ukur aras di bawah:

Pandangan
belakang

Pandangan
antara

Pandangan
hadapan Naik Turun Aras

laras (m)
Jarak
(m) Catatan

2.600 0 BA1, AL= 26.70
2.370 20 Titik A
3.090 40 Titik B

2.510 4.106 60 Titik pindah
2.780 80 TItik C

3.380 100 Titik D

4. Rashid telah memilih bahan konkrit bertetulang sebagai bahan binaan utama dalam pembinaan
rumah teres dua tingkat. Adakah pemilihan bahan ini sesuai bagi pembinaan tersebut? Berikan
pandangan anda dan justifikasi kepada jawapan anda.

59
B
A

B
 1

5. Kerja-kerja pembancuhan konkrit sedang dilakukan oleh sekumpulan pekerja di kawasan
terbuka di tapak pembinaan A. Sebelum kerja tersebut selesai, hujan telah turun dan air terkena
pada bancuhan konkrit yang dibuat. Pekerja tersebut telah membuang kesemua konkrit
bancuhan. Bincangkan tindakan ini.

6. Pembelian hartanah boleh dibuat secara perundingan dan perundangan. Bincangkan kebaikan
dan keburukan kedua-dua cara ini.

7. Berikan definisi ukur tanah dan prosedur dalam pelaksanaan aktiviti ini.

8. Setelah klien berbincang dengan arkitek berkenaan dengan idea reka bentuk yang dikehendaki,
apakah jenis lukisan yang akan disediakan oleh arkitek tersebut?

9. Lengkapkan jadual pengiraan yang berikut.

Pernyataan: 250 g sampel tanah kering

Saiz Ayak
(mm)

Berat Tanah
Tertahan (g)

Berat Tanah
Melepasi Ayak (g)

Peratus Tertahan
(%)

Peratus
Ketelusan (%)

2.300 8.5

1.180 9.2

0.600 40.8

0.425 32.2

0.300 40.65

0.212 41.00

0.150 27.40

0.075 12.00

0.063 9.05

Panci 13.95

10. Syahrin ingin mencari lokasi yang sesuai bagi membuka sebuah kilang baharu. Terangkan
apakah langkah-langkah yang akan beliau lalui untuk tujuan tersebut.

60
B
A

B
 1

Perancangan kerja pembinaan struktur yang lengkap perlu
disediakan oleh kontraktor sebelum memulakan sebarang
kerja-kerja pembinaan di tapak. Hal ini kerana proses pembinaan
bangunan melibatkan banyak jenis kerja yang memerlukan
kemahiran yang berlainan dan sumber yang berbeza.

Pembinaan struktur bangunan baharu perlu mendapatkan
persetujuan daripada pihak berkuasa tempatan. Pihak-pihak
lain yang terlibat di sepanjang pembinaan adalah seperti
kontraktor, pembekal, pihak berkuasa dan perunding.

Peringkat Pembinaan

Pembinaan Struktur

1.4

1.4.1

PERINGKAT PEMBINAAN

PEMBINAAN STRUKTUR
BANGUNAN

•	 Kerja tanah

•	 Pembinaan substruktur

•	 Pembinaan superstruktur

KELENGKAPAN KEMUDAHAN

•	 Sistem perpaipan

•	 Sistem elektrik

•	 Sistem perhubungan

•	 Sistem pengudaraan

•	 Menerangkan	pembinaan
struktur.

•	 Mengkategorikan	kelengkapan
kemudahan sebuah bangunan.

•	 Mempertimbangkan	dan
menjustifikasi	kerja	tanah
berdasarkan situasi yang
sesuai.

•	 Menentukan	substruktur	yang
sesuai berdasarkan jenis
bangunan.

Rajah 1.35 Peringkat pembinaan

61
B
A

B
 1

a. Kerja Tanah

Kerja tanah melibatkan proses menyediakan aras formasi seperti yang dikehendaki dalam
lukisan kerja tapak. Berdasarkan aras garisan dasar dan datum yang telah dipancang tanda,
kerja pemotongan dan penambakan dilakukan. Bagi kawasan yang mempunyai aras tanah yang
lebih tinggi daripada aras formasi tapak, kerja pemotongan tanah dilakukan. Manakala, kerja
penambakan tanah dilakukan bagi kawasan yang mempunyai aras tanah yang lebih rendah
daripada aras formasi.

Penyediaan tapak dapat disimpulkan sebagai semua aktiviti yang perlu dilakukan sebelum
kerja sebenar dapat dijalankan. Aktiviti ini adalah berbeza-beza mengikut keperluan projek dan
keadaan sesuatu tapak. Bagi bangunan yang mempunyai tingkat bawah tanah, penyediaan tapak
menjadi semakin penting. Hal ini disebabkan banyak keperluan binaan yang perlu dipenuhi.
Antaranya ialah kerja mengorek, sokongan tebing korekan, penyahairan, pengangkutan turun
naik dan sebagainya.

1 2 3 4Pembersihan PengarasanPemancangan Penyahairan

Rajah 1.36 Aktiviti Penyediaan Kerja Tanah

Berikut adalah perkara-perkara yang perlu dilakukan bagi kerja pembersihan:
i. Kawasan yang hendak dibersihkan perlulah ditanda, supaya kerja pembersihan ini tidak

melangkaui kawasan sempadan.
ii. Kadangkala terdapat pokok-pokok, kawasan berumput dan lain-lain yang perlu

dikekalkan atau dijaga dalam keadaan sedia ada. Pokok-pokok ini hendaklah ditandakan
dan kawasan-kawasan berumput pula dipasang papan penghadang supaya tidak diganggu
oleh aktiviti-aktiviti pembinaan.

iii. Projek wilayah yang telah dibangunkan, arah jajaran paip air, sesalur bawah tanah dan
lain-lain perkhidmatan perlu ditentukan supaya perhatian khas diberikan.

iv. Akar-akar pokok perlu dibongkar keluar terutamanya di tapak bangunan.
v. Lapisan tanah asal sedalam 150 mm boleh digunakan semula untuk kerja penanaman rumput.

Pembersihan

62
B
A

B
 1

Kawasan pemotongan

Aras formasi

Kawasan penambakan

Pemancangan merupakan kerja-kerja penandaan kedudukan
bangunan di atas tanah. Oleh itu, kerja ukur tanah adalah
penting untuk memastikan lokasi adalah tepat dan betul.
Berikut adalah langkah-langkah pemancangan tanda:
i. Menentukan titik rujukan dan garis dasar yang

digunakan sebagai rujukan.
ii. Tentukan garisan pancang utama berdasarkan garis

dasar yang kekal dan selamat.
iii. Setiap tanda perlu mempunyai titik rujukan yang

mencukupi supaya dapat disemak.
iv. Titik rujukan perlu dilakar dengan jelas dalam catatan

yang menunjukkan jarak dan sudut.
v. Pancang utama perlu dikukuhkan contohnya

menggunakan konkrit.
vi. Pancang utama perlu ditandakan dengan

menggunakan cat bagi mudah dikesan.
vii. Semakan titik rujukan perlu selalu dibuat supaya

kedudukan tidak teralih.

Pemancangan

Pengarasan ialah proses pemotongan dan penambakan yang dilakukan hingga aras tapak
berada tepat pada aras formasi.

Pengarasan

Penyahairan ialah proses pengepaman untuk pengawalan
dan pengeluaran air dari struktur tanah dan struktur pejal
di mana terdapat air berkumpul. Air yang terkumpul itu
akan dialirkan ke satu aras tanah yang lain supaya tempat
yang terkumpul air dapat digali atau ditimbus tanah dalam
keadaan lebih kering dan lebih stabil.

Penyahairan Diperbuat daripada kayu dengan
berbentuk bulat atau segi empat
dan bahagian tapaknya runcing.
Kayu pancang digunakan untuk
menanda titik-titik pada sudut
bangunan yang akan diambil
bacaannya. Ukuran panjang
adalah enam kaki dan dicat
dengan warna hitam putih secara
selang-seli.

Foto 1.21 Pemancangan

Rajah 1.37 Aras formasi tanah

63
B
A

B
 1

Aktiviti Kerja Tanah

Kerja tanah merupakan kerja penyediaan tapak kepada aras formasi yang dikehendaki seperti
yang telah dirancang. Kerja yang terlibat dalam kerja tanah meliputi kerja-kerja memotong dan
menambak tanah berdasarkan keluasan yang telah ditetapkan dalam lukisan kerja tapak.

1. MELONGGAR TANAH

•	 Batu-batu	keras	dan	besar	yang	ada
di tapak perlu dipecahkan kepada saiz
yang lebih kecil bagi memudahkan
kerja pengorekan. Jentera utama yang
digunakan adalah jentolak dan jengkaut.

•	 Untuk	batu	besar	yang	tidak	dapat
dipecahkan oleh jentera, bahan letupan
perlu digunakan untuk memecahkan
batu tersebut.

4. MENGUKUH TANAH

•	 Tanah	yang	telah	ditambak	perlu
dipadatkan supaya tanah menjadi
kukuh dan padat. Hal ini bagi
mengelakkan berlaku pemendapan
pada struktur bangunan.

•	 Jentera	yang	digunakan	ialah	penggelek.

5. PEMBERSIHAN

•	 Pembersihan	tapak	dari	tanah	yang
berlebihan perlu dilakukan untuk
memastikan aktiviti kerja lain dapat dibuat.

•	 Tanah	yang	berlebihan	dan	tidak
diperlukan perlu dibuang dari kawasan
pembinaan ke tempat lain.

•	 Jentera	yang	digunakan	ialah	jengkaut
dan lori.

Aras formasi tapak

Tanah tinggi
perlu dipotong

Tanah rendah
perlu ditambak

2. MENGOREK TANAH

•	 Untuk	aras	tanah	yang	lebih	tinggi,
pemotongan perlu dibuat dengan mengorek
tanah supaya mencapai aras formasi yang
dikehendaki.

•	 Tanah	hasil	daripada	pemotongan	akan
dikumpulkan untuk digunakan bagi proses
penambakan.

•	 Jentera	yang	digunakan	ialah	jengkaut,
jentolak dan lori.

3. MENAMBAK TANAH

•	 Kerja	menambak	dilakukan	untuk	aras
yang lebih rendah dari aras formasi. Tanah
perlu ditambak sehingga sama dengan aras
formasi yang dikehendaki.

•	 Tanah	penambak	diambil	dari	tanah
korekan yang telah dikumpulkan. Jika
tanah tersebut tidak mencukupi, tanah
tambakan terpaksa dibeli dari luar.

•	 Jentera	yang	digunakan	ialah	jengkaut,
jentolak dan lori.

Rajah 1.38 Kerja tanah

64
B
A

B
 1

b. Pembinaan Substruktur

Substruktur merupakan struktur binaan yang berada di bawah permukaan tanah dan
struktur paling penting dalam pembinaan sesebuah bangunan. Kegagalan substruktur akan
menyebabkan bangunan yang dibina mengalami keretakan dan runtuh. Oleh itu, pembinaan
substruktur perlu diberikan perhatian lebih sebelum pembinaan superstruktur. Rajah 1.39
menunjukkan carta pembinaan substruktur sesebuah bangunan.

Rajah 1.39 Jenis-jenis asas bagi pembinaan substruktur

Dalam pembinaan sesebuah bangunan, asas yang digunakan perlu sesuai supaya bangunan
yang dibina kukuh dan selamat digunakan. Rajah 1.40 menunjukkan faktor pemilihan asas
sesebuah bangunan.

Rajah 1.40 Faktor pemilihan asas

Substruktur

Asas cetek Asas dalam

Asas jalur

Asas pad

Asas rakit

Asas cerucuk

Keadaan tanah

Kos

Beban bangunan

Faktor
Pemilihan

Asas

65
B
A

B
 1

Justifikasi Kerja Tanah

Kerja tanah melibatkan kerja pemotongan dan penambakan tanah untuk mendapatkan aras formasi
yang dikehendaki. Aktiviti kerja tanah berbeza-beza mengikut keadaan tapak dan jenis tanah
di tapak pembinaan.

Jadual 1.20 Klasifikasi kerja tanah berdasarkan situasi

Situasi

Kawasan berbukit

Kawasan berpaya dan
kawasan lembah

Kawasan rata

Klasifikasi kerja tanah

Melonggar Tanah
•	 Tanah dipecahkan kepada butiran yang lebih kecil menggunakan

jentolak atau jengkaut.

Pengorekan
•	 Untuk aras tanah yang lebih tinggi, pemotongan perlu dibuat

dengan cara mengorek tanah menggunakan jengkaut.

Pengukuhan
•	 Kerja menambak dibuat untuk aras yang lebih rendah dari aras

formasi. Tanah perlu ditambak sehingga mencapai aras formasi
yang dikehendaki.

•	 Tanah penambak diambil dari tanah korekan yang telah
dikumpulkan. Jika tanah tersebut tidak mencukupi, tanah
tambakan terpaksa dibeli dari luar.

Pengorekan
•	 Dinding penahan sementara seperti dinding penahan keluli

dipasang sebelum kerja-kerja pengorekan dilakukan untuk
mengelakkan runtuhan semasa kerja pengorekan dibuat.

•	 Selain itu, kerja pengepaman juga perlu dibuat jika kandungan
air terlalu banyak semasa kerja pengorekan dilakukan.

Pengorekan
•	 Pengorekan dilakukan jika terdapat aras tanah yang tidak rata

untuk mencapai aras formasi yang dikehendaki.

Mengukuh Tanah
•	 Mengukuh tanah melibatkan kerja penambakan. Tanah

tambakan diambil daripada tanah yang kuat seperti tanah
bukit dan tambakan dibuat antara 1 m hingga 2 m.

•	 Tanah yang telah ditambak perlu dipadatkan supaya tanah
menjadi kukuh dan padat. Ini untuk mengelakkan berlakunya
pemendapan pada struktur bangunan.

66
B
A

B
 1

Substruktur Berdasarkan Jenis-jenis Bangunan

Jenis Bangunan Penentuan Substruktur

Rumah kediaman dua
tingkat

Beban bangunan
•	 Asas pad sesuai bagi pembinaan yang kecil yang tidak menanggung beban

yang besar. Ini kerana, ketebalan asas pad adalah bergantung kepada
beban bangunan yang ditanggung. Oleh itu, bangunan yang melebihi dua
tingkat tidak sesuai kerana memerlukan asas yang lebih tebal dan besar
yang meningkatkan kos pembinaan.

Kos
•	 Tempoh masa pembinaan adalah singkat dan tidak memerlukan

jentera-jentera besar yang melibatkan kos.
•	 Kebiasaannya, bangunan kurang dari dua tingkat mempunyai tempoh

pembinaan yang singkat dan kos yang rendah.

Keadaan tanah
•	 Asas pad sesuai digunakan di atas tanah yang kukuh dan tidak mempunyai

masalah pemendapan.

Rumah pangsa empat
tingkat

Beban bangunan
•	 Asas jalur sesuai bagi bangunan yang mempunyai beban yang kecil dan

tidak mempunyai tiang.
•	 Beban bangunan akan diagihkan terus kepada asas bangunan tanpa tiang.

Kos
•	 Kos pembinaan ekonomik untuk bangunan yang besar kerana asas dibina

terus dibawah dinding. Oleh itu, pembinaannya mengikut panjang dinding.

Keadaan tanah
•	 Kebiasaannya asas jalur sesuai digunakan pada tanah yang mempunyai

daya galas yang tinggi.

Kompleks beli-belah
lapan tingkat

Beban bangunan
•	 Gabungan asas cerucuk dan rakit sesuai bagi pembinaan bangunan ini

yang mempunyai beban yang tinggi.

Kos
•	 Kos pembinaan ekonomik untuk bangunan yang besar kerana ia melibatkan

pemasangan cerucuk yang melibatkan penggunaan jentera menanam
cerucuk sama ada yang menggunakan tukul pelantak atau hidraulik.

Keadaan tanah
•	 Asas cerucuk sesuai bagi pembinaan bangunan yang di tapak binaan

berkeupayaan galas rendah.
•	 Asas rakit sesuai bagi tanah gambut yang mempunyai masalah enapan

yang tidak sekata.
•	 Penggunaan asas gabungan antara cerucuk dengan rakit dapat

mengelakkan keretakan pada struktur bangunan.

Jadual 1.21 Substruktur bangunan

67
B
A

B
 1

Asas Pad

Asas pad merupakan asas yang paling banyak digunakan untuk binaan bangunan satu atau dua
tingkat. Beban daripada bangunan akan dipindahkan ke tanah melalui tiang dan seterusnya
ke asas pad. Asas pad berbentuk segi empat sama dan luasnya bergantung kepada beban yang
akan ditanggung dan juga keupayaan galas tanah. Besi tetulang digunakan untuk memperkukuh
di samping menangani tegasan normal dan ricih. Rajah 1.41 menunjukkan asas pad bangunan.

Rajah 1.41 Asas pad bangunan
Keratan rentas asas pad

Pandangan atas asas pad

Tetulang keluli

Pangkal tiang

Asas pad

A

Langkah Pembinaan Asas Pad

1. Mengukur dan menanda saiz lubang asas pad.
2. Mengorek lubang dengan kedalaman 1.0 m hingga 1.5 m daripada aras bumi.
3. Menyediakan kotak bentuk acuan asas pad mengikut ukuran yang disediakan.
4. Menyapu agen pelepasan pada bahagian dalam kotak acuan.
5. Memasang kotak bentuk acuan ke dalam lubang.
6. Memasang tetulang keluli ke dalam kotak bentuk acuan.
7. Menyediakan bancuhan konkrit yang bernisbah 1:2:4.
8. Melakukan ujian penurunan konkrit bagi tujuan mengukur kebolehkerjaan konkrit.
9. Tuang konkrit ke dalam kotak acuan dengan ketinggian tidak melebihi 1.5 m dan dalam

tempoh tidak melebihi 30 minit selepas dibancuh.
10. Lakukan proses pemadatan dengan menggunakan rod penggetar supaya udara yang

terperangkap terbebas.
11. Biar konkrit mengeras.
12. Buka kotak acuan.
13. Lakukan proses pengawetan.

Asas pad

68
B
A

B
 1

Asas Jalur

Terdapat bangunan yang tidak mempunyai tiang tetapi menggunakan dinding yang bertindak
mengagihkan beban daripada komponen-komponen lain kepada asas bangunan. Oleh sebab
dinding merupakan komponen yang panjang, maka asas yang dibina di bawah dinding
juga mestilah sama panjang. Asas di bawah dinding ini dinamakan asas jalur. Berikut ialah
jenis-jenis asas jalur:

i. Asas jalur biasa

Digunakan untuk bangunan satu atau dua tingkat di mana keupayaan galas tanah adalah
baik iaitu tanah kukuh (tanah berbatu kerikil). Konkrit tanpa tetulang boleh digunakan
jika kedalaman asas adalah melebihi lebarnya.

ii. Asas jalur dalam

Digunakan bagi kawasan tanah berkelodak serta jenis tanah yang kerap mengembang
dan mengecut mengikut keadaan persekitaran. Asas ini lebih teguh dan jimat berbanding
penggunaan batu bata. Lebar asas ini lebih daripada lebar dinding.

Rajah 1.42 Jenis asas jalur

Asas jalur dalam [U < T]Asas jalur biasa [U = T] Asas jalur lebar [U > T]

U

T

L

Aras bumi

Aras bumi

Aras bumi

U

T

L

U

T

L

ii. Asas jalur lebar

Digunakan di kawasan pembinaan yang mempunyai keupayaan galas tanah yang rendah
(tanah liat lembut, tanah lembah dan tanah tambun). Asas ini lebih lebar dibandingkan
asas jalur biasa bagi mengelakkan enapan tidak sekata. Konkrit bertetulang digunakan
untuk mengelakkan kegagalan pada asas akibat tegangan.

69
B
A

B
 1

Asas Rakit

Asas ini dibina di bawah keseluruhan atau sebahagian daripada lantai bawah bangunan. Beban
bangunan akan dipindahkan menerusi lantai ke atas asas rakit seterusnya ke lapisan tanah.
Asas rakit digunakan di kawasan tanah berkeupayaan galas rendah dan cenderung mengenap
secara tidak sekata apabila dikenakan beban. Berikut ialah jenis-jenis asas rakit:

i. Papak padu

Terdiri daripada papak konkrit padu bertetulang dalam kedua-dua arah. Papak yang
lebih tebal diperlukan untuk bangunan yang mempunyai beban yang lebih besar.

ii. Rasuk dan papak

Papak galas beban dibina di atas tanah berserta pembinaan rasuk di atasnya dan
sesuai untuk asas rakit yang melebihi 305 mm.

iii. Bersel

Bersel diperlukan sekiranya asas rakit mengalami tegangan yang tinggi dan ketebalan
asas rakit yang direka bentuk melebihi satu meter.

Asas rakit papak padu

Lapisan kedap

Asas rakit rasuk dan papak

Asas rakit bersel

Tetulang permulaan
untuk tiang Papak konkrit

bertetulang

Lapisan kedap Tunggul konkrit
setinggi 75 mm

Tetulang permulaan
untuk tiang

Rasuk konkrit
bertetulang

Papak konkrit
bertetulang Lapisan kedap

Tiang konkrit bertetulang
di atas pertemuan dinding

Papak konkrit
bertetulang

Dinding konkrit bertetulang
dalam dua hala

Rajah 1.43 Jenis asas rakit

70
B
A

B
 1

Rajah 1.44 Cerucuk geseran Rajah 1.45 Cerucuk galas hujung

Asas Cerucuk

Asas cerucuk digunakan untuk memindahkan beban bangunan ke lapisan tanah keras
menerusi tiang. Asas ini sesuai bagi jenis tanah yang berkeupayaan galas rendah. Berikut ialah
jenis-jenis cerucuk:

i. Cerucuk galas hujung

Cerucuk ditanam sehingga ke lapisan tanah kukuh atau batu hampar.

ii. Geseran

Cerucuk ini digunakan apabila kedalaman lapisan tanah keras sangat jauh. Maka
beban struktur akan ditanggung oleh geseran permukaan cerucuk yang bersentuhan
dengan tanah.

c. Pembinaan Superstruktur

Pembinaan superstruktur merupakan struktur bangunan yang dibina berada di atas
permukaan bumi. Beban akan dipindahkan dari bangunan kepada asas melalui superstruktur.
 Superstruktur bangunan pula meliputi semua anggota struktur yang terletak di atas
substruktur iaitu di bahagian atas aras bumi. Superstruktur bangunan dibina secara berperingkat
dan dimulai dengan pembinaan struktur seperti tiang, rasuk bumi, lantai bawah padu, rasuk
atas, lantai atas, rasuk bumbung dan kerangka bumbung.

Tanah keras/
batu hampar

71
B
A

B
 1

Rasuk
Rasuk merupakan komponen mendatar yang menanggung beban-beban bumbung, lantai dan
dinding serta beban hidup. Rasuk dapat menahan beban secara mengatasi lenturan, ricih dan
kilasan (Torsion). Kadangkala rasuk bertindak sebagai pengikat. Berikut ialah jenis-jenis rasuk:
i. Rasuk disokong mudah
ii. Rasuk julur
iii. Rasuk selanjar
iv. Rasuk hujung terikat

A B

Rasuk disokong mudah

A DCB

Rasuk selanjar

A

Rasuk julur

A B

Rasuk hujung terikat

•	 Rasuk yang disokong dengan pin pada satu
hujung dan disokong oleh pin dan roda
pada hujung yang satu lagi dipanggil rasuk
disokong mudah.

•	 Tetulang utama diperlukan untuk
meningkatkan kekuatan konkrit.

•	 Contoh kegunaan: Jambatan dan landasan
LRT/MRT.

•	 Rasuk julur terikat pada satu hujungnya
manakala hujung yang satu lagi tidak
disokong.

•	 Hujung ini bebas bergerak apabila
dikenakan beban.

•	 Contoh kegunaan: Anjung dan balkoni.

•	 Rasuk selanjar disokong dengan sekurang-
kurangnya pada tiga tempat.

•	 Apabila rasuk ini dikenakan beban,
bahagian tengah rentang akan mengalami
lenturan maksimum.

•	 Contoh kegunaan: Jambatan, jalan raya
dan masjid.

•	 Kedua-dua hujungnya disokong oleh
hujung terikat.

•	 Apabila dikenakan beban, rasuk akan
melentur seperti rasuk disokong mudah.

•	 Bagi rasuk konkrit, tetulang utama
diperlukan pada bahagian yang mengalami
tegangan bagi meningkatkan keupayaan
tegasan tegangan rasuk tersebut.

•	 Contoh kegunaan: Rumah dan pejabat.

72
B
A

B
 1

Langkah Pembinaan Rasuk

1. Menyediakan kotak bentuk acuan rasuk mengikut ukuran yang disediakan dan menyapu
agen pelepasan pada bahagian dalam kotak acuan.

2. Menyediakan bar tetulang keluli bentuk berbunga untuk rasuk disokong mudah.
3. Pasang kotak acuan rasuk dan kunci kotak acuan.
4. Pasang topang sementara T di bawah kotak acuan bagi memastikan kedudukan kotak

bentuk acuan mendatar.
5. Memasang tetulang keluli rasuk kepada tetulang keluli tiang untuk menambah kekuatan rasuk.
6. Menyediakan campuran konkrit dengan nisbah 1:2:4.
7. Melakukan ujian penurunan konkrit bagi tujuan mengukur kebolehkerjaan konkrit.
8. Tuang konkrit ke dalam kotak acuan dengan ketinggian tidak melebihi 1.5 m dan dalam

tempoh tidak melebihi 30 minit selepas dibancuh.
9. Lakukan proses pemadatan dengan menggunakan rod penggetar supaya udara yang

terperangkap terbebas.
10. Biar konkrit mengeras.
11. Buka kotak acuan bahagian tepi.
12. Lakukan proses pengawetan.
13. Buka semua kotak acuan termasuk topang T.

Lantai

Lantai ialah satu komponen struktur yang mendatar yang menanggung beban mati dan beban
hidup. Lantai terbahagi kepada dua jenis:
i. Lantai bawah padu
ii. Lantai atas

Lantai	Bawah	Padu
•	 Lantai	 ini	dibina	di	 atas	 tanah	 iaitu	 lantai	di	 tingkat	bawah	bangunan.	Tanah	berperanan

sebagai penyokong lantai. Rajah 1.46 menunjukkan keratan rentas lantai konkrit bawah padu.
•	 Lantai	bawah	padu	terdiri	daripada:
 - Lapisan asas batu pejal - Membran kalis lembap
 - Lapisan kedap - Lapisan skrid
 - Lapisan konkrit - Lapisan kemasan

Lantai Atas
•	 Lantai	 atas	 akan	 disokong	 oleh	 rasuk	 yang	 akan	 menerima	 beban	 dari	 lantai	 dan

mengagihkannya kepada tiang.
•	 Bagi	lantai	konkrit,	tetulang	keluli	diletakkan	untuk	menambah	kekuatan	tegangan	konkrit.
•	 Sebelum	konkrit	dituang,	kotak	acuan	bagi	lantai	hendaklah	dipasang	dan	disangga	oleh

penyokong sementara.
•	 Selepas	itu	tetulang	diletakkan	di	atas	penjarak	dan	seterusnya	konkrit	dituang	mengikut

ketebalan reka bentuk dan dipadatkan. Kotak acuan boleh dibuka seawal-awalnya pada
hari ketujuh selepas konkrit dituang. Rajah 1.47 menunjukkan kaedah pembinaan lantai
atas konkrit bertetulang.

73
B
A

B
 1

Dinding

Elemen kepingan tegak yang menanggung beban (dinding tanggung beban) dan memberi
perlindungan daripada kesan cuaca atau sebagai pembahagi ruang dan bilik dalam bangunan.
Dinding dibahagikan kepada tiga jenis, iaitu:
i. Dinding tanggung beban
ii. Dinding panel
iii. Dinding monolit

Dinding tanggung beban

Dinding
tanggung

beban

Panel

Keluli penyambung

Panel Kerangka

Skru untuk memasang
panel pada kerangka

Dinding panel Dinding monolit
Rajah 1.48 Jenis-jenis dinding

Rajah 1.47 Kaedah pembinaan lantai atas konkrit bertetulang

Lapisan
kemasan

(Membran
kalis lembap)

Lapisan skrid

Lapisan kedap

Asas konkrit

Lapisan asas batu pejal

Lapisan konkrit

Rajah 1.46 Keratan rentas lantai konkrit bawah padu

Kaedah penggunaan tetulang keluli Kaedah penggunaan tetulang jejaring
Papak konkrit

Tetulang utama
Tetulang melintang

Tetulang jaring

Hujung keluli
dibengkokkan
Penjarak

Dinding sekat
Rasuk
kayu

Penyokong kayu
untuk kotak acuan

Dinding

74
B
A

B
 1

Jadual 1.21 Jenis dinding

Jenis Dinding Keterangan

Dinding tanggung beban •	 Dinding tanggung beban menanggung beban hidup dan beratnya sendiri.
•	 Biasanya dibuat menggunakan bata.
•	 Dinding tanggung beban lazimnya dibina di atas asas jalur supaya beban

dapat diagihkan terus pada tanah di bawah asas.

Dinding panel •	 Dinding jenis ini dibina daripada panel yang dipasang pada kerangka.
Dinding ini hanya menanggung bebannya sendiri.

•	 Panel terdiri daripada papan gypsum, kaca, komposit, papan dan papan
lapis. Kerangka pula dibina daripada dinding bata, kayu, logam atau bahan
komposit.

•	 Biasanya digunakan sebagai pemisah ruang.

Dinding monolit •	 Dinding ini terdiri daripada satu unit dinding tanpa sambungan.
Contohnya dinding konkrit yang dibina dalam tuangan konkrit semasa
basah dan mengeras menjadi satu dinding padu yang pejal.

•	 Terdapat juga dinding monolit konkrit pratuang. Dinding jenis ini dibuat
bersama dengan bukaan untuk pintu atau tingkap dalam satu tuangan.
Dinding ini dipasang di tapak pembinaan mengikut kedudukan yang telah
ditetapkan.

Tiang

Komponen tegak yang menanggung beban paksi yang diagihkan oleh rasuk. Berikut ialah
jenis-jenis tiang:
i. Tiang tunggal
ii. Tiang jinjang

Jadual 1.22 Jenis tiang

Jenis Tiang Keterangan

Tiang tunggal •	 Tiang tunggal dibina secara berasingan daripada dinding. Tiang ini direka
bentuk bagi menerima beban yang tinggi.

•	 Biasanya tiang ini adalah daripada jenis tiang konkrit bertetulang. Tiang
boleh juga dibina daripada keluli, batu bata dan kayu.

•	 Contoh tiang ialah seperti tiang yang diletakkan di lobi bangunan hotel
atau kompleks beli-belah.

Tiang jinjang •	 Tiang jinjang ialah tiang yang dibina daripada batu-bata. Kebiasaannya
tiang ini akan dibina bersama dengan tembok bata.

•	 Tiang jinjang tidak menerima beban yang tinggi. Cara membina tiang
jinjang ialah dengan menyediakan lapisan asas sebelum bata diikat bagi
membentuk tiang yang dikehendaki.

•	 Tiang jinjang berfungsi untuk mengukuhkan binaan tembok yang panjang.
Contohnya ialah tiang di pagar rumah kediaman.

75
B
A

B
 1

Bumbung

Bumbung ialah satu struktur berbentuk rata atau curam yang dibina bagi melindungi bangunan
daripada angin, panas dan hujan. Kerangka bumbung dibina daripada kayu, keluli atau konkrit
untuk menanggung beban mati, beban penutup bumbung dan beban angin.

Bumbung yang dibina hendaklah memenuhi keperluan dan fungsi seperti kestabilan,
kekuatan, tahan lasak, rintangan cuaca, rintangan terhadap kebakaran, sifat penebat haba dan
rupa bentuk bangunan itu sendiri. Kekuatan bumbung untuk menanggung beban bergantung
pada ciri-ciri bahan binaan yang digunakan, cara pemasangan dan pembinaannya serta bentuk
bumbung itu sendiri.

Jadual 1.23 Jenis bumbung

Jenis Bumbung Keterangan

Bumbung rata •	 Mempunyai kecerunan tidak melebihi 10°.
•	 Cara pembinaannya adalah seperti pembinaan lantai atas dengan pemasangan

membran kalis air bagi mengelakkan kebocoran pada bumbung.
•	 Sesuai digunakan untuk pembinaan moden bagi rumah kediaman atau

bangunan besar seperti kompleks membeli-belah.
•	 Reka bentuk yang rata boleh digunakan sebagai ruang meletak kenderaan,

ruang kolam renang dan sebagainya.

Bumbung curam •	 Bumbung yang mempunyai kecerunan melebihi 10°.
•	 Reka bentuk yang condong berfungsi untuk pengaliran air hujan pada

bangunan.
•	 Pembinaan bumbung curam ialah dengan menggunakan kerangka.
•	 Sesuai digunakan bagi bangunan kecil atau bangunan yang menitikberatkan

nilai estetika seperti muzium dan balai seni.

Langkah Pembinaan Tiang Tunggal

1. Menyediakan kotak bentuk acuan tiang mengikut ukuran yang disediakan dan menyapu
agen pelepasan pada bahagian dalam kotak acuan.

2. Menyediakan bar tetulang keluli bentuk berbunga untuk tiang.
3. Memasang tetulang keluli tiang kepada tetulang keluli asas pad.
4. Pasang kotak acuan tiang dan topang supaya berada dalam keadaan tegak.
5. Menyediakan campuran konkrit dengan nisbah 1:2:4.
6. Melakukan ujian penurunan konkrit bagi tujuan mengukur kebolehkerjaan konkrit.
7. Tuang konkrit ke dalam kotak acuan dengan ketinggian tidak melebihi 1.5 m dan dalam

tempoh tidak melebihi 30 minit selepas dibancuh.
8. Lakukan proses pemadatan dengan menggunakan rod penggetar supaya udara

terperangkap terbebas.
9. Biar konkrit mengeras.
10.  Buka kotak acuan.
11. Lakukan proses pengawetan.

76
B
A

B
 1

Jenis Bumbung Curam

Bumbung Limas

Mempunyai empat penampang yang mencuram ke
empat arah yang berlainan dan membentuk lima
garisan bumbung.

Rajah 1.49 Bumbung limas

Bumbung Pisang Sesikat

Mempunyai permukaan yang mencuram ke satu arah
sahaja. Mempunyai binaan yang paling ringkas.

Bumbung Tebar Layar

Mempunyai dua penampang yang mencuram ke dua
arah yang berlawanan yang biasanya bermula dari
puncak bumbung di tengah-tengah bangunan.

Nilai estetika

Pemilihan bumbung yang sesuai memberi nilai estetika yang tinggi kepada sesebuah bangunan.
Terdapat reka bentuk bumbung yang melambangkan nilai sesuatu masyarakat. Kebiasaannya,
bumbung curam mempunyai nilai estetika yang lebih tinggi berbanding bumbung rata.

Saiz dan Bentuk Bangunan

Jenis bangunan perlu dilihat sebelum bumbung dipilih. Seperti contoh, bumbung jenis rata
sesuai bagi bangunan besar atau kediaman yang mempunyai reka bentuk moden. Pemilihan
yang salah akan menyebabkan reka bentuk bangunan tidak menarik.

Faktor Pemilihan Bumbung

Rajah 1.50 Bumbung pisang sesikat

Rajah 1.51 Bumbung tebar layar

77
B
A

B
 1

Cuaca

Kesesuaian bumbung rata dan curam adalah berbeza mengikut cuaca. Negara yang mengalami
musim panas yang panjang dan hujan yang kurang lebih sesuai menggunakan bumbung rata
berbanding dengan bumbung curam.

Kos

Kos pembinaan dan penyenggaraan perlu dipertimbangkan sebelum pemilihan bumbung
dibuat. Sebagai contoh, bumbung curam agak mahal semasa proses pembinaan tetapi kos
penyenggaraan murah dan ringkas.

Tangki simpanan air

Paip perkhidmatan

Sistem terus

Sistem tidak terus

Kunci paip

Paip cuci

Paip agihan

Singki

Kunci air

Paip perhubungan

Paip limpah

a. Sistem Perpaipan

•	 Bagi	melengkapkan	pembinaan	sesebuah	bangunan,	sistem	perpaipan	perlu	dirancang.

•	 Lazimnya,	rangkaian	paip	akan	ditanam	bersebelahan	jalan	raya.	Hal	ini	disebabkan	oleh
tidak terdapat sebarang halangan di atasnya dan memudahkan kerja pemasangan dan
penyenggaraan paip. Terdapat beberapa jenis sistem rangkaian paip pengagihan air yang
digunakan. Pemilihan sistem ini juga dibuat berdasarkan oleh rupa bentuk bumi dan
kawasan tempat agihan.

Kelengkapan Kemudahan Sebuah Bangunan1.4.2

Rajah 1.52 Sistem bekalan air di rumah

78
B
A

B
 1

Secara umumnya terdapat dua jenis sistem perpaipan di dalam bangunan iaitu sistem terus dan
sistem tidak terus.

•	 Membekalkan air terus daripada paip perkhidmatan ke pili atau ke tangki simpanan.

•	 Sumber air tidak diperoleh dari tangki simpanan.

•	 Biasanya digunakan bagi pili di bahagian dapur bagi tujuan air minuman dan memasak.

•	 Tidak sesuai bagi bangunan tinggi kerana tekanan air yang perlahan untuk ke tingkat tinggi.

•	 Kebaikan:
 - Air yang diterima adalah bersih kerana diperoleh terus dari paip perkhidmatan.
 - Tekanan air adalah tinggi.

•	 Keburukan:
 - Jika berlaku gangguan bekalan air, bekalan simpanan air tiada.
 - Kerosakan boleh berlaku pada pili kerana tekanan yang tinggi.
 - Kerosakan atau kebocoran sukar dikesan.
 - Tekanan air menjadi perlahan semasa waktu puncak.

•	 Air daripada paip induk dibekalkan melalui paip perkhidmatan yang dipasang ke tangki
simpanan. Air yang terdapat di tangki simpanan akan diagihkan ke pili atau kelengkapan lain
di dalam bangunan.

•	 Sesuai digunakan pada bangunan yang tinggi.

•	 Biasanya digunakan untuk pili di bilik mandi dan tandas.

•	 Kebaikan:
 - Jika berlaku gangguan bekalan air, bekalan air masih boleh diperoleh dalam lingkungan

12 hingga 24 jam.
 - Kerosakan mudah dikesan.
 - Tekanan air boleh dikawal.

•	 Keburukan:
 - Risiko untuk menerima air yang tercemar terutamanya jika tangki simpanan tidak

disenggara dengan baik. Contohnya berkarat dan berkelodak.
 - Pembaziran boleh berlaku jika berlakunya kerosakan pada injap bebola tangki simpanan.
 - Memerlukan penyediaan ruang bagi perletakan tangki simpanan yang sesuai, contohnya

di atas bumbung rumah.

Sistem terus

Sistem tidak terus

79
B
A

B
 1

b. Sistem Elektrik

Terdapat dua jenis bekalan kuasa elektrik yang dibekalkan ke bangunan kediaman iaitu satu
fasa dan tiga fasa.

Jadual 1.24 Jenis bekalan kuasa elektrik

Jenis bekalan kuasa elektrik Fungsi

Satu fasa •	 Mempunyai dua dawai iaitu satu wayar hidup dan satu wayar
neutral.

•	 Bagi bekalan kuasa elektrik satu fasa voltan piawainya ialah
240 V.

Tiga fasa •	 Mempunyai empat dawai iaitu tiga wayar hidup dan satu neutral.
•	 Bagi bekalan kuasa elektrik tiga fasa, tenaga elektrik yang

dibekalkan kepada pengguna ialah 415 V.
•	 Bekalan tiga fasa mempunyai tiga wayar hidup dan satu wayar

neutral yang diwakili oleh kod yang ditetapkan:
 - Fasa Merah (R)
 - Fasa Kuning (Y)
 - Fasa Biru (B)
 - Neutral (N)

Terdapat tiga jenis pendawaian di dalam sesebuah bangunan seperti yang ditunjukkan dalam
Jadual 1.25.

Jadual 1.25 Jenis pendawaian

Jenis	Pendawaian Penerangan

Pendawaian permukaan •	 Pemasangan wayar pada permukaan dinding tanpa penutup.
•	 Sesuai untuk bekalan satu fasa bagi bangunan yang diperbuat daripada

kayu atau konkrit.
•	 Kos pemasangan dan penyenggaraannya rendah.
•	 Pemasangan ini sesuai untuk beban kuasa yang rendah.

Pendawaian tersembunyi •	 Wayar dipasang di dalam dinding atau siling kecuali penghujung
wayar yang digunakan untuk sambungan ke terminal aksesori.

•	 Sesuai untuk jenis bekalan satu fasa untuk bangunan konkrit.
•	 Jangka hayat wayar lebih terjamin.
•	 Menghasilkan pemandangan dalaman yang kemas.

Pendawaian konduit •	 Pemasangan ini menggunakan konduit yang dipasang ke dinding dan
di dalamnya akan dimasukkan wayar.

•	 Sesuai untuk bangunan yang terdedah kepada kerosakan mekanikal
yang tinggi.

•	 Memerlukan sistem pembumian yang baik.
•	 Boleh digunakan untuk bekalan satu fasa atau tiga fasa.
•	 Jenis konduit yang biasa digunakan ialah konduit logam atau konduit

PVC.

80
B
A

B
 1

Perhubungan merupakan salah satu proses pertukaran maklumat.

Sistem perhubungan elektronik merupakan salah satu cara manusia berhubung dalam
menyampaikan sesuatu maklumat.

Proses perhubungan memerlukan sistem yang mempunyai tiga unsur asas iaitu penghantar,
penerima dan saluran perhubungan atau medium. Penghantar menukarkan maklumat kepada
bentuk isyarat yang sesuai untuk disalurkan melalui perantara. Penerima pula menerima isyarat
dan seterusnya menukarkan isyarat tersebut kepada bentuk yang boleh difahami oleh manusia.

PenerimaSaluran PerhubunganPenghantar

Kaedah penghantaran maklumat elektronik

Terdapat dua kaedah penghantaran maklumat elektronik, iaitu:

1. Perhubungan secara langsung
 Perhubungan secara langsung menggunakan medium talian penghantaran dan optik gentian.
2. Perhubungan	secara	tidak	langsung	atau	tanpa	wayar
 Perhubungan secara tidak langsung atau tanpa wayar menggunakan medium gelombang

radio untuk perhubungan radio dan gelombang inframerah.

Jadual 1.26 Kaedah penghantaran sistem perhubungan

Sistem Perhubungan Secara Langsung Tanpa Wayar

Siaran radio 3

Siaran televisyen 3 3

Satelit 3

Radar 3

Telefon 3 3

Interkom 3

Faksimile 3 3

Rajah 1.53 Proses sistem perhubungan

c. Sistem Perhubungan

Contoh-contoh kelengkapan sistem perhubungan dalam sesebuah bangunan

Dalam sesebuah bangunan, terdapat beberapa contoh perhubungan bagi melengkapkan
pembinaan sesebuah bangunan.
1. Kabel antena televisyen
2. Kabel telefon
3. Kabel gentian optik

81
B
A

B
 1

d. Sistem Pengudaraan

Fungsi
pengudaraan

Menghasilkan
keselesaan terma

•	 Untuk	menambahkan
kehilangan
haba badan dan
mengurangkan
ketidakselesaan oleh
kulit yang lembap
serta melekit.

Memenuhi
kehendak kesihatan

•	 Mengekalkan	kualiti
udara di dalam
bangunan di atas satu
paras minimum iaitu
menukarkan udara
terpakai dengan udara
bersih.

•	 Mencegah	peningkatan
karbon dioksida yang
tinggi dan bau yang tidak
menyenangkan.

Menyejukkan
struktur bangunan

•	 Aspek	yang	menyebabkan
perbezaan suhu di dalam
dan di luar bangunan:

- Warna dinding
  - Kapasiti terma
•	 Proses	 perolakan	 udara

juga harus berlaku dalam
ruang bangunan.

Rajah 1.54 Keratan rentas sebuah bangunan

Kerangka bumbung

Tiang

Tingkap
Tingkap

Pintu

Rasuk

Kekisi

Lantai

Aras bumi

Asas

Substruktur

Superstruktur

Tangga

Terdapat beberapa contoh bukaan pada sesebuah bangunan yang bertujuan untuk memudahkan
pengaliran udara seperti telaga udara, tingkap, kekisi dan elemen-elemen dekoratif yang mempunyai
kesan fisiologi khususnya dalam hal kebersihan dan pergerakan udara di dalam bangunan.

Aliran udara

Aliran udara

82
Latihan 1.4

B
A

B
 1

Terdapat dua jenis sistem pengudaraan, iaitu:

Dua Jenis
Sistem Pengudaraan

Pengudaraan Semula Jadi

Sistem yang tidak
memerlukan kawalan yang
tertentu seperti tingkap dan
pintu.

Pengudaraan Mekanikal

Sistem yang memerlukan
kawalan yang khusus untuk
mengawal pergerakan udara
seperti penyaman udara.

Rajah 1.55 Jenis sistem pengudaraan

1.

Proses A merupakan salah satu aktiviti dalam kerja tanah. Terangkan apakah aktiviti ini.

2.

Berdasarkan Kes 1 di atas:

i. Apakah kemungkinan faktor-faktor yang menyumbang kepada kegagalan asas tersebut?

ii. Bincangkan faktor yang perlu diambil kira dalam memilih asas bangunan.

iii. Cadangkan asas binaan baru yang sesuai dengan bangunan tersebut.

3. Encik Anil ingin membuat rumah kediaman di atas tanah pasir. Beliau bercadang untuk
menggunakan cerucuk dalam pembinaan tersebut. Dengan bantuan gambar rajah, terangkan
jenis cerucuk yang sesuai digunakan dan kebaikan penggunaan cerucuk tersebut.

PROSES A

•	 Bagi	tanah	yang	tidak	kukuh	perlu	dibuang	dan	ditambak	dengan
tanah yang kukuh.

•	 Melibatkan	penggunaan	jentera	penggelek.

KES 1

Sebuah bangunan pejabat tiga tingkat telah runtuh setelah siap dibina pada tahun
2001. Namun begitu, pada tahun 2007 bangunan tersebut telah ditukar fungsinya
kepada kompleks beli belah. Pada tahun 2013, bangunan tersebut telah runtuh.
Setelah siasatan dilakukan, didapati punca utama keruntuhan adalah kerana
kegagalan asas bangunan.

83
B
A

B
 1

4. Dengan memberikan contoh yang sesuai, terangkan fungsi tiga jenis rasuk yang telah dipelajari
di topik ini.

5. Apakah dinding yang sesuai digunakan sebagai pemisah antara ruang makan dengan ruang
tamu di sebuah rumah kediaman? Bincangkan ciri-ciri dinding yang anda pilih.

6. Anda seorang arkitek. Anda telah diminta untuk mencadangkan reka bentuk bumbung bagi
sebuah bangunan yang berfungsi sebagai galeri lukisan bagi seorang pelukis terkenal. Berikan
cadangan reka bentuk tersebut dan kebaikan bumbung pilihan anda.

7. Cadangkan aktiviti kerja tanah bagi pembinaan di kawasan tanah gambut dan jentera utama
yang digunakan dalam aktiviti tersebut.

8. Bangunan B merupakan bangunan pejabat. Lengkapkan jadual di bawah dengan memberikan
dua jenis kelengkapan bagi setiap sistem kemudahan di bangunan tersebut.

Sistem Kemudahan Bangunan Contoh Kelengkapan

Sistem bekalan air

Sistem elektrik

Sistem perhubungan

Sistem pengudaraan

9. Pengudaraan terbahagi kepada dua jenis iaitu pengudaraan mekanikal dan pengudaraan
semula jadi. Bezakan kedua-dua jenis ini dan bincangkan kebaikan dan keburukannya kepada
kesihatan penghuni bangunan.

84
B
A

B
 1

Peringkat Pascapembinaan

Aktiviti Peringkat Pascapembinaan

1.5

1.5.1

a. Sijil Perakuan Siap dan Pematuhan (CCC)
 Sijil Perakuan Siap dan Pematuhan (Certificate of Completion and Compliance, CCC)

telah berkuatkuasa bermula pada April 2007. Tujuan sijil CCC adalah untuk memastikan
bangunan yang telah siap dibina selamat untuk diduduki oleh penghuni. Sijil ini dikeluarkan
oleh Arkitek Profesional atau Jurutera Profesional. Namun begitu, bagi pembinaan rumah
kediaman yang mempunyai keluasan tidak melebihi 300 meter persegi dan bangunan banglo
tidak melebihi dua tingkat,  CCC boleh dikeluarkan oleh Pelukis Pelan Bangunan.

Dalam sistem persijilan ini, setiap peringkat pembinaan perlu dikeluarkan oleh CCC
setelah semua pihak yang terlibat dalam pembinaan berpuas hati bahawa setiap proses
dalam pembinaan telah mematuhi semua perundangan dan syarat-syarat teknikal yang telah
ditetapkan oleh Pihak Berkuasa Tempatan. Syarat-syarat teknikal terdiri daripada tiga aspek
penting, iaitu:

•	 Mencerakin	aktiviti	bagi
peringkat pascapembinaan.

•	 Menjustifikasikan	kaedah
penyenggaraan yang sesuai
untuk sebuah bangunan.

b. Jaminan dan Penyenggaraan
 Apabila projek siap, pihak klien bertanggungjawab menyempurnakan bayaran kos

keseluruhan projek bangunan kepada pemaju. Namun begitu, sejumlah 10 peratus akan
ditahan sebagai wang jaminan oleh pihak klien mengikut syarat yang telah ditetapkan
dalam perjanjian. Tempoh penahanan ini dikenali sebagai Tempoh Tanggungan Kecacatan.
Dalam tempoh itu, sekiranya berlaku sebarang kecacatan atau kerosakan akibat daripada
tidak memenuhi spesifikasi yang ditetapkan, kontraktor bertanggungjawab membaikinya.
Seandainya dalam tempoh tersebut tiada kerosakan atau kontraktor telah membaiki segala
kerosakan yang dilaporkan sepanjang projek dijalankan, maka wang penahanan itu akan
dibayar kepada pemaju atau kontraktor berkenaan.
 Selepas penyerahan projek kepada klien, kecacatan bangunan seperti kebocoran bumbung,
kebocoran paip air atau sebagainya yang berlaku dalam tempoh 18 bulan atau mengikut perjanjian
yang dikenali sebagai tempoh tanggungan kecacatan adalah tanggungjawab pemaju. Manakala
bagi kecacatan struktur bangunan seperti keretakan pada tiang, rasuk, lantai atau kegagalan asas
merupakan tanggungjawab perunding bagi sepanjang jangka hayat bangunan berkenaan.

•	 Arkitek profesional ialah
arkitek yang berdaftar dengan
Lembaga Arkitek Malaysia.

•	 Jurutera profesional ialah
jurutera yang berdaftar
dengan Lembaga Jurutera
Malaysia.

i. Struktur di dalam bangunan yang melibatkan kesihatan
dan keselamatan bangunan seperti pintu rintangan api
dan laluan kecemasan.

ii. Pembinaan fasiliti di luar kawasan bangunan seperti
taman permainan.

iii. Penyediaan infrastruktur seperti laluan masuk ke kawasan
perumahan dan sistem perparitan.

Setelah CCC diperoleh, pihak Arkitek Profesional atau
Jurutera Profesional perlu menghantar dua salinan CCC
kepada Pihak Berkuasa Tempatan dalam tempoh 14 hari
dari tarikh CCC dikeluarkan bagi tujuan perekodan.

85
B
A

B
 1

Kaedah Penyenggaraan1.5.2

Penyenggaraan ialah aktiviti-aktiviti yang dilaksanakan ke atas bangunan atau perkhidmatan bangunan
yang sedia ada yang bertujuan untuk memelihara jangka hayat bangunan bagi keselesaan pengguna.

Fungsi Penyenggaraan Bangunan

Mencegah kerosakan pada komponen bangunan
•	 Penyenggaraan	 yang	 terancang	 boleh	 mengelakkan	 berlakunya	 kerosakan	 pada

komponen bangunan.

Memastikan keselesaan pengguna
•	 Penyenggaraan	terancang	dapat	memastikan	segala	kemudahan	bangunan	berfungsi

dengan baik yang dapat memastikan keselesaan pengguna.

Mencegah kerosakan berterusan
•	 Dapat	mengenal	 pasti	 kerosakan	 pada	 struktur	 bangunan	 di	 peringkat	 awal	 bagi

mengelakkan kerosakan berterusan yang memberi impak yang lebih besar seperti
keruntuhan bangunan.

Menjimatkan kos
•	 Penyenggaraan	terancang	dapat	mengurangkan	kos	membaik	pulih	bangunan.	Kos

penyenggaraan kerosakan peringkat awal adalah lebih rendah dibandingkan apabila
kerosakan itu menjadi lebih besar.

Mematuhi kehendak undang-undang
•	 Memastikan	bangunan	yang	diduduki	selamat	dan	keperluan	keselamatan	berfungsi

dengan baik sejajar dengan kehendak undang-undang berkanun yang ditetapkan
oleh badan kerajaan.

Terancang

•	 Kerja	penyenggaraan	yang	dirancang,
dilaksanakan dan dikawal dengan
mengambil kira kemungkinan yang
akan berlaku pada masa akan datang.

•	 Perancangan	dibuat	berdasarkan
rekod dan pengalaman yang lepas.

Tidak Terancang

•	 Kerja	penyenggaraan	yang	dilakukan
tanpa mengikut sebarang bentuk
perancangan.

•	 Kebiasaannya	berlaku	bagi	kerosakan
yang tidak dijangka.

•	 Contoh	aktiviti:	Membaiki	dinding
bangunan yang retak.

Kaedah Penyenggaraan Bangunan

Penyenggaraan berkala
Penyenggaraan baik pulih

Penyenggaraan pencegahan

86
B
A

B
 1

a. Penyenggaraan berkala
•	 Penyenggaraan	 yang	dilaksanakan	 secara	 rutin	dan	berkala	walaupun	 tiada	kerosakan

yang berlaku.
•	 Aktiviti	penyenggaraan	dibuat	berdasarkan	jadual	yang	telah	disediakan.
•	 Tujuan	 utama	 ialah	 untuk	 memastikan	 fasiliti	 bangunan	 berfungsi	 dengan	 baik	 dan

mengelakkan kerosakan.
	 •	 Contoh	aktiviti:

Pemeriksaan lif bangunan setiap tiga bulan atau penyenggaraan sistem pendingin hawa
setiap bulan.

b. Penyenggaraan pencegahan
•	 Merupakan	 kerja	 penyenggaraan	 yang	 melindungi	 daripada	 berlaku	 kerosakan	 pada

struktur bangunan atau perkhidmatan dalam bangunan.
•	 Kaedah	pencegahan	berdasarkan	pengetahuan	yang	sedia	ada.
•	 Contoh	aktiviti:
 Mengecat bangunan bagi mengelakkan kerosakan pada permukaan bangunan akibat

kesan cuaca.

c. Penyenggaraan baik pulih
•	 Penyenggaraan	baik	pulih	adalah	tindakan	pembaikan,	pembetulan	dan	pemulihan	fasiliti

atau struktur bangunan untuk mengembalikan fungsi asal bangunan tersebut.
•	 Penyenggaraan	 dilakukan	 apabila	 berlaku	 kerosakan	 kepada	 mana-mana	 fasiliti	 atau

struktur bangunan.
•	 Contoh	aktiviti:
 Mengganti mentol lampu yang rosak, membaiki sistem pendingin hawa yang rosak dan

membaiki tombol pintu bangunan.

Latihan1.5

1. Sijil Perakuan Siap dan Pematuhan (CCC) merupakan persijilan secara berperingkat iaitu
pemantauan dari peringkat awal pembinaan sehingga bangunan siap. Nyatakan setiap peringkat
yang diambil kira dalam persijilan ini.

a.

b.

c.

2. Siapakah yang bertanggungjawab dalam pemberian Sijil Perakuan Siap dan Pematuhan (CCC)

dan terangkan prosedur pelaksanaannya.

Justifikasi Kaedah Penyenggaraan

87
B
A

B
 1

3. Puan Az-Zahra telah menerima Sijil Perakuan Siap dan Pematuhan (CCC) untuk rumah
kediamannya. Namun begitu, setelah 10 bulan menduduki bangunan tersebut, beliau mendapati
bumbung rumah beliau bocor dan kemasan lantai tercabut. Berdasarkan situasi ini:

a. Apakah tindakan yang harus dibuat oleh beliau?
b. Siapakah pihak yang bertanggungjawab terhadap kerosakan tersebut dan berikan sebab

kepada jawapan anda.

4. Jelaskan bagaimana penyenggaraan bangunan boleh menjimatkan kos pemilik.

5. Penyenggaraan berkala melibatkan perancangan tahunan untuk penyenggaraan membaiki dan
menggantikan perkakasan bangunan yang rosak. Berikan komen anda terhadap pernyataan ini.

Maklumat Bangunan: Dua tingkat kompleks beli belah
Tempoh Bangunan Digunakan: 2007 sehingga sekarang
Bilangan Kedai: 60 unit
Masa Operasi: Jam 7:30 pagi sehingga 12.30 malam
Jenis Kerosakan:
1. Keretakan besar pada tiang bangunan.
2. Siling pecah di kedai lot 45, lot 47, tingkat dua.
3. Tandas di tingkat satu tersumbat.
4. Lif satu di sayap A rosak.
5. Lampu kecemasan tidak berfungsi.

6.

Berikut adalah maklumat berkenaan dengan sebuah bangunan kompleks beli-belah
di Bandar Damai. Berdasarkan maklumat tersebut:

i. Bincangkan faktor yang menyumbang kepada situasi ini.

ii. Cadangkan satu pelan penyenggaraan yang sesuai.

7. Lengkapkan jadual di bawah dengan memberikan satu contoh aktiviti yang sesuai.

Jenis Penyenggaraan Contoh Aktiviti Penyenggaraan

Penyenggaraan berkala

Penyenggaraan pencegahan

Penyenggaraan baik pulih

8. Berikan dua aktiviti utama dalam pascapembinaan dan terangkan pihak yang terlibat dalam
aktiviti tersebut.

88
B
A

B
 1

Bangunan Hijau1.6

Definisi1.6.1

Bangunan hijau bermaksud bangunan yang dibina dengan
mengambil kira kesedaran dan aspek alam sekitar.  Bangunan
hijau dikenali sebagai pembinaan bangunan yang mampan
iaitu struktur bangunan dibina melalui proses dan penggunaan
sumber yang cekap.

Pertimbangan terhadap proses pembinaan bangunan hijau
berada di semua peringkat seperti pemilihan tapak, mereka
bentuk, pembinaan, operasi, penyenggaraan, pengubahsuaian,
dan perobohan. Selain itu, sumber dan bahan yang digunakan
untuk pembinaan bangunan hijau sentiasa menekankan elemen
kelestarian iaitu sumber utama seperti kayu dari hutan dan
persekitaran (seperti udara dan air) terpelihara serta hanya
dimanfaatkan tanpa menggugat kepentingan sumber tersebut
untuk keperluan generasi yang akan datang.

Rajah 1.56 Rumah dengan konsep bangunan hijau

•	 Menerangkan	definisi	dan
tujuan bangunan hijau.

•	 Mengenal	pasti	implikasi	proses
pembinaan ke atas
elemen kelestarian.

•	 Menerangkan	kriteria	utama
bangunan hijau.

•	 Membezakan	bahan	binaan
berdasarkan kriteria lestari dan
tidak lestari.

•	 Membandingkan	pelbagai
reka bentuk pembinaan yang
menepati kriteria binaan
bangunan hijau.

•	 Memilih	bahan	binaan	lestari
dan kelengkapan cekap tenaga
untuk pembinaan
bangunan hijau.

•	 Membuat	justifikasi	tentang
kebaikan binaan bangunan
hijau terhadap
elemen kelestarian.

•	 Menjana	idea	berkaitan
pembinaan yang memenuhi
kriteria reka bentuk bangunan
hijau dalam bentuk pelbagai
media persembahan.

1

Panel solar

Menggunakan cat
luar rumah yang
berwarna cerah

Takungan air hujanTempat simpanan
tenaga

Lantai
bebas VOC

Pokok yang
ditanam
di timur dan
barat rumah

Tujuan
Pembinaan

Bangunan Hijau

Mengurangkan impak bangunan terhadap
manusia dan alam sekitar.

Menawarkan ruang yang lebih sihat dan
selesa.

Meningkatkan amalan kecekapan dalam
menggunakan sumber.

Volatile organic compound (VOC)
merupakan sebatian organik
yang terdapat dalam bahan kimia
yang mudah meruap.

89
B
A

B
 1

Implikasi Proses Pembinaan ke Atas Elemen Kelestarian1.6.2

Proses pembinaan mempunyai implikasi ke atas elemen kelestarian menerusi tiga aspek utama,
iaitu sosial, ekonomi dan alam sekitar.

Sosial

Ekonomi

•	 Penduduk setempat dimaklumkan tentang projek pembinaan lestari.
 - Selain pihak berkuasa tempatan, pemaju, kontraktor dan pemilik tanah, persetujuan

bersama seharusnya diperoleh daripada penduduk setempat tentang cadangan sesebuah
projek pembinaan lestari.

•	 Peningkatan tahap kesedaran tentang kebaikan pembinaan lestari dalam kalangan penduduk
setempat.

- Tahap kesedaran boleh ditingkatkan menerusi program atau kerjasama daripada
pelbagai pihak seperti kerajaan, swasta dan industri pembinaan dalam mempromosikan
reka bentuk bangunan hijau.

•	 Kesejahteraan penduduk dapat disemai.
 - Menerusi pembinaan lestari, masyarakat didedahkan tentang kebersihan dan keselamatan

serta kebaikan menggunakan bahan binaan lestari supaya alam sekitar sentiasa harmoni.

•	 Risiko pembinaan dapat dikurangkan menerusi kajian yang berkesan.
 - Kaedah atau alat dalam menjalankan kajian diperlukan untuk mengenal pasti kesan

sesuatu cadangan pembinaan yang melibatkan pihak pakar.

- Kepakaran yang diperlukan melibatkan kos untuk menjangkakan kesan jangka pendek
dan jangka panjang dalam projek pembinaan tersebut.

- Kajian diperlukan bagi projek tertentu (seperti pembinaan lapangan terbang dan kilang)
dan berpotensi untuk merangka pelan tindakan bagi mengatasi sebarang risiko semasa
pembinaan dijalankan.

•	 Pemetaan perancangan pembangunan sesebuah kawasan.
 - Menerusi pemetaan perancangan, implikasi pembinaan ke atas ekonomi boleh

dijangkakan. Contohnya Transparent Overlay Technique digunakan untuk mengkaji
tapak projek yang paling berpotensi untuk dibangunkan.

- Tapak yang paling berpotensi boleh dipilih berdasarkan kriteria tertentu, seterusnya kos
boleh ditaksir lebih awal dengan lebih terperinci.

•	 Penjimatan kos
 - Penggunaan bahan binaan yang lestari akan mengurangkan proses pembuatan seterusnya

akan menjimatkan kos operasi semasa pembinaan dijalankan.

90
B
A

B
 1

Alam sekitar

•	 Pemuliharaan alam sekitar dipergiat.
 - Pengurusan sumber alam dipergiat supaya kerosakan dan pembaziran dapat dielakkan.
 - Menerusi Penilaian Impak Alam Sekitar atau Environmental Impact Assessment

(EIA), sesebuah cadangan pembangunan tertentu dapat dirancang dengan baik dan
mengelakkan kerosakan serius ke atas alam sekitar.

- Contohnya, cadangan pembinaan lapangan terbang dikaji terlebih dahulu menerusi
penyediaan laporan EIA agar kesan jangka pendek dan panjang ke atas alam sekitar
dapat dijangkakan.

•	 Penguatkuasaan undang-undang yang berterusan.
 - Penguatkuasaan undang-undang perlu dilaksanakan dengan jitu supaya penerokaan

kawasan baharu dapat dipantau.
 - Pemantauan berkala seperti kawalan yang lebih ketat secara sistematik perlu dilaksanakan

oleh pihak kerajaan agar kesan seperti pencemaran udara atau air dapat dikurangkan.
 - Pemeliharaan kawasan hutan.
 - Hutan simpan atau hutan tropika perlu dipelihara dan usaha berterusan perlu dipergiat

agar spesis endemik tidak pupus.
 - Pembalakan haram di kawasan hutan wajar dikenakan tindakan undang-undang

dengan sewajarnya.
•	 Kesedaran dan kepentingan alam sekitar.

- Kesedaran tentang kepentingan alam sekitar amat penting dipupuk di peringkat sekolah
lagi agar generasi muda lebih menghayati dan menghargai sumber alam semula jadi
untuk kepentingan sejagat.

Kriteria Utama Bangunan Hijau1.6.3

Terdapat beberapa kriteria bangunan hijau. Kriteria ini adalah berdasarkan sistem penarafan
penunjuk bangunan hijau daripada beberapa buah negara seperti Amerika Syarikat, Singapura,
Australia dan semua kriteria ini disesuaikan dengan keadaan persekitaran di Malaysia. Kriteria ini
merupakan piawaian dalam menentukan sesebuah bangunan menepati ciri-ciri bangunan hijau
di seluruh dunia.

Rajah 1.57 merujuk kepada beberapa kriteria utama penunjuk bangunan hijau mengikut negara.

Kecekapan tenagaSumber dan bahan

Pengurusan dan tapak
pembinaan lestariReka bentuk dan inovasi

Kualiti
persekitaran dalamanKecekapan air

Kriteria
Bangunan

Hijau

Rajah 1.57 Kriteria bangunan hijau

91
B
A

B
 1

a. Penggunaan Tenaga yang Cekap

Penggunaan tenaga yang cekap atau dikenali sebagai kecekapan tenaga bermaksud tenaga
digunakan secara optimum, mengamalkan penjimatan dan tiada pembaziran. Jenis bangunan
yang berbeza pula akan mempengaruhi corak penggunaan tenaga.  Maka, menerusi penggunaan
tenaga yang cekap akan:

i. Membantu mengurangkan kos operasi dalam sesebuah bangunan.

iii. Membantu meningkatkan produktiviti organisasi.

v. Memupuk amalan penjimatan tenaga dalam kalangan pengguna.

iv. Meningkatkan kesedaran pengguna terhadap kepentingan kelestarian.

ii. Mencapai persekitaran dalaman yang berkualiti.

Faktor yang Mempengaruhi Penggunaan Tenaga dalam Bangunan

Terdapat beberapa faktor yang mempengaruhi penggunaan tenaga dalam sesebuah bangunan.
Antara faktor tersebut ialah:

Penggunaan
Tenaga dalam

Bangunan

Saiz dan
reka bentuk
bangunan

Orientasi
bangunan

Reka bentuk
tingkap

Sistem
bumbung

Perancangan
dan

pembinaan

Rajah 1.58 Penggunaan tenaga dalam bangunan

Faktor Contoh

Saiz dan reka bentuk bangunan

Saiz bangunan yang besar akan menggunakan lebih banyak tenaga
elektrik untuk pencahayaan, perkakasan elektrik dan pengudaraan
sama ada dengan bantuan pengudaraan mekanikal seperti
kipas atau penyaman udara. Selain itu, bentuk bangunan turut
mempengaruhi aliran udara di dalam sesebuah bangunan.

Jadual 1.27 Faktor yang mempengaruhi penggunaan tenaga dalam bangunan

92
B
A

B
 1

Faktor Contoh

Orientasi bangunan

Orientasi bangunan sangat penting disesuaikan pada peringkat
reka bentuk sebelum bangunan dibina. Orientasi bangunan yang
menghadap cahaya matahari secara langsung akan memberi kesan
kepada peningkatan haba di dalam bangunan. Oleh itu, haba boleh
menyebabkan ketidakselesaan termal kepada pengguna bangunan
seterusnya menyebabkan bantuan pengudaraan mekanikal seperti
penyaman udara diperlukan.

Sistem bumbung

Sistem bumbung turut memberi kesan kepada penggunaan elektrik
di dalam bangunan. Bentuk bumbung curam membenarkan aliran
udara pada ruang yang terdapat di sebelah dalam bangunan
bahagian bumbung. Secara tidak langsung akan membantu
mengalirkan udara panas keluar rumah menerusi kekisi atau telaga
udara. Berbanding dengan sistem bumbung berbentuk rata, aliran
udara kurang lancar sekiranya bukaan bangunan seperti tingkap.

Perancangan dan pembinaan

Peringkat perancangan dan pembinaan sesebuah bangunan akan
menentukan kejayaan, fungsi dan prestasi bangunan tersebut pada
masa akan datang. Pada peringkat perancangan, amat penting
bagi semua pihak yang terlibat dalam projek membuat keputusan
penting seperti reka bentuk yang lestari, anggaran kos yang tepat,
bahan binaan yang lestari dan pelaksanaan projek yang cekap
di tapak. Semua aspek perlu diambil kira di peringkat
prapembinaan, semasa pembinaan  dan pascapembinaan bagi
memastikan bangunan yang telah dibina nanti menggunakan
tenaga elektrik yang minimum seterusnya mengurangkan kesan
negatif terhadap alam sekitar.

Reka bentuk tingkap

Reka bentuk tingkap yang berbeza saiz dan dimensi (panjang × lebar
× tinggi) serta lokasi pemasangan akan memberi kesan terhadap
jumlah cahaya yang masuk ke dalam sesebuah bangunan. Lebih
besar saiz tingkap, lebih banyak cahaya yang masuk menerusi
tingkap seterusnya meningkatkan suhu dalaman bangunan. Jumlah
cahaya boleh dikurangkan menerusi reka bentuk tingkap yang baik
dan melalui penggunaan cermin tingkap berprestasi tinggi atau
cermin yang mempunyai lapisan filem penapis cahaya seperti tinted
film. Selain itu, reka bentuk solar shading yang boleh ditemui pada
rekaan pada sistem unjuran bumbung.

93
B
A

B
 1

Aktiviti

Murid dikehendaki membuat lawatan ke sekeliling kawasan sekolah untuk mengenal pasti faktor orientasi
bangunan dan perkaitannya dengan penggunaan tenaga dalam bangunan.

b. Kualiti Persekitaran Dalaman yang Kondusif

Persekitaran dalaman yang kondusif boleh didefinisikan
sebagai keadaan persekitaran di dalam bangunan yang
memberi kesan positif kepada penghuninya daripada aspek
kesihatan dan keselesaan. Antara elemen persekitaran dalaman
ialah keselesaan termal, akustik, pencahayaan, kualiti udara
dalaman, ruang, ergonomik, perabot dan nilai estetika.

Persekitaran dalaman yang kondusif  boleh mempengaruhi
produktiviti kerja dan meningkatkan daya tumpuan sama
ada bekerja mahupun belajar. Selain itu turut mempengaruhi
kesihatan, keselesaan serta kesejahteraan manusia.

Rajah 1.59 Kualiti persekitaran dalaman yang kondusif

Tanaman melindungi atau
menapis cahaya matahari

Penggunaan perkakasan
rendah tenaga

Kawalan pencahayaan
Pencahayaan siang

Pengudaraan semula jadi

Penggunaan bahan berkualiti yang
tidak menjejaskan alam sekitar

Beberapa kajian empirikal telah
dijalankan ke atas faktor-faktor yang
menyumbang kepada persekitaran
dalaman di ruang pejabat.
Hasil kajian menunjukkan suhu
dalaman bangunan yang selesa,
pencahayaan yang mencukupi
dan bebas kebisingan boleh
meningkatkan produktiviti pekerja.

Penggunaan photovoltaic

94
B
A

B
 1

c. Tapak Bangunan yang Lestari

Pemilihan tapak mestilah memenuhi beberapa kriteria. Kriteria utama ialah kesesuaian
tapak tersebut untuk pembangunan dan pembinaan bangunan hijau berdasarkan beberapa
prinsip utama.

Prinsip utama tapak bangunan lestari adalah untuk:

i. mengurangkan bahan buangan dari tapak.
ii. menggunakan atau meningkatkan sistem perparitan semula jadi.
iii. menyediakan kemudahan tambahan di tapak pembinaan.
iv. mengekalkan atau meningkatkan ekologi dan biodiversiti tapak bina dengan melindungi

aset sedia ada dan memperkenalkan habitat atau spesis baru.
v. menjalankan analisis tapak untuk mengenal pasti peluang dan halangan seperti keadaan

tanah, orientasi matahari, kapasiti sistem perparitan, bangunan sedia ada, ruang dan
lain-lain.

d. Sumber dan Bahan Binaan Lestari

Bahan daripada sumber semulajadi seperti kayu, keluli dan pasir digunakan dalam projek
pembinaan. Pengetahuan tentang bahan binaan amat penting sebelum digunakan demi
menjamin kelestarian alam sekitar. Sumber dan bahan binaan lestari mesti dimanfaatkan agar
kesan ke atas alam sekitar dapat dikurangkan.

Selaras dengan perkembangan teknologi pembinaan, bahan binaan lestari yang mempunyai
ciri seperti tahan lasak dan jangka hayat yang lebih lama. Selain itu, bahan binaan lestari turut
menerapkan elemen kitar semula manakala inovasi produk terkini menghasilkan bahan yang
lebih bermanfaat. Antara bahan binaan lestari yang boleh digunakan dan ada di pasaran
sekarang ialah:

Wool brick

Konkrit busa

Kombinasi gentian bulu, polimer semula jadi daripada rumpai laut dan
tanah liat untuk menghasilkan bata yang lebih mesra alam, tiada toksik dan
menggunakan bahan tempatan.

Campuran antara pasir, silika dan polisterina menghasilkan konkrit berbusa
yang lebih ringan. Bertindak sebagai penebat haba di bahagian dinding, lantai
dan boleh melindungi struktur bumbung.

Konkrit
berprestasi

tinggi

Diperbuat daripada campuran bahan superpemplastik (superplastictizer),
perencat, abu terbang, jermang relau bagas dan silika. Konkrit ini lebih berat
dan kebolehkerjaan rendah, kekuatan mampatan yang tinggi, ketumpatan
tinggi, rintang terhadap serangan tertentu, tahap kekerasan yang lebih tinggi,
kotak acuan boleh dibuka lebih cepat dan kebolehtelapan rendah.

95
B
A

B
 1

Konkrit
ringan

Lebih ringan bergantung kepada jenis batu baur dan ketumpatannya iaitu
antara 560 kg/m3 – 1840 kg/m3. kekuatan mampatan sama seperti konkrit
biasa dengan ketahanan yang sama. Bahan ini kurang menggunakan struktur
tetulang keluli, menggunakan asas yang lebih kecil dan rintang api serta
bertindak sebagai penebat.

Polimer
bertetulang

gentian

Sebagai pengganti keluli dan dapat mengatasi masalah keretakan konkrit
serta kakisan pada batang keluli. Diperbuat daripada gentian berpolimer
sebagai bahan alternatif kepada tetulang keluli untuk struktur. Bahan ini
mengurangkan kakisan terhadap keluli kerana mengandungi bahan bukan
logam dan tidak berkarat.

Konkrit
kertas

Diperbuat daripada campuran kertas kitar semula, air, simen dan pasir biasa.
Bahan ini ringan, bertindak sebagai penebat yang baik, bentuk yang kekal
walau dalam keadaan basah, kekuatan yang tinggi (kekuatan mampatan 260
psi), kekuatan tegangan tinggi kerana adanya gentian kertas. Selain itu, murah
dan tidak mudah terbakar.

Tiub solar

Sebagai teknologi pasif yang memantulkan cahaya matahari menerusi
struktur tiub solar dan menerangi ruang dalaman bangunan untuk kegunaan
pada waktu siang.

Triple glazed
window

Kebanyakannya digunakan di negara beriklim sejuk untuk menebat haba
di dalam bangunan. Bagaimanapun, bingkai tingkap juga perlu dilengkapi
dengan insulasi bagi mengekalkan suhu tertentu di dalam rumah dan
mengelakkan haba terbebas keluar. Selain dapat menebat haba, juga berfungsi
untuk mengurangkan kesan bunyi di luar bangunan daripada memasuki ke
dalam bangunan.

Keluli
berprestasi

tinggi

Memiliki kekuatan alah yang tinggi dengan kebolehkerjaan yang lebih
baik. Proses kimpalan hanya memerlukan sedikit pemanasan. Bahan ini
juga mempunyai kekuatan tegangan, kekuatan, kebolehkimpalan dan
kebolehbentukan sejuk dan rintangan kakisan. Selalunya digunakan dalam
pembinaan jambatan dan bangunan dengan struktur keluli.

96
B
A

B
 1

Perbezaan antara Bahan Binaan Berdasarkan Kriteria
Lestari dan Tidak Lestari1.6.4

Terdapat perbezaan antara bahan binaan dengan kriteria lestari dan bahan binaan biasa. Umumnya,
bahan binaan lestari mempunyai kesan yang minimum ke atas alam sekitar dan kesihatan serta
kesejahteraan manusia. Sebaliknya, bahan binaan yang tidak lestari memberi kesan negatif kepada
alam sekitar, menjejaskan kesihatan dan kesejahteraan manusia.

Bahan Binaan Lestari Bahan Binaan Tidak Lestari

Memenuhi keperluan ruang bangunan
dan mempunyai ciri atau kandungan
yang boleh dikitar semula.

Tiada ciri atau kandungan yang boleh
dikitar semula.

Mempunyai ciri-ciri mesra alam untuk
kegunaan pengguna.

Tiada label yang menunjukkan bahan
mesra alam.

Bahan mempunyai manual
penggunaan dan mempunyai label yang
menunjukkan kesan minimum ke atas
persekitaran dalaman.

Tiada manual penggunaan bahan
disertakan dan tiada label tertentu.

Terdapat dokumentasi tentang prestasi
bahan binaan dalam spesifikasi bahan
yang digunakan.

Tiada maklumat atau spesifikasi yang
mendatangkan keraguan tentang
prestasi bahan.

Bahan dihantar menerusi kaedah
penghantaran yang efisen.

Bahan dihantar tanpa kaedah yang
cermat, tidak menjimatkan masa
dan melibatkan kos yang tinggi.

Bahan melalui teknik
pembungkusan yang minimum
dan boleh dikitar semula.

Teknik pembungkusan bahan yang
kompleks dan sukar.

Tiada bahan kimia berbahaya dan
kandungan VOC yang rendah.

Terdapat bahan kimia berbahaya
VOC yang boleh menjejaskan
kesihatan manusia.

97
B
A

B
 1

e. Penggunaan Air yang Cekap

Air ialah sumber semula jadi bumi yang paling berharga. Secara keseluruhan, air meliputi
75 peratus daripada permukaan bumi. Sumber air mestilah dilindungi dan dijaga kebersihannya
untuk menjamin kelestarian. Maka, penggunaan air yang cekap akan membantu mencapai
matlamat kelestarian sumber air untuk kegunaan generasi akan datang.

Terdapat beberapa prinsip utama yang menyokong dan menjamin usaha ke arah penggunaan
air yang cekap, iaitu:

• Mengoptimumkan permintaan air.

• Membekalkan sumber air bersih secara berkesan.

• Membekalkan air hujan terkumpul atau mengitar semula air sisa.

• Merawat air kumbahan.

• Mengamalkan pengurusan air secara cekap.

Jadual 1.28 Prinsip penggunaan air yang cekap

Prinsip Penerangan

Mengoptimumkan
permintaan air

Pada peringkat awal proses reka bentuk bangunan hijau, permintaan air
boleh dianggarkan mengikut kadar keperluan dan permintaan pengguna.

Membekalkan sumber air
bersih secara berkesan

Air yang telah dirawat hendaklah dibekalkan menerusi sistem graviti
kecuali di lokasi yang tinggi yang memerlukan penggunaan pam hidraulik.

Membekalkan air hujan
terkumpul atau mengitar
semula air sisa

Air hujan terkumpul dari bangunan seperti bumbung dan lain-lain
permukaan tanah atau air bersih yang telah digunakan seperti membasuh
pakaian atau kegunaan di singki dapur, kemudian dikitar semula agar boleh
digunakan untuk tujuan tertentu.

Merawat air kumbahan Air kumbahan dari pembetungan yang dikumpul di loji rawatan kumbahan
dan melalui proses rawatan.

Mengamalkan pengurusan
air secara cekap

Amalan pengurusan air yang cekap mengurangkan kesan ke atas alam
sekitar.

Aktiviti

1. Murid dikehendaki membina kumpulan yang terdiri daripada empat orang.
2. Kemudian, murid dikehendaki memilih satu bahan binaan atau sumber yang digunakan dalam pembinaan lestari.
3. Kumpul maklumat secara terperinci.
4. Setiap kumpulan dikehendaki untuk membentangkan di hadapan kelas dalam bentuk tayangan slaid.

98
B
A

B
 1

Perbandingan Pelbagai Reka Bentuk Binaan yang Menepati
Kriteria Bahan Bangunan Hijau1.6.5

Bangunan Hijau

Bangunan hijau direka bentuk dengan
penekanan kepada kecekapan penggunaan
sumber seperti air, tenaga dan bahan di samping
meminimumkan kesan ke atas kesihatan
manusia dan alam sekitar. Pertimbangan
bangunan hijau bermula dari pemilihan tapak,
proses pembinaan, operasi dan penyenggaraan.
Secara dasarnya, bangunan hijau direka bentuk
dan digunakan untuk meminimumkan kesan
keseluruhan pembinaan bangunan tersebut
terhadap struktur, kawasan dan alam sekitar
di sekelilingnya.

Foto 1.21 Bangunan Berlian Suruhanjaya Tenaga

f. Reka Bentuk Bangunan Hijau yang Inovatif

Model asas bagi reka bentuk bangunan hijau ialah berasaskan alam semula jadi. Pertimbangan
terhadap elemen alam semula jadi membantu reka bentuk bangunan yang efektif dan
mengurangkan kesan ke atas alam sekitar. Pada peringkat reka bentuk, semua proses reka
bentuk yang lestari memerlukan setiap bahan dan produk, proses dan prosedur dinilai daripada
aspek impak ke atas ekologi dan kesihatan manusia.

Reka bentuk bangunan hijau yang inovatif boleh direalisasikan menerusi kajian dan analisis
keperluan bagi sesebuah bangunan.

Reka bentuk bangunan di Malaysia sewajarnya menitikberatkan sensitiviti terhadap alam
sekitar. Sebagai contoh, iklim negara yang panas dan lembab sepanjang tahun membolehkan
reka bentuk yang berkonsepkan hijau pada fasa bangunan menerusi penanaman pokok menjalar
atau penutup bumi secara menegak pada dinding rumah diambil kira. Secara tidak langsung
memberi kesan visual kepada manusia selain menyejukkan bangunan secara semula jadi.

Aktiviti

•	 Murid	perlu	membuat	perbincangan	secara	berkumpulan.
•	 Murid	dikehendaki	mendapatkan	gambar-gambar	contoh	bagi	setiap	komponen	garis	panduan	reka	bentuk

bangunan hijau.

Sumber: Suruhanjaya Tenaga

Pengiktirafan: Asean Energy Award, Platinum Rating
(Malaysia Green Building Index)

99
B
A

B
 1

Kriteria Binaan Bangunan Hijau

•	 Reka	bentuk	bumbung	yang	lebih	luas	untuk	meletakkan	panel	solar.

•	 Reka	bentuk	atrium	yang	mengoptimumkan	penggunaan	cahaya	matahari.

•	 Reka	bentuk	unik	yang	menyumbang	kepada	elemen	peneduhan	kepada	keseluruhan

bangunan dari radiasi cahaya matahari.

•	 Penggunaan	tenaga	hanya	sepertiga	sahaja	berbanding	bangunan	lain	dengan	saiz

yang sama.

•	 Penggunaan	sistem	automated roller blind.

•	 Penggunaan	kaca	atau	glazing system yang dapat menapis dan mengawal jumlah

cahaya matahari yang memasuki bangunan.

Bangunan Konvensional

Bangunan hijau amat mementingkan penjimatan kos operasi, penyenggaraan dan tempoh hayat
digunakan. Bagaimanapun, terdapat beberapa reka bentuk bangunan yang tidak menepati ciri-ciri
bangunan hijau ialah:

Lokasi tapak bangunan

Lokasi tapak yang hendak dicadangkan
haruslah bersesuaian dan dikaji terlebih
dahulu dalam beberapa aspek seperti orientasi
matahari, orientasi bangunan, bangunan
dan fasiliti sedia ada serta kemudahan akses
ke tapak. Pemilihan tapak amat penting
agar projek pembinaan bangunan tidak
menjejaskan kawasan sekeliling termasuklah
kawasan kejiranan sedia ada dan sumber alam
semula jadi.

Kualiti persekitaran dalaman

Kualiti persekitaran dalaman yang tidak sihat
boleh membahayakan kesihatan manusia.
Bangunan yang tidak disenggara dengan baik
boleh mengakibatkan kehadiran seperti kulat
dan terdedah kepada kerosakan yang lebih
serius seperti sindrom bangunan sakit atau
dikenali sebagai SBS.

Foto 1.22 Model tapak bangunan

Foto 1.23 Persekitaran tidak bersih

100
B
A

B
 1

Bahan binaan tidak lestari

Bahan binaan yang tidak lestari boleh
menyebabkan pembaziran berlaku. Bahan
binaan bangunan yang mesra alam perlu
diamalkan walaupun kos lebih tinggi tetapi
lebih bermanfaat untuk jangka masa bangunan
yang lebih panjang.

Ketidakcekapan tenaga

Reka bentuk bangunan yang tidak jimat
tenaga boleh menyebabkan pembaziran
elektrik. Sebagai contoh penggunaan kaca
yang terlalu banyak pada bangunan tinggi
tanpa struktur penghadang atau penapis
yang dapat mengurangkan sinaran cahaya
matahari daripada memasuki dalaman
bangunan. Kesannya, peningkatan haba akan
menyebabkan lebih banyak tenaga elektrik
diperlukan untuk menyejukkan persekitaran
dalaman bangunan.

Ketidakcekapan air

Penggunaan air yang tidak cekap  menyebabkan
pembaziran seterusnya meningkatkan kos
operasi. Kelengkapan untuk menakung air
hujan agar boleh digunakan semula untuk
tujuan yang sesuai contohnya mencuci
bangunan, kenderaan dan menyiram tanaman.

Penggunaan	warna	pada	bangunan

Bangunan yang dicat dengan warna gelap
akan menyebabkan haba dari sinaran cahaya
matahari diserap lebih banyak berbanding
bangunan yang dicat dengan warna putih atau
warna lebih cerah. Kesannya, haba dalaman
bangunan akan meningkat seterusnya boleh
menjejaskan keselesaan pengguna bangunan
tersebut.

Foto 1.24 Bahan yang lestari mempunyai logo seperti
gambar di atas

Foto 1.25 Reka bentuk bangunan konvensional

Foto 1.26 Penggunaan air yang tidak cekap

Foto 1.27 Penggunaan warna bangunan

101
B
A

B
 1

Bahan binaan mesra alam seperti Interlocking Brick System (IBS)

- Reka bentuk IBS memudahkan kerja-kerja pemasangan dinding
bata dan boleh menjimatkan masa dalam proses pembinaan.

- Bahannya lebih tahan lasak dan mempunyai kemampatan
yang tinggi. Bagi IBS yang tidak dibakar, tidak mengandungi
unsur karbon. Penggunaan IBS tanpa unsur karbon dalam
struktur dinding rumah contohnya boleh menyumbang
kepada penyejukan dalaman rumah kerana kurang haba
dibebaskan pada waktu malam berbanding penggunaan bata
yang dibakar yang mengandungi unsur karbon.

Batu bata IBS

Pemilihan Bahan Lestari dan Kelengkapan Cekap Tenaga
untuk Pembinaan Bangunan Hijau1.6.6

Terdapat banyak pilihan produk bahan binaan lestari di pasaran pada masa ini. Hal ini menunjukkan
kesedaran di pihak pembuat produk adalah lebih baik dan seharusnya pengguna lebih bijak dalam
pemilihan bahan untuk menjamin pembinaan lestari. Senarai bahan binaan lestari ialah:

Bahan kemasan lantai yang menggunakan produk tempatan.

- Fungsi sebagai kemasan lantai yang memberi keselesaan
kepada pengguna.

- Penggunaan bahan kemasan yang berkualiti dan tahan
lasak, kalis air dan menyerap bunyi, mudah dibersihkan.

Bahan kemasan bumbung yang mesra alam seperti genting
(diperbuat daripada tanah liat).

- Fungsi sebagai pelindung bangunan daripada cuaca.

- Penggunaan bahan kemasan bumbung daripada atap
genting melindungi ruang dalaman bangunan daripada
kesan suhu dan radiasi matahari. Selain itu juga, mempunyai
tekstur yang kemas dan cantik, kalis air, tahan lasak dan
lebih tahan lama.

Lantai komposit

Genting

102
B
A

B
 1

Senarai kelengkapan cekap tenaga ialah:

Panel solar untuk menyerap tenaga cahaya matahari. Tenaga
cahaya matahari akan diserap dan ditukarkan kepada tenaga
elektrik yang boleh digunakan untuk kegunaan pemanas air
terutamanya di rumah kediaman.

Bahan rendah Volatile Organic Compound (VOC) seperti cat.

- Terdapat kandungan bahan kimia dalam cat seperti pelarut,
pelekat dan pewarna.

- Pelarut yang berasaskan minyak mengandungi komponen
VOC yang mudah meruap dan boleh memberi kesan kepada
kesihatan manusia. Bau yang terhasil daripada gas meruap
dalam bahan pelarut boleh menyebabkan berlaku gangguan
pernafasan, pening kepada, pedih mata, keradangan pada
kulit, kerosakan organ dalam tubuh badan dan kerosakan
saraf. Selain itu, ia juga berbahaya kepada ibu mengandung
kerana boleh menyebabkan keguguran jika terdedah kepada
bau cat terlalu lama.

Penyimpan tenaga membekalkan tenaga elektrik kepada
pengguna terutamanya jika berlaku gangguan bekalan elektrik.
Oleh itu, penyimpan tenaga membantu membekalkan tenaga
elektrik dan membolehkan peralatan elektrik lain berfungsi untuk
menyokong aktiviti seharian diteruskan sama ada di rumah seperti
memasak, membasuh menggunakan mesin basuh mahupun
di tempat kerja seperti penggunaan komputer, penyaman udara
dan lain-lain.

Bahan rendah VOC

Panel solar

Penyimpan tenaga

Tiub solar direka bentuk untuk diletakkan di atas bumbung. Tiub
solar berfungsi untuk mengumpul dan memantulkan cahaya
matahari menerusi struktur tiub yang bersambung ke bahagian
siling dalam bangunan. Seterusnya, tiub solar akan menyalurkan
cahaya pantulan tersebut untuk menerangi ruang dalaman
bangunan terutamanya di waktu siang sahaja.

Tiub solar

103
B
A

B
 1

4

Penggunaan bahan lestari menggalakkan pengguna untuk turut serta memberi
komitmen dalam mengurangkan bahan buangan, kitar semula bahan,
menggunakan semula produk yang masih elok dan mencapai matlamat ke arah
pengurangan bahan buangan pembinaan khasnya, serta bahan buangan yang
mencemarkan alam sekitar umumnya.

Lampu LED kurang menggunakan tenaga elektrik dan berfungsi
untuk menerangi ruang dalaman bangunan menggunakan
lampu terutamanya di waktu malam. Selain lebih menjimatkan
penggunaan tenaga elektrik, ia juga boleh menghasilkan jumlah
cahaya yang menyamai cahaya siang seterusnya membolehkan
objek dilihat dengan lebih jelas.

Penyaman udara yang cekap tenaga membolehkan pengguna
bangunan mencapai tahap kepuasan dan keselesaan termal
dalaman. Penyaman udara yang baik menjimatkan penggunaan
tenaga elektrik dan menjimatkan bil utiliti.

Kebaikan Binaan Bangunan Hijau Terhadap
Elemen Kelestarian1.6.7

Bangunan hijau amat penting bagi menjamin kelestarian alam sekitar dan kesejahteraan manusia.
Terdapat banyak kebaikan binaan bangunan hijau terhadap elemen kelestarian, antaranya:

1

3

2

Kesan minimum ke atas alam sekitar. Bebas pencemaran atau sekurang-kurangnya
dapat mengurangkan pencemaran udara dan air di sepanjang kitar hayat bahan binaan
tersebut digunakan dalam pembinaan bangunan.

Bahan binaan menggunakan produk tempatan yang dapat meningkatkan permintaan
terhadap produk tersebut seterusnya menjana pendapatan dan meningkatkan
ekonomi negara.

Bahan diperbuat atau menggunakan sumber yang boleh diperbaharui seperti
penggunaan photovoltaic atau panel solar. Oleh itu, penggunaan tenaga elektrik
boleh dijimatkan.

Lampu LED

Penyaman udara

104
Reka bentuk bangunan dengan solar pasif agar pencahayaan secara semula jadi boleh
diterapkan dalam rekaan seni bina seterusnya dapat mengurangkan kos elektrik.
Selain itu, pengumpulan tenaga solar boleh dilaksanakan menerusi pemasangan panel
solar untuk menyerap cahaya matahari dan menukarkannya kepada tenaga elektrik.
Orientasi bangunan juga penting di peringkat awal reka bentuk bangunan, diikuti
pembahagian ruang mengikut fungsi seperti ruang tamu, bilik, utiliti dan garaj.

Pencahayaan, pengudaraan dan penyejukan bangunan yang menggunakan sumber
tenaga boleh diperbaharui seperti panel solar, windfarm, sistem pencahayaan siang
(daylighting) yang membantu mengurangkan kebergantungan kepada sumber elektrik
dengan kos yang mahal.

Reka bentuk bangunan yang mempunyai saiz keluasan optimum yang memenuhi
keperluan ruang dan fungsi bangunan tersebut. Hal ini penting untuk memastikan
tenaga yang diperlukan untuk pengudaraan, penyejukan dan pencahayaan bangunan
tersebut. Selain itu, kuantiti bahan dan kos bahan binaan mestilah boleh dikawal serta
mengurangkan kesan negatif ke atas alam sekitar.

Menerapkan elemen teduhan sama ada menerusi tanaman pokok pelbagai saiz
di sekitar rumah (pokok besar, renek dan penutup bumi) atau di atas bumbung untuk
penyejukan bangunan semula jadi, menggunakan bidai daripada pelbagai bahan
dan rekaan yang membantu meneduhkan ruang bangunan. Selain itu, penggunaan
perisian seperti Ecotech, 3D Revit Architecture, 3D Max dan 3D Viz boleh digunakan
untuk membuat simulasi bangunan dan menjangkakan prestasi seperti keselesaan
termal dalaman dan pencahayaan.

B
A

B
 1

Idea Reka Bentuk Bangunan Hijau1.6.8

Beberapa prinsip utama dalam penjanaan idea untuk mereka bentuk sesebuah bangunan, antaranya:

5

Mendidik pihak yang terlibat dalam industri pembinaan khususnya perancang
bandar, arkitek, jurutera, pemaju, arkitek landskap dan pemilik bangunan agar
sama-sama menghayati kepentingan menjaga alam sekitar, mengurangkan kos
di pelbagai peringkat pembinaan, menjamin kualiti bangunan dan kesihatan
pengguna bangunan serta kesejahteraan manusia sejagat.

105
Latihan1.6

B
A

B
 1

1. Bangunan hijau boleh ditakrifkan sebagai bangunan yang dibina dengan pertimbangan terhadap
aspek alam sekitar dan kesejahteraan manusia. Bincangkan tujuan utama bangunan hijau.

2. Bagaimanakah sistem perparitan di tapak bina yang lestari boleh ditingkatkan?

3. Bincangkan implikasi proses pembinaan ke atas aspek sosial, ekonomi dan alam sekitar. Berikan
satu contoh masalah yang berlaku bagi setiap aspek.

4. Apakah kepentingan penggunaan tenaga secara cekap?

5. Bincangkan bagaimana sumber kayu dapat digunakan secara terancang.

6. Kawalan pencahayaan di dalam rumah amat penting untuk pandangan visual pengguna.
Berikan contoh teknologi terkini yang boleh membantu meningkatkan pencahayaan yang
optimum tanpa menjejaskan suhu dalaman ruang rumah.

7. Pemilihan tapak bangunan yang sesuai memainkan peranan penting dalam sesuatu proses
pembinaan. Bagaimanakah pemilihan tapak boleh dilaksanakan agar ekosistem asal tapak
tersebut tidak terjejas?

8. Berikan satu contoh bahan binaan lestari yang boleh digunakan oleh pihak kontraktor agar
konsep bangunan hijau dapat diterapkan dalam proses pembinaan. Seterusnya, bincangkan
kebaikan dan kelemahan bahan tersebut.

9. Jika masalah bekalan air terputus di rumah, apakah persediaan awal yang boleh dilakukan oleh
pengguna agar masalah ini dapat diatasi?

10. Reka bentuk bangunan hijau mungkin memerlukan kos pembinaan yang lebih tinggi untuk
dibangunkan. Bincangkan bersama guru anda bagaimana kos pembinaan ini boleh dikurangkan.

106
B
A

B
 1

11. Sindrom Bangunan Sakit atau dikenali sebagai SBS boleh memberi kesan negatif terhadap
kesihatan manusia jika ia tidak ditangani segera. Apakah kesan negatif yang boleh berlaku
kepada mereka yang terdedah kepada SBS?

12. Bincangkan dua contoh bahan kelengkapan cekap tenaga yang boleh digunakan dalam
pembinaan bangunan hijau.

13. Pihak Kementerian Pendidikan Malaysia ingin membuat tinjauan ke atas beberapa buah sekolah
di seluruh Malaysia. Objektif utama tinjauan tersebut adalah untuk mendapatkan data tentang
kesedaran murid sekolah terhadap kepentingan menjaga kebersihan dan kesejahteraan sekolah
supaya bangunan hijau dapat dibangunkan di sekolah pada masa akan datang.

a. Bincangkan ciri-ciri yang perlu ada pada reka bentuk bangunan hijau.

b. Secara berkumpulan, bincangkan dan lakarkan reka bentuk bangunan hijau yang anda
impikan di sekolah anda supaya pihak kementerian akan mengambil kira impian anda dalam
pembinaan sekolah lestari pada masa akan datang.

14. Antara bahan yang digunakan dalam industri pembinaan di Malaysia ialah keluli berprestasi
tinggi atau dikenali sebagai high performance steel. Berikan kebaikan bahan ini.

15. Di negara beriklim sejuk, Triple Glazed Window digunakan sebagai penebat haba bagi
mengelakkan haba dalam rumah terbebas keluar. Adakah produk ini sesuai digunakan
di Malaysia. Berikan justifikasi kepada jawapan anda.

16. Persekitaran dalaman yang sihat adalah antara ciri-ciri yang amat penting dalam bangunan
hijau. Selain dapat menjamin kesejahteraan manusia, bincangkan strategi-strategi yang boleh
dilaksanakan oleh pihak sekolah ke arah mewujudkan persekitaran dalaman yang sihat dan
kondusif di dalam bangunan sekolah.

107
RUMUSAN

Peringkat utama  proses
pembinaan:

•	 Prapembinaan

•	 Pembinaan

•	 Pascapembinaan

•	 Perolehan tapak

•	 Ukur tanah dan uji tanah

•	 Lukisan dan perincian

•	 Penawaran tender

•	 Membuat taksiran

•	 Pekerja

•	 Bahan dan jentera

Keperluan asas
dalam bangunan:

•	 Sistem	elektrik

•	 Sistem	perpaipan

•	 Sistem	pengudaraan

Kaedah pembinaan:

•	 Konvensional

•	 Top-Down

•	 Dinding	tanggung	beban

•	 Sistem	binaan
 berindustri (IBS)

•	 Pembinaan	hijau

Mengira anggaran kos
dan bahan

Bangunan Proses Pembinaan Peringkat
Prapembinaan

Kriteria bangunan:

•	 Konvensional

•	 Lestari

Pembinaan Lestari

B
A

B
 1

108
Kerja tanah:
• Pembersihan
•	 Pemancangan
•	 Pengarasan
•	 Penyahairan

Asas dalam bangunan:
•	 Asas	pad
•	 Asas	jalur
•	 Asas	rakit
•	 Asas	cerucuk

Pembinaan superstruktur:
•	 Rasuk
•	 Lantai
•	 Dinding
•	 Tangga
•	 Tiang
•	 Bumbung

Peringkat Pembinaan

Aktiviti peringkat
pascapembinaan:

•	 Sijil	Perakuan	Siap	dan
Pematuhan (CCC)

•	 Jaminan

•	 Penyenggaraan

Kriteria utama bangunan
hijau:

•	 Penggunaan	tenaga	yang
cekap

•	 Kualiti	persekitaran
dalaman yang kondusif

•	 Tapak	bangunan	yang
lestari

•	 Sumber	dan	bahan	binaan
yang lestari

•	 Penggunaan	air	yang	cekap

•	 Reka	bentuk	bangunan
hijau yang inovatif

Peringkat
Pascapembinaan Bangunan Hijau

Kaedah penyenggaraan:
•	 Berkala
•	 Pencegahan
•	 Baik	pulih

B
A

B
 1

109
B
A

B
 1

1.

Berdasarkan kepada situasi di atas:

a. Siapakah pihak yang perlu dipertanggungjawabkan dalam keadaan ini?

b. Bincangkan tindakan yang perlu dibuat dalam situasi ini.

2. Lengkapkan jadual buku kerja di bawah menggunakan kaedah penghitungan tinggi kolimatan.

Pandangan
Belakang

Pandangan
Antara

Pandangan
Hadapan

Tinggi
Kolimatan

Aras
Laras (m)

Jarak
(m)

Catatan

1.900 0
BM1
AL= 11.050

1.120 10 Titik A

1.650 20 Titik B

1.300 2.440 30 Titik Pindah

2.105 40 Titik D

2.500 50 Titik E

3.190 60 Titik F

2.110 2.041 70 Titik Pindah

1.880 80 Titik H

2.510 90 Titik I

2.640 100 Titik J

2.080 120
BM2
AL = 8.515

Situasi A

Satu lawatan tapak telah dibuat oleh pihak perunding di tapak pembinaan AB. Hasil
lawatan tersebut mendapati bahawa kerja pembinaan lantai yang sedang dibuat tidak
mematuhi spesifikasi bahan yang telah ditetapkan di dalam lukisan struktur.

110

LATIHAN PENGUKUHAN
B
A

B
 1

3. Apakah perbezaan antara bahan binaan lestari dan bahan binaan yang tidak lestari?
Isikan jawapan anda di dalam kotak yang disediakan di bawah.

Bahan binaan lestari Bahan binaan tidak lestari

4. Nyatakan tiga faktor yang mempengaruhi pembinaan asas.

a.

b.

c.

5. Encik Baba merupakan seorang kontraktor bangunan. Beliau diminta oleh klien untuk membina
sebuah bangunan pejabat yang bercirikan lestari. Bincangkan reka bentuk bangunan yang sesuai
bagi pembinaan tersebut dan lakarkan pelan bangunan tersebut.

6. Encik Lim Chiu telah membeli sebuah rumah di kawasan perumahan Taman Jaya. Apabila
rumah tersebut telah siap, pemaju telah menyerahkan kunci kepada Encik Lim Chiu. Namun
begitu, tiga bulan selepas itu, beliau mendapati bumbung rumah beliau telah bocor. Bincangkan
tindakan yang perlu beliau lakukan dalam situasi ini.

7. Antara prinsip utama dalam menyediakan tapak pembinaan yang lestari ialah dengan
mengurangkan bahan buangan dari tapak. Pada pendapat anda, bagaimanakah pihak pemaju
dan kontraktor dapat merancang dan melaksanakan prinsip ini?

111
B
A

B
 1

8. Cari gambar panel solar dan tampal dalam kotak yang disediakan di bawah. Kemudian,
bincangkan bagaimana penggunaan panel solar dapat menjimatkan penggunaan tenaga dalam
sesebuah rumah?

___________________________________
__________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
__________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________
___________________________________

9. Persekitaran dalaman yang sihat adalah antara ciri yang amat penting dalam bangunan
hijau. Selain dapat menjamin kesejahteraan manusia, bincangkan strategi-strategi yang boleh
dilaksanakan oleh pihak sekolah ke arah mewujudkan persekitaran dalaman yang sihat dan
kondusif di dalam bangunan sekolah.

112
B
A

B
 1

10. Berdasarkan maklumat yang diberikan, anggarkan kos pembinaan asas jalur di bawah:

Menggali atas tanah = 2.50/ m2

Menggali parit = 11.50/ m3

Lapisan kedap = 2.00/ m2

Konkrit untuk asas = 121.00/ m3

40 000

Dinding
bata

Tepi asas
jalur

20 000 A

A

1200

900

500

50 mm lapisan
kedap (1:9)

(lean concrete)

Asas jalur - Konkrit padu
(1:3:6 - baru baur 40mm)

225 mm tebal dinding
bata diikat dengan
mortar (1:3)

Aras bumi

113
•	 Sumber	dan	bekalan	air
•	 Sistem	pembetungan	air	sisa
•	 Rawatan	air	sisa	kumbahan

Apakah sumber dan bekalan air di Malaysia? Sekiranya bekalan air kita tercemar,
apakah yang perlu dilakukan untuk mendapatkan air yang bersih?

Standard Kandungan

114

RAWATAN AIR2
BAB
115

B
A

B
 2
•	 Menerangkan	kitaran	air.
•	 Menghuraikan	proses

kitaran air.
•	 Mereka	bentuk	model	penapis

air mudah.

2

Air ialah bahan yang tidak berwarna, tiada rasa dan tidak
berbau. Air sangat penting untuk semua hidupan di bumi.
Lebih kurang 75 peratus dan wujud dalam pelbagai bentuk
seperti lautan, sungai, tasik dan lain-lain.

Air ialah satu keperluan bagi semua hidupan untuk terus
hidup. Air digunakan dalam domestik, rekreasi, industri
dan pertanian. Dalam bab ini, murid akan didedahkan
dengan lebih lanjut tentang kitaran air, proses rawatan air
dan contoh reka bentuk model penapis air mudah.

Pengambilan air sebanyak enam hingga lapan gelas atau lebih mengikut keperluan penting bagi mengelakkan
dehidrasi atau kekurangan air dalam badan.

Sumber dan Bekalan Air

Kepentingan Air

2.1

Pengenalan

Foto 2.1 Domestik

Foto 2.3 Pertanian

Foto 2.2 Industri

Foto 2.4 Rekreasi

Sumber: Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM)

116

B
A

B
 2
Akuifer ialah bahagian bawah tanah yang terdiri daripada kerikil atau
batu berliang yang mengandungi air.

Apabila musim bunga tiba, salji
di iklim lebih panas akan cair dan
mengalir di atas permukaan bumi
sebagai air larian cairan salji.

Air wujud dalam tiga bentuk utama iaitu gas seperti wap air dan awan, pepejal seperti bongkah
ais dan glasier di pergunungan serta dalam bentuk yang paling mudah dilihat iaitu cecair seperti
air sungai, air laut, air bawah tanah dan sebagainya. Air akan berterusan mengalir melalui kitaran
di mana air tersejat di udara dan kemudian menjadi sebahagian daripada awan dan jatuh
ke permukaan bumi sebagai hujan. Seterusnya, air mengalir di permukaan bumi dan bawah tanah
sebelum kembali ke sungai atau laut. Air terus bergerak daripada bentuk pepejal kepada cecair
kepada gas dan kembali semula dalam bentuk kitaran.

Pergerakan Kitaran Air

Kitaran Air2.1.1

Penyejatan
•	 Air lautan akan tersejat

sebagai wap ke dalam
udara disebabkan oleh
haba matahari.

•	 Selain itu, air dari
permukaan air yang lain
juga boleh tersejat.

Pemeluwapan
•	 Arus udara yang naik

akan membawa wap-
wap ke atas atmosfera
dan suhu sejuk akan
menyebabkan wap-wap
tersebut terpeluwap
menjadi awan.

Curahan
•	 Arus udara

memindahkan
awan-awan mengelilingi
bumi dan awan-awan
akan berlaga dan
berkembang besar.

•	 Kemudian titisan air
jatuh dari awan sebagai
hujan, salji, embun atau
hujan batu ke bumi
menjadi air permukaan.

Transpirasi
•	 Sebahagian air

permukaan yang cetek
boleh diserap oleh
akar-akar tumbuhan
dan akan disingkirkan
pada permukaan daun
melalui proses transpirasi
tumbuhan sebelum
tersejat ke udara.

Penyusupan
•	 Sebahagian air akan

diserap ke dalam tanah
dan mengisi Akuifer.

•	 Akuifer dapat
menyimpan air dalam
kuantiti yang besar
untuk tempoh masa
yang lama.

Larian
•	 Air permukaan yang

lain akan menghasilkan
air larian yang bergerak
di atas permukaan
bumi dan memenuhi
sungai dan tasik.

•	 Kebanyakan air larian
mengalir kembali
ke lautan dan proses
penyejatan akan
berlaku semula.

117

B
A

B
 2
Sungai

Pemeluwapan

Curahan

Transpirasi

Pengangkutan
wap air

ke daratan

Penyusupan

118

B
A

B
 2
Rajah 2.1 Kitaran hidrologi

Penyejatan

Laut

Pemeluwapan

119

B
A

B
 2
Taburan air bumi

Sumber Air

Terdapat dua jenis air yang boleh digunakan untuk diminum iaitu air mentah dan air yang dirawat.
Air mentah ialah air tawar yang terdapat secara semula jadi seperti air hujan, air sungai, air tasik dan
air di dalam tanah. Manakala air yang dirawat ialah air yang diperoleh daripada sumber air mentah.
Air tersebut telah menjalani rawatan untuk menjadikannya selamat digunakan oleh manusia. Air
mentah merupakan sumber air yang paling utama digunakan oleh manusia. Komposisi air mentah
berbeza-beza bergantung kepada sumber yang diperoleh.

Sesetengah negara seperti
Singapura menggunakan air
kumbahan yang dirawat dan
dikitar semula untuk dijadikan
air minuman melalui program
NEWater.

Air bumi

Air masin
(lautan),

97%

Air tawar, 3%

Permukaan
air bumi,

0.3%

Permukaan air tawar
(cecair)

Sungai, 2%

Paya bakau,
11%

Tasik,
87%

Air tawar

Air bawah
tanah,
30.1%

Selebihnya, 1.2%

Kemuncak
ais dan
glasier,
68.7% Nila

i M
urni

Dilarang membuang
sampah di merata tempat

terutamanya yang melibatkan
sumber air bagi mengelakkan
pencemaran. Jaga kebersihan
sumber air kita.

Foto 2.5 Sumber air mentah Foto 2.6 Sumber air dirawat

Sumber: Singapore’s
National Water Agency

120

B
A

B
 2
Umumnya, ada beberapa sumber air mentah yang digunakan
secara langsung atau melalui pengolahan sederhana terlebih dahulu.
Berikut ialah sumber air yang boleh digunakan oleh manusia.

50 peratus sumber air
di Malaysia ialah air hujan dan
sebanyak 640 bilion meter
padu air dihasilkan dalam
tempoh setahun.

Antara bahan yang terdapat
di dalam air mentah ialah:
•	 Asid humik iaitu asid kompleks

yang dihasilkan daripada
penguraian tumbuh-tumbuhan.
Asid ini menyebabkan air
menjadi berwarna.

•	 Bahan mineral seperti
karbonat, kalsium
dan magnesium.

•	 Bahan daripada tanah liat
dan pasir.

•	 Mikroorganisma seperti
bakteria, virus dan protozoa.

•	 Molekul oksigen yang terlarut.
•	 Garam di dalam air mentah

boleh diperoleh apabila berlaku
pertemuan antara air laut dan
air sungai.

Antara jenis mata air ialah:
•	 Mata air panas
•	 Mata air besar
•	 Mata air rekahan
•	 Mata air kecil

1

Air hujan ialah air yang terhasil daripada proses kondensasi
wap air di atmosfera. Ketika air hujan turun, ia melarutkan
benda di udara yang dapat mengotori dan mencemari air
hujan seperti gas (O2, CO2, N2), debu dan sebagainya. Cara
untuk mendapatkan air hujan ialah dengan menampung
air hujan dari atap rumah ke dalam tangki atau bekas
penampungan. Untuk menghindari bahan kotoran daripada
atap rumah atau udara, caranya ialah air hujan perlu ditakung
selepas 15 minit hujan turun.

Air Hujan

2

Air mata air berasal daripada air hujan yang masuk
meresap ke dalam tanah dan keluar daripada tanah
semula kerana keadaan batuan geologi di dalam tanah.
Keadaan geologi mempengaruhi kualiti air mata air.
Umumnya, kualiti mata air baik dan boleh digunakan untuk
keperluan harian.

Air Mata Air

4

Air permukaan seperti air sungai dan air tasik merupakan
sumber air bersih. Namun, air permukaan mudah tercemar
oleh bahan asid atau sampah. Oleh yang demikian,
air permukaan perlu dirawat terlebih dahulu sebelum
digunakan bagi memenuhi syarat sebagai air bersih.

Air Permukaan

3

Air bawah tanah berasal daripada air hujan yang meresap
ke dalam bumi. Air bawah tanah dibahagikan kepada air tanah
cetek dan air tanah dalam. Cara untuk mendapatkan air tanah
adalah dengan menggali tanah dan mewujudkan telaga.

Air	Bawah	Tanah

121

B
A

B
 2
Perigi

Sungai

Hujan

Mata air

Rajah 2.2 Jenis-jenis air

122

B
A

B
 2
Rawatan	Air

Rawatan air ialah proses penyingkiran pencemaran daripada air yang tidak dirawat untuk
menghasilkan air bersih. Kebiasaannya, garis panduan daripada Pertubuhan Kesihatan Sedunia
(World Health Organization, WHO) digunakan di seluruh dunia untuk keperluan kualiti air
minuman. Tambahan pula, melalui garis panduan WHO, setiap negara, wilayah atau badan bekalan
air dapat melaksanakan garis panduan mereka sendiri supaya pengguna dapat dibekalkan dengan
air minuman yang selamat. Terdapat bendasing di dalam air yang boleh menyebabkan air tercemar
seperti pepejal terampai, bakteria, fungus, mineral dan bahan kimia.

Bendasing
di dalam Air

Pepejal terampai

Mineral

Bahan kimia

Fungus

Bakteria

123

B
A

B
 2
Kelas IKA Kegunaan Air

Kelas 1 >92.7 Dalam keadaan semula jadi.

Kelas II A 85.0 _ 92.7 Air memerlukan rawatan konvensional.

Kelas II B 76.5 _ 85.0 Air boleh digunakan untuk rekreasi.

Kelas III 51.9 _ 76.5 Air memerlukan rawatan intensif.

Kelas IV 31.0 _ 51.9 Untuk tujuan pengairan sahaja. Kualiti air sederhana.

Kelas V <31.0 Air tercemar teruk.

Foto 2.7 Loji rawatan air

Proses	Rawatan	Air

Loji rawatan air merupakan pusat rawatan air yang membersihkan air daripada segala bendasing
makro dan mikro supaya dapat digunakan oleh pengguna. Air yang telah dirawat mestilah
menepati unit piawai yang telah ditetapkan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) seperti
rupa fizikal air yang berwarna jernih, tiada bau dan tiada enapan yang terampai. Setiap negeri
di Malaysia mempunyai pihak berkuasa yang bertanggungjawab dalam pengurusan rawatan air ini.

Indeks Kualiti Air (IKA)

124

B
A

B
 2
Proses rawatan air bertujuan untuk memisahkan pepejal menggunakan kaedah fizikal seperti
pengenapan, penapisan dan kaedah kimia seperti pembasmian kuman dan penggumpalan.
Terdapat beberapa peringkat proses rawatan air permukaan secara lazim. Rajah 2.3 dan Rajah 2.4
menunjukkan carta alir proses rawatan air.

Rajah 2.3 Carta alir proses rawatan air

Imbas QR Code untuk mengetahui maklumat tentang loji rawatan
air di Sabah dan Sarawak.

Penyaringan

Penapisan

Pemfloridaan

IMBAS DI SINI

Pengudaraan

Pengenapan

Pembasmian
kuman

Pembauran kimia

Pengentalan dan
penggumpalan

Penyesuaian pH

125

B
A

B
 2
Sungai

Muka sauk

Rumah pam

Pam air jernih

Paip air jernih

Tangki agihan

Penyaringan Kebuk kersik

Pengudaraan

126

B
A

B
 2
Rajah 2.4 Proses rawatan air

Enap cemar Tangki pengenapan

Saluran air jernih

Tangki simpanan

PenapisanPemfloridaan,
pembasmian kuman dan

penyesuaian pH

Pengentalan dan
penggumpalanPembauran kimia Pemendapan

127

B
A

B
 2
a. Penyaringan

Bendasing yang terapung di atas air akan diasingkan melalui proses penyaringan. Bahan
terampai yang lebih padat dibuang dengan membenarkan air mengalir melalui kebuk yang
akan memendapkan bahan ini ke dasar. Tujuan proses ini adalah untuk mengehadkan
kemasukan pepejal terampai seperti sampah ke dalam loji rawatan air bagi mencegah pam dan
paip daripada tersumbat. Proses ini juga bertujuan untuk melancarkan aliran air.

Terdapat dua jenis penyaring iaitu penyaring kasar dan penyaring halus. Penyaring kasar
digunakan untuk menapis bendasing seperti sampah yang lebih besar dan dahan, manakala
penyaring halus digunakan untuk menapis bendasing yang terlepas daripada penyaring kasar
seperti tumbuh-tumbuhan air yang lebih kecil, daun dan sebagainya. Semasa proses ini, penyaring
kasar dipasang dahulu, kemudian diikuti penyaring halus.

Proses Rawatan Air2.1.2

Foto 2.9 Penyaring halus

Foto 2.8 Penyaring kasar

128

B
A

B
 2
b. Pengudaraan

Air mentah yang telah melalui proses penyaringan akan dipam dan dicampur dengan oksigen
di ruang pengudaraan. Tujuan proses pengudaraan adalah untuk:

i. menambah kandungan oksigen terlarut di dalam air kerana dapat memberi kesan yang baik
dalam meningkatkan kualiti air.

ii. melakukan proses pengoksidaan ke atas ferum dan mangan. Ferum dan mangan yang asalnya
larut di dalam air berubah menjadi tidak larut akibat daripada pengoksidaan ini dan akan
dapat disingkirkan.

iii. membuang rasa dan bau air yang tidak menyenangkan.

iv. mengoksidakan logam seperti ferum, hidrogen sulfida dan bahan kimia organik meruap.

v. menaikkan nilai pH dan sekali gus mengurangkan karbon dioksida.

Kecekapan pengudaraan bergantung kepada jumlah luas permukaan antara udara dan
air yang dikawal, terutamanya oleh saiz titisan air atau gelembung udara. Oksigen ditambah
kepada air melalui pengudaraan dan boleh meningkatkan ketulenan air. Jumlah oksigen yang
boleh terlarut di dalam air juga bergantung kepada suhu air. Lebih rendah suhu air, lebih banyak
oksigen yang terlarut di dalam air. Empat jenis pengudaraan yang biasanya digunakan ialah:

Jenis-jenis
Pengudaraan

Pengudaraan percik Pengudaraan
dulang bertingkat

Pengudaraan terjun Pengudaraan resapan

Rajah 2.5 Jenis-jenis pengudaraan

129

B
A

B
 2
Rajah 2.6 Pengudaraan percik

Pengudaraan Dulang Bertingkat

Air mentah dialirkan dari atas dulang kecil ke dulang yang lebih besar diameternya secara
berterusan. Air yang jatuh ke atas dulang yang terletak di sebelah bawah akan melalui
proses pengudaraan.

Rajah 2.7 Pengudaraan dulang bertingkat

Air yang diudarakan

Takungan air

Air mentah daripada
penyaringan

Pengudaraan Percik

Air mentah dipercikkan daripada muncung penyembur ke atas dulang logam yang bertingkat.
Air akan jatuh dari dulang atas ke dulang bawah dari liang-liang yang terdapat di atas dulang.
Pengudaraan akan berlaku daripada percikan dan jatuhan air secara bertingkat di dalam
dulang tersebut.

Dulang bertingkat

Air mentah

Dulang bertingkat
berliang

Muncung
penyembur

Air yang telah
diudarakan

130

B
A

B
 2
Pengudaraan Terjun

Air mentah disalirkan melalui tangga bertingkat dan air diudarakan melalui aliran gelora yang terhasil
daripada terjunan.

Pengudaraan Resapan

Proses pengudaraan resapan dilakukan di dalam tangki. Udara akan diserap melalui paip
berliang berserta dengan udara yang mampat. Apabila udara dilepaskan, oksigen akan terlarut
ke dalam air melalui saluran paip berliang.

Rajah 2.8 Pengudaraan terjun

Rajah 2.9 Pengudaraan resapan

Gelembung udara

Muncung resapan
udara

Paip udara

Udara diresapkan

Takungan air

Takungan air

Oksigen yang berlebihan boleh menyebabkan masalah di loji rawatan kerana mengikat udara penapis.

Sumber: Minnesto Water Works Operations Manual

Air mentah

Air yang diudarakan

131

B
A

B
 2
c. Pembauran Kimia

Pembauran kimia ialah proses untuk membuang zarah yang
tidak boleh dibuang dengan menggunakan pemendapan dan
penapisan. Bahan kimia yang dicampurkan di dalam proses
ini akan menyebabkan zarah yang kecil tertarik di antara satu
sama lain. Tujuan utama proses ini adalah untuk menjadikan
bahan yang tidak boleh mendap kepada bahan yang boleh
mendap.

Terdapat banyak zarah di dalam air mentah yang perlu
disingkirkan. Zarah yang terlalu kecil tidak boleh dienap.
Zarah-zarah kecil ini mempunyai cas seperti magnet
dan cas negatifnya menyebabkan zarah-zarah ini tidak
boleh bergabung.

Prinsip magnet ialah magnet bercas positif menarik
magnet yang bercas negatif telah diaplikasikan dalam proses
ini. Sejenis bahan kimia yang dipanggil bahan pengental bercas
positif dimasukkan ke dalam air untuk menarik zarah-zarah
antara satu sama lain seperti yang ditunjukkan dalam Foto
2.10. Oleh itu, zarah yang lebih besar terbentuk dan cukup
berat untuk enap.

Proses ini memerlukan tenaga yang tinggi untuk
mempercepat percampuran antara air mentah dan bahan  kimia.
Biasanya dilakukan di dalam tangki pengadukan cepat.

Foto 2.10 Proses pembauran kimia

Bahan yang digunakan
dalam proses pembauran
kimia ialah aluminium sulfat
A12 (S2O4) atau alum.

132

B
A

B
 2
d. Pengentalan dan Penggumpalan

Penambahan polimer membantu dalam proses pengentalan dan penggumpalan. Polimer ialah
politena yang terdiri daripada molekul kompleks. Polimer ini menjadikan kelompok lebih berat
disebabkan oleh tarikan kimia pada kelompok yang dikenali sebagai flok seperti yang ditunjukkan
dalam Foto 2.11. Proses pengentalan mengambil masa yang panjang berbanding dengan proses
penggumpalan bagi memberi peluang kelompok yang berbeza bersatu.

Jika aliran air deras, kelompok akan berpecah semula. Selepas pengelompokan dan flok
telah mencapai saiz optimum, air bersedia untuk proses pengasingan iaitu proses pemendapan,
pengapungan dan penapisan. Tempoh yang sesuai untuk proses ini ialah 15 minit hingga satu jam
atau lebih. Foto 2.12 menunjukkan proses pengentalan dan penggumpalan.

Foto 2.12 Proses pengentalan dan penggumpalan

Proses flokulasi
menghasilkan flok yang
mudah mendap di dasar
air dan menjadikan air lebih
jernih dan bersih.

Foto 2.11 Flok yang terhasil daripada proses pengentalan dan penggumpalan

133

B
A

B
 2
Foto 2.13 Kolam pengenapan

e. Pengenapan

Pengenapan ialah proses flok diasingkan daripada air dengan cara pengenapan graviti. Apabila
air tidak mempunyai pergerakan atau bergerak dengan perlahan, pepejal akan tenggelam
di bawah kuasa graviti dan membentuk mendapan.

Teori pemendapan kelihatan agak mudah. Jika kita membuat tangki pengenapan yang
besar dan aliran yang perlahan, hal ini akan meningkatkan kadar kejatuhan mendapan ke arah
bahagian bawah tangki. Proses pemendapan yang sempurna mengambil masa yang panjang dan
kentalan yang mendap itu akan mengalir melalui tangki pengenapan. Air yang jernih pula akan
berkumpul di bahagian atas, manakala kentalan yang ringan atau tidak mendap akan terapung.
Kentalan ini dikeluarkan melalui proses penapisan. Foto 2.13 menunjukkan kolam pengenapan.

Kolam
pengentalan

Kolam
pengenapan

134

B
A

B
 2
f. Penapisan

Pemendapan dalam proses pengenapan hanya membuang sebahagian sahaja bahan-bahan yang
terampai di dalam air. Namun, bahan-bahan atau zarah-zarah yang halus tidak mendap. Dalam
proses ini, air yang melalui proses pengenapan akan mengalir melalui beberapa lapisan pasir dan
kerikil yang berbeza saiznya. Lapisan-lapisan pasir itu akan menahan segala kekotoran dan air
bersih akan terhasil daripada proses penapisan ini. Terdapat beberapa jenis penapis yang selalu
digunakan, iaitu:
i. Penapis pasir perlahan
ii. Penapis pasir graviti deras
iii. Penapis tekanan: pugak atau mendatar

i. Penapis pasir perlahan

ii. Penapis pasir graviti deras

Air daripada
kolam pengenapan

Tangki
simpanan
air basuh

Air yang ditapis

Pasir

Salir utama Saring

Batu kerikil

Injap alur
masuk

Injap alur
keluar

Telaga air
telah ditapis

Ke
takungan
bekalan

Kebuk
alur

masuk

Air untuk ditapis

Pasir

Salir utama

Batu kerikil

Dasar konkrit

Kebuk
alur

masuk

Aras air semasa menapis

Aras air semasa pembasuhan

Paluh basuh air

Rajah 2.10 Proses di dalam penapis pasir perlahan

Rajah 2.11 Proses di dalam penapis pasir graviti deras

135

B
A

B
 2
iii. Penapis tekanan: pugak atau mendatar

Kadar penapisan boleh menurun disebabkan oleh tersumbat, maka pencucian penapis akan
dilakukan. Pencucian dimulakan dengan melepaskan angin dari bawah lapisan pasir melalui
paip-paip PVC. Tujuannya adalah untuk melepaskan keladak-keladak halus yang terlekat
di dalam penapis pasir. Selepas lima minit, angin diberhentikan. Seterusnya air dilepaskan dari
bawah lapisan pasir melalui proses aliran berbalik (reverse flow). Apabila air mengalir dari bawah
ke atas, air akan menolak keladak-keladak dalam bentuk lumpur dan keluar dari penapis tersebut.
Proses ini berlanjutan sehingga lapisan atau pasir kelihatan dan mengambil masa lebih kurang
lima minit. Proses ini dikenali sebagai backwash. Rajah 2.13 menunjukkan proses backwash.

Ruang pemeriksaan

Injap alur masuk
air mentah

Injap alur masuk
air basuhan

Injap alur keluar
bagi injap air yang

sudah ditapis

Injap takung
air basuhan

Air mentah
bertekanan

Air mentah

Pasir

Sisi

Batu kerikil

Asas konkrit

Foto 2.14 Penapis tekanan pugak

Rajah 2.12 Proses di dalam penapis tekanan

136

B
A

B
 2
Udara masuk

Palang cucian

Lantai penyokong pasirAir cucian keluar

Saluran keluar

Air masuk

g. Pemfloridaan

Kandungan florida akan ditambah ke dalam air yang telah dirawat. Tujuannya adalah untuk
mencegah kerosakan gigi. Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) telah menetapkan had
kandungan florida di dalam air terawat ialah 0.6-0.8 mg/. Air yang mempunyai kandungan
florida yang tinggi boleh menyebabkan masalah tulang dan sendi iaitu tulang menjadi lemah.

Foto 2.15 Proses pemfloridaan

Rajah 2.13 Proses backwash

A

A

Keratan A-A

137

B
A

B
 2
h. Pembasmian Kuman

Pembasmian kuman merupakan proses menghapuskan kuman atau mikroorganisma yang masih
terdapat di dalam air yang telah ditapis. Proses ini menggunakan klorin bergas atau larutan klorin
untuk membasmi kuman tersebut.

Kebiasaannya, klorin digunakan kerana harga yang murah dan mudah untuk diuruskan serta
disukat. Klorin juga berupaya membasmi kuman dalam sistem agihan.

Foto 2.16 Tangki klorin

Foto 2.17 Air yang akan diuji nilai pHnya

Syarikat bekalan air di Malaysia akan menjalankan kajian sebelum mengagihkan air kepada pengguna.
Apakah faktor-faktor yang diambil kira oleh syarikat bekalan air tersebut terhadap kualiti air yang
akan dibekalkan?

i. Penyesuaian pH

Paras pH disesuaikan menggunakan
kapur ataupun bikarbonat. Kapur yang
terhidrat digunakan untuk memastikan
nilai pH air bersih dan berdasarkan
julat yang dikehendaki. Semasa proses
pengentalan, nilai pH air akan menjadi
rendah disebabkan oleh penambahan tawas.
Oleh itu, kapur akan dimasukkan ke dalam
air yang bertapis untuk menaikkan semula
nilai pH ke tahap yang tepat. Nilai pH yang
bersesuaian diperlukan kerana jika berasid
(pH rendah), paip bekalan air boleh terhakis
dan jika beralkali (pH tinggi), mendapan
akan berlaku pada sistem bekalan air.

138

B
A

B
 2
B
A

B
 2

Sistem Penapis Air2.1.3

Sistem penapisan air ialah salah satu sistem yang berkesan dalam menghasilkan air bersih dan sekali
gus dapat menyelesaikan masalah kekurangan bekalan air bersih. Terdapat dua jenis penapisan yang
digunakan pada masa ini, iaitu sistem turasan bertingkat atau berlapis dan sistem penapisan yang
menggunakan teknologi membran.

Osmosis berbalik (Reverse Osmosis) ialah teknologi pembersihan air yang moden dan mampu
membersihkan air sehingga 95 peratus daripada segala pencemaran yang terdapat di dalam air tersebut.

Fungsi Utama Penapis Air

Mengasingkan bahan pencemar yang terdapat di dalam
air bagi meningkatkan kualiti air tersebut.

Penggunaan teknologi membran bertindak sebagai
penghalang yang akan memilih molekul tertentu
untuk melaluinya dan seterusnya mengasingkan air
daripada bahan tercemar.

Foto 2.18 Contoh penapis air

139
B
A

B
 2

Rajah 2.14 Contoh penapisan air yang mudah

Tangki pengenapan

Tangki penapisan

1

2

3

4

Batu: 200 mm

Ijuk: 50 mm

Pasir: 100 mm

Kerikil: 200 mm

Arang: 200 mm

Contoh Model Penapis Air yang Mudah

140
B
A

B
 2

Foto 2.19 menunjukkan hasil sebelum dan selepas air melalui
sistem penapisan air yang dijalankan di dalam makmal dengan
skala yang kecil. Penapisan air menggunakan lapisan bahan juga
dikenali sebagai penjernihan secara fizikal. Untuk air sungai dan
air hujan, sistem ini sangat sesuai digunakan bagi mendapatkan
air bersih kerana kotoran yang terdapat dalam sistem pengairan
tersebut tidak berbahaya. Walau bagaimanapun, sistem ini tidak
sesuai dipraktikkan untuk air laut kerana air laut mempunyai
kepekatan kandungan garam yang amat tinggi.

Selain daripada batu dan pasir, bahan apakah yang boleh dijadikan sebagai lapisan dalam proses penapisan air
yang mudah?

Aktiviti

Dalam kumpulan, murid perlu mereka bentuk model penapisan air
mengikut kreativiti masing-masing bagi menghasilkan air bersih yang
menggunakan pelbagai sumber air mentah seperti air hujan, air sungai
dan air tasik.

Foto 2.19 Hasil sebelum dan selepas
air melalui sistem penapisan

1

3

2

4

Peringkat

Peringkat

Peringkat

Peringkat

•	 Air disaring menggunakan kaedah pemendapan. Pepejal yang mudah
mendap seperti batu akan mendap di dasar tangki pemendapan.

•	 Penambahan koagulan dapat membantu proses pemendapan kotoran halus
seperti lumpur.

•	 Air disalirkan melalui media pasir dan kerikil yang berfungsi untuk menahan
bahan terampai yang tidak mendap di dalam tangki pemendapan.

•	 Air yang melepasi proses ini lebih jernih dan mengandungi sedikit
kandungan flok.

•	 Air disalirkan ke medium sabut kelapa (ijuk) dan arang yang berfungsi
untuk menjernihkan lagi air.

•	 Arang juga berfungsi untuk menghilangkan rasa, bau dan warna air.

•	 Peringkat terakhir melibatkan pembasmian kuman dengan menggunakan
klorin. Klorin digunakan untuk membunuh bakteria yang berbahaya.

•	 Air juga boleh dimasak bagi membunuh bakteria tanpa memerlukan
penambahan klorin.

141
B
A

B
 2

1. Malaysia merupakan negara yang terletak di kawasan iklim khatulistiwa yang menerima
taburan hujan yang tinggi. Walau bagaimanapun, masalah bekalan air bersih kerap berlaku yang
mengakibatkan pencatuan air terpaksa dikenakan kepada rakyat tempatan. Nyatakan punca-
punca masalah ini berlaku dan nyatakan cara-cara untuk menyelesaikannya.

2. Air hujan merupakan air yang terhasil daripada proses kondensasi wap air di atmosfera. Dengan
menggunakan bantuan rajah, terangkan dengan terperinci cara-cara untuk membuat sistem
tadahan air hujan di rumah dan nyatakan kegunaan air hujan bagi menggantikan bekalan air
bersih yang dibekalkan melalui paip.

3. Proses rawatan air merupakan pembersihan air bagi menyingkirkan pencemaran yang terdapat
di dalam air tersebut supaya ia boleh diminum dan untuk kegunaan manusia. Terangkan proses
yang berlaku dalam peringkat-peringkat rawatan air berikut dan nyatakan bahan pencemar
yang disingkirkan.

i. Penyaringan
 ii. Pengenapan
 iii. Penapisan
 iv. Pembasmian kuman

4. Air mentah yang telah disaring akan dipam dan bercampur dengan oksigen yang terdapat
dalam udara untuk proses pengudaraan. Nyatakan tujuan pengudaraan dan jelaskan tiga jenis
pengudaraan yang boleh digunakan bagi memastikan tujuan pengudaraan tersebut tercapai.

5. Jawatankuasa perumahan telah bercadang untuk membina sebuah loji rawatan air bagi
membekalkan air bersih kepada penduduk tempatan. Cadangkan lokasi loji tersebut dalam
Rajah 2.15 dan peringkat-peringkat rawatan air yang sesuai dalam bentuk gambar rajah serta
nyatakan sebab-sebab pemilihan anda.

6. Air merupakan keperluan asas bagi manusia dan hidupan lain di atas muka bumi seperti
tumbuhan, haiwan dan lain-lain. Nyatakan keperluan-keperluan air dalam kehidupan seharian
manusia dan akibat kekurangan bekalan air.

Latihan2.1

-

-

-

--
-

--

-

--

-

- -

-

Rajah 2.15

Perumahan

Hulu sungai

Hilir sungai

142
•	 Menyatakan	definisi	air
sisa kumbahan.

•	 Mengelaskan	jenis	air
sisa kumbahan.

•	 Menyiasat	kesan	air	sisa
kumbahan yang dirawat dan
tidak dirawat.

•	 Memerihalkan	perkembangan
sistem pembetungan
di Malaysia.

•	 Membandingkan	sistem
pembetungan awam antara
kaedah berasingan dan
kaedah bergabung.

2
B

A
B

2

Air sisa kumbahan ialah sisa buangan bawaan air sama ada
terlarut atau terampai. Air kumbahan ini tidak diperlukan dan
perlu dibuang bagi memastikan kebersihan di dalam kawasan
setempat. Sisa buangan boleh didapati dalam bentuk pepejal dan
cecair. Sistem pembetungan air sisa merupakan sistem yang
melibatkan proses untuk mengumpul, menghantar dan merawat
air sisa kumbahan sebelum mengalirkannya ke sungai dan laut.
Terdapat dua jenis sistem pembetungan yang digunakan,
iaitu sistem pembetungan bersambung terus ke loji rawatan
kumbahan awam. Antaranya disenggara oleh Indah Water
Konsortium (IWK). Manakala yang kedua ialah tangki septik
individu yang diuruskan oleh premis yang memilikinya.

Pada zaman dahulu, air sisa kumbahan manusia yang
dihasilkan daripada aktiviti manusia dirawat oleh alam
semula jadi seperti tanah. Walau bagaimanapun, peningkatan
populasi dan kemajuan manusia menyebabkan peningkatan
air sisa kumbahan yang memerlukan sistem pembetungan
yang baik dan berkesan. Sistem pembetungan air sisa menjadi
keutamaan dalam setiap pembangunan di negara-negara maju
bagi memastikan manusia dan alam sekitar tidak dicemari
oleh air sisa kumbahan yang berbahaya.

Sistem Pembetungan
Air Sisa2.2

Indah Water Konsortium Sdn. Bhd. (IWK) ialah syarikat pembetungan nasional yang diamanahkan untuk
mengendalikan sistem pembetungan di negeri-negeri Semenanjung Malaysia kecuali Kelantan, Sabah,
Sarawak, Majlis Perbandaran Pasir Gudang dan Majlis Bandaraya Johor Bahru.

Rajah 2.16 di bawah menunjukkan dua jenis air sisa kumbahan.

Definisi

Jenis Air Sisa Kumbahan

2.2.1

2.2.2

Air sisa kumbahan domestik Air sisa kumbahan industri

Air Sisa Kumbahan

Rajah 2.16 Jenis air sisa kumbahan

143
B
A

B
 2

a. Air Sisa Kumbahan Domestik

Air sisa kumbahan domestik merujuk kepada air yang mengalir keluar daripada kawasan
perumahan, bangunan perniagaan dan institusi. Jumlah isi padu air sisa kumbahan daripada
komuniti bergantung kepada penggunaan air dalam kehidupan seharian. Contohnya, air sisa
kumbahan dari kawasan perumahan dihasilkan daripada bilik air, singki dapur, tandas dan
lain-lain. Air sisa kumbahan ini akan mengalir ke paip pembetungan sebelum dihantar ke loji
kumbahan atau tangki septik. Foto 2.20 menunjukkan air sisa mengalir ke loji kumbahan dan
Foto 2.21 menunjukkan air sisa mengalir ke tangki septik.

Foto 2.20 Air sisa mengalir ke loji kumbahan

b. Air Sisa Kumbahan Industri

Industri perkilangan yang menghasilkan air
sisa kumbahan dipanggil air sisa kumbahan
industri. Air sisa kumbahan ini lebih
berbahaya berbanding air sisa kumbahan
domestik. Air sisa kumbahan industri
dirawat di loji rawatan air kumbahan
di premis industri tersebut bagi memastikan
tahap pencemaran air sisa kumbahan
industri berada di tahap yang sama dengan
air sisa kumbahan domestik.

Foto 2.21 Air sisa mengalir ke tangki septik

Foto 2.22 Air sisa kumbahan industri kimia

144
B
A

B
 2

Setiap air sisa kumbahan sama ada domestik ataupun industri
yang tidak dirawat amat berbahaya kepada kesihatan masyarakat
dan persekitaran. Antara bahan pencemar yang terdapat di dalam
air sisa kumbahan ialah:

Air sisa kumbahan yang disalir terus ke alam sekitar seperti sungai dan laut akan menyebabkan
pencemaran di dalam sungai tersebut. Hal ini akan menyebabkan air sungai tidak boleh digunakan
untuk melakukan rekreasi atau diminum oleh manusia. Selain itu, pencemaran air membahayakan
hidupan akuatik seperti ikan dan tumbuhan di dalam air.

Selain daripada itu, sistem penternakan dan pertanian yang tidak terurus akan menyebabkan
air sisa kumbahan mengalir ke dalam tanah bercampur dengan air bawah tanah. Hal ini akan
menyebabkan air bawah tanah tidak dapat digunakan untuk kegunaan harian manusia.

Kesan Air Sisa Kumbahan2.2.3

i.   Sampah seperti kertas dan plastik

ii.   Pasir dan minyak

iii.  Bahan kimia daripada bahan pencuci

iv.   Bakteria yang berbahaya atau tidak berbahaya

v.   Najis

Selain pembuangan air
sisa kumbahan tanpa
dirawat ke dalam sungai,
terdapat beberapa aktiviti
manusia yang boleh
mencemarkan sungai.

Foto 2.23 Air sisa kumbahan industri perkilangan

Industri merupakan pengguna air
terbesar selepas kegunaan domestik dan
antara kegunaannya termasuklah sebagai air
penyejuk, air untuk pembersihan produk, air
untuk proses kimia dan sebagainya. Air sisa
kumbahan industri yang tidak dirawat akan
memberikan kesan yang lebih berbahaya
terhadap ekosistem alam sekitar.

145
B
A

B
 2

Pembuangan sampah merata-rata
yang mengakibatkan penyakit
berbahaya kepada manusia.

a.

Foto 2.24 Sampah sarap
b.

Bahan kimia daripada bahan pencuci boleh menyebabkan pengurangan oksigen di dalam
sungai dan mengganggu ekosistem akuatik.

Foto 2.25 Bahan pencuci

Foto 2.26 Buih daripada bahan pencuci

Bahan kimia seperti bahan
pencuci boleh mencemarkan
air. Senaraikan bahan kimia lain
yang boleh menyebabkan air
sisa kumbahan menjadi lebih
berbahaya jika tidak dirawat.

Sumber air sisa kumbahan domestik daripada tandas dan dapur mengandungi bahan kimia
yang berbahaya daripada bahan pencuci dan minyak selepas memasak sekiranya dibuang ke dalam
singki. Antara kesan bahan pencemar ialah:

146
B
A

B
 2

Air sisa kumbahan yang dirawat hendaklah mengikut piawaian yang telah ditetapkan oleh
Jabatan Alam Sekitar (JAS). Air sisa yang telah dirawat itu akan disalirkan ke sungai atau laut dan
akan dirawat di loji rawatan air mentah sebelum digunakan.

Bakteria atau kuman berbahaya di dalam air sisa kumbahan akan menyebabkan haiwan
dan manusia menanggung risiko penyakit berbahaya seperti demam kepialu (typhoid), taun
(cholera), hepatitis dan lain-lain.

c.

Foto 2.27 Bakteria yang terdapat di dalam air

E.coli Typhoid

Cholera

147
B
A

B
 2

Seperti yang telah diterangkan sebelum ini, air merupakan keperluan manusia yang paling penting
dalam menjalankan kehidupan seharian.

Walau bagaimanapun, manusia sering terlupa akan air sisa yang terhasil daripada aktiviti-aktiviti
harian mereka yang boleh memberi kesan sekiranya ekosistem alam sekitar tidak diuruskan dan
dirawat dengan baik. Oleh itu, sistem pembetungan air sisa kumbahan adalah amat diperlukan bagi
memastikan alam sekitar tidak tercemar dan penyakit berbahaya tidak menular kepada manusia.

Sistem pembetungan di dalam sesebuah negara bergantung kepada tahap kemajuan negara
tersebut. Namun begitu, keberkesanan sesuatu sistem pembetungan juga bergantung kepada
jumlah kos yang diperlukan oleh sistem tersebut. Sistem pembetungan bagi air sisa domestik dan
air sisa industri ialah berbeza mengikut tahap kepekatan bahan cemar yang terdapat di dalam air
sisa kumbahan tersebut. Berikut ialah sejarah perkembangan pembetungan air sisa kumbahan
di Malaysia:

Pada abad ke-19, terdapat sistem pengumpulan najis yang dilakukan oleh individu tertentu yang ditugaskan untuk
mengutip besen yang telah dipenuhi najis dan menggantikannya dengan besen yang kosong. Tugas ini sering
dijalankan pada waktu petang dan najis yang telah dikutip akan dibawa ke satu tempat pembuangan.

Perkembangan Sistem Pembetungan di Malaysia2.2.4

Tahun 1800-an sehingga awal tahun 1900-an

Awal tahun 1950-an sehingga tahun 1994

Tahun 1994 sehingga sekarang

•	 Manusia membuang najis di merata tempat seperti di sungai
atau di tanah dengan cara menggali dan menanam najis tersebut.

•	 Faktor ini menjadi punca jangkitan penyakit seperti taun dan
malaria.

•	 Kewujudan tandas jenis pam dan semua najis akan dikumpulkan
ke dalam satu tangki najis.

•	 Saliran pembetungan ke tangki septik dan loji rawatan air
telah diperkenalkan di bandar-bandar besar seperti Kuala
Lumpur dan Johor Bahru.

•	 Kerajaan Malaysia menyerahkan tanggungjawab pengurusan
air sisa kumbahan kepada Indah Water Konsortium (IWK)
kecuali Kelantan, Sabah, Sarawak, Majlis Perbandaran Pasir
Gudang dan Majlis Bandaraya Johor Bahru.

•	 IWK bertanggungjawab dalam mengendalikan paip bawah
tanah, stesen pam, loji rawatan air sisa kumbahan dan juga
urusan rawatan enap cemar yang terhasil selepas rawatan air
sisa kumbahan.

Sumber: Indah Water Konsortium Sdn. Bhd.

148
B
A

B
 2

Sistem penyaliran yang sistematik bagi air sisa kumbahan dari sesebuah kawasan perumahan,
pusat komersial, institusi/pendidikan ataupun kawasan industri penting bagi memastikan
kesihatan dan kebersihan kawasan tersebut terjaga. Sekiranya saliran air tidak baik, air sisa ini
akan terlepas ke alam sekitar dan akan mencemarkan kawasan setempat. Rajah 2.17 menunjukkan
dua jenis kaedah saliran bawah tanah yang digunakan bagi mengalirkan air sisa kumbahan ke loji
kumbahan berdekatan.

Kaedah Saliran Sistem Pembetungan Awam

Kaedah	Saliran	Bawah	Tanah

2.2.5

Sistem Pembetungan Terkini di Malaysia

Terdapat dua jenis sistem pembetungan yang digunakan di kawasan bandar mahupun luar bandar
di Malaysia iaitu sistem pembetungan bersambung terus ke loji rawatan kumbahan berdekatan dan
sistem tangki septik individu.

a. Sistem Tangki Septik Individu

Air sisa kumbahan akan mengalir ke dalam
sistem tangki septik individu yang lazimnya
berada di luar kawasan premis sama ada
di bahagian hadapan, belakang atau tepi
premis. Tangki septik akan dikosongkan
apabila penuh.

Air sisa kumbahan yang akan mengalir
ke dalam sistem tangki septik individu ini
tidak akan menjalani rawatan sepenuhnya,
sebaliknya tangki itu perlu dikosongkan
setiap dua tahun sekali bagi memastikan
dapat berfungsi dengan baik.

b.	 Sistem	Pembetungan	Bersambung	ke	Loji	Rawatan	Kumbahan

Sistem ini akan menyambungkan saluran paip pembetungan di kawasan perumahan ataupun
kawasan industri ke loji rawatan kumbahan yang terletak berhampiran dengan kawasan
premis. IWK akan sentiasa melakukan pemeriksaan di bahagian paip pembetungan bawah
tanah bagi mengelakkan masalah pada saluran seperti tersumbat ataupun rosak. Walau
bagaimanapun, sekiranya masalah didapati pada saluran paip pembetungan persendirian,
pemilik premis hendaklah bertanggungjawab untuk membaiki kerosakan tersebut.

Foto 2.28 Aktiviti mengosongkan
tangki septik individu

Kaedah berasingan Kaedah bergabung

Rajah 2.17 Kaedah saliran bawah tanah

149
B
A

B
 2

a. Kaedah Berasingan

Bagi kaedah berasingan, air sisa kumbahan daripada mangkuk tandas, singki, bilik mandi dan
lain-lain disalirkan ke paip pembetungan. Manakala, air hujan atau air daripada permukaan
bumbung dan kawasan turap disalirkan ke paip pembetungan air awam.

Rajah 2.18 menunjukkan dua paip berasingan yang mengalirkan air sisa kumbahan dan air
permukaan ke sistem pembetungan masing-masing. Air sisa kumbahan akan dibawa ke loji
rawatan kumbahan. Manakala, air permukaan yang disalirkan melalui paip salir air permukaan
akan disalirkan terus ke sungai atau laut yang berhampiran. Air tersebut tidak perlu dirawat
kerana tidak mengandungi sebarang bahan pencemar. Berikut ialah beberapa kelebihan dan
kelemahan bagi kaedah berasingan.

Paip salir air
permukaan

Lurang atau kebuk
pemeriksaan

Ke pembetung air
permukaan

Ke pembetung
air sisa

Kaedah Berasingan

Kelebihan Kelemahan

•	 Kuantiti air sisa kumbahan yang lebih rendah
kerana air hujan tidak termasuk di dalam
air sisa kumbahan. Hal ini mengurangkan
pengaliran air sisa ke loji rawatan kumbahan.

•	 Dapat meminimumkan risiko pencemaran
alam sekitar dengan mengembalikan air
hujan yang tidak tercemar terus kepada
alam sekitar.

•	 Melibatkan kos yang tinggi untuk membina
dan menyenggarakan sistem ini.

•	 Kerja pembinaan dan pemasangan paip
yang banyak memandangkan terdapat dua
jenis paip salir yang berasingan.

Rajah 2.18 Kaedah berasingan

Paip air hujan

Paip bolong

Titik menjolok

Paip salir najis
dan air sisa

150
B
A

B
 2

b. Kaedah Bergabung

Kaedah bergabung merujuk kepada pengaliran air sisa kumbahan seperti najis, air basuhan
daripada singki dan tandas yang akan bercampur dengan air permukaan seperti air hujan dan
mengalir masuk ke dalam sistem pembetungan air sisa kumbahan bersama-sama, seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 2.19.

Titik menjolok

Paip salir najis, air sisa
dan air permukaan

Ke pembetung
air sisa

Paip bolong

Kaedah Bergabung

Kelebihan Kelemahan
•	 Sistem ini menjimatkan kos kerana

penggunaan satu jenis paip salir sahaja.

•	 Memudahkan kerja pemasangan kerana
semua paip bangunan disambungkan
kepada satu paip salir sahaja dan
mengurangkan risiko tersalah sambung.

•	 Penggunaan paip salir yang berdiameter
besar diperlukan kerana kuantiti campuran
air sisa kumbahan dan air permukaan yang
lebih besar.

•	 Air sisa kumbahan tidak dapat dirawat
dengan baik di loji kumbahan air sisa
disebabkan oleh jumlah pengaliran yang
terlalu tinggi.

Sistem pembetungan yang paling banyak digunakan di Malaysia ialah tangki septik individu dan dianggarkan
lebih kurang 1.2 juta premis mempunyai tangki septik individu.

Rajah 2.19 Kaedah bergabung

Sumber: Indah Water Konsortium Sdn. Bhd.

Paip air hujan

Lurang atau kebuk
pemeriksaan

151
Latihan2.2

B
A

B
 2

1. Sungai Gombak terletak di kawasan bandar seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 2.20 di bawah
dan menerima aliran air sisa kumbahan yang tidak dirawat daripada kawasan berhampiran.

a. Nyatakan dan terangkan jenis-jenis air sisa kumbahan yang diterima oleh sungai tersebut.

b. Berdasarkan situasi di atas, nyatakan kesan-kesan yang akan diterima oleh penduduk
tempatan.

c. Cadangkan cara penyelesaian yang sesuai bagi mengatasi masalah yang dialami oleh
penduduk tersebut.

2. Air sisa kumbahan mengandungi bahan pencemar yang boleh membahayakan kesihatan manusia
serta mencemarkan alam sekitar. Nyatakan dan jelaskan kandungan yang terdapat di dalam air
sisa kumbahan dan kesannya terhadap manusia dan alam sekitar.

3. Indah Water Konsortium Sdn. Bhd. (IWK) merupakan syarikat yang bertanggungjawab dalam
pengurusan berkaitan air sisa kumbahan dan sistem pembetungan. Dengan bantuan gambar
rajah, terangkan dua jenis sistem pembetungan yang diuruskan oleh IWK.

4. Terdapat dua jenis kaedah saliran sistem pembetungan awam di Malaysia, iaitu kaedah berasingan
dan kaedah gabungan. Nyatakan perbezaan kedua-dua sistem ini.

5. Pada tahun 1800-an, manusia tidak mempunyai sistem pembetungan bagi menguruskan air sisa
kumbahan. Nyatakan cara pengurusan air sisa kumbahan yang terdapat pada tahun tersebut dan
revolusinya sehingga sekarang.

6. Penyakit berbahaya sering dikaitkan dengan pengurusan air sisa kumbahan yang tidak sistematik.
Nyatakan situasi-situasi yang membawa kepada masalah ini serta penyelesaian yang perlu diambil
oleh individu, masyarakat dan negara.

Rajah 2.20

Sekolah

Kawasan
perindustrian

Kawasan
perumahanSungai Gombak

Deretan kedai dan pejabat

152
B
A

B
 2

Kini pelbagai proses loji rawatan air sisa kumbahan yang digunakan. Umumnya, rawatan air sisa
kumbahan akan bermula dengan penyaringan, pembuangan kersik, penguraian bahan cemar dalam
loji rawatan air sisa kumbahan dan berakhir di tapak pengeringan. Terdapat beberapa jenis sistem
yang boleh digunakan untuk merawat air sisa kumbahan tersebut seperti:

Rawatan Air Sisa Kumbahan2.3

Jenis Rawatan Air Sisa Kumbahan2.3.1

Jenis	Rawatan	Air
Sisa Kumbahan

Tangki septik Kolam
penstabil sisa

Lagun berudara

Enap cemar teraktifTuras cucur

Penyentuh
biologi berputar

1 2

3

45

6

153
B
A

B
 2

Foto 2.30 Tangki jenis polythene

Foto 2.31 Tangki jenis besi

a. Tangki Septik

Tangki septik merupakan sistem rawatan air sisa kumbahan yang paling banyak
digunakan di Malaysia bagi rawatan air sisa kumbahan domestik. Sistem ini biasanya
disediakan untuk bangunan yang tidak mempunyai akses ataupun terletak jauh daripada
loji rawatan kumbahan. Sistem ini memerlukan tangki sama ada jenis konkrit atau jenis
polythene yang diletakkan di bawah paras bumi untuk menyimpan air sisa kumbahan.

Foto 2.29 Tangki jenis konkrit

Kawasan perumahan yang melebihi 40 unit akan
menggunakan tangki septik jenis konkrit.
Bagi kawasan perumahan yang kurang daripada 40
unit menggunakan tangki jenis polythene.

Setiap perumahan menggunakan tangki septik
untuk mengumpulkan air sisa kumbahan
sebelum dirawat. Bincangkan tangki septik yang
digunakan di rumah anda?

154
B
A

B
 2Sistem limpahan perlu disenggara dengan baik bagi memastikan tiada limpahan air sisa kumbahan

yang belum dirawat. Rajah 2.21 menunjukkan contoh keratan tangki septik yang mempunyai
dua bahagian.

Rajah 2.21 Keratan rentas di dalam tangki septik

Tutup lubang pemeriksaan

Lubang
pengudaraan

Influen

Lapisan kekam

Muka air

Enap cemar Dinding sekat

Proses di dalam tangki septik ialah:

Pepejal terampai yang tidak mendap di bahagian
pertama akan disalurkan ke bahagian kedua
bagi proses pemendapan. Kemudian air hasil
rawatan akan dialirkan keluar menggunakan dua
kaedah sistem limpahan, iaitu kaedah peresapan
ke dalam tanah dan kaedah pelepasan terus
ke longkang.

Pepejal tercemar akan mendap dan
membentuk enap cemar manakala gris
dan minyak akan terapung di permukaan
dan membentuk lapisan kekam.

Efluen

Kedalaman tangki septik ialah antara satu hingga dua meter dan nisbah panjang lebar ialah antara 2:1
sehingga 3:1. Manakala isi padu sesebuah tangki bergantung kepada bilangan ahli kediaman premis ataupun
rumah yang menggunakan tangki tersebut.

Sumber: Malaysian Standard

155
B
A

B
 2

b. Kolam Penstabil Sisa

Rawatan ini memerlukan kolam yang direka khas untuk merawat air sisa kumbahan domestik
yang dikenali sebagai kolam pengoksidaan. Sistem ini memerlukan kawasan yang luas bagi
menampung jumlah isi padu air sisa kumbahan yang tinggi dan permukaan yang lebar bagi
memudahkan oksigen larut di dalam air.

Kebiasaannya, kolam ini digunakan di kawasan luar bandar dan taman-taman perumahan
kerana tahap cemar air sisa kumbahan tidak terlalu berbahaya. Kolam ini tidak sesuai dibina
di kawasan bandar kerana kos tanah yang tinggi.

Terdapat tiga proses rawatan yang bergantung kepada aras kedalaman kolam tersebut, iaitu:

Proses ini berlaku pada kedalaman 0.5 m hingga 1 m daripada permukaan
kolam. Bakteria aerob akan menguraikan bahan organik dengan kehadiran
oksigen terlarut. Proses ini tidak mengeluarkan bau yang busuk berbanding
proses anaerob.

Proses ini ialah campuran aerob dan anaerob dan berlaku pada kedalaman 1 m
hingga 2 m selepas lapisan proses anaerob. Bakteria daripada proses aerob dan
anaerob wujud bagi menguraikan bahan organik. Walau bagaimanapun, proses
ini tidak begitu ketara dan tidak berbau busuk.

Proses ini berlaku pada kedalaman 2 m hingga 4 m
selepas lapisan proses fakultatif dan berlaku
di dasar kolam. Dalam proses ini, bakteria yang tidak
memerlukan oksigen akan hidup dan berfungsi
dalam penguraian bahan organik.

Proses
aerob

Proses
fakultatif

Proses
anaerob Bakteria aerob ialah

bakteria yang hidup dan
dapat berfungsi dalam
keadaan beroksigen.

Lapisan enap cemar

Proses aerob

Proses fakultatif

Proses anaerob

Influen

Enfluen

Pengudaraan angin untuk bekalan oksigen

Rajah 2.22 Pengudaraan kolam penstabil sisa

156
B
A

B
 2

c. Lagun Berudara

Lagun berudara ialah sistem rawatan air sisa kumbahan yang paling mudah dikendalikan
dan disenggara. Jenis rawatan air ini memerlukan kawasan yang lebih kecil dan lebih dalam
berbanding kolam penstabil sisa dan terdiri daripada dua atau tiga lagun yang mempunyai
fungsi yang berbeza seperti Rajah 2.23.

Rajah 2.23 Lagun berudara

Berikut merupakan aturan sistem lagun berudara berfungsi:

Lagun yang pertama mempunyai permukaan udara yang besar. Lagun ini  berfungsi untuk
mengocak air kumbahan yang masuk bagi mengekalkan kandungan oksigen di dalam
kumbahan serta mengelakkan pepejal daripada mendap ke bawah. Bakteria akan menggunakan
oksigen untuk menguraikan bahan organik di dalam kumbahan dan proses ini dikenali sebagai
proses aerob.

Kemudian, air sisa kumbahan akan dialirkan ke lagun kedua. Bahan organik akan mendap dan
membentuk enap cemar. Proses ini mengambil masa selama sehari bagi memastikan semua
bahan organik dan mendapan akan mendap seterusnya menghasilkan air yang jernih.

Di lagun yang ketiga, proses mendapan akan berlaku sekali lagi bagi mengurangkan tahap
cemar air. Sekiranya tahap cemar air telah mencapai tahap yang dibenarkan, air akan disalurkan
ke sistem saliran berhampiran.

Aktiviti

Murid dikehendaki mengadakan lawatan ke salah satu loji rawatan air sisa kumbahan. Kemudian sediakan
laporan lawatan tersebut dan bentangkan di hadapan kelas.

1

2

3

Pengocak Kolam penjernihan

Influen Efluen

Lagun 1 Lagun 2 Lagun 3

157
B
A

B
 2

d. Enap Cemar Teraktif

Enap cemar teraktif merupakan kaedah rawatan air sisa kumbahan secara biologi dengan
menglibatkan mikroorganisma dalam menyingkirkan bahan pencemar organik. Sistem ini
menggunakan tangki rawatan enap cemar teraktif, tangki penjernihan dan tapak pelupusan.

Seperti lagun berudara, udara dan oksigen dibekalkan ke dalam tangki rawatan
dengan menggunakan pengocak pada permukaan tangki. Oksigen juga dibekalkan dengan
menggunakan peresap udara pada bahagian bawah tangki. Oksigen yang dibekalkan
di dalam tangki akan membantu mikroorganisma untuk hidup dan membantu menguraikan
bahan organik.

Enap cemar yang terhasil daripada sistem ini akan digunakan semula kerana
mengandungi mikroorganisma yang banyak. Oleh itu, mikroskop akan digunakan bagi
mengenal pasti jenis mikroorganisma yang boleh meningkatkan tahap kecekapannya dalam
penyingkiran bahan organik.

Selepas proses penguraian oleh mikroorganisma, air sisa kumbahan akan melalui tangki
penjernihan bahan organik yang telah terurai akan mendap di dasar tangki dan menghasilkan
enap cemar yang baru. Foto di bawah menunjukkan aliran air sisa kumbahan dan enap cemar
dalam sistem ini sebelum disalurkan ke sistem pengairan.

Foto 2.32 Kolam enap cemar

158
B
A

B
 2

Influen

Influen

Takungan

Media penapis

Efluen

Efluen

Media penuras

Lekan penyebar

Paip pengudaraan

e. Turas Cucur

Proses turas cucur ialah proses rawatan dengan cara menyebarkan air sisa kumbahan
ke dalam suatu media yang terdiri daripada batu pecah, kerikil, bahan seramik dan
lain-lain.

Rajah 2.24 Proses turas cucur

Proses-proses yang berlaku dalam rawatan turas cucur adalah seperti berikut:

Air sisa yang melalui turas cucur akan keluar melalui paip di bawah tangki dan mengalir
ke arah tangki pemendapan. Bahan organik yang terurai akan mendap dan membentuk enap cemar
sebelum membenarkan air yang telah dirawat keluar ke sistem pengairan seperti yang ditunjukkan
dalam Rajah 2.24.

1. Mikroorganisma akan membentuk lapisan biofilm seperti lendir di atas permukaan medium.

2. Lapisan biofilm tersebut akan bersentuh dengan air sisa kumbahan dan mikroorganisma
yang terkumpul pada permukaan media tersebut akan menguraikan bahan organik yang ada
di dalam air sisa.

3. Zon basah dan kering secara bergantian akan membekalkan oksigen ke dalam air sisa kumbahan
dan seterusnya kepada mikroorganisma yang terdapat pada permukaan media tersebut.

159
B
A

B
 2

f. Penyentuh Biologi Berputar (Rotary Biological Contractor, RBC)

Penyentuh biologi berputar merupakan salah satu teknologi rawatan air sisa kumbahan
yang mengandungi sistem pembiakan mikroorganisma melekat. Cakera berputar ini
menyokong pertumbuhan bakteria dan mikroorganisma di dalam kumbahan, yang mana
akan memecahkan dan menstabilkan bahan cemar organik. Mikroorganisma memerlukan
oksigen dan makanan untuk hidup serta pertumbuhan. Oksigen diperoleh daripada atmosfera
apabila cakera-cakera berputar. Dengan pertumbuhan mikroorganisma, ia akan tumbuh
di atas media sehingga ia ditanggalkan semasa proses putaran oleh cakera-cakera berputar
di dalam kumbahan. Rajah di bawah menunjukkan aliran air sisa kumbahan di dalam sistem ini.

Rajah 2.25 Proses rawatan air sisa kumbahan menggunakan penyentuh biologi berputar

Penyentuh biologi berputar (RBC) mula digunakan di Jerman pada tahun 1960. RBC merupakan sistem
rawatan yang kuat dan dapat bertahan dengan pertambahan mendadak dalam muatan organik. Di Malaysia,
terdapat lebih daripada 40 buah loji rawatan air sisa kumbahan menggunakan sistem ini.

Sumber: Indah Water Konsortium Sdn. Bhd.

Enap cemar

Pengenapan utama Pengenapan sekunder

Foto 2.33 Turas Cucur

160
B
A

B
 2

Proses rawatan air sisa kumbahan menggunakan penyentuh biologi berputar:

Sistem ini mengandungi beberapa unit berbentuk cakera bulat bersiri yang diperbuat
daripada bahan plastik.

Unit ini dipasang pada tangki konkrit. Separuh bahagian akan tenggelam di dalam air
sisa kumbahan.

Unit bersiri ini akan berputar dengan perlahan dan membenarkan pertumbuhan
mikroorganisma di dalam kumbahan dengan kehadiran oksigen apabila putaran bersilih
ganti dengan air sisa kumbahan dan atmosfera.

Mikroorganisma ini akan digunakan untuk menguraikan dan menstabilkan bahan
cemar organik yang terdapat di dalam air sisa kumbahan tersebut.

1

3

2

4

Beberapa perkara perlu dikenal pasti bagi menentukan kaedah rawatan air sisa kumbahan yang
sesuai. Antaranya ialah sifat-sifat air sisa kumbahan, fizikal dan kimia serta kadar aliran air sisa
kumbahan tersebut.

Kaedah Rawatan Air Sisa Kumbahan
Berdasarkan Persekitaran2.3.2

Sifat Fizikal Air Sisa Kumbahan

Suhu
Dalam proses pengenapan, suhu memainkan peranan penting dalam mempengaruhi tahap
enapan bahan pencemar. Hal ini disebabkan suhu yang tinggi akan meningkatkan tahap kelikatan
air sisa kumbahan. Proses enapan berlaku lebih lambat jika kelikatan tinggi berbanding air sisa
kumbahan yang mempunyai tahap kelikatan yang rendah.

Pepejal terlarut
Kandungan pepejal terlarut menjadi penentu kepada kuantiti pepejal yang akan dibawa ke dalam
proses sekunder yang dikenali sebagai proses biologi.

Pepejal terampai
Pada penghujung proses rawatan air sisa kumbahan, pepejal terampai akan membentuk enap
cemar. Pepejal terampai ialah bahan-bahan yang tidak larut di dalam air dan perlu disingkirkan
secara mendapan. Oleh itu, kandungan pepejal terampai penting dalam aspek reka bentuk tangki
mendapan kerana menjadi penentu kepada keperluan kawalan enap cemar teraktif.

161
B
A

B
 2

Chemical Oxygen Demand (COD) juga menyukat tahap pengoksidaan atau
penguraian bahan organik dan mengukur kuantiti oksigen yang diperlukan oleh
agen pengoksidaan untuk semua bahan organik menjadi karbon dioksida, air dan
ammonia. Sebagai tambahan, ujian COD boleh menunjukkan kandungan bahan
organik yang susah reput secara biologi jika digunakan bersama-sama data Biological
Oxygen Demand (BOD).

Tahap kandungan oksigen di dalam air sisa kumbahan menunjukkan tahap
pencemaran yang terdapat di dalam air sisa kumbahan tersebut. Jika kandungan
oksigen tinggi, maka tahap pencemaran rendah. Walau bagaimanapun, suhu yang
tinggi akan menyebabkan tahap oksigen menjadi rendah kerana menggalakkan
penggunaan oksigen melalui aktiviti metabolik spesies akuatik aerob.

Keperluan
Oksigen
Kimia
(COD)

Oksigen
Terlarut
(DO)

Terdapat beberapa faktor yang mempengaruhi kadar aliran air sisa kumbahan, iaitu:
•	 Air yang dibekalkan
•	 Penduduk setempat
•	 Jenis kaedah saliran sistem pembetungan
•	 Jenis air sisa kumbahan

Sifat Kimia Air Sisa Kumbahan

Dalam proses anaerobik, gas metana (CH4), karbon dioksida (CO2) serta hidrogen
sulfida (H2S) dihasilkan. Gas-gas ini memberikan nilai berasid kepada kumbahan.
Kebanyakan loji rawatan kumbahan memerlukan pH kumbahan yang berada pada
paras hampir kepada neutral, iaitu 7.

Nitrogen merupakan sumber nutrien kepada pengoksidaan kumbahan. Nitrogen
boleh mengalami proses nitrifikasi iaitu pertukaran atau pengoksidaan ammonia
kepada nitrit atau nitrat. Sekiranya kumbahan telah teroksida, kandungan
nitratnya tinggi. Sebaliknya, jika kandungan nitrat rendah, maka pengoksidaan
tidak berlaku lagi.

pH

Nitrogen

Sumber: Suruhanjaya Perkhidmatan Air Negara

162
B
A

B
 2

1

2

3

4

Sisa enap cemar yang terhasil daripada rawatan air sisa kumbahan mengandungi 94 hingga 96
peratus air dengan jumlah pepejal yang terdiri daripada bahan organik, bahan tidak organik dan
bahan pencemar yang lain. Sisa enap cemar akan semakin meningkat setiap tahun sejajar dengan
kemajuan dan peningkatan populasi di negara kita. Langkah penyelesaian yang wajar dan berkesan
perlu diambil bagi mengelakkan pencemaran kepada alam sekitar.

Rawatan sisa enap cemar dengan menggunakan aplikasi teknologi hijau akan menghasilkan
sisa biopepejal, biogas dan bioefluen yang boleh digunakan untuk kebaikan manusia dan penambah
baik untuk alam semula jadi. Rawatan ini dapat mengurangkan pencemaran alam sekitar disebabkan
masalah peningkatan sisa enap cemar.

Tujuan rawatan enap cemar adalah untuk menstabilkan bahan organik, mengurangkan isi padu
enap cemar dengan mengeluarkan air, menyingkirkan bakteria patogen dan menghasilkan sesuatu
yang bermanfaat daripada enap cemar seperti biogas dan biopepejal. Manakala efluen daripada
rawatan air sisa kumbahan dikenali sebagai bioefluen.

a. Sisa Biopepejal

Proses penyahairan dapat menghasilkan produk sampingan, iaitu enap cemar kering yang
dikenali sebagai biopepejal. Proses ini boleh digunakan sebagai baja atau pembaik tanah untuk
aplikasi pertanian dan sebagai bahan pembinaan seperti agregat, jubin dan blok untuk aplikasi
kejuruteraan kimia.

Proses penyahairan akan menyebabkan air disingkirkan daripada enap cemar bagi
menghasilkan enap cemar yang kering. Kaedah yang biasa digunakan ialah:

Meneroka Penggunaan Aplikasi Teknologi Hijau Terhadap
Sisa Enap Cemar daripada Rawatan Air Sisa Kumbahan
di Malaysia

2.3.3

Pengeringan udara, iaitu enap cemar akan diletakkan di atas pengering dan
pengalir dengan kecondongan 1 nisbah 200 bagi membolehkan pengaliran
air daripada enap cemar tersebut. Kaedah ini tidak memerlukan kos yang
tinggi dan kurang pengawasan.

Penuras tekanan iaitu enap cemar ditekan melalui cakera penuras yang
diperbuat daripada kain dan hasil air turasan dialirkan semula ke loji air sisa
kumbahan. Kaedah ini menghasilkan enap cemar dengan kandungan pepejal
yang tinggi pada kos modal, operasi dan penggunaan tenaga yang rendah.

Penuras vakum menyingkirkan antara 70 hingga 85 peratus air. Walaupun
proses tidak memerlukan pekerja mahir dan sistem penyenggaraan yang mudah,
kaedah ini memerlukan penggunaan tenaga yang tinggi dan peralatan jentera
serta pengawasan yang berterusan.

Pengemparan menggunakan konsep pengeringan seperti mesin basuh merujuk
kepada dram yang direndam di dalam enap cemar antara 20 hingga 40 peratus
kedalaman dan berputar pada kelajuan 300 rpm. Kaedah ini mempunyai kelebihan
seperti peralatan yang murah dan mudah dipasang tetapi menghasilkan air sisa yang
banyak dengan pepejal terampai.

163
B
A

B
 2

b.  Biogas

c. Sisa Bioefluen

Bioefluen merupakan air terawat hasil daripada proses rawatan air sisa kumbahan di loji rawatan.
Bioefluen mempunyai pelbagai kegunaan bagi menggantikan sumber air bersih yang semakin
berkurangan untuk pencucian, landskap dan pembinaan. Kebanyakan air sisa kumbahan yang
telah dirawat akan disalirkan kembali ke sistem pengairan sebagai sumber air mentah.

Biogas ialah gas yang terhasil daripada proses rawatan enap cemar. Contohnya gas metana yang
juga dikenali sebagai gas rumah hijau.

Proses penstabilan enap cemar melibatkan proses pertukaran bahan pepejal organik
kepada bahan yang lebih lengai melalui proses pencernaan atau pengoksidaan kimia. Proses ini
menghasilkan biogas yang boleh mencemarkan alam sekitar.

Rawatan pencernaan anaerob akan menghasilkan gas metana atau biogas yang digunakan
bagi menjana tenaga elektrik untuk menyalakan lampu di sekitar kawasan loji dan dijadikan
bahan bakar industri.

Rawatan ini boleh mengolah kuantiti enap cemar yang besar dan berlaku di dalam tangki
pencernaan anaerobik. Enap cemar yang telah stabil boleh melalui proses penyahairan bagi
menghasilkan biopepejal. Foto 2.34 menunjukkan tangki biogas.

Sumber:  Berita Harian Online

Foto 2.34 Tangki biogas

Penggunaan 580 juta liter air kumbahan terawat ataupun bioefluen sebagai air bukan minuman oleh Indah
Water Konsortium Sdn. Bhd. mampu mengurangkan 70 peratus penggunaan bekalan air bersih di Malaysia.

164
B
A

B
 2

Antara penggunaan bioefluen yang boleh dipraktikkan di Malaysia adalah seperti:

Foto 2.35 menunjukkan penggunaan bioefluen
dalam pertanian. Kos bioefluen rendah dan
mempunyai kandungan nutrien yang tinggi.
Pertambahan jumlah air sisa kumbahan yang
semakin meningkat menyebabkan bioefluen juga
akan bertambah.

Foto 2.36 menunjukkan penggunaan bioefluen
dalam perindustrian seperti membasuh
kenderaan berat, penggunaan untuk pam
tandas, pengairan kawasan taman dan kegunaan
memadamkan api.

Foto 2.37 menunjukkan penggunaan bioefluen
untuk tujuan penyejukan, penghasilan stim dan
juga untuk tujuan pembinaan seperti bancuhan
konkrit dan pembersihan tapak pembinaan.

Foto 2.35 Bioefluen dalam pertanian

Foto 2.36 Bioefluen di sekitar bandar

Foto 2.37 Bioefluen dalam industri

165
Latihan2.3

B
A

B
 2

1. Terdapat beberapa jenis sistem rawatan air sisa kumbahan yang digunakan di Malaysia sebelum
dilepaskan ke dalam sistem pengairan seperti sungai dan tasik. Nyatakan empat jenis rawatan
air sisa kumbahan yang biasa digunakan di Malaysia.

2. Enap cemar teraktif ialah kaedah rawatan air sisa kumbahan secara biologi dengan menglibatkan
mikroorganisma dalam menyingkirkan bahan pencemar organik daripada air sisa kumbahan.
Nyatakan proses yang terlibat dalam sistem rawatan tersebut.

3. Turas cucur dan penyentuh biologi berputar menggunakan mikroorganisma yang tumbuh
di atas permukaan medium dan membentuk lapisan biologis. Nyatakan perbezaan yang terdapat
dalam kedua-dua sistem tersebut.

4. Labelkan nama-nama keratan di dalam tangki septik berikut:

166
B
A

B
 2

5. Sifat-sifat kimia air sisa kumbahan merupakan faktor yang penting dalam pemilihan kaedah
rawatan air sisa kumbahan. Nyatakan dan jelaskan sifat-sifat tersebut.

6. Proses penyahairan ialah proses di mana air akan disingkirkan daripada enap cemar bagi
menghasilkan enap cemar yang kering. Nyatakan empat kaedah yang boleh digunakan bagi
mencapai tujuan tersebut.

7. Labelkan rajah lagun berudara yang berikut:

8. Bioefluen merupakan hasil air terawat dari loji air sisa kumbahan dan sebahagian besarnya akan
dilepaskan ke dalam air permukaan seperti sungai dan tasik. Bincangkan masalah-masalah
yang akan dihadapi sekiranya air sisa kumbahan tidak dirawat dengan baik sebelum dilepaskan
ke dalam air permukaan.

Lagun 1 Lagun 2 Lagun 3

167
B
A

B
 2

9. Terangkan proses yang berlaku dalam penyentuh biologi berputar yang berikut:

Enap cemar

Pengenapan utama Pengenapan sekunder

10. Sistem rawatan air sisa kumbahan memerlukan mikroorganisma atau bakteria bagi
menguraikan bahan organik yang terdapat dalam air sisa kumbahan tersebut. Nyatakan dua
jenis mikroorganisma atau bakteria di dalam air sisa kumbahan dan keadaan yang sesuai bagi
kedua-duanya untuk merawat air sisa kumbahan dengan baik.

168
RUMUSAN

B
A

B
 2

Air perlu dirawat untuk memastikan bekalan yang diagihkan tidak memudaratkan
kesihatan pengguna.

Aktiviti-aktiviti yang tidak sihat seperti pembuangan sampah atau bahan kimia
di merata-rata tempat perlu dielakkan supaya kebersihan alam sekitar dapat dipelihara.

1.

2.

Sistem
Pembetungan

Tujuan
Mengumpul, menghantar dan
merawat air sisa kumbahan

Jenis sistem
pembetungan yang

diuruskan oleh IWK
i. Jenis tangki septik
ii. Sistem bersambung

ke loji rawatan

Jenis air sisa
kumbahan

i. Air sisa kumbahan
domestik

ii. Air sisa kumbahan
industri

Kaedah saliran
i. Kaedah gabungan
ii. Kaedah berasingan

169
B
A

B
 2

Susunan	Kaedah	Rawatan	Air	Sisa	Kumbahan	di	Loji	Rawatan

Pengaliran
masuk air sisa

kumbahan.

Rawatan permulaan

i. Penyaringan
bahan pepejal.

ii. Penyingkiran
kersik.

Rawatan utama

i. Penyingkiran
bahan-bahan
termendap di dalam
tangki pemendapan
pertama.

Rawatan sekunder

i. Rawatan biologi untuk penyingkiran
bahan organik.

ii. Rawatan biologi (enap cemar teraktif,
turas cucur, penyentuh biologi
berputar dan pemendakan kedua.

Pelepasan Efluen

170 170
B
A

B
 2

LATIHAN PENGUKUHAN

1. Air merupakan keperluan manusia yang penting dalam menjalankan kehidupan seharian.
Senaraikan keperluan air bagi penggunaan industri dan komersial serta nyatakan contoh bagi
penggunaan tersebut.

2. Pencemaran sumber air mentah seperti air permukaan dan air bawah tanah menyebabkan
proses rawatan air memerlukan lebih perhatian berbanding rawatan air bagi sumber air mentah
yang tidak tercemar. Nyatakan pencemaran yang sering dilakukan oleh manusia terhadap
sumber air mentah dan bincangkan cara penyelesaian yang perlu diambil oleh kerajaan bagi
mengurangkan pencemaran tersebut.

3. Rawatan permulaan iaitu proses penyaringan merupakan proses yang penting bagi memastikan
alatan yang terdapat di dalam loji rawatan air seperti pam dan paip tidak tersumbat atau rosak.
Terangkan kegunaan dua jenis penyaring yang terdapat di dalam loji rawatan air.

4. Klorin sering digunakan dalam proses pembasmian kuman bagi menghapuskan kuman atau
mikroorganisma yang terdapat di dalam air yang telah menjalani proses penapisan. Nyatakan
kelebihan penggunaan klorin berbanding bahan lain serta keburukannya sekiranya digunakan
dalam kuantiti yang tidak berlebihan.

5. Sistem penapis air boleh digunakan bagi merawat air hujan untuk kegunaan harian seperti
membasuh kereta, mencuci rumah atau menyiram pokok. Senaraikan bahan-bahan yang
boleh digunakan bagi tujuan penapisan air berserta fungsinya.

6. Proses flokulasi melibatkan proses pembauran lembut zarah yang mula bergabung untuk
membentuk bahan tidak mendap kepada bahan mendap. Huraikan aktiviti yang berlaku dalam
proses flokulasi dan senaraikan bahan kimia yang digunakan bagi merangsang proses tersebut.

7. Air sisa kumbahan industri ialah air sisa kumbahan yang dihasilkan daripada kawasan industri
dan lebih berbahaya berbanding air sisa domestik. Nyatakan perbezaan isi kandungan air sisa
kumbahan dari kawasan industri dan kawasan domestik.

8. Kaedah saliran sistem pembetungan terbahagi kepada dua iaitu kaedah berasingan dan kaedah
gabungan. Nyatakan perbezaan antara kaedah berasingan dengan kaedah gabungan dari segi
kelebihan dan kekurangan masing-masing.

9. Kaedah rawatan air sisa kumbahan di loji rawatan akan melalui beberapa susunan sebelum
dilepaskan ke dalam air permukaan. Terangkan secara ringkas susunan rawatan air sisa
kumbahan yang berlaku di dalam loji rawatan.

10. Pengurusan air sisa kumbahan telah dipertanggungjawabkan kepada IWK Sdn. Bhd. Walau
bagaimanapun, masyarakat kurang prihatin terhadap kepentingan rawatan air sisa kumbahan
terhadap alam sekitar dan manusia. Nyatakan kesan-kesan yang akan dihadapi oleh negara
sekiranya air sisa kumbahan tidak dirawat dengan baik.

171
B
A

B
 2

11. Sistem ini memerlukan pembiakan mikroorganisma yang tumbuh di atas media yang bergerak
untuk menguraikan bahan pencemar organik untuk merawat air sisa kumbahan. Nyatakan
kelebihan dan kekurangan sistem ini berbanding dengan sistem yang lain.

12. Sumber air mentah perlu dirawat terlebih dahulu sebelum digunakan oleh manusia. Terdapat
beberapa sumber air mentah yang terdapat di negara kita. Nyatakan dan huraikan sumber-
sumber tersebut.

13. Rawatan air amat penting bagi tujuan minuman dan lain-lain keperluan. Ia melibatkan beberapa
proses tertentu mengikut susunan yang telah ditetapkan. Nyatakan keperluan rawatan air bagi
kawasan bandar dan senaraikan proses rawatan air mengikut susunan yang tepat.

14. Lengkapkan label rajah dalam proses pengudaraan yang berikut:

15. Lengkapkan label rajah yang berikut:

172
B
A

B
 2

16. Air bawah tanah ialah air hujan yang diserap oleh tanah ke dasar bumi. Kebanyakan air bawah
tanah sangat bersih kerana telah disaring dan ditapis oleh lapisan tanah. Walau bagaimanapun,
terdapat beberapa faktor yang boleh mengakibatkan air bawah tanah tercemar. Nyatakan dan
bincangkan faktor-faktor tersebut.

17. Proses pengudaraan adalah bertujuan untuk menambahkan jumlah oksigen di dalam air.
Terdapat empat jenis pengudaraan yang biasa digunakan. Nyatakan dan lakarkan jenis-jenis
tersebut serta proses bagi penambahan oksigen masing-masing.

18. Pembasmian kuman merupakan salah satu proses penting dalam rawatan air mentah. Salah
satu bahan yang sering digunakan di Malaysia ialah klorin. Nyatakan kelebihan dan kekurangan
penggunaan klorin dalam proses pembasmian kuman.

19. Nyatakan definisi proses anaerob secara terperinci.

20. Terangkan secara terperinici perkembangan sistem pembetungan di Malaysia. Nyatakan sistem
pembetungan terkini yang digunakan di Malaysia.

173
•	 Pengurusan	sisa	pepejal
•	 Amalan	3R	(Reduce, Reuse, Recycle)

Standard Kandungan

RAWATAN SISA
PEPEJAL

3
BAB

174
175
B
A

B
 3

Pengurusan Sisa Pepejal3.1

Sisa pepejal ialah pepejal buangan yang terhasil daripada
aktiviti manusia dan haiwan. Sisa pepejal ini perlu dilupuskan
dan boleh menyebabkan pencemaran kepada manusia dan
alam sekitar. Pada zaman dahulu, pelupusan sisa pepejal tidak
memberikan kesan yang buruk kerana populasi yang kecil dan
mempunyai banyak kawasan yang sesuai untuk pelupusan sisa
pepejal tersebut.

Walau bagaimanapun, peningkatan populasi manusia telah
menyebabkan peningkatan penghasilan sisa pepejal pada masa
ini. Dengan keluasan kawasan pelupusan sisa pepejal yang terhad,
sistem pengurusan sisa pepejal yang berkesan sangat diperlukan
bagi menyelesaikan masalah kesihatan dan kebersihan manusia
dan alam sekitar. Tanpa sistem pengurusan yang baik, seperti
yang ditunjukkan dalam Foto 3.1, pencemaran akan berleluasa
dan penyakit berjangkit akan mudah merebak kepada manusia.

Selain daripada peningkatan populasi yang bertambah
setiap tahun, terdapat beberapa faktor lain yang mempengaruhi
penghasilan jumlah sisa pepejal di sesebuah negara, iaitu:

a. Cara hidup dan budaya
b. Taraf sosioekonomi
c. Musim
d. Kemajuan negara

Pengenalan •	 Menyatakan	definisi	sisa
pepejal mengikut Akta 672.

•	 Mengkategorikan	sisa	pepejal
terkawal mengikut Akta 672.

•	 Menerangkan	pengurusan	sisa
pepejal, iaitu:

(i) Pengurangan
 (ii) Guna semula
 (iii) Kitar semula
	 (iv)	 Rawatan	perantaraan
	 (v)	 Pelupusan
•	 Menjustifikasikan	keutamaan

hierarki pengurusan sisa
pepejal bagi menjamin
kehidupan yang berkualiti,
bersih, sihat dan selamat
di Malaysia.

•	 Menerangkan	konsep
pembangunan lestari.

•	 Menghuraikan	elemen
pengurusan sisa pepejal.

•	 Membuat	justifikasi	tentang
keperluan pengurusan
sisa pepejal.

•	 Menerangkan	teknologi	dalam
rawatan sisa pepejal
dalam kehidupan.

3

Foto 3.1 Pengurusan sisa pepejal yang kurang baik

176
B
A

B
 3

Sisa pepejal secara amnya dikenali sebagai bahan yang tidak diperlukan lagi oleh manusia dan perlu
dilupuskan. Sisa pepejal juga dikenali sebagai sampah sarap dan bahan buangan oleh masyarakat
masa ini. Mengikut Undang-undang Malaysia Akta 672 (Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan
Pembersihan Awam 2007), sisa pepejal boleh diterjemahkan sebagai:

Definisi Sisa Pepejal3.1.1

Mengikut statistik, rakyat Malaysia telah menghasilkan 37 000 tan sisa pepejal setiap hari dan kerajaan
memerlukan RM2.2 bilion untuk menguruskan sisa pepejal tersebut setiap tahun. Oleh itu, usaha kitar semula
sisa pepejal amat penting dalam mengurangkan penghasilan sisa pepejal dan sekali gus mengurangkan kos
pengurusan sisa pepejal pada masa akan datang.

Tahun
Jumlah

Penduduk

Anggaran penghasilan
sisa pepejal setiap tahun

(tan)

1991 17 567 000 4 488 369

1994 18 917 738 5 048 804

2015 31 773 889 7 772 402

2020 35 949 239 9 092 611

Sumber: Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan

Anggaran penghasilan sisa pepejal yang dipengaruhi oleh
peningkatan jumlah penduduk Malaysia

a. Apa-apa bahan sekerap atau benda lebihan lain yang tidak dikehendaki atau keluaran
yang ditolak yang timbul daripada penggunaan apa-apa proses.

b. Apa-apa benda yang dikehendaki dilupuskan kerana sudah pecah, lusuh, tercemar
atau selainnya rosak.

c. Apa-apa bahan lain yang mengikut akta ini atau mana-mana undang-undang bertulis
lain dikehendaki oleh pihak berkuasa supaya dilupuskan, tetapi tidaklah termasuk
buangan terjadual sebagaimana yang diperihalkan di bawah Akta Kualiti Alam
Sekeliling 1974 (Akta 127), kumbahan sebagaimana yang ditakrifkan dalam Akta
Industri Perkhidmatan Air 2006 (Akta 655) atau sisa radioaktif sebagaimana yang
ditakrifkan dalam Akta Pelesenan Tenaga Atom 1984 (Akta 304).

Sumber: Sinar Harian (12 Julai 2017)

177
B
A

B
 3

Sisa pepejal terkawal boleh dikategorikan kepada beberapa bahagian mengikut Akta 672 (2007),
iaitu sisa pepejal isi rumah, sisa pepejal awam, sisa pepejal import, sisa pepejal khas, sisa pepejal
institusi, sisa pepejal komersial, sisa pepejal pembinaan dan sisa pepejal perindustrian.

Kategori Sisa Pepejal Terkawal3.1.2

a. Sisa Pepejal Isi Rumah

Sisa pepejal isi rumah ertinya apa-apa sisa pepejal
yang dihasilkan oleh sesuatu isi rumah dan daripada
jenis yang biasanya dihasilkan atau dikeluarkan oleh
mana-mana premis apabila dihuni sebagai rumah
kediaman termasuklah sisa taman.

Sisa pepejal isi rumah dihasilkan di rumah
masing-masing seperti sisa makanan, kertas,
kadbod, plastik, tekstil, kaca, bahan logam seperti
aluminium dan sebagainya.

b.	 Sisa	Pepejal	Awam

Sisa pepejal awam sebagai sisa pepejal yang dihasilkan oleh tempat awam,  di bawah penyeliaan
atau kawalan mana-mana pihak berkuasa tempatan.

Sisa pepejal awam ialah mana-mana sisa pepejal yang terdapat di jalan-jalan di bawah
senggaraan oleh Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) serta sisa landskap dari taman permainan,
pantai dan kawasan rekreasi yang lain, contohnya daun-daun kering dan ranting pokok.

Foto 3.2 Sisa pepejal isi rumah

Foto 3.3 Sisa pepejal awam

178
B
A

B
 3

c. Sisa Pepejal Import

Akta 672 (2007) pula mentakrifkan sisa pepejal import sebagai apa-apa sisa pepejal yang
dihasilkan di negara lain dan diimport ke Malaysia untuk diproses atau dilupuskan.

Kebanyakan sisa pepejal import seperti kertas, kadbod, tin, kaca dan lain-lain bahan
dihasilkan di luar negara dan diimport ke Malaysia untuk digunakan dalam industri pembuatan
sebagai bahan mentah.

Foto 3.4 Sisa pepejal import

Tin aluminium Surat khabar lama

Botol kaca

179
B
A

B
 3

d. Sisa Pepejal Khas

Sisa pepejal khas terbahagi kepada dua bahagian:

Foto 3.5 Sisa pepejal khas

Contoh sisa pepejal khas ialah tayar terpakai dan bahagian kenderaan yang dibuang
daripada premis perindustrian dan bengkel kenderaan. Tayar terpakai sukar dilupuskan dan
biasanya digunakan semula sebagai pasu dan pagar hiasan.

i. Sisa pepejal yang berbahaya atau boleh membahayakan kesihatan awam.

ii. Sisa pepejal yang sukar untuk diolah, disimpan atau dilupuskan sehingga peruntukan
khas dikehendaki bagi menguruskannya.

Bahagian kenderaan

Tayar terpakai

Telefon terpakai

180
B
A

B
 3

e. Sisa Pepejal Institusi

Sisa pepejal keinstitusian ialah apa-apa sisa pepejal yang dihasilkan daripada beberapa premis
atau tempat kemudahan, iaitu:

Foto 3.6 Sisa pepejal institusi

i. Premis yang diluluskan di bawah mana-mana undang-undang bertulis atau oleh Pihak
Berkuasa Negeri untuk digunakan keseluruhan atau sebahagian besarnya bagi maksud
sembahyang atau bagi khairat.

ii. Premis yang dihuni oleh mana-mana Jabatan Kerajaan Persekutuan atau Negeri, mana-
mana pihak berkuasa tempatan atau mana-mana badan berkanun.

iv. Kemudahan jagaan kesihatan termasuklah hospital, klinik dan pusat kesihatan.

iii. Premis pendidikan.

v. Premis yang digunakan sebagai zoo awam, muzium awam, perpustakaan awam dan
rumah anak yatim.

Semua jenis sisa yang dihasilkan daripada aktiviti harian institusi yang disebutkan
di atas seperti botol ubat-ubatan, buku-buku terpakai, perabot yang rosak dan lain-lain yang
memerlukan cara pelupusan yang berasingan.

Kotak terpakai

Buku-buku terpakaiPerabot terpakai

181
B
A

B
 3

f. Sisa Pepejal Komersial

Sisa pepejal komersial merupakan apa-apa sisa pepejal yang dihasilkan daripada apa-apa aktiviti
komersial.

Antara sisa pepejal komersial yang dihasilkan dari pusat komersial ialah kertas, kadbod
plastik, kayu, sisa makanan, kaca, logam dan apa-apa jenis sisa daripada aktiviti yang dijalankan
di stor, restoran, pasar raya, rumah tumpangan, kedai percetakan, stesen-stesen perkhidmatan
dan sebagainya.

Foto 3.7 Sisa pepejal komersial

Kertas terpakaiSisa makanan

Kayu terpakai

182
B
A

B
 3

g. Sisa Pepejal Pembinaan

Sisa pepejal pembinaan ialah apa-apa sisa pepejal yang dihasilkan daripada apa-apa aktiviti
pembinaan atau perobohan, termasuk kerja pemajuan, penyediaan, pembaikan atau pengubahan.

Sisa pepejal pembinaan dihasilkan dari kawasan pembinaan baru, kerja-kerja pengubahsuaian
atau perobohan bangunan dan sebagainya seperti kayu, papan lapis, konkrit, besi, gentian kaca
dan sisa-sisa lain.

Foto 3.8 Sisa pepejal pembinaan

Besi terpakai

Bata terpakaiKonkrit terpakai

183
B
A

B
 3

h. Sisa Pepejal Perindustrian

Sisa pepejal perindustrian bermaksud sisa pepejal yang dihasilkan daripada apa-apa aktiviti
perindustrian.

Sisa pepejal perindustrian ialah sisa yang terhasil daripada proses pengilangan tidak
termasuk sisa pepejal khas, contohnya sisa pepejal daripada industri fabrik, industri pembuatan
makanan, industri ringan, industri berat dan lain-lain.

Foto 3.9 Sisa pepejal perindustrian

Pengurusan sisa pepejal telah diswastakan dan dikendalikan oleh tiga konsortium yang dilantik, iaitu:
•	 Alam Flora Sdn. Bhd. (AFSB) yang beroperasi di Wilayah Tengah/Timur.
•	 Environment Idaman Sdn. Bhd. yang beroperasi di Wilayah Utara.
•	 Southern Waste Management (SWM) Environment yang beroperasi di Wilayah Selatan.

Sumber: Laman web Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara

Industri kertas

Industri makanan

Industri plastik

184
Foto 3.10 Menggunakan tayar terpakai untuk sesuatu projek

B
A

B
 3

a. Pengurangan

Pengurangan sisa pepejal ialah kaedah paling awal dan terbaik kerana penjanaan sisa pepejal
dapat dikurangkan secara langsung. Environmental Protectional Agency (EPA) menyatakan
pengurangan sisa pepejal sebagai mengurangkan pembuatan bahan bagi mengurangkan
kuantiti sebelum pengguna membeli atau menggunakannya.

Pengurangan ini termasuklah meminimumkan penggunaan bahan-bahan dalam setiap
proses pembuatan atau penggunaan sesuatu produk. Proses ini dapat mengurangkan penghasilan
sisa pepejal dalam pemprosesan produk tersebut. Pengurangan sisa pepejal termasuklah
memilih bahan dengan bijak dan bahan yang perlu digunakan sahaja bagi mengurangkan
jumlah sisa pepejal yang dihasilkan.

Pengurangan ini boleh mencegah dan mengurangkan jumlah sisa pepejal yang dijana
dengan penggunaan sumber yang berkesan dan bijak. Terdapat beberapa kaedah yang boleh
digunakan bagi mengurangkan penghasilan sisa pepejal, iaitu:

Peningkatan jumlah sisa pepejal yang terhasil sepanjang tahun memerlukan pengurusan yang
sistematik dan berkesan bagi memastikan kebersihan kawasan persekitaran dan kesihatan
masyarakat terjaga. Sistem pengurusan sisa pepejal menjadi keutamaan bagi setiap negara yang
sedang membangun seperti Malaysia.

Pengurusan sisa pepejal boleh dibahagikan kepada lima bahagian iaitu pengurangan, guna
semula, kitar semula, rawatan perantaraan dan pelupusan.

Cara Pengurusan Sisa Pepejal3.1.3

Memanjangkan jangka
hayat sesuatu barang
untuk mengurangkan
sisa pepejal.
Contohnya tayar.

1

185
Foto 3.11 Membaiki mesin basuh untuk digunakan semula

Foto 3.13 Lampin pakai buang

B
A

B
 3

Membaiki barang rosak
bagi mengelakkan
pembelian barang baharu.

Menggalakkan pengguna
mengelakkan penggunaan
produk pakai buang yang
sukar dilupuskan seperti
lampin bayi.

Mereka bentuk produk
yang dapat diisi semula
atau digunakan semula
seperti menggunakan botol
mineral yang sama untuk
mengisi air mineral tanpa
perlu membeli botol air
mineral yang baharu.

2

4

3

Foto 3.12 Mengisi air menggunakan botol yang telah digunakan

186
B
A

B
 3

b. Guna Semula

Guna semula ialah menggunakan bahan atau produk secara berulang-ulang, contohnya
penggunaan bekas makanan atau bekas plastik yang sesuai ketika membeli dan membungkus
makanan di kedai atau restoran bagi mengurangkan penggunaan beg plastik untuk membungkus
makanan seperti Foto 3.14.

Selain itu, penggunaan semula kotak-kotak bagi tujuan simpanan barang-barang atau
buku-buku lama dapat mengurangkan penghasilan sisa pepejal.

Foto 3.15 Kotak terpakai

Foto 3.14 Bekas makanan

187
B
A

B
 3

c. Kitar Semula

Kitar semula bermaksud mengasingkan sisa pepejal yang boleh dikitar semula dan disalurkan
kepada organisasi atau kilang yang mengendalikan proses kitar semula supaya menjadi produk
baharu. Selain daripada dapat mengurangkan penggunaan bahan-bahan semula jadi, kitar
semula dapat menjana sumber kewangan dan memberi faedah sosial. Terdapat beberapa bahan
yang boleh dikitar semula, iaitu:

i. Kertas (majalah, surat khabar, buku dan kotak kadbod).
 ii. Plastik (botol plastik lut sinar/berwarna).
 iii. Aluminium (tin minuman/makanan).
 iv. Kaca (kaca lut sinar/berwarna, botol minuman, botol vitamin dan bekas kosmetik).

d.	 Rawatan	Perantaraan

Apabila langkah-langkah di atas diamalkan,
kuantiti sisa akan dapat dikurangkan. Baki
sisa yang tidak boleh dikitar semula akan
dihantar ke pusat rawatan perantaraan
seperti dalam Foto 3.17 iaitu isi padunya
akan dikurangkan atau dimampatkan
bagi mengurangkan penggunaan kawasan
pelupusan yang luas bagi proses pelupusan
sisa pepejal tersebut. Terdapat dua
jenis rawatan perantaraan yang sering
digunakan di Malaysia, iaitu insinerator
dan pengomposan.

Foto 3.16 Tong kitar semula

Foto 3.17 Loji rawatan Termal Mini di Pulau Pangkor

Sumber: Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara

188
B
A

B
 3

e. Pelupusan

Pelupusan sisa pepejal merupakan bahagian
yang penting dalam sistem pengurusan sisa
pepejal. Dalam pengurusan sisa pepejal,
pelupusan merupakan proses terakhir yang
melibatkan pemusnahan sisa pepejal yang
telah atau belum diproses. Tapak pelupusan
biasanya terletak di bekas tapak kuari,
kawasan rendah dan kawasan tanah tinggi.

Walau bagaimanapun, sistem pelupusan
sisa pepejal yang kurang sistematik akan
menyebabkan pencemaran bau dan udara
terhadap persekitaran setempat. Hal ini
akan mengakibatkan masalah kesihatan
terhadap masyarakat setempat.

Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal
(Solid Waste Management Hierarchy)

Pada tahun 2005, Pengurusan Sisa Pepejal telah menggariskan pengurusan sisa pepejal haruslah mengikut hierarki
pengurusan sisa pepejal yang telah ditetapkan. Walau bagaimanapun, pengurusan sisa pepejal di negara kita perlu
dimantapkan dengan mengikut hierarki yang lebih padu seperti yang telah ditunjukkan dalam Rajah 3.1.

Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal3.1.4

Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal Semasa Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal yang
Mampan

Guna semula sisa

Pengurangan sisa

Kitar semula sisa

Perawatan sisa

Pelupusan

Foto 3.18 Tapak pelupusan sampah

Rajah 3.1 Hierarki pengurusan sisa pepejal

Sumber: Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam (SWCorp)

189
B
A

B
 3

Pembangunan lestari merupakan pembangunan yang memenuhi keperluan dan kehendak generasi
pada masa ini tanpa menjejaskan keperluan generasi pada masa hadapan. Pembangunan lestari
harus dibina dan diharmonikan dengan pelbagai sektor melibatkan dasar dan perancangan ekonomi,
sosial dan alam sekitar. Dalam pengurusan sisa pepejal yang sistematik dan efektif, pembangunan
lestari boleh dibangunkan melalui modul Triple Bottom Line (TBL), modul ini perlu dilaksanakan
dengan gabungan keperluan alam sekitar, ekonomi dan sosial seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 3.2.

Modul ini perlu digunakan untuk membuat keputusan serta perancangan dalam pelaksanaan
sebarang aktiviti atau program berkaitan pengurusan sisa pepejal supaya lebih sistematik dan efektif.
Kebanyakan negara yang maju telah mengamalkan sistem pengurusan sisa pepejal yang sistematik
dan berkesan seperti negara Jerman dan Jepun. Dengan pembangunan yang pesat, pengurusan
sisa pepejal dapat membantu mengurangkan masalah pencemaran alam sekitar dan seterusnya
menjamin kesihatan masyarakat setempat.

Pembangunan Lestari dalam Pengurusan Sisa Pepejal3.1.5

Rajah 3.2 Modul Triple Bottom Line

Keperluan Alam Sekitar
udara, air dan tanah yang

bersih

Berdaya maju
‘variable’

Pembangunan
Lestari

Saksama
‘equitable’

Tertanggung
‘bearable’

Keperluan
Ekonomi

pembangunan
ekonomi

Keperluan
Sosial

kemahiran
sosial

190
B
A

B
 3

Berikut ialah kesan daripada pembangunan lestari dalam pengurusan sisa pepejal mengikut
konteks alam sekitar, ekonomi dan sosial:

Alam Sekitar
Penghantaran sisa pepejal ke tapak pelupusan perlu dikurangkan bagi
mengelakkan timbunan sisa pepejal yang tidak dapat dilupuskan. Hal ini akan
memberi impak negatif kepada alam sekitar dan memberikan kesan yang
negatif kepada masyarakat sekitar dan pembangunan ekonomi.

Ekonomi

Sosial

Pengurusan sisa pepejal yang teratur akan menghasilkan kawasan sekitar
yang bersih dan cantik. Perkara ini dapat menarik perhatian pelancong asing
ke Malaysia dan menyumbang kepada pembangunan ekonomi negara.

Pengurusan sisa pepejal yang teratur di tapak pelupusan sisa pepejal akan
menyebabkan tiada pembebasan gas berbahaya iaitu gas metana yang boleh
membahayakan kesihatan masyarakat sejagat. Oleh itu, kerjasama daripada
semua pihak diperlukan bagi memastikan sisa pepejal dapat diuruskan
dengan lebih efektif.

Kebaikan KelemahanGas metana

1. Digunakan sebagai bahan bakar
untuk memasak.

2. Menjadi sumber tenaga elektrik.

1. Memerangkap haba dalam
atmosfera dan menyebabkan
pemanasan global.

2. Proses penghasilan gas metana
memerlukan kos yang tinggi.

Berikut ialah kebaikan dan kelemahan penggunaan gas metana:

191
B
A

B
 3

Foto 3.20 Sisa pepejal bukan organik

Terdapat beberapa elemen penting dalam memastikan konsep kelestarian ini dapat dicapai dalam
pengurusan sisa pepejal iaitu penjanaan, pengasingan, penyimpanan, kutipan dan pengangkutan,
pemindahan dan rawatan, pemerolehan semula bahan dan tenaga serta pelupusan.

Elemen Pengurusan Sisa Pepejal3.1.6

a. Penjanaan (Sampah)

Penjanaan juga dikenali sebagai penghasilan sisa pepejal sesuatu produk atau bahan yang tidak
mempunyai fungsi dan dibuang oleh pengguna. Kategori sisa pepejal akan mempengaruhi
kepelbagaian dan jumlah sisa pepejal tersebut. Contohnya, sisa pepejal isi rumah dan komersial
mempunyai kepelbagaian dalam penjanaan berbanding sisa pepejal institusi dan perindustrian.
Sisa pepejal isi rumah dan komersial boleh dibahagikan kepada dua iaitu, sisa pepejal organik dan
sisa pepejal bukan organik seperti Foto 3.19 dan Foto 3.20.

i. Organik: sisa makanan, sisa tanaman, sisa haiwan.
 ii. Bukan organik: kertas, plastik, getah, kaca dan lain-lain.

Selain itu, terdapat juga sisa pepejal dalam bentuk bahan kimia atau bahan mudah meletup
seperti cat, penyembur serangga dan ubat-ubatan yang dijana dalam kawasan perumahan dan
pusat komersial. Walau bagaimanapun, jumlah sisa pepejal yang dihasilkan daripada perindustrian
dan pusat komersial lebih banyak berbanding kawasan rumah.

Oleh yang demikian, jenis sisa pepejal dan jumlah penjanaan sisa pepejal merupakan
perkara yang perlu dikenal pasti bagi menentukan pengurusan sisa pepejal yang sesuai dan
berkesan bagi sesebuah kawasan.

Foto 3.19 Sisa pepejal organik

192
B
A

B
 3

b. Pengasingan

Pengasingan ialah proses mengasingkan sisa pepejal yang boleh dikitar semula dan sisa pepejal
yang tidak boleh dikitar semula yang dikenali sebagai sisa baki. Sisa pepejal yang boleh dikitar
semula akan dihantar ke pusat kitar semula mengikut komposisi sisa pepejal iaitu kertas, plastik,
kaca dan lain-lain. Sisa baki seperti sisa makanan, lampin pakai buang, bahan kimia dan lain-
lain akan dihantar ke pusat rawatan perantaraan dan seterusnya ke kawasan pelupusan.

Proses pengasingan ini amat penting bagi mengurangkan jumlah sisa pepejal untuk dihantar
ke tapak pelupusan. Selain itu, proses ini dapat mengurangkan peruntukan wang negara untuk
proses pelupusan sisa pepejal. Tambahan pula, proses ini mendatangkan pendapatan kepada isi
rumah yang menjual bahan kitar semula kepada kilang yang memproses sisa pepejal tersebut.

Proses pengasingan ini perlu dilakukan di punca seperti rumah kediaman, pusat
komersial, industri dan sebagainya. Pihak berwajib telah menyediakan bekas yang sesuai untuk
mengasingkan sisa pepejal mengikut kategori seperti berikut:

Kertas
Surat khabar, kotak kosong, kertas,
kadbod, risalah dan lain-lain.

Plastik
Botol minuman, bekas makanan, beg plastik,
botol minyak, botol pencuci dan lain-lain.

Lain-lain
Kaca, tin aluminium, barang elektrik,
kain, bekas penyembur dan lain-lain.

Sisa baki
Sisa makanan, sisa dapur, bahan-bahan
yang kotor.

193
B
A

B
 3

Bilas sisa anda
(jika perlu)

Elakkan sisa anda daripada
dicemari oleh lalat, lipas
dan tikus.

Sisa yang tidak boleh dikitar
semula.

Sisa yang boleh dikitar semula.

Sisa makanan.

Kertas
Aluminium
Plastik
Kaca

Sisa makanan terdiri
daripada lebihan makanan
harian, sisa dapur (tidak
termasuk pembungkusan).

Perkakasan rumah yang
tidak boleh dikitar semula
termasuklah:
a. Tin cat
b. Mentol lampu
c. Seramik (pinggan

mangkuk)
d. Selipar getah/kasut kulit
e. Tisu/pakaian

Kenal pasti jenis
sisa anda

Asingkan
mengikut jenis

Penularan wabak penyakit seperti
kencing tikus berkait dengan
pembiakan tikus di rumah.

Sisa pepejal dapat menjana
tabungan jika anda bijak
mengasingkannya.

Cara-cara Kitar Semula

c. Penyimpanan

Penyimpanan sisa pepejal bermaksud menyimpan sisa pepejal di tempat proses penjanaan,
seperti di rumah, premis-premis jualan, pejabat-pejabat dan sebagainya sebelum dikutip untuk
dihantar ke pusat pemindahan, pusat rawatan perantaraan ataupun tapak pelupusan. Terdapat
beberapa faktor yang perlu dikaji ketika penyimpanan sisa pepejal, iaitu:

•	 Sisa	pepejal	organik	yang	disimpan	dalam	tempoh	yang
lama akan mendatangkan bau yang busuk daripada
cecair sisa pepejal iaitu larut resapan kerana proses
penguraian berlaku.

•	 Sisa	 pepejal	 bukan	 organik	 boleh	 disimpan	 dalam
tempoh yang lama kerana tidak akan terurai tetapi
sekiranya tidak dikutip pada masa yang ditetapkan, sisa
pepejal tersebut memerlukan ruang penyimpanan yang
lebih luas dan menyebabkan kawasan rumah bersepah
dan tidak teratur.

i. Komposisi sisa pepejal dan kesannya terhadap tempoh penyimpanan

Foto 3.21 Contoh tong
sampah komunial

194
B
A

B
 3

d. Kutipan dan Pengangkutan

Kutipan sisa pepejal ialah aktiviti yang melibatkan pengumpulan dan penghantaran sisa pepejal
dari tempat penjanaan atau penyimpanan sisa pepejal ke tempat pemindahan, pusat rawatan
dan tapak pelupusan sisa pepejal. Pengangkut ialah kenderaan yang digunakan sepanjang proses
pengumpulan dan penghantaran bagi memastikan aktiviti-aktiviti di atas dapat dijalankan
dengan lebih sistematik dan berkesan.

Sistem kutipan sisa pepejal bergantung kepada kawasan tempat penjanaan dan penyimpanan
sisa pepejal dan terdapat tiga kaedah yang boleh digunakan semasa proses kutipan, iaitu:

Kutipan di lorong-lorong
Kutipan yang dilakukan ke atas bekas sisa pepejal yang diletakkan di tepi jalan. Kaedah ini
digunakan untuk bekas sisa pepejal yang terletak di perhentian bas dan tempat awam.

•	 Kawasan	perumahan	seperti	rumah	teres,	rumah
banglo, rumah berkembar dan sebagainya
menggunakan tong sisa pepejal yang terletak
di hadapan rumah sebagai tempat penyimpanan.

•	 Kawasan	perumahan	yang	mempunyai	bangunan
tinggi seperti flat, apartmen, kondominium dan
sebagainya menggunakan tong RORO (Roll On
Roll Off) yang terletak di dalam rumah sampah
berdekatan dengan bangunan tersebut.

ii. Jenis dan kedudukan tempat penyimpanan

Foto 3.22 Tong sampah RORO

Kutipan berpusat
Kutipan dilakukan di kawasan yang dikhaskan untuk pengumpulan sisa pepejal seperti
di rumah sisa pepejal dan tong sampah komunial. Kaedah ini digunakan di pangsapuri,
kondominium, pasar, premis komersial dan seumpamanya, di mana pengguna perlu
membawa sisa pepejal ke rumah sampah atau tong komunial.

Kutipan dari premis ke premis
Sisa pepejal dikutip oleh pekerja dari premis ke premis dan dimasukkan ke dalam
kenderaan yang mengangkut. Kaedah ini digunakan di kawasan perumahan persendirian
seperti perumahan rumah teres, banglo dan lain-lain.

195
B
A

B
 3

Sistem kutipan yang baik penting bagi memastikan sisa pepejal tidak disimpan terlalu
lama di tempat penyimpanan. Terdapat beberapa aspek utama bagi memastikan sistem kutipan
tersebut lancar dan berkesan, iaitu:

i. Memilih laluan kutipan yang ekonomi dan berkesan terutamanya di kawasan perumahan
dan pusat komersial yang besar.

iii. Mengenal pasti jumlah pekerja dan kenderaan yang boleh bergerak dalam sesebuah
kawasan bagi memastikan kelancaran perjalanan kutipan setiap hari.

ii. Mempertimbangkan kekerapan kutipan iaitu diadakan setiap minggu bagi memastikan
tempoh simpanan tidak terlalu lama.

iv. Memilih masa yang sesuai untuk membuat kutipan serta mempertimbangkan keadaan
trafik pada waktu tersebut.

Foto 3.23 Jadual kutipan sampah

Pengangkutan sisa pepejal merupakan proses yang penting bagi memastikan masa
penghantaran dan jumlah sisa pepejal yang dihantar lebih optima mengikut kenderaan dan
tenaga pekerja yang disediakan. Sistem kutipan dan pengangkutan haruslah selaras bagi
memastikan sisa pepejal tidak disimpan dalam tempoh yang lama.

Terdapat beberapa jenis kenderaan yang digunakan untuk mengangkut dan menghantar
sisa pepejal daripada tempat penyimpanan ke tempat pemindahan, pusat rawatan atau tapak
pelupusan seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 3.1.

196
B
A

B
 3

•	 Digunakan untuk mengangkat tong
sampah RORO yang terletak berhampiran
kondominium, pasar, industri, kawasan
pembinaan dan sebagainya.

•	 Tong sampah RORO diperbuat daripada
besi bagi kaedah kutipan berpusat. Lori
akan mengangkut tong sampah RORO ini
untuk dihantar ke tempat pemindahan sisa
pepejal.

•	 Perlu ditutup dengan kanvas bagi
mengelakkan sisa pepejal tercicir ketika
aktiviti penghantaran.

Foto 3.26 Lori RORO

•	 Sesuai digunakan aktiviti pengutipan bahan
kitar semula, sisa kebun dan sisa pukal.

•	 Terdiri daripada saiz yang berbeza mengikut
kapasiti yang mampu dibawa oleh lori
tersebut, antaranya 3 tan, 5 tan dan 10 tan.

•	 Mempunyai pintu pada bahagian belakang
untuk memudahkan proses mengutip dan
membuang sisa pepejal.

•	 Perlu ditutup dengan kanvas selepas
pengutipan sisa pepejal bagi mengelakkan
sisa pepejal tercicir ketika aktiviti
penghantaran.

Foto 3.25 Lori terbuka

•	 Sesuai digunakan untuk aktiviti pengutipan
sisa pepejal di kawasan perumahan,
komersial, institusi dan industri kecil dan
sederhana.

•	 Terdiri daripada saiz yang berbeza mengikut
kapasiti yang mampu dibawa oleh lori
tersebut, antaranya 4 tan, 7 tan dan 12 tan.

•	 Mempunyai sistem pemampatan yang
membolehkan lebih banyak sisa dapat
dimuatkan ke dalam lori tersebut.

•	 Mempunyai tangki larut resapan bagi
mengelakkan tumpahan sepanjang aktiviti
pengutipan dan pengangkutan.

Foto 3.24 Lori kompaktor

Kenderaan Keterangan

Jadual 3.1 Kenderaan yang digunakan untuk mengangkut sisa pepejal

197
B
A

B
 3

Carta alir di bawah menunjukkan aliran proses kutipan dan pengangkutan sisa pepejal yang
dijalankan di Malaysia:

Pusat
Rawatan
Sementara

Tempat
Penjanaan

Tempat
Penyimpanan

Pusat
Pemindahan

Tapak
Pelupusan
Sampah

Rajah 3.3 Carta alir proses kutipan dan pengangkutan sisa pepejal

e.	 Pemindahan	dan	Rawatan

Pusat pemindahan ialah tempat simpanan sementara sisa pepejal yang telah dikutip daripada
tempat penjanaan sebelum dihantar ke tapak pelupusan atau pusat rawatan perantaraan.
Kebiasaannya, pusat pemindahan ini disediakan apabila jarak tempat penjanaan dengan tapak
pelupusan terlalu jauh dan pengangkutan secara terus tidak ekonomik. Oleh itu, penggunaan
lori kompaktor atau lori terbuka digunakan untuk mengutip sisa pepejal daripada tempat
simpanan dan dikumpulkan di pusat pemindahan. Manakala lori bermuatan berat digunakan
untuk menghantar sisa pepejal ke tapak pelupusan.

Operasi pemindahan perlu apabila jarak dari tempat sisa pepejal ke tapak pelupusan
sanitari atau pusat pemprosesan terlalu jauh. Hal ini tidak ekonomik kerana melibatkan kos
tenaga pekerja dan kos minyak.

Foto 3.27 Stesen pemindahan sampah

Sumber: Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara

198
B
A

B
 3

f. Pemerolehan Semula Bahan dan Tenaga

Sebelum dihantar ke tapak pelupusan,
sisa pepejal akan diproses terlebih dahulu
bagi mengurangkan isi padu sisa pepejal
yang akan dihantar ke tapak perlupusan.
Terdapat dua kaedah yang boleh digunakan
iaitu insinerator dan pengomposan. Walau
bagaimanapun, kaedah ini jarang digunakan
pada masa ini kerana memerlukan kos yang
mahal dan kesedaran yang tinggi terhadap
masalah yang dihadapi dalam pengurusan
sisa pepejal.

Selain itu, bahan-bahan yang boleh
dikitar semula dan diguna semula akan
diasingkan untuk dijadikan bahan baharu
atau sumber penghasilan tenaga. Proses
pengasingan boleh dilakukan di peringkat
rumah, kemudian di tempat pemindahan
dan seterusnya dihantar ke pusat kitar semula
untuk diproses. Foto 3.29 menunjukkan sisa
pepejal sedang diproses. Foto 3.29 Sisa pepejal sedang diproses

Rajah 3.4 Klasifikasi stesen pemindahan

Klasifikasi Stesen
Pemindahan

Kecil
(100 tan/hari)

Sederhana
(100-500 tan/hari)

Besar
(500 tan/hari)

Foto 3.28 Hopper

Stesen Pemindahan
 Stesen pemindahan ialah tempat untuk memindahkan

sisa pepejal yang dipungut menggunakan lori
pengangkut sampah berkapasiti rendah dari kawasan
berdekatan. Setiap lori pengangkut sampah akan
ditimbang dan bergerak ke tempat pembuangan sisa.
Sisa pepejal dibuang ke dalam hopper, diturunkan dan
dipindahkan ke dalam silo untuk dimampatkan. Silo ini
akan diangkut oleh long haulage vehicle untuk dihantar
ke tapak pelupusan sanitari.

Stesen pemindahan yang terdapat di Malaysia
ialah Stesen Pemindahan Taman Beringin, Kepong,
Stesen Pemindahan Seksyen 21, Shah Alam dan Stesen
Pemindahan Ampang Jajar, Pulau Pinang.

199
B
A

B
 3

g. Pelupusan

Sisa pepejal yang tidak boleh dikitar semula atau diguna semula akan dihantar ke tapak
pelupusan untuk dilupuskan. Proses pelupusan sisa pepejal melibatkan kaedah menanam sisa
pepejal di dalam tanah bagi meminimumkan pencemaran yang terhasil terhadap manusia dan
alam sekitar. Kaedah ini sering digunakan di Malaysia kerana kos pengurusan yang murah.
Walau bagaimanapun, pelupusan ini memerlukan sistem penyenggaraan yang baik dan kawasan
yang luas bagi memastikan semua sisa pepejal dapat dilupuskan dengan sempurna. Foto 3.30
menunjukkan tapak pelupusan sampah.

Foto 3.30 Tapak pelupusan sampah

Tapak Pelupusan
 Satu kawasan sisa pepejal terkawal untuk melupuskan sisa pepejal dengan menggunakan

beberapa prinsip kejuruteraan.

Tahap Tapak Pelupusan
Jadual 3.2 Menunjukkan tahap yang berlaku di tapak pelupusan

Tahap 1 •	 Setiap hari sisa pepejal ditutup dengan tanah.

Tahap 2

•	 Setiap hari sisa pepejal ditutup dengan tanah.
•	 Terdapat benteng.
•	 Terdapat kemudahan longkang.
•	 Terdapat saluran paip gas.

Tahap 3

•	 Setiap hari sisa pepejal ditutup dengan tanah.
•	 Terdapat benteng.
•	 Terdapat kemudahan longkang.
•	 Terdapat saluran paip gas.
•	 Terdapat kemudahan air larut resap.
•	 Terdapat kemudahan sistem air larut resap (leachate recirculation).

Tahap 4

•	 Setiap hari sisa pepejal ditutup dengan tanah.
•	 Terdapat benteng.
•	 Terdapat kemudahan longkang.
•	 Terdapat saluran paip gas.
•	 Terdapat kemudahan air larut resap.
•	 Terdapat kemudahan sistem air larut resap (leachate recirculation).
•	 Terdapat kemudahan rawatan air larut resap.
•	 Tapak pelupusan menggunakan liner.

200
B
A

B
 3

Sisa pepejal terkawal akan dibawa masuk oleh lori pengangkut untuk ditimbang
dan direkodkan.

Lori pengangkut akan ke kawasan yang telah ditetapkan oleh operator tapak
pelupusan untuk mengeluarkan sisa pepejal yang dibawa.

Jentera pemampat akan meratakan dan memampatkan sisa pepejal yang telah
dikeluarkan.

Setelah proses pelupusan sisa pepejal selesai untuk hari berkenaan, tanah akan
diangkut oleh lori pengangkut tanah untuk penutupan sisa pepejal harian.

Tanah berkenaan akan dimampatkan oleh kenderaan pemampat.

Kesan Tapak Pelupusan Tidak Sanitari
 Jadual 3.3 menunjukkan pencemaran yang akan berlaku sekiranya kawasan tapak pelupusan

tidak sanitari.

Jadual 3.3 Kesan tapak pelupusan tidak sanitari

Pencemaran air Pencemaran tanah

•	 Air bawah tanah
•	 Kawasan tadahan air untuk bekalan air
•	 Sungai

•	 Kemerosotan kualiti tanah untuk pertanian
•	 Harga pasaran bagi tanah yang berdekatan

akan susut nilai

Operasi Harian di Tapak Pelupusan

Rajah 3.5 Elemen pengurusan sisa pepejal

Penjanaan

Pelupusan Pengasingan

Penyimpanan
Pemerolehan
semula bahan

dan tenaga

Kutipan dan
pengangkutan

Pemindahan
dan rawatan

1

2

3

45

6

7

Elemen
Pengurusan
Sisa Pepejal

201
B
A

B
 3

a. Keperluan Terhadap Alam Sekitar

i. Mengurangkan bau busuk dan pembakaran terbuka.

•	 Bau	 busuk	 daripada	 sisa	 pepejal	 dapat	 dikurangkan	 dengan	 memastikan	 sistem
pengangkutan dan kutipan sisa pepejal sistematik.

•	 Pembakaran	 sisa	 pepejal	 secara	 terbuka	 akan	 menyebabkan	 kawasan	 persekitaran
terjejas dan mengakibatkan suhu kawasan sekitar meningkat.

ii. Pengaliran air sungai dan laut yang bersih dan persekitaran yang indah.

•	 Pengurusan	sisa	pepejal	yang	teratur	menjadikan	air	sungai	dan	laut	bebas	daripada
segala pencemaran.

iii. Penggunaan tanah tambak untuk menutup sisa pepejal di tapak pelupusan sisa pepejal
dapat dikurangkan.

•	 Pengurangan	sisa	pepejal	dapat	mengurangkan	penggunaan	tanah	tambak	dan	sekali
gus mengurangkan keperluan tapak pelupusan yang luas dan besar untuk melupuskan
sisa pepejal.

Secara umumnya, kepadatan dan peningkatan populasi di kawasan bandar menjadi punca
utama peningkatan jumlah sisa pepejal saban hari. Tanpa kesedaran dan pengetahuan
berkenaan pengurusan sisa pepejal, masyarakat akan terus menguruskan sisa pepejal
mengikut cara yang paling mudah iaitu menyerahkan tugas pengurusan sisa pepejal kepada
pihak yang bertanggungjawab tanpa membantu dari peringkat rumah atau tempat kerja.
Masyarakat perlu sedar bahawa keperluan pengurusan sisa pepejal yang sistematik penting
bagi mengurangkan jumlah sisa pepejal yang perlu dilupuskan dan seterusnya menyelesaikan
masalah berkaitan kebersihan alam sekitar, kesihatan masyarakat dan ekonomi negara.
Keperluan pengurusan sisa pepejal yang sistematik terbahagi kepada tiga, iaitu keperluan terhadap
alam sekitar, keperluan terhadap sosial dan keperluan terhadap ekonomi.

Keperluan Pengurusan Sisa Pepejal yang Sistematik3.1.7

202
B
A

B
 3

b. Keperluan Terhadap Sosial (Masyarakat)
i. Melahirkan masyarakat yang prihatin

dan penyayang terhadap alam sekitar.
•	 Masyarakat	 akan	 lebih	 prihatin

terhadap masalah yang berkaitan
dengan pengurusan sisa pepejal
dan bekerjasama menguruskan
sisa pepejal.

ii. Menjadikan masyarakat yang sihat
dan cergas tanpa dijangkiti penyakit
yang berbahaya.
•	 Mengelakkan	 wabak	 penyakit

berjangkit yang berpunca daripada
pembiakan binatang pembawa
penyakit seperti tikus dan lalat.

c. Keperluan Terhadap Ekonomi

i. Kos pengurusan sisa pepejal dapat dikurangkan.

•	 Pengurangan	 sisa	 pepejal	 akan	 mengurangkan	 kos	 pengurusan	 dan	 penghantaran,
terutamanya pengurusan di tapak perlupusan.

ii. Menjana pendapatan tambahan kepada penjual barang terpakai.

•	 Melalui	proses	pengasingan	sisa	pepejal,	bahan-bahan	yang	boleh	dikitar	semula	dan
terpakai seperti botol plastik dan kaca boleh dijual bagi menjana pendapatan tambahan.

iii Melahirkan pengguna yang inovatif dan berkeusahawanan.

•	 Pengguna	akan	lebih	bijak	dan	kreatif	bagi	menghasilkan	produk	yang	baharu	daripada
sisa pepejal dan dijual pada harga yang berpatutan.

•	 Contohnya,	tayar	terpakai	boleh	dijadikan	kerusi	atau	meja.

Foto 3.31 Sisa pepejal yang tidak diurus dengan baik

iii. Memberikan keselesaan kepada masyarakat setempat dengan persekitaran yang bersih.
•	 Pembukaan	tempat	pelupusan	tanpa	lesen	dan	pembuangan	sisa	pepejal	secara	haram

akan memberi ketidakselesaan kepada masyarakat setempat.
•	 Masalah	 banjir	 dapat	 dikurangkan	 dengan	 memastikan	 kawasan	 perparitan	 tidak

dipenuhi sisa pepejal yang  menyebabkan longkang tersumbat.

203
B
A

B
 3

a. Pengomposan

Pengomposan ialah proses penguraian di mana sisa pepejal organik seperti sisa makanan, sisa
taman atau kebun, sisa kayu dan lain-lain diuraikan oleh mikroorganisma dan menjadi bahan
mirip tanah yang dikenali sebagai humus. Proses ini dipengaruhi oleh kelembapan, kehadiran
oksigen, suhu persekitaran dan kehadiran nutrisi. Contoh jenis proses penguraian, iaitu:
i. Proses penguraian aerobik yang berlaku dengan kehadiran oksigen dan akan menghasilkan

gas karbon dioksida (CO2) dan haba.

Kaedah pengomposan mempunyai kelebihan dan kekurangan seperti yang ditunjukkan
dalam Jadual 3.4.

Jadual 3.4 Kelebihan dan kekurangan kaedah pengomposan

Proses rawatan perantaraan dan pelupusan sisa pepejal berada di kedudukan pertama dan kedua
terendah dalam hierarki pengurusan sisa pepejal. Proses ini sering digunakan oleh pihak yang
bertanggungjawab dalam menguruskan sisa pepejal. Hal ini penting dalam memastikan sisa pepejal
yang tidak boleh dikitar dan digunakan semula dapat dilupuskan dengan baik. Terdapat empat
teknologi yang digunakan pada masa ini untuk merawat sisa pepejal yang dijana oleh manusia, iaitu
pengomposan, penggunaan tapak pelupusan sanitari, penggunaan insinerator dan pusat perolehan
semula sumber sisa pepejal yang dikenali sebagai Refuse Device Fuel (RDF).

Teknologi dalam Rawatan Sisa Pepejal3.1.8

Kelebihan Kekurangan

•	 Mengurangkan jumlah isi padu sisa pepejal
yang perlu dilupuskan di tapak pelupusan.

•	 Menghasilkan bahan yang boleh dijadikan baja
dan seterusnya mengurangkan penggunaan
baja yang mengandungi bahan kimia.

•	 Memberi kesan negatif kepada kualiti air
permukaan dan air bawah tanah apabila hasil
larut resapan meresap ke dalam tanah semasa
proses penguraian.

•	 Menghasilkan gas rumah hijau seperti karbon
dioksida yang akan meningkatkan suhu
permukaan bumi.

204
B
A

B
 3

Pengomposan Menggunakan Kaedah Takakura

Bahan-bahan:

Tanah, daun/rumput kering (boleh diganti dengan dekam
padi, hampas kelapa dan dedak) serta larutan penapaian.

Prosedur:

1. Campurkan tanah dan daun kering dengan nisbah
2:1. Kemudian masukkan ke dalam bekas bersama
larutan penapaian dengan nisbah 3 liter sekiranya
menggunakan 2 kg tanah.

2. Semua bahan digaul sama rata supaya sebati dan
disimpan di dalam bekas tertutup selama 5 hari.

Langkah
1

Langkah
2

Penyediaan larutan penapaian

Penyediaan medium pengurai

Bahan-bahan:
Botol kaca beserta penutup, pisau, penimbang, gula merah,
bekas plastik, sudu dan sisa makanan (seperti sayur-sayuran).
Prosedur:
1. Sayur dipotong mengikut saiz yang kecil dan bersesuaian

mengikut saiz tempat pengomposan. Sekiranya
menggunakan bekas yang lebih besar, sayur boleh dipotong
dalam saiz yang lebih besar. Kemudian, timbang sayur dan
gula merah bagi memastikan kuantiti kedua-dua bahan
tersebut mengikut nisbah 1:1.

2. Sayur dan gula merah digaul di dalam bekas plastik supaya
sebati sebelum dimasukkan ke dalam botol kaca.

3. Tutup botol tersebut menggunakan kertas dan penutup
botol kedap udara bagi mengelakkan bau yang tidak
menyenangkan. Simpan di tempat bersuhu bilik selama
seminggu sebelum digunakan.

205
B
A

B
 3

Langkah
3 Penyediaan bakul kompos

Bahan-bahan:
Bakul dan kain yang boleh digunakan semula serta medium pengurai.

Prosedur:
1. Bakul dialas dengan kain bagi mengelakkan bahan kompos

tertumpah.
2. Kemudian medium pengurai diisi ke dalam bakul sehingga

memenuhi hampir 60% daripada isi padu bakul dan ditutup
supaya tidak dimasuki serangga.

3. Biarkan selama seminggu sebelum digunakan.

Bahan-bahan:
Sisa makanan, pisau, alas pemotong serta bakul kompos yang
telah diisi dengan medium pengurai.

Prosedur:
1. Sisa makanan (sayur-sayuran atau buah-buahan yang

tidak sesuai dimasak atau dimakan) dibilas dengan air dan
dipotong kecil.

2. Sisa makanan tersebut dimasukkan ke dalam bakul kompos
dan digaul bersama dengan medium pengurai sehingga sebati.

3. Kemudian, bakul ditutup dengan kain bagi mengelakkan
dimasuki serangga dan dibiarkan selama tiga bulan. Dalam
tempoh tiga bulan, prosedur 1 dan 2 dilakukan setiap hari
sehingga bakul kompos penuh. Pindahkan hasil kompos
ke dalam bekas tertutup dan dibiarkan selama dua minggu
supaya hasil kompos matang dan boleh digunakan.

Kesimpulan:
Pengomposan boleh digunakan bagi menguruskan sisa pepejal
daripada sisa makanan yang dijana oleh pengguna. Pengguna
juga dapat menggunakan baja pengomposan yang terhasil
untuk meningkatkan hasil tanaman dan sekali gus dapat
mengurangkan pembelian hasil tanaman seperti sayur-sayuran.

Langkah
4 Menjalankan pengomposan

206
B
A

B
 3

b. Tapak Pelupusan Sanitari

Kaedah pelupusan sisa pepejal di tapak pelupusan sanitari merupakan kaedah yang digunakan
secara meluas di Malaysia. Kaedah ini sistematik dan tidak memerlukan tenaga pekerja yang
pakar seperti kaedah insinerator. Pelupusan sanitari ialah kaedah menimbus sisa pepejal di
dalam tanah. Sisa pepejal tersebut akan terurai di dalam tanah dan menjadi sebahagian daripada
tanah. Walau bagaimanapun, kaedah ini memerlukan sistem penyenggaraan yang baik dan
kawasan yang sesuai bagi memastikan semua sisa pepejal dapat dilupuskan dengan sempurna
serta tidak memberikan impak buruk kepada alam sekitar dan kesihatan manusia.

Tapak pelupusan akan beroperasi bergantung kepada kapasiti yang mampu diterima oleh
setiap tapak. Berikut ialah prosedur yang dijalankan di tapak pelupusan sanitari setiap hari.

Kelebihan Kekurangan

•	 Penghasilan gas metana daripada proses
penguraian anaerobik boleh dijadikan tenaga
elektrik.

•	 Menggunakan perbelanjaan yang lebih
ekonomik berbanding kaedah lain.

•	 Memerlukan pemantauan gas serta pengurusan
cecair tercemar secara berterusan.

•	 Memerlukan kawasan yang luas dan jangka
masa yang panjang untuk proses pelupusan.

•	 Pemerhatian terhadap aktiviti pelupusan
perlu dilakukan setiap hari bagi mengelakkan
kerosakan pada liner.

•	 Menghasilkan gas yang mudah terbakar dan
terdedah kepada letupan sekiranya tidak
dipantau dengan baik.

Pemeriksaan
Sisa Pepejal

Penimbusan dan
Pemampatan

Kawalan
Alam Sekitar

•	 Kenderaan yang
memasuki kawasan
tapak akan diperiksa
oleh pengawal
keselamatan.

•	 Selain itu, muatan yang
dibawa oleh lori sisa
pepejal akan ditimbang
bagi memastikan
muatan yang dibawa
tidak melebihi had yang
ditetapkan.

•	 Sisa pepejal yang
dibawa akan ditimbus
di tempat yang
telah dirancang dan
ditentukan setiap hari.

•	 Jentera pemampat dan
jentolak digunakan
bagi memastikan
sisa pepejal ditimbus
dengan baik untuk
mengelakkan masalah
pencemaran bau.

•	 Pemeriksaan terhadap
air permukaan dan
tanah dijalankan
bagi mengelakkan
pencemaran oleh
larut resapan yang
terhasil daripada proses
pelupusan sisa pepejal.

•	 Memastikan larut
resapan dirawat dengan
baik sebelum dilepaskan
ke dalam air permukaan.

Tapak pelupusan sanitari mempunyai kelebihan dan kekurangan seperti yang ditunjukkan
dalam Jadual 3.5.

Jadual 3.5 Kelebihan dan kekurangan tapak pelupusan sanitari

207
B
A

B
 3

c. Insinerator

Insinerator ialah alat yang direka untuk membakar sisa pepejal pada suhu yang tinggi bagi
menghasilkan abu yang mempunyai isi padu yang rendah dan mengurangkan kawasan tapak
pelupusan. Kaedah ini memerlukan sistem yang dapat mengawal pencemaran udara dan tempat
pelupusan bagi abu.

Penggunaan insinerator juga boleh menghasilkan tenaga elektrik daripada tenaga haba yang
dihasilkan semasa proses pembakaran sisa pepejal. Alat ini merupakan teknologi pemprosesan
sisa pepejal yang menggunakan kaedah pembakaran.

Berikut ialah proses yang berlaku di dalam kilang insinerator:

Kelebihan Kekurangan

•	 Mengurangkan berat dan isi padu sisa pepejal
dengan kadar hampir 95% dalam masa yang
singkat.

•	 Menghasilkan tenaga yang boleh diperbaharui
di mana tenaga elektrik boleh dijana daripada
tenaga haba yang dihasilkan sewaktu proses
pembakaran.

•	 Mesra alam.

•	 Melepaskan gas tercemar seperti karbon
dioksida ke udara melalui corong udara dan
pencemaran ke dalam air sekiranya abu yang
dihasilkan tidak dilupuskan dengan baik.

•	 Memerlukan kos pembelian alatan yang mahal
serta penyenggaraan alatan yang kerap.

•	 Memerlukan modal yang besar.
•	 Kos operasi dan penyenggaraan yang tinggi.

Selain itu, terdapat beberapa perkara yang perlu ditelitikan jika menggunakan kaedah
insinerator, iaitu:
i. Digunakan di kawasan yang kekurangan tapak pelupusan sisa pepejal.
ii. Memerlukan tenaga kerja yang berkemahiran dan pakar dalam menyenggarakan peralatan

di dalam kilang insinerator termasuklah alatan yang digunakan untuk mengawal pencemaran.
iii. Hasil pembakaran perlu dilupus di tempat perlupusan yang direka khas bagi mengelakkan

pencemaran terhadap alam sekitar.

Kaedah pembakaran menggunakan insinerator mempunyai kelebihan dan kekurangan
seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 3.6.

Jadual 3.6 Kelebihan dan kekurangan insinerator

Menimbang jumlah berat
sisa pepejal yang dihantar
di jambatan penimbang.

Sisa pepejal diangkat
menggunakan Grab crane.

Sisa pepejal akan melalui
proses pengasingan

mekanikal mengikut saiz.

Sisa pepejal akan melalui Proses
Pemulihan Tenaga

(Proses Pembakaran).

Proses Rawatan Kesan Pembakaran untuk
menapis zarah-zarah yang berbahaya daripada

terlepas ke ruang udara.

Hasil akhir: Fly ash. Hasil akhir: Bottom ash.

208
B
A

B
 3

d. Pusat Perolehan Semula Sumber Sisa Pepejal (Refuse Derived Fuel)

Pusat ini ditubuhkan untuk memproses barangan yang boleh diguna dan dikitar semula bagi
mengurangkan sisa pepejal. Pusat ini melibatkan proses mekanikal. Sisa pepejal yang mudah
dibakar boleh menghasilkan bahan api yang dikenali sebagai Refused Derived Fuel (RDF) untuk
kegunaan penjanaan tenaga. Hal ini dapat mengurangkan penggunaan bahan api yang tidak
boleh diperbaharui seperti arang batu dan gas asli. Terdapat tiga proses penting bagi penghasilan
RDF, iaitu:

i. Proses pengasingan untuk mengasingkan sisa pepejal yang sesuai bagi penghasilan RDF
daripada kaca, aluminium atau bahan organik yang basah.

ii. Proses pencaritan dan pengasingan sisa pepejal mengikut saiz untuk menghasilkan RDF
dengan ukuran yang sesuai dan seragam.

iii. Proses pencampuran dan pemampatan sisa pepejal yang bercampur akan menerima
tekanan atmosfera yang tinggi bagi menghasilkan RDF yang lebih seragam dan padat.

RDF yang terhasil akan dihantar ke stesen penjanaan elektrik bagi tujuan pembakaran
yang memanaskan dandang (boiler) untuk menjana elektrik. Sisa pepejal yang boleh dikitar
semula seperti botol plastik, kertas, kayu, kain dan lain-lain dapat membentuk RDF yang boleh
menghasilkan biogas yang kaya dengan gas metana ketika proses pembakaran, biogas ini dapat
meningkatkan penjanaan tenaga. Kaedah ini mempunyai kelebihan dan kekurangan seperti
yang ditunjukkan dalam Jadual 3.7.

Jadual 3.7 Kelebihan dan kekurangan pusat perolehan semula sumber sisa pepejal

Kelebihan Kekurangan

•	 Menghasilkan bahan api yang boleh
meningkatkan penjanaan tenaga.

•	 Mengurangkan sisa pepejal yang sukar
dilupuskan dan lambat terurai, iaitu sisa pepejal
berasaskan plastik.

•	 Memerlukan kos pembelian alatan yang mahal
serta penyenggaraan alatan yang kerap.

•	 Memerlukan masa yang lama bagi proses
pengasingan, pencaritan dan sebagainya.

Foto 3.32 Pusat perolehan semula sumber sisa pepejal di Semenyih

Proses pencaritan ialah
proses pemotongan sisa
pepejal yang bersaiz besar
dan berbeza kepada saiz yang
seragam. Proses ini penting
kerana keseragaman saiz akan
memastikan sisa pepejal tersebut
bercampur dengan baik dan
menghasilkan RDF yang berkualiti.

Sumber: Waste Shredding
Success Stories

Sumber: Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara

209
B
A

B
 3

Latihan3.1

1. Penghasilan sisa pepejal yang semakin meningkat setiap tahun merupakan cabaran yang perlu
dialami oleh setiap negara yang sedang membangun. Nyatakan perbezaan penghasilan jumlah
sisa pepejal di kawasan bandar dan luar bandar daripada pelbagai faktor yang mempengaruhi
penghasilan tersebut.

2. Amirul telah bekerja di bengkel kereta bapanya sejak berusia 16 tahun sebagai seorang mekanik.
Setiap hari, purata orang yang datang ke bengkel itu untuk menukar tayar dan membaiki
bahagian kereta yang rosak semakin meningkat. Nyatakan kategori sisa pepejal yang dihasilkan
oleh bengkel kereta bapa Amirul dan cadangkan satu kaedah yang boleh digunakan oleh Amirul
bagi mengurangkan jumlah sisa pepejal tersebut.

3. Sisa pepejal pembinaan merupakan sisa pepejal yang dijana daripada apa-apa aktiviti pembinaan
atau perobohan, termasuk kerja pemajuan, penyediaan, pembaikan atau pengubahan.
Senaraikan bahan-bahan yang boleh digunakan semula daripada sisa pepejal pembinaan serta
nyatakan kegunaannya.

4. Rawatan perantaraan merupakan satu kaedah yang sesuai digunakan bagi mengurangkan
sisa pepejal yang dihasilkan di Malaysia. Bincangkan kepentingan rawatan perantaraan dalam
sistem pengurusan sisa pepejal.

210
B
A

B
 3

Peningkatan jumlah sisa pepejal yang dihasilkan di Malaysia
memerlukan pengurusan yang sistematik dan berkesan,
terutamanya bagi mengurangkan jumlah sisa pepejal yang
perlu dilupuskan. Masyarakat perlu sedar bahawa pengurusan
sisa pepejal bukan sahaja tanggungjawab kerajaan dan pihak
swasta yang berkenaan, tetapi tanggungjawab bersama-sama
daripada peringkat individu, keluarga dan masyarakat. Amalan
3R iaitu pengurangan (reduce), guna semula (reuse) dan kitar
semula (recycle) telah menjadi amalan utama masyarakat
negara-negara maju seperti Jepun, Jerman, Amerika Syarikat
dan lain-lain. 3R merupakan elemen-elemen yang terdapat
dalam hierarki teratas pengurusan sisa pepejal.

Oleh itu, masyarakat perlu diberikan pendedahan tentang
amalan 3R melalui pendidikan, kempen, seminar, Internet,
media, serta perundangan dan pemantauan yang ketat.
Dengan bantuan dan kerjasama daripada masyarakat, sisa
pepejal dapat dikurangkan daripada peringkat penjanaan dan
seterusnya mengurangkan sisa pepejal yang perlu dihantar
ke tapak pelupusan.

Amalan 3R3.2

Pengurangan
(Reduce)

Kitar Semula
(Recycle)

Guna Semula
(Reuse)

•	 Menyatakan	definisi	amalan	3R.
•	 Melaksanakan	kaedah

pengasingan sisa pepejal
mengikut kategori, iaitu:

(i) Bahan boleh dikitar semula
 (ii) Bahan tidak boleh dikitar

semula
•	 Menjelaskan	kesan	pelaksanaan

3R terhadap elemen kelestarian.
•	 Merancang	kaedah	pelaksanaan

3R yang sesuai dalam
kehidupan seharian.

•	 Menghasilkan	satu	produk
daripada sisa pepejal yang
boleh diguna semula.

3

Pengurangan Guna Semula Kitar Semula

211
B
A

B
 3

Definisi Amalan 3R3.2.1

a. Pengurangan (Reduce)

Pengurangan sisa pepejal merupakan proses pertama yang perlu diambil berat oleh masyarakat.
Kaedah ini paling sukar dilakukan oleh masyarakat disebabkan penghasilan banyak produk
baharu yang menarik untuk dibeli walaupun barang itu sudah dimiliki. Tambahan pula, tanpa
kesedaran tentang akibat lambakan sisa pepejal, masyarakat akan berterusan menjana sisa
pepejal tanpa memikirkan masa depan generasi akan datang.

Terdapat beberapa tindakan yang boleh diambil oleh masyarakat bagi mengurangkan
penjanaan sisa pepejal, iaitu:

i. Berbelanja dengan bijak dan berhemah serta mengelakkan pembelian barang-barang yang
tidak diperlukan.

ii. Membawa beg sendiri ketika membeli barang bagi mengelakkan penggunaan beg plastik.
iii. Mengurangkan pembelian bahan di dalam botol plastik atau kaca, sebaliknya membeli

bahan di dalam paket isian semula yang boleh mengurangkan isi padu sisa pepejal.
iv. Mengurangkan pembelian botol air mineral, sebaliknya membeli air mineral dengan

mengisi semula air mineral ke dalam botol yang dibawa sendiri.
vi. Menggunakan e-mel untuk menghantar surat ataupun notis tanpa penggunaan kertas.

Rajah 3.6 Pengurangan, penggunaan semula dan kitar semula (3R)

Pengurangan
(Reduce)

Memilih bahan yang
digunakan dengan bijak

bagi mengurangkan
jumlah sisa pepejal yang

dihasilkan.

Penggunaan
Semula (Reuse)
Menggunakan

semula bahan atau
sebahagian daripada

bahan yang masih boleh
digunakan lagi.

Kitar Semula
(Recycle)

Proses penghasilan
produk baharu daripada

bahan kitar semula.

Pengurangan,
Penggunaan Semula

dan Kitar Semula

212
B
A

B
 3

Beli produk isian semula. Gunakan kain tuala bagi
menggantikan kertas tisu.

Meminimumkan
pembungkusan barangan.

Gunakan e-mel untuk
menghantar surat/dokumen.

Gunakan kedua-dua muka
kertas semasa menulis.

Aktiviti

Bincangkan dalam kumpulan, apakah aktiviti-aktiviti lain yang boleh dilakukan bagi mengurangkan penghasilan
sisa pepejal?

b. Penggunaan Semula (Reuse)

Penggunaan semula bermaksud menggunakan barang-barang berulang kali sehingga tidak
boleh digunakan lagi. Hal ini termasuklah memberikan barang-barang terpakai kepada orang
yang memerlukan dan membaiki semula barang yang telah rosak untuk kegunaan yang sama
ataupun yang lain.

Penggunaan semula sisa pepejal bukan sahaja dapat mengurangkan jumlah sisa pepejal
malahan dapat membantu individu ataupun keluarga yang tidak berkeupayaan membeli
barang-barang baharu dengan harga yang mahal. Walau bagaimanapun, barang-barang tersebut
perlu dibaiki dan dibersihkan sebelum diberikan kepada mereka yang memerlukan. Aktiviti
pemberian barang-barang terpakai kerap dijalankan apabila berlaku bencana alam seperti
banjir, kebakaran, tanah runtuh dan lain-lain yang mengakibatkan kehilangan dan kerosakan
barang-barang keperluan.

Foto 3.33 Jenis-jenis barang yang boleh diguna semula

Rajah 3.7 Contoh-contoh amalan pengurangan

213
B
A

B
 3

Foto 3.34 Hasil kraf tangan daripada produk yang diguna semula

Berikut ialah senarai barang yang boleh diberikan kepada mereka yang memerlukan untuk
digunakan semula:
i. Pakaian seperti baju, seluar, kain dan kasut.
ii. Alatan dapur seperti periuk, pinggan, mangkuk dan cawan.
iii. Perabot rumah seperti kerusi lama, meja, katil dan almari.
iv. Lain-lain keperluan seperti bantal, selimut dan tuala.

Selain itu, menggunakan barang-barang yang sudah tidak berfungsi untuk tujuan lain
seperti menggunakan tuala yang telah lusuh sebagai kain buruk, menggunakan botol plastik
sebagai pasu dan menggunakan semula belakang kertas terpakai sebagai nota catatan.

Penggunaan
Semula (Reuse)

Sikap prihatin terhadap situasi ini perlu ditekankan kepada masyarakat agar mereka
sedar bahawa bantuan yang dihulurkan bukan sekadar dapat membantu mereka yang dalam
kesusahan, malahan dapat membantu generasi akan datang.

Imbas QR Code untuk mengetahui maklumat tambahan tentang amalan 3R di Malaysia.

IMBAS DI SINI

214
B
A

B
 3

c. Kitar Semula (Recycle)

Kitar semula sisa pepejal melibatkan proses pengasingan dan pengumpulan bahan-bahan
tertentu untuk diproses semula di kilang-kilang kitar semula. Kaedah ini memerlukan
kerjasama daripada semua pihak bagi mengasingkan sisa pepejal mengikut komposisi yang
telah ditetapkan. Terdapat tiga kategori sisa pepejal yang boleh dikitar semula, iaitu:

Warna : Biru

Kegunaan : Kertas

Semua kertas berwarna dan tidak
berwarna seperti surat khabar,
majalah, buku, helaian kertas
katalog, risalah, kalendar, kad,
sampul surat dan kotak kadbod.

Tidak termasuk kertas tisu,
kertas karbon, kertas minyak/
aluminium, kertas berlapis
plastik dan kertas yang kotor.

Warna : Coklat

Kegunaan : Kaca

Semua kaca berwarna dan tidak
berwarna seperti botol minuman
ringan, balang makanan, botol
vitamin dan botol kosmetik.

Tidak termasuk kristal, cermin,
cermin tingkap, skrin kenderaan,
porselin, seramik, logam,
peralatan makmal dan balang
atau botol bahan toksik.

Warna : Jingga

Kegunaan : Tin aluminium,
  tin keluli dan
  plastik

Semua jenis aluminium dan tin
keluli seperti tin minuman ringan
dan bekas makanan.

Semua plastik berwarna dan
tidak berwarna seperti beg
plastik, botol minuman, botol
cecair pencuci dan botol vitamin.

Tidak termasuk bekas cat, bekas
bahan toksik dan peralatan
makmal.

Bagi proses pengasingan, ia boleh dilakukan di tempat penjanaan iaitu di rumah, pejabat,
institusi dan sebagainya ataupun dilakukan di pusat pengasingan yang menerima semua jenis
sisa pepejal diasingkan mengikut komposisi yang telah ditetapkan.

Rajah 3.8 Kategori sisa pepejal

Aktiviti

Murid dikehendaki mencari dan mengumpul sisa pepejal di sekitar kawasan rumah atau sekolah. Kemudian,
asingkan sisa pepejal berikut mengikut kategorinya.

Sumber: https://www.scribd.com/mobile/document/39737672/PENGURUSAN-SISA-PEPEJAL

215
B
A

B
 3

Kaedah Pengasingan Sisa Pepejal3.2.2

Bagi melaksanakan aktiviti kitar semula yang termasuk dalam program 3R, pengasingan sisa pepejal
merupakan perkara penting yang perlu diketahui oleh masyarakat bagi memastikan program ini
dapat dijalankan dengan lancar dan berkesan.

Terdapat dua kategori bahan sisa pepejal yang dihasilkan oleh masyarakat iaitu bahan
yang boleh dikitar semula dan bahan yang tidak boleh dikitar semula seperti dalam jadual
di bawah:

Jadual 3.8 Kaedah pengasingan sisa pepejal

Komposisi
sisa pepejal Bahan boleh dikitar semula Bahan tidak boleh dikitar semula

Kertas

•	 Kertas	dan	kadbod	yang	berwarna
atau tidak berwarna termasuk
kad, surat, kalendar dan lain-lain.

•	 Majalah,	 risalah	 dan	 buku-buku
yang berkulit nipis.

•	 Bekas	makanan	yang	telah	kotor
dan tidak boleh dibersihkan
seperti kotak makanan yang
disaluti dengan minyak, pinggan
kertas, tisu muka atau tisu
kertas, kotak susu dan lain-lain.

•	 Kertas	yang	mempunyai	ketebalan
seperti buku berkulit tebal.

•	 Kertas	 yang	 telah	 disaluti	 lilin,
plastik atau aluminium.

Kaca

•	 Botol	atau	bekas	kaca	yang	berwarna
atau tidak berwarna seperti botol
minuman dan bekas makanan.

•	 Kaca	 pecah	 daripada	 cermin
kereta atau kaca tingkap.

•	 Kaca	yang	digunakan	di	makmal
atau hospital untuk kajian atau
perubatan.

•	 Cermin	 mentol	 dan	 tiub	 lampu
berwarna.

Aluminium

•	 Semua	jenis	aluminium	dan	keluli
seperti tin minuman ringan dan
bekas makanan.

•	 Tin	 bahan	 yang	mudah	 terbakar
seperti tin cat, tin aerosol, tin
minyak.

•	 Bahan-bahan	 yang	 digunakan
untuk perubatan seperti spatula
aluminium.

216
B
A

B
 3Kesan Pelaksanaan 3R Terhadap Elemen Kelestarian3.2.3

Program 3R dapat memberi manfaat dan kesan yang baik untuk sesebuah negara dari segi ekonomi,
sosial dan alam sekitar.

Plastik •	 Botol	 atau	 bekas	 plastik	 yang
berwarna dan tidak berwarna
seperti botol minuman, botol
pencuci, bekas makanan yang
boleh dibersihkan, beg plastik
dan lain-lain.

•	 Bahan	plastik	yang	bukan	dalam
bentuk botol seperti bekas yogurt,
bekas marjerin dan lain-lain.

•	 Bekas	 makanan	 atau	 minuman
yang tidak boleh dibersihkan
seperti pembungkus air dan
kuih-muih, pembalut nasi lemak
dan sebagainya.

•	 Botol	plastik	yang	mengandungi
sisa bahan berbahaya dan
beracun seperti minyak, racun
serangga dan sebagainya.

Kesan
kepada
ekonomi

• Peningkatan ekonomi negara dengan penjualan produk hasil daripada sisa
pepejal yang boleh dikitar semula.

• Peningkatan jumlah kunjungan pelancong asing disebabkan oleh kawasan
persekitaran yang bersih.

• Mengurangkan kos penyenggaraan tapak pelupusan disebabkan oleh
pengurangan sisa pepejal melalui program 3R.

Komposisi
sisa pepejal Bahan boleh dikitar semula Bahan tidak boleh dikitar semula

Kesan
kepada
sosial

• Melahirkan masyarakat yang bersatu hati dan bekerjasama bagi
memastikan program 3R dilaksanakan dengan baik.

• Menghasilkan masyarakat yang sihat disebabkan pengurangan masalah
pengurusan sisa pepejal.

• Melahirkan individu yang bijak dan pintar dalam menghasilkan
barang-barang yang boleh diguna semula.

217
B
A

B
 3

Kesan
kepada
alam
sekitar

• Menghasilkan kawasan persekitaran yang bersih dan selesa untuk didiami
oleh masyarakat.

• Mengurangkan pencemaran bau yang berpunca daripada sisa pepejal yang
tidak diuruskan dengan baik.

• Mengurangkan pelepasan gas rumah hijau yang boleh mengakibatkan
pemanasan muka bumi seperti gas metana dengan mengurangkan
penggunaan tapak pelupusan sanitari.

Kaedah Pelaksanaan 3R dalam Kehidupan Seharian3.2.4

Sisa pepejal isi rumah mempunyai kepelbagaian komposisi sisa pepejal dan jumlah penjanaan
yang tinggi berbanding sisa pepejal yang lain. Oleh itu, pengurusan sisa pepejal dari rumah
perlu diuruskan dengan kaedah yang baik dan berkesan bagi mengurangkan masalah pelupusan
sisa pepejal yang sukar dikawal pada masa ini. Setiap penghuni rumah perlu menjalankan
tanggungjawab masing-masing dalam melaksanakan amalan 3R. Terdapat beberapa aktiviti
harian yang boleh dilakukan oleh setiap individu dalam mengurangkan, menggunakan semula
dan mengitar semula sisa pepejal.

Pengurangan (Reduce)

Berikut ialah langkah-langkah yang boleh diambil ketika beli-belah, iaitu:

5

4

3

2

1

5

4

3

2

1 Mengurangkan pembelian barang-barang yang tidak perlu, jarang digunakan dan
tidak mendatangkan manfaat dalam jangka masa yang lama.

Membeli barang-barang yang boleh digunakan untuk kegunaan-kegunaan lain seperti
membeli pencuci serba guna yang boleh mencuci pelbagai barang atau kawasan.

Membeli barang-barang isian semula yang boleh disimpan dalam botol kaca dan
bekas lain.

Membeli bahan-bahan yang tidak bertoksik kerana kebanyakan bahan-bahan ini
tidak boleh dikitar semula dan berbahaya.

Membeli bahan alternatif seperti soda, cuka dan lemon bagi menggantikan pencuci
yang bertoksik dan berbahaya.

218
B
A

B
 3

Penggunaan semula (Reuse)

Antara langkah-langkah yang boleh diambil ialah:

1. Menggunakan beg atau kotak berulang-ulang kali untuk
membeli-belah atau menyimpan barang-barang.

2. Baju-baju yang telah koyak dan tidak boleh digunakan boleh
dijadikan kain buruk atau kain perca yang dicantum menjadi
alas meja atau selimut mengikut kreativiti masing-masing.

3. Tayar lama yang telah haus dan tidak boleh digunakan
semula boleh dijadikan sebagai pasu atau pagar yang disusun
dengan kemas di sekeliling rumah.

4. Kotak terpakai atau kertas kadbod yang telah diconteng boleh
digunakan sebagai pelapik dan boleh dicantum semula dan
dihias mengikut kreativiti masing-masing untuk dijadikan
kotak simpanan barang.

5. Kayu lama seperti papan lapis yang tidak digunakan boleh
dijadikan sebagai bahan kraf tangan dan dijadikan hiasan
di dalam rumah.

Contoh-contoh barang yang
boleh diguna semula:
•	 Sampul	surat
•	 Botol	kaca	dan	plastik
•	 Pakaian	lama
•	 Surat	khabar	dan

kertas kadbod

Sumber: Jabatan Pengurusan
Sisa Pepejal Negara

Kitar semula (Recycle)

Berikut ialah kaedah yang boleh dilaksanakan oleh setiap isi rumah:

Memastikan bahan-bahan yang
boleh dikitar semula dibersihkan
dan diletakkan pada tempat
yang sepatutnya mengikut
kategori masing-masing, seperti
mengosongkan dan membersihkan
botol minuman kaca atau botol
pencuci.

Meletakkan bahan-bahan yang
boleh dikitar semula di tempat yang
berasingan dengan sisa pepejal yang
lain bagi memudahkan pengurusan
sisa pepejal mengasingkan bahan
kitar semula untuk dihantar
ke pusat kitar semula.

Sekiranya bahan kitar semula
tidak diambil, pengguna boleh
menghantar sendiri ke tempat
penyimpanan atau bekas sisa
pepejal yang disediakan atau
menghantar terus ke pusat
kitar semula.

Menyediakan empat bekas untuk
sisa pepejal daripada komposisi:

• Plastik
	 • Kertas
	 • Aluminium dan gelas
	 • Lain-lain sisa pepejal

219
B
A

B
 3

Produk daripada Sisa Pepejal3.2.5

Menghasilkan produk daripada bahan terpakai merupakan salah satu kaedah 3R, iaitu guna semula.
Kaedah ini dapat mengurangkan pembelian barang-barang baharu dan secara tidak langsung
mengurangkan penjanaan sisa pepejal. Antara bahan-bahan yang boleh digunakan semula ialah
tayar, botol, kain, tin aluminium dan lain-lain.

Bahan-bahan:

Dua biji tayar (perlu dibasuh
dan dikeringkan terlebih
dahulu), empat biji roda, papan
berbentuk bulat (diameter
lebih besar daripada diameter
tayar), kertas pasir, cat minyak,
pengilat kayu, berus cat, gam
kuat, skru dan pemutar skru.

1. Cat kedua-dua biji tayar pada bahagian luar,
atas dan bawah tayar dengan menggunakan cat
minyak dan biarkan kering.

3. Empat biji roda dipasang pada satu bahagian
bawah tayar dengan menggunakan skru dan
diterbalikkan kedudukan tayar tersebut.

2. Tayar ditampal dengan menggunakan gam kuat
dan biarkan sehingga gam kering.

220
B
A

B
 3

6. Meja yang telah siap boleh digunakan
di ruang tamu dan sebagainya.

4. Kemudian, kayu bulat diletakkan di atas tayar
dan skrukan.

5. Bahagian kayu dikemaskan dengan menggunakan kertas pasir dan pengilat kayu.

221
B
A

B
 3

Latihan3.2

1. Amalan 3R perlu dilaksanakan di peringkat rumah dan isi rumah perlu diberikan pendedahan
berkenaan perkara ini. Sebagai ketua rumah, anda dikehendaki menggalakkan amalan 3R
di rumah anda. Nyatakan aktiviti-aktiviti yang boleh dilakukan dalam menjayakan program 3R.

2. Kitar semula (recycle) memainkan peranan utama dalam mengurangkan jumlah sisa pepejal
yang perlu dilupuskan. Kaedah ini dapat memastikan sisa pepejal yang sukar dilupuskan
seperti plastik, dikumpulkan dan diproses menjadi produk yang boleh dijual dan digunakan.
Nyatakan dua cara bagi proses pengumpulan bahan-bahan tersebut sebelum dihantar ke kilang
untuk diproses.

3. Amalan 3R, iaitu pengurangan (reduce), guna semula (reuse) dan kitar semula (recycle)
merupakan sistem pengurusan sisa pepejal yang perlu diketengahkan oleh masyarakat masa
ini. Nyatakan maksud dan contoh ketiga-tiga sistem tersebut.

4. Program 3R perlu diamalkan di rumah bagi membantu isi rumah dalam menguruskan sisa
pepejal dan seterusnya memberi kesan positif kepada individu, masyarakat dan negara.
Nyatakan kesan-kesan amalan 3R kepada masyarakat sekiranya setiap individu mengambil
bahagian untuk menjayakan program 3R.

a.

b.

c.

5. Secara berkumpulan, bina satu blog mengenai amalan 3R yang dilaksanakan di Malaysia.
Berikan info-info yang menarik dalam blog tersebut.

222
RUMUSAN

B
A

B
 3

Definisi sisa pepejal
Bahan yang tidak diperlukan oleh manusia dan perlu dilupuskan.

Kategori
Sisa Pepejal
Terkawal

Sisa pepejal
awam

Sisa pepejal
perindustrian

Sisa pepejal
import

Sisa pepejal
pembinaan

Sisa pepejal
khas

Sisa pepejal
komersial

Sisa pepejal
institusi

Sisa pepejal isi
rumah

223
B
A

B
 3

Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal

Penjanaan

•	 Pengurangan
sisa pepejal dan
guna semula.

Pengasingan

•	 Bahan kitar semula
dan bahan tidak
boleh dikitar semula.

Pusat
Pemindahan

•	 Tempat
simpanan
sementara.

Pemerolehan Semula
Bahan dan Tenaga

•	 Rawatan perantaraan
seperti insinerator dan
pengomposan.

•	 Memproses bahan-
bahan kitar semula.

Pelupusan

•	 Tapak pelupusan
sanitari.

•	 Tapak pelupusan
sampah.

Penyimpanan

•	 Mengikut kesesuaian
tempat penjanaan dan
komposisi sisa pepejal.

Kutipan dan
Pengangkutan

•	 Bergantung kepada
kekerapan kutipan,
pilihan laluan,
jumlah pekerja dan
masa kutipan.

Elemen Pengurusan
Sisa Pepejal

Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal Semasa Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal
yang Mampan

Guna semula sisa

Pengurangan sisa

Kitar semula sisa

Perawatan sisa

Pelupusan

224
B
A

B
 3

Keperluan Pengurusan Sisa Pepejal yang Sistematik

Mengurangkan kos
pengurusan sisa pepejal.

Mengurangkan
pencemaran alam

sekitar.

Mengurangkan jumlah
sisa pepejal yang perlu

dilupuskan ke tapak
pelupusan.

Mengurangkan masalah
berkaitan kesihatan.

Teknologi dalam
Rawatan	Sisa	Pepejal

Pengomposan

•	 Proses penguraian sisa pepejal organik.

Insinerator

•	 Pembakaran sisa pepejal pada suhu yang tinggi.

Pelupusan sisa pepejal

•	 Tapak pelupusan sanitari.

•	 Tapak pelupusan sampah.

Pusat perolehan semula sumber sisa pepejal

•	 Refuse Derived Fuel (RDF).

225
B
A

B
 3

1. Kawasan bandar telah menjana jumlah sisa pepejal yang tinggi disebabkan oleh populasi dan
aktiviti yang dijalankan di kawasan tersebut. Tambahan pula, keluasan tempat pelupusan yang
terhad menyukarkan pelupusan sisa pepejal. Nyatakan dan bincangkan aktiviti yang boleh
dilakukan oleh masyarakat di kawasan bandar bagi mengurangkan jumlah yang sisa pepejal.

2. Hierarki pengurusan sisa pepejal merupakan tahap penggunaan kaedah-kaedah pelupusan sisa
pepejal yang terdapat di kebanyakan negara yang sedang membangun. Nyatakan tiga kaedah
pelupusan sisa pepejal yang sering digunakan dan huraikan proses pelupusan bagi kaedah-
kaedah tersebut.

3. Pengurusan sisa pepejal yang teratur dan sistematik merupakan kunci utama pembangunan
sesebuah negara. Sistem pelupusan yang tidak terkawal dan tidak disenggara dengan baik akan
memberikan kesan terhadap alam sekitar dan manusia. Bincangkan kesan-kesan terhadap alam
sekitar sekiranya pengurusan sistem pelupusan sisa pepejal tidak dijalankan dengan baik.

4. Ahmad dan rakan-rakannya telah menerima air kotak minuman percuma daripada pihak
sekolah. Sewaktu perjalanan pulang dari sekolah, mereka minum air kotak tersebut dan
kemudian membuang kotak minuman yang telah kosong ke dalam longkang berhampiran.
Nyatakan akibat yang akan diterima oleh penduduk berhampiran terhadap sikap yang telah
dilakukan oleh Ahmad dan rakan-rakan serta jelaskan tindakan yang sepatutnya dilakukan
oleh mereka.

5. Pengomposan merupakan jalan alternatif untuk melupuskan sisa pepejal. Kaedah ini ialah
proses penguraian di mana sisa pepejal organik seperti sisa makanan, sisa taman/kebun, sisa
kayu dan lain-lain diuraikan oleh mikroorganisma menjadi bahan mirip tanah yang dikenali
sebagai humus. Nyatakan kelebihan dan kekurangan menggunakan kaedah pengomposan
di kawasan pendalaman.

6. Insinerator ialah alat yang direka untuk membakar sisa pepejal pada suhu yang tinggi bagi
menghasilkan abu yang mempunyai isi padu yang rendah, sekali gus mengurangkan keperluan
kawasan tapak pelupusan. Nyatakan perbezaan antara penggunaan insinerator dengan
penggunaan tapak pelupusan sanitari.

7. Sebuah kilang alat tulis dan buku di Senawang telah menghasilkan sejumlah besar sisa pepejal
plastik dan kertas setiap bulan. Mereka telah menghantar sisa pepejal tersebut ke pusat perolehan
semula sumber sisa pepejal yang terletak di Kajang bagi menghasilkan bahan api yang dikenali
sebagai Refused Derived Fuel (RDF). Jelaskan dengan terperinci proses-proses yang terlibat
dalam penghasilan RDF.

LATIHAN PENGUKUHAN

226
B
A

B
 3

8. Kaedah 3R merupakan jalan penyelesaian terbaik bagi masalah peningkatan jumlah sisa pepejal
yang terhasil di Malaysia. Terangkan maksud 3R dan nyatakan contoh yang sesuai bagi setiap
elemen tersebut.

9. Program 3R telah lama diperkenalkan di Malaysia tetapi kurang mendapat sambutan daripada
masyarakat. Hal ini disebabkan oleh kurang kesedaran dan tidak mendapat informasi yang tepat
berkenaan program ini. Nyatakan tindakan yang perlu dilakukan oleh pihak yang berkaitan
bagi memastikan program 3R dapat dijalankan.

10. Pengurangan penjanaan sisa pepejal merupakan cara pertama yang perlu diambil oleh setiap
individu bagi mengurangkan masalah lambakan sisa pepejal. Bincangkan kaedah-kaedah yang
boleh diambil bagi membantu pengurangan sisa pepejal di kawasan bandar.

11. Terdapat lima elemen penting dalam hierarki pengurusan sisa pepejal. Walau bagaimanapun,
urutan elemen itu perlu diubah suai bagi menyelesaikan masalah peningkatan sisa pepejal pada
masa ini. Nyatakan perbezaan dalam hierarki yang baru dan kesan perubahan tersebut dalam
sistem pengurusan sisa pepejal.

12. Penyimpanan sisa pepejal memerlukan kaedah yang tepat dan jitu daripada pelbagai segi
untuk memastikan tiada sebarang masalah sepanjang proses penyimpanan. Nyatakan faktor-
faktor yang perlu diambil kira ketika menyediakan tempat simpanan sisa pepejal dan berikan
kesan-kesan sekiranya faktor-faktor tersebut diabaikan.

Hospital Kawasan perumahan

Deretan kedaiSekolah

Bandar B

227
B
A

B
 3

13. Bandar B merupakan kawasan pembangunan yang baru dibina dan tidak mempunyai
kawasan pelupusan sisa pepejal. Sebagai seorang jurutera, anda dikehendaki mencadangkan
sistem pelupusan sisa pepejal yang sesuai bagi kawasan tersebut. Nyatakan pilihan anda dan
sebab-sebab anda memilih sistem tersebut. Pastikan perbincangan anda merangkumi beberapa
faktor penting seperti tempoh pelupusan sisa pepejal, kos pembinaan dan sebagainya.

14. Sistem pengurusan sisa pepejal yang tidak teratur telah menyebabkan banyak sisa pepejal
yang perlu dilupuskan di tapak pelupusan sisa pepejal. Selain itu, kos pengurusan sisa pepejal
juga meningkat. Nyatakan masalah-masalah yang akan dihadapi oleh penduduk yang berada
di kawasan berhampiran kawasan pelupusan sisa pepejal sekiranya tapak pelupusan sisa pepejal
tidak diuruskan dengan baik.

228
GLOSARI

aras tanda rujuk yang digunakan sewaktu menjalankan tinjau selidik topografi; penandaarasan perbuatan
menentukan tanda aras.

ayakan hasil mengayak; apa-apa yang sudah diayak.

berkala berulang-ulang pada waktu yang tetap (mengikut jangka waktu yang tertentu).

biogas gas yang dihasilkan melalui tindakan bakteria ke atas bahan buangan organik dan digunakan sebagai
bahan api.

domestik bukan hal (urusan dan lain-lain) dalam negeri.

ekologi hubungan antara tumbuhan, binatang dan manusia dengan persekitaran.

ekosistem sistem lingkungan hidup semula jadi yang terbentuk sebagai hasil daripada tindakan yang
menyaling antara benda-benda hidup dengan persekitarannya.

elemen sesuatu yang menjadi bahagian dalam sesuatu keseluruhan unsur.

enap sesuatu yang bercampur dengan air dan lain-lain dan turun ke bawah serta berlonggok di dasar, endap,
endapan.

herarki tatatingkat.

implikasi kesan (kemungkinan dan sebagainya) yang terbit atau dapat ditakrif daripada sesuatu.

industri perusahaan (biasanya secara besar-besaran) untuk membuat, menghasilkan, mengeluarkan
barangan.

inovatif merupakan (bersifat) inovasi.

justifikasi sesuatu alasan (yang kuat) yang menjadikan sesuatu wajar dilakukan (diusahakan dan sebagainya)
atau diberikan, hujah (pendapat dan sebagainya) yang dikemukakan sebagai alasan bagi sesuatu.

karbon dioksida sejenis gas yang tidak berwarna, tidak berbau dan digunakan di dalam alat pemadam api,
minuman bergas, aerosol dan terdapat 0.03 peratus dalam atmosfera.

kitar semula kaedah atau teknik memproses bahan seperti tin, botol dan kertas yang telah digunakan supaya
dapat digunakan semula.

kitaran gerakan berkitar, kisaran.

klorin istilah gas berwarna hijau kekuningan dan berbau busuk (biasanya digunakan untuk membunuh
kuman di dalam air).

kondusif sesuai, baik dan sebagainya untuk membantu, mencapai atau mendorong menghasilkan sesuatu.

konkrit campuran simen, pasir, batu kelikir dan air untuk pembinaan bangunan dan lain-lain.

konvensional berdasarkan yang biasa dilakukan atau diamalkan; mengikut atau sebagaimana yang
ditentukan oleh konvensi.

G
LO

SA
R

I

229
kriteria dasar atau ukuran untuk menentukan nilai (kategori dan lain-lain) sesuatu.

mendapan lumpur, pasir dan lain-lain yang turun ke bawah iaitu mendak.

organik bahan yang di dalamnya terdapat unsur karbon.

pasca sesudah, selepas, setelah.

pelupusan perihal (perbuatan dan sebagainya) melupuskan.

penyenggaraan ujian, ukuran, penggantian, pelarasan dan kerja pembaikan yang dijalankan untuk menjaga
peralatan atau atur cara supaya berada dalam keadaan baik.

pepejal benda yang mempunyai bentuk yang tidak berubah-ubah; benda yang pejal atau keras (seperti
batu, kayu).

pemfloridaan istilah proses mencampurkan florida ke dalam bekalan air dan lain-lain.

penguraian perbuatan (hal dan sebagainya) menguraikan sesuatu. Proses memisah-memisahkan sesuatu
bahan kimia dengan menggunakan tenaga elektrik.

radioaktif istilah mempunyai atom yang memecah dan mengeluarkan sinar dalam bentuk zarah bercas
elektrik yang dapat menembusi benda legap dan memberi kesan elektrik.

senggara menyenggara membuat kerja-kerja supaya (sesuatu) berada dalam keadaan baik.

substruktur struktur yang mendasari atau menyokong struktur, binaan dan sebagainya.

superstruktur struktur atau binaan yang dibina di atas bahagian utama sesuatu bangunan.

G
LO

SA
R

I

230
R
U

JU
K

A
N

RUJUKAN

Abd. Samad Hanif, Azmi Basir, Mohd. Saaya Mohd Adris, Maimunah Husien. (2011). Teknologi
Kejuruteraan Tingkatan 4. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Abdul Aziz Abdul Latiff, Abu Bakar, Ismail Yusof. (2003). Pengajian Kejuruteraan Tingkatan 5. Kuala
Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Agamuthu Paiatamby & Masaru Tanaka. (2014). Municipal Solid Waste Management in Asia and the Pacific
Islands: Challenges and Strategic Solution. New York: Springer.

Amad, M. N. (n.d.). Modul Politeknik: Nota Kejuruteraan Awam (Perkhidmatan Mekanikal 1). Tidak
diterbitkan.

B., A. J. (2008). Economic Development, Pollutant Emissions and Energy Consumption in Malaysia. Journal of
Policy Modeling, 271-278.

Badron, J. (2007). Teknologi Binaan Bangunan. Selangor: IBS Buku Sdn. Bhd.

Barrow, C. J. (1996). Environmental and Social Impact Assessment: An Introduction. United Kingdom:
University of Wales Swansea.

CIBSE. (2007). Guide L Sustainability. London and United Kingdom: Chartered Institution of Building
Services Engineers.

Evolusi Rawatan Kumbahan. (2017). Dicapai daripada Indah Water Konsortium Sdn. Bhd.: https://www.iwk.
com.my/do-you-know/the-evolution-of-sewage-treatment-my.

Ferdoushi Ahmed, Chamhuri Siwar & Rawshan Ara Begum. (2014). Water Resources in Malaysia: Issues and
Challenges. Food, Agriculture and Environment Issues 2, 1100-1104.

Jamadi Yasin & Yahaya Ramli. (1999). Kerja Paip: Pembekalan Air Sejuk, Saliran dan Pembersihan (Edisi
Kedua). Skudai: Universiti Teknologi Malaysia.

K, S. (2009). Engineering Hydrology (3rd Edition). New York: McGraw Hill.

Latifah Abd Manaf, Mohd Armi Abu Samah & Nur Ilyana Mohd Zukki. (2009). Municipal Solid Waste
Management in Malaysia: Practices and Challenges. Waste Management, Volume 29, Issue 11. 2902-2906.

Lay, O. B. (2013). Beyond Environmental Comfort. London & United Kingdom: Taylor & Francis.

Maimunah. (2003). Teknologi Kejuruteraan Tingkatan 5. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Metcalf & Eddy. (2003). Waste Water Engineering: Treatment, Disposal and Reuse (4th Edition). New York:
McGraw Hill.

Mohamad Ashrul Haron, F. R. (2014). Binaan Bangunan. Dicapai daripada Asas Binaan Bangunan: http://
asas-binaanbangunan.blogspot.my/.

Mohamad Kelana Juwit, M. F. (n.d.). Modul Politeknik: Nota Kejuruteraan Awam (Ukur Kejuruteraan).
Tidak diterbitkan.

Mohamad, M. M. (2016). Modul Binaan Bangunan. Batu Pahat: Tidak diterbitkan.

231
R
U

JU
K

A
N

Paal, Y. (2005). Pengajian Kejuruteraan Awam Tingkatan 4. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Pengasingan Sisa Pepejal di Punca. (2015, September 7). Dicapai daripada Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal
Negara (JPSPN): http://jpspn.kpkt.gov.my/index.php/pages/view/127.

Pengomposan-Takakura Home Method. (2017). Dicapai daripada Portal Rasmi SWCorp: http://www.swcorp.
gov.my/index.php/pengkomposan-takakura-home-method.

Rawatan Sisa Pepejal. (2017). Dicapai daripada Indah Water Konsortium Sdn. Bhd.: https://www.iwk.com.
my/do-you-know/sewage-treatment-plant-my.

Sandra F. Mendler & Odell William. (2000). The HOK Guidebook to Sustainable Design. New York: John
Wiley & Sons Inc.

Sani, S. (1997). Environmental Quality Act 1974: Then and Now. Bangi: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Sejarah Pengurusan Sisa Pepejal. (2017). Dicapai daripada Portal Rasmi SWCorp Malaysia: http://www.
swcorp.my/index.php/utama/199-sisa-pepejal/521-sejarah-pengurusan-sisa-pepejal.

Stamatina T. Rassia & Panos M. Pardalos. (2012). Sustainable Environmental Design in Architecture. New
York: Springer.

Sumber Air di Malaysia, Majalah Tentang Air dan Kumbahan: Penting. (2016). Selangor: Persatuan Pengguna
Air dan Tenaga Malaysia (WECAM) dan Suruhanjaya Perkhidmatan Air Negara (SPAN).

The Civil Engineering. (2012). Dicapai daripada Top-Down Construction: https://constructionduniya.
blogspot.my/2012/02/top-down-construction.html.

William, D. E. (2007). Sustainable Design: Ecology, Architecture, and Planning. New York: John Wiley
& Sons Inc.

Yahaya, N. (2012). Solid Waste Management in Malaysia: The Way Forward, National Solid Waste
Management Department. Putrajaya: Ministry of Urban Wellbeing, Housing and Local Government.

232
INDEKS

A

amalan 3R iv, v, 174, 211, 212, 214, 218, 222

ayakan tanah 34, 38, 39, 40

B

berkala 86, 87, 88, 91, 109, 229

bioefluen 163, 164, 165, 167

biogas 163, 164, 209, 229

biopepejal 163, 164

D

dinding tanggung beban 13, 14, 74, 75, 108

domestik 116, 143, 144, 145, 146, 148, 154, 156, 169, 171

E

elemen kelestarian iii, iv, 89, 90, 104, 211, 217

enap cemar teraktif 153, 158, 161, 166, 170

G

guna semula 176, 185, 187, 189, 211, 220, 222, 224

H

hierarki iv, 176, 189, 204, 211, 224, 226, 227

I

inovatif 99, 109, 203

insinerator 188, 199, 204, 207, 208, 224, 225, 226

J

jaminan 9, 43, 85, 109

justifikasi 20,59, 66, 87, 89, 107, 176

K

kaedah berasingan 143, 149, 150, 152, 169, 171

kaedah bergabung 143, 149, 151

kerja tanah 9, 42, 51, 52, 61, 62, 64, 66, 83, 84, 109

kolam penstabil sisa 156, 157

kondusif 94, 107, 109, 112

konvensional 10, 14, 19, 100, 101, 108, 124

kriteria iii, 4, 6, 89, 90, 91, 95, 97, 99, 100, 108, 109

L

lagun berudara 153, 157, 158, 167

M

metana 162, 164, 191, 207, 209, 218

P

pascapembinaan iii, 2, 9, 85, 88, 93, 108, 109

pembasmian kuman 125, 127, 138, 141, 142, 171, 173

pembauran kimia 125, 127, 132

pembinaan hijau 18, 19, 108

pencegahan 86, 87, 88, 109

pemfloridaan 125, 127, 137

pengenapan 125, 127, 134, 135, 140, 142, 160, 161, 168

pengentalan 125, 127, 133, 134, 138

penggumpalan 125, 127, 133

pengomposan 188, 199, 204, 205, 206, 224, 225, 226

penyaringan 125, 126, 128, 129, 130, 142, 153, 170, 171

penyesuaian pH 125, 127, 138

prapembinaan iii, 2, 9, 21, 93, 108

IN
D

EK
S

233
R

rawatan perantaraan 176, 185, 188, 193, 194, 198, 204,
210, 224

S

sistem pembetungan iv, 114, 143, 148, 149, 150, 151, 152,
162, 169, 171, 173

sistem perpaipan 7, 43, 61, 78, 79, 108

sistematik iv, 91, 149, 152, 185, 189, 190, 195, 202, 207,
211, 225, 226

substruktur 9, 10, 11, 53, 61, 65, 67, 71, 82

superstruktur 9, 10, 11, 53, 61, 65, 71, 82, 109

T

taksiran 9, 21, 42, 44, 45, 108

tangki septik 143, 144, 148, 149, 151, 153, 154, 155, 166,
169

tapak pelupusan sanitari 198, 199, 204, 207, 218, 224, 225,
226

top-down 11, 12, 13, 19, 108

turus cucur 153, 159, 160, 166, 170

U

uji tanah iii, 9, 21, 23, 34, 108

ukur aras 23, 24, 26, 28, 30, 32, 33, 59

ukur tanah iii, 9, 21, 23, 24, 60, 63, 108

V

voltan 80

IN
D

EK
S

234
Skim Pinjaman Buku Teks

Sekolah _______________________________________

Tahun Tingkatan Nama Penerima Tarikh
Terima

Nombor Perolehan: _______________________________

Tarikh Penerimaan: _______________________________

BUKU INI TIDAK BOLEH DIJUAL

Dengan ini, SAYA BERJANJI akan menjaga buku ini
dengan baik dan bertanggungjawab atas kehilangannya,

serta mengembalikannya kepada pihak sekolah pada
tarikh yang ditetapkan.
RM29.95

FT315001

ISBN 978-967-0520-90-2

ASAS
KELESTARIAN
TINGKATAN 5

9 789670 520902
Cover

Rukun

KSSM_2017_DP_AsasKelestarian_Tingkatan_5.pdf

Akad

Cover 2