KURIKULUM STANDARD SEKOLAH MENENGAH

TINGKATAN 2

Penulis
Jariah binti Khalib

Maznah binti Omar
Badariah binti Hamzah

Shamsulikram bin Abdul Hamid

Editor
Nadiatulaini binti Azenan

Kumutha Murugiah

Pereka bentuk
Mohd Fauzi bin Mohamad Hassim

Ilustrator
Wan Hamizan bin Wan Hussin

2017
ii

Penerbit buku teks ingin merakamkan penghargaan
kepada organisasi dan orang perseorangan yang
telah membantu dalam proses menerbitkan buku
ini, iaitu:

Jawatankuasa Kawalan Mutu Buku Teks
Bahagian Buku Teks
Kementerian Pendidikan Malaysia

Bahagian Pembangunan Kurikulum
Kementerian Pendidikan Malaysia

Dato’ Dr. Sheikh Muszaphar Shukor Al Masrie
Sheikh Mustapha

Datuk M. Magendran

Datuk N. Mohanadas

Datuk Dr. Mazlan Othman

Universiti Perguruan Sultan Idris

Puan Nur Adlyka Ainul Annuar

KPM2017 ISBN 978-967-14472-6-0

Cetakan Pertama 2017
© Kementerian Pendidikan Malaysia

Hak Cipta Terpelihara. Mana-mana bahan dalam buku
ini, tidak dibenarkan diterbitkan semula, disimpan dalam
cara yang boleh dipergunakan lagi, ataupun dipindahkan
dalam sebarang bentuk atau cara, baik dengan elektronik,
mekanik, penggambaran semula mahupun dengan cara
perakaman tanpa kebenaran terlebih dahulu daripada Ketua
Pengarah Pelajaran Malaysia, Kementerian Pendidikan
Malaysia. Perundingan tertakluk kepada perkiraan royalti
atau honorarium.

Diterbitkan untuk Kementerian
Pendidikan Malaysia oleh:
Karangkraf Network Sdn. Bhd.
Lot 2, Jalan Sepana 15/3,
Off Persiaran Selangor,
Seksyen 15,
40200 Shah Alam,
Selangor Darul Ehsan.
Telefon: 603-5101 3836
Faksimile: 603-5101 3685
E-mel: publishing@karangkrafnetwork.com.my
Alamat sesawang: www.karangkraf.com

Reka letak dan atur huruf:
Karangkraf Network Sdn. Bhd.

Muka taip teks: Minion Pro
Saiz taip teks: 11 pt.

Dicetak oleh:
Ultimate Print Sdn. Bhd.
Lot 2, Jalan Sepana 15/3,
Off Persiaran Selangor,
Seksyen 15,
40200 Shah Alam,
Selangor Darul Ehsan.

NO. SIRI BUKU : 0056 PENGHARGAAN

KEMENTERIAN
PENDIDIKAN
MALAYSIA
Kandungan

Bab 3 Nutrisi

3.1  Kelas Makanan
 3.2  Kepentingan Gizi Seimbang
 3.3  Sistem Pencernaan Manusia
 3.4  Proses Penyerapan dan Pengangkutan Hasil

Pencernaan serta Penyahtinjaan
Latihan Sumatif 3

Bab 4 Kesihatan Manusia
 4.1  Penyakit Berjangkit dan Penyakit Tidak Berjangkit
 4.2  Pertahanan Badan
Latihan Sumatif 4

Tema 2: Penerokaan Unsur dalam Alam

Bab 5 Air dan Larutan

5.1  Sifat Fizik Air
 5.2  Larutan dan Kadar Keterlarutan
 5.3  Pembersihan dan Pembekalan Air
Latihan Sumatif 5

Bab 6 Asid dan Alkali

6.1  Sifat Asid dan Alkali
 6.2  Peneutralan
Latihan Sumatif 6

44

46
53
60

66
71

74

76
82
90

94

96
106
113
121

124

126
133
137

Pendahuluan

Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup

Bab 1 Biodiversiti

1.1  Kepelbagaian Organisma
 1.2  Pengelasan Organisma
Latihan Sumatif 1

Bab 2 Ekosistem

2.1  Aliran Tenaga dalam Ekosistem
 2.2  Kitar Nutrien dalam Ekosistem
 2.3  Saling Bersandaran dan Interaksi antara Organisma dan

antara Organisma dengan Persekitaran
 2.4  Peranan Manusia dalam Mengekalkan Keseimbangan Alam
Latihan Sumatif 2

v

2

4
7

17

20

22
25

28
39
42

iii
Bab 9 Haba
 9.1  Hubung Kait Suhu dengan Haba
 9.2  Pengaliran Haba dan Keseimbangan Haba
 9.3  Prinsip Pengembangan dan Pengecutan Jirim
 9.4  Hubung Kait Jenis Permukaan Objek dengan Penyerapan

dan Pembebasan Haba
Latihan Sumatif  9

Bab 10 Gelombang Bunyi

10.1  Ciri Gelombang Bunyi
 10.2  Kenyaringan dan Kelangsingan Bunyi
 10.3  Fenomena dan Aplikasi Pantulan Gelombang Bunyi
Latihan Sumatif 10

Tema 4: Penerokaan Bumi dan Angkasa Lepas

Bab 11 Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta

11.1  Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta
Latihan Sumatif  11

204

206
207
213

216
220

222

224
229
231
235

238

240
249

Bab 12 Sistem Suria

12.1  Sistem Suria
Latihan Sumatif  12

Bab 13 Meteoroid, Asteroid, Komet

13.1  Jasad Lain dalam Sistem Suria iaitu Meteoroid, Asteroid
dan Komet

Latihan Sumatif 13

Jawapan
Glosari
Bibliografi
Indeks

250

252
266

268

270
277

279
284
287
288

140

142
152

158
164

166

168
175
201

Tema 3: Tenaga dan Kelestarian Hidup

Bab 7 Keelektrikan dan Kemagnetan

7.1  Keelektrikan
 7.2  Pengaliran Arus Elektrik dalam Litar Bersiri dan

Litar Selari
 7.3  Kemagnetan
Latihan Sumatif  7

Bab 8 Daya dan Gerakan

8.1  Daya
 8.2  Kesan Daya
Latihan Sumatif 8

iv
Pendahuluan

Buku Teks Sains Tingkatan Dua ini ditulis untuk murid Tingkatan Dua berdasarkan Dokumen
Standard Kurikulum dan Pentaksiran, Tingkatan 2 yang disediakan oleh Kementerian

Pendidikan Malaysia. Penulisan buku ini lebih memberikan penekanan kepada kemahiran berfikir,
kemahiran maklumat & komunikasi, membuat keputusan dan menyelesaikan masalah dalam
kehidupan harian supaya murid dapat menguasai kemahiran yang diperlukan pada abad ke-21.
Selain itu, pendekatan Pengajaran dan Pembelajaran STEM juga didedahkan melalui pendekatan
inkuiri, penyelesaian masalah atau projek supaya murid berminat untuk menceburi bidang sains
dan teknologi.

Bagi mencapai objektif ini, buku ini dilengkapkan dengan ciri-ciri istimewa seperti yang berikut:

Sejarah

Malaysiaku!

Latihan Formatif

Sains

Maklumat tentang
sejarah sains

Aplikasi sains
dalam kehidupan

harian murid

Standard Pembelajaran
berdasarkan Dokumen
Standard Kokurikulum
dan Pentaksiran untuk

rujukan guru

Maklumat terkini
tentang pencapaian

Malaysia di dalam
bidang sains

Soalan untuk
menguji kefahaman

murid pada akhir
setiap subtopik

Menghayati
keajaiban dalam

sains

Maklumat
tambahan yang

berkaitan

Soalan yang
mencabar pemikiran

8.2.2

v
Jenis aktiviti

Eksperimen

Inkuiri Projek

Penggunaan
teknologi

LawatanSimulasi

Perbincangan

Elemen baharu dalam buku ini:

Kemahiran Abad ke-21
  Kemahiran berfikir & menyelesaikan masalah
  Kemahiran interpersonal & arah kendiri
  Kemahiran maklumat & komunikasi

STEM (Sains, Teknologi, Kejuruteraan dan Matematik)
Sebagai Pendekatan Pengajaran dan Pembelajaran yang
mengaplikasikan dan mengintegrasikan pengetahuan,
kemahiran dan nilai dalam mata pelajaran STEM secara
mendalam melalui pendekatan inkuiri, pembelajaran
berasaskan projek dan pembelajaran berasaskan masalah dalam
konteks dunia sebenar. Pendekatan ini dapat menarik minat
lebih banyak murid untuk menceburi bidang STEM di peringkat
sekolah dan di alam kerjaya bagi menangani cabaran dan
berdaya saing di peringkat global.

Kerjaya dalam bidang STEM (Sains, Teknologi, Kejuruteraan
dan Matematik)

Pelbagai jenis aktiviti dalam buku ini:

Abad

21

ETS M

ETS M

vi
1 2

3 4

Komponen-komponen digital dalam buku ini:

Rumusan REFLEKSI KENDIRI

SumatifLatihan  Sumatif Masteri KBATKBAT

Rumusan bab dalam
bentuk peta konsep

Soalan untuk menguji
kefahaman murid pada

akhir setiap bab

Soalan KBAT
(Mengaplikasi, menganalisis, menilai, mencipta)

Perlu muat turun aplikasi pembaca QR code
yang percuma dari App Store atau Play Store

Video dengan
naratif dalam

Bahasa Melayu

Kuiz interaktif

Info tambahan

Senarai semak secara
ringkas hasil pembelajaran

untuk rujukan murid

Soalan KBAT aras 5 dan
aras 6

Video

Kuiz

Info

Komponen-komponen pada akhir bab:

vii
Panduan mengimbas AR untuk Animasi Tiga Dimensi
dan Permainan Interaktif

Muat turun aplikasi pembaca QR code yang percuma sama ada
dari App Store atau Play Store.

Muat turun aplikasi AR Buku Teks
dengan mengimbas QR code di bawah.

Cari halaman yang mempunyai
ikon yang berikut.

atau

Permainan
interaktif

I M B A S
GAMBAR

Animasi tiga
dimensi

Disertai dengan audio

Animasi tiga dimensi Permainan interaktif

Langkah 1

Langkah 2

Langkah 3

Imbas imej pada halaman tersebut
dengan telefon pintar atau tablet anda
untuk melihat animasi tiga dimensi dan
permainan interaktif.

Langkah 4

I M B A S
GAMBAR

viii
1
Penyenggaraan dan
Kesinambungan Hidup

Apakah kepentingan biodiversiti kepada

manusia?

Bagaimanakah manusia dapat mengekalkan

keseimbangan alam?

Mengapakah kita perlu mengamalkan gaya

hidup yang sihat?

Apakah amalan-amalan yang dapat memelihara

sistem pertahanan badan kita?

1
Kepelbagaian organisma

Pengelasan organisma

Apakah maksud biodiversiti?

Apakah kepentingan pengelasan
organisma secara sistematik?

Bagaimanakah biodiversiti dapat
dipelihara?

Mari memahami:

Ba
b

Biodiversiti1

2
Malaysia merupakan habitat kepada bunga
terbesar di dunia, iaitu bunga pakma (Rafflesia sp.).
Bunga pakma ini merupakan tumbuhan parasit
yang bergantung hidup pada perumahnya.
 Bunga pakma mengeluarkan bau yang
amat busuk apabila kembang. Bunga ini juga
sangat unik kerana tidak mempunyai daun untuk
menjalankan fotosintesis serta tidak mempunyai
akar untuk menyerap air dan nutrien dari tanah.

Bunga Pakma di Malaysia

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Biodiversiti

Vertebrata

Invertebrata

Mamalia

Burung

Reptilia

Ikan

Amfibia

Monokotiledon

Dikotiledon

3

Bab 1 : Biodiversiti
Kepelbagaian Organisma1.1

Tahukah anda negara kita, Malaysia merupakan salah satu daripada 12 buah negara mega
biodiversiti di dunia? Keadaan di Malaysia yang beriklim khatulistiwa menjadikannya habitat

yang sangat sesuai bagi pelbagai jenis organisma. Bolehkah anda namakan haiwan dan tumbuhan
yang ditunjukkan dalam Gambar foto 1.1?

Gambar foto 1.1 Kepelbagaian haiwan dan tumbuhan di Malaysia

Gambar foto 1.2 Pelbagai organisma yang tinggal di habitat berbeza

Apakah Biodiversiti?
Kepelbagaian organisma, sama ada mikroorganisma, haiwan
atau tumbuhan disebut sebagai biodiversiti. Biodiversiti wujud
akibat kepelbagaian habitat dan cuaca. Organisma yang berbeza
mempunyai ciri-ciri yang berbeza untuk menyesuaikan diri dan
bermandiri di habitat masing-masing (Gambar foto 1.2).

Kepelbagaian
haiwan dan
tumbuhan
di Malaysia

Gurun Kawasan kutub Tanah Laut

1.1.1

Biodiversiti juga meliputi
kepelbagaian pada peringkat
genetik. Kepelbagaian genetik
ialah kepelbagaian dalam
spesies mengikut variasi gen
mikroorganisma, haiwan atau
tumbuhan.

Sains

4
Kepentingan Biodiversiti
Biodiversiti merupakan khazanah yang tidak ternilai dan warisan
alam semula jadi yang harus dikekalkan. Bolehkah anda senaraikan
beberapa kepentingan biodiversiti berdasarkan Gambar foto 1.3?

Sumber makanan

Perubatan

Keseimbangan alam

Bahan mentah industri

Tempat rekreasi

Pendidikan

Gambar foto 1.3 Kepentingan biodiversiti

Haiwan dan tumbuhan
membekalkan pelbagai
sumber makanan kepada
manusia.

Tumbuhan herba digunakan
secara meluas dalam
pembuatan ubat-ubatan dan
kosmetik.

Kitar nutrien, pendebungaan
dan interaksi antara
organisma mewujudkan
keseimbangan alam.

Kayu balak, buluh dan rotan
ialah contoh hasil hutan yang
digunakan untuk membuat
alat muzik, perabot serta
membina bangunan.

Kawasan yang kaya
dengan biodiversiti boleh
dibangunkan sebagai tempat
rekreasi.

Manusia mengembangkan
ilmu pengetahuan dan
mencipta teknologi terkini
melalui penyelidikan saintifik
terhadap mikroorganisma,
haiwan dan tumbuhan.

Sejarah
Hari Biodiversiti Sedunia
disambut pada 22 Mei
setiap tahun.

5

Bab 1 : Biodiversiti
Pengurusan Biodiversiti Secara Berkesan
Memang tidak dapat dinafikan bahawa kita memerlukan
bahan mentah seperti kayu balak untuk tujuan pembangunan.
Namun demikian, aktiviti penyahhutanan perlu dikawal
untuk memelihara biodiversiti kita daripada kepupusan
(Gambar foto 1.4).

Apakah kaedah-kaedah untuk memelihara dan
memulihara biodiversiti? Biodiversiti boleh dipelihara
dengan:

• mengharamkan pembunuhan atau pemerdagangan
haiwan dan tumbuhan yang endemik dan terancam
melalui Akta Perlindungan Hidupan Liar 1972.

• melindungi habitat dengan mewujudkan taman
negara, taman laut, hutan simpan dan santuari
hidupan liar.

• dipulihara melalui program pembiakan seperti
tapak semaian anak-anak benih untuk membantu
penghutanan semula dan pusat penetasan penyu.

Gambar foto 1.4 Aktiviti penyahhutanan
menyebabkan haiwan-haiwan kehilangan
habitat dan sumber makanan

1. Apakah maksud biodiversiti?
2. Bagaimanakah biodiversiti dapat menjana ekonomi?
3. Apakah maksud spesies endemik? Berikan dua kaedah untuk memelihara dan memulihara

spesies endemik.
4. Berikan beberapa contoh spesies yang terancam di Malaysia.

Latihan Formatif 1.1

Langkah pemuliharaan
biodiversiti boleh dikelaskan
kepada pemuliharaan
in situ dan pemuliharaan
ex situ. Pemuliharaan in
situ mengekalkan spesies di
habitat asal seperti taman
negara, hutan simpan kekal
dan taman laut. Pemuliharaan
ex situ pula mengekalkan
spesies di luar habitat asal
seperti zoo dan taman botani.

Sains
ktiviti A 1.1

Tujuan: Menjalankan aktiviti perbincangan tentang pengurusan
biodiversiti yang berkesan.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Cari maklumat tentang:
 (a) faktor-faktor haiwan dan tumbuhan yang diancam

kepupusan
 (b) kaedah memelihara dan memulihara haiwan dan

tumbuhan termasuk spesies endemik dan terancam
3. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda di dalam kelas.

Biodiversiti
http://www.nre.gov.my

Info

1.1.2

Spesies endemik bermaksud spesies
yang hidup berkelompok di habitat yang
terbatas di sesebuah lokasi tertentu.
Contoh tumbuhan dan haiwan endemik
di Malaysia ialah bunga pakma, periuk
kera (Nepenthes rajah), penyu belimbing,
harimau Malaya dan gajah pygmy
(gajah kerdil Borneo).

Sains

6
Pengelasan Organisma1.2

Dua kumpulan utama organisma ialah haiwan dan tumbuhan.
Haiwan dan tumbuhan pula boleh dikelaskan kepada beberapa

kumpulan kecil lagi berdasarkan ciri sepunya dan ciri yang berbeza.
Perhatikan Gambar foto 1.5. Apakah persamaan dan perbezaan
antara dua haiwan tersebut?

Pengelasan Haiwan
Haiwan dapat dikelaskan kepada invertebrata dan vertebrata. Bolehkah anda nyatakan perbezaan
antara dua kumpulan haiwan ini?

Gambar foto 1.5

Invertebrata Tanpa Kaki

Invertebrata
Invertebrata ialah haiwan yang tidak bertulang belakang. Rajah 1.1 menunjukkan pengelasan
haiwan invertebrata.

Invertebrata

Berkaki

Tiga pasang kaki Lebih daripada
tiga pasang kaki

Tanpa kaki

Badan bersegmen

Rajah 1.1 Pengelasan invertebrata

Badan tanpa segmen

Gambar foto 1.6 Invertebrata tanpa kaki yang mempunyai badan tanpa segmen

• Terdapat invertebrata tanpa kaki yang mempunyai badan tanpa segmen.

1 Badan tanpa segmen

SiputPlanariaBuranSpan Karang laut

Badan bersegmen merupakan
pembahagian badan haiwan
kepada beberapa segmen.

Sains

7

Bab 1 : Biodiversiti
Gambar foto 1.8 Invertebrata dengan tiga pasang kaki

Invertebrata Berkaki

Ciri-ciri invertebrata berkaki adalah:
 • mempunyai badan bersegmen
 • mempunyai kulit keras (rangka luar)

1 Tiga pasang kaki

Gambar foto 1.7 Invertebrata tanpa kaki yang mempunyai badan bersegmen

• Sesetengah badan invertebrata tanpa kaki mempunyai badan bersegmen.

2 Badan bersegmen

Cacing tanahSegmen Lintah

Cacing pita

LipasSemut Kupu-kupu

Serangga ialah kumpulan
haiwan yang paling besar.
Serangga mempunyai
950 000 spesies.

Sains

8
Ikan ialah haiwan yang mempunyai ciri-ciri sepunya yang berikut:
 • poikiloterma
 • badan dilitupi sisik keras yang berlendir
 • mempunyai sirip dan ekor
 • bernafas melalui insang
 • bertelur
 • melakukan persenyawaan luar

Gambar foto 1.10 Contoh ikan

Ikan badut

Ikan
Sains

Poikiloterma ialah organisma
yang mempunyai suhu
badan yang berubah-ubah
mengikut suhu persekitaran.
Homoioterma pula ialah
haiwan yang suhu badannya
malar dan bebas daripada
pengaruh suhu persekitaran.

Rajah 1.2 Pengelasan vertebrata

1.2.2

Vertebrata

Mamalia Ikan Amfibia Reptilia Burung

Gambar foto 1.9 Invertebrata lebih daripada tiga pasang kaki

Labah-labah Belangkas

Lipan

2 Lebih daripada tiga pasang kaki

Vertebrata
Vertebrata ialah haiwan yang mempunyai tulang belakang (Rajah 1.2).

Udang Kala jengking

Ikan kerapu

Belut

9

Bab 1 : Biodiversiti
Reptilia ialah haiwan yang mempunyai ciri-ciri sepunya yang berikut:
 • poikiloterma
 • menghasilkan telur yang bercangkerang
 • bernafas melalui peparu
 • bersisik dan berkulit keras
 • melakukan persenyawaan dalam

Iguana

UlarPenyu

Gambar foto 1.12 Contoh reptilia

Buaya

Reptilia

Amfibia ialah haiwan yang mempunyai ciri-ciri sepunya yang berikut:
 • poikiloterma
 • boleh hidup di darat dan air
 • badan dilitupi kulit yang lembap
 • anak amfibia bernafas melalui insang
 • amfibia dewasa bernafas menggunakan peparu dan kulit yang lembap
 • menghasilkan telur yang berlendir dan tidak bercangkerang
 • melakukan persenyawaan luar

Telur katak BeruduKatak

Salamander

Gambar foto 1.11 Contoh amfibia

Amfibia

Kodok

10
Gambar foto 1.14 Contoh mamalia

Gambar foto 1.13 Contoh burung

Singa

Mamalia ialah haiwan yang mempunyai
ciri-ciri sepunya yang berikut:
 • homoioterma
 • badan dilitupi bulu dan rambut
 • bernafas melalui peparu
 • melakukan persenyawaan dalam
 • melahirkan dan menyusukan anak

Zirafah
Kelawar

Apakah perbezaan antara
bulu dengan rambut?

Gajah

Mamalia

Burung enggang
merupakan haiwan
yang dilindungi di
Malaysia. Burung
ini merupakan
burung rasmi
negeri Sarawak.

Sains
Burung ialah haiwan yang mempunyai ciri-ciri sepunya
yang berikut:
 • homoioterma
 • badan dilitupi bulu pelepah untuk mengekalkan suhu badan
 • bernafas melalui peparu
 • mempunyai sayap atau kepak yang membantu

sesetengah burung untuk terbang
 • mempunyai sepasang kaki yang bersisik
 • melakukan persenyawaan dalam
 • menghasilkan telur yang bercangkerang keras

Mari bermain!
I M B A S
GAMBAR

Burung hantu

Itik

Burung
raja udang

Malaysiaku!

Malaysia menjadi habitat bagi
hampir 742 spesies burung.
Sekurang-kurangnya
522 spesies ialah spesies
tempatan, 192 spesies
bermigrasi dan 52 spesies
tempatan dengan ciri
bermigrasi.

Burung

11

Bab 1 : Biodiversiti
Lumut

• Membiak dengan
menghasilkan spora

• Bukan vaskular

Paku-pakis

• Membiak dengan
menghasilkan spora

• Vaskular

Rajah 1.4 Pengelasan tumbuhan tidak berbunga

Pengelasan Tumbuhan
Tumbuhan dikelaskan kepada tumbuhan tidak berbunga dan tumbuhan berbunga.

Tumbuhan

Tumbuhan berbunga

Rajah 1.3 Pengelasan tumbuhan

Tumbuhan tidak berbunga

Tumbuhan Tidak Berbunga
Tumbuhan tidak berbunga pula terdiri daripada lumut, paku-pakis
dan konifer. Apakah ciri-ciri sepunya bagi setiap kumpulan
tumbuhan ini?

Tumbuhan tidak berbunga

Konifer

• Membiak dengan
menghasilkan kon

• Vaskular

Sains
Tumbuhan tanpa vaskular
merupakan tumbuhan yang
ringkas dan kecil tanpa sistem
vaskular.

Tumbuhan vaskular
mempunyai sistem vaskular
yang mengangkut air dan
makanan ke seluruh bahagian
tumbuhan. Tumbuhan ini juga
mempunyai akar, batang dan
daun yang nyata.

12
Tumbuhan Berbunga
Tumbuhan berbunga menghasilkan bunga yang akan menjadi buah dan mempunyai biji. Setiap biji
benih mempunyai kotiledon, iaitu makanan simpanan yang akan digunakan oleh biji benih untuk
bercambah. Biji benih yang mempunyai satu kotiledon dipanggil monokotiledon. Biji benih yang
mempunyai sepasang kotiledon dipanggil dikotiledon (Rajah 1.5).

Gambar foto 1.15 Contoh tumbuhan berbunga

Rajah 1.5 Perbezaan monokotiledon dan dikotiledon

Berurat selari

Berurat jejala

Berakar
serabut

Berakar tunjang

Pokok orkidPokok padi Pokok teratai Pokok bunga matahari

Satu Bilangan kotiledon Dua

Berakar serabut Akar Berakar tunjang

Daun berurat selari Daun Daun berurat jejala

Kebanyakan pokok berbatang
lembut

Batang Kebanyakan pokok batang berkayu

Pokok padi dan pokok jagung Contoh Pokok tomato dan pokok durian

Monokotiledon

Perbezaan

Dikotiledon

13

Bab 1 : Biodiversiti
Membina Kekunci Dikotomi
Kekunci dikotomi adalah satu cara yang digunakan oleh ahli-ahli biologi untuk mengenal pasti
dan mengelaskan organisma-organisma secara sistematik berdasarkan persamaan dan perbezaan.
Kekunci dikotomi dibina daripada beberapa siri kuplet. Setiap kuplet terdiri daripada dua pernyataan
tentang ciri-ciri organisma atau kumpulan organisma yang tertentu. Mari kita lihat contoh kekunci
dikotomi bagi haiwan (Rajah 1.6) dan tumbuhan (Rajah 1.7).

1.  (a) Poikiloterma ....................................................................................... Pergi ke nombor  2

(b) Homoioterma ..................................................................................... Pergi ke nombor 3

2.  (a) Bersisik .............................................................................................. Pergi ke nombor 4

(b) Tidak bersisik ..................................................................................... Katak

3.  (a) Tidak berbulu pelepah ....................................................................... Singa

(b) Berbulu pelepah ................................................................................ Ayam

4.  (a) Tidak mempunyai insang ................................................................... Ular

(b) Mempunyai insang ............................................................................ Ikan bawal

Kekunci dikotomi

ktiviti A 1.2
Tujuan: Mengenal pasti ciri yang membezakan kumpulan taksonomi utama.
Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kenal pasti perbezaan antara

(a) tumbuhan, haiwan dan fungi
 (b)     ikan, amfibia, reptilia, burung dan mamalia
3. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda menggunakan persembahan multimedia.

Rajah 1.6 Contoh kekunci dikotomi bagi haiwan

Ikan bawal Ayam Singa Katak Ular

14
1. Kelaskan haiwan-haiwan yang berikut berdasarkan ciri-ciri sepunya.

2. Pokok bunga matahari dan pokok padi merupakan tumbuhan berbunga. Nyatakan satu persamaan
dan tiga perbezaan antara kedua-dua tumbuhan tersebut.

3. Berikan dua perbezaan antara tumbuhan monokotiledon dengan dikotiledon.

Latihan Formatif 1.2

1.  (a) Tidak berbunga ............................................................................. Pergi ke nombor 2

(b) Berbunga ...................................................................................... Pergi ke nombor 3

2.  (a) Tanpa vaskular .............................................................................. Marchantia sp.

(b) Mempunyai vaskular ..................................................................... Pergi ke nombor 4

3.  (a) Monokotiledon .............................................................................. Pokok jagung

(b) Dikotiledon .................................................................................... Pokok bunga matahari

4.  (a) Tidak menghasilkan biji benih ....................................................... Paku-pakis

(b) Menghasilkan biji benih ................................................................. Gnetum sp.

Kekunci dikotomi

Rajah 1.7 Contoh kekunci dikotomi bagi tumbuhan

ktiviti A 1.3
Tujuan: Membina kekunci dikotomi

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Senaraikan invertebrata yang boleh ditemui di kawasan sekolah anda.
3. Bina satu kekunci dikotomi bagi invertebrata tersebut.
4. Bentangkan hasil perbincangan anda di dalam kelas.

Pokok jagung Marchantia sp. Paku-pakis Gnetum sp. Pokok bunga
matahari

15

Bab 1 : Biodiversiti
Ru
m

us
an

Bi
od

iv
er

si
ti

Ke
sa

n
ak

tiv
iti

m

an
us

ia

te
rh

ad
ap

bi

od
iv

er
si

ti

Ka
ed

ah

m
em

el
ih

ar
a

da
n

m
em

ul
ih

ar
a

bi
od

iv
er

si
ti

M
ak

su
d

Pe
ng

ur
us

an
Pe

ng
el

as
an

H
ai

w
an

Tu
m

bu
ha

n

Ke
ku

nc
i

di
ko

to
m

i

Su
m

be
r m

ak
an

an

Te
m

pa
t r

ek
re

as
i

Ke
se

im
ba

ng
an

a
la

m

Ba
ha

n
m

en
ta

h

Pe
nd

id
ik

an

Pe
ru

ba
ta

n

Ke
pe

nt
in

ga
n

Ve
rt

eb
ra

ta

Ik
an

M
am

al
ia

Re
pt

ili
a

Am
fib
ia

Bu
ru

ng

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

1

K
ui

z

In
ve

rt
eb

ra
ta

Ba
da

n
be

rs
eg

m
en

Ta
np

a
ka

ki

Ba
da

n
ta

np
a

se
gm

en

Be
rk

ak
i

Ti
ga

p
as

an
g

ka
ki

Le
bi

h
da

rip
ad

a
tig

a
pa

sa
ng

k
ak

i

Be
rb

un
ga

M
on

ok
ot

ile
do

n D
ik

ot
ile

do
n

Ti
da

k
be

rb
un

ga

Lu
m

ut
Pa

ku
-p

ak
is

Ko
ni

fe
r

m
en

gg
un

ak
an

16
Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

1.1 Kepelbagaian Organisma

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang biodiversiti.

Mewajarkan keperluan pengurusan biodiversiti yang berkesan.

1.2 Pengelasan Organisma

Membezakan organisma dengan kekunci dikotomi berdasarkan ciri-ciri sepunya.

Mencirikan kumpulan taksonomi utama.

REFLEKSI KENDIRI

SumatifLatihan  Sumatif 1
1. Selesaikan teka silang kata di bawah dengan jawapan yang betul.

N

I I T

O

E

G

A

(a)
(d)

(b)

(e)
(c)

(f)

Melintang
 (a) Kepelbagaian organisma hidup

sama ada haiwan, tumbuhan atau
mikroorganisma dikenali sebagai

.
 (b) Ikan bernafas melalui .
 (c)  ialah organisma yang

mempunyai suhu badan yang berubah-
ubah mengikut suhu persekitaran.

Menegak
 (d)  ialah haiwan yang

mempunyai tulang belakang.
 (e)  ialah contoh haiwan

reptilia.
 (f ) Kekunci  digunakan

oleh ahli-ahli biologi untuk mengenal
pasti dan mengelaskan organisma-
organisma secara sistematik.

17

Bab 1 : Biodiversiti
2. Tandakan (3) pada pernyataan yang betul dan (7) pada pernyataan yang salah.

(a) Biodiversiti ialah kepelbagaian organisma hidup dan bukan hidup.

(b) Biodiversiti sangat penting untuk kesinambungan hidup manusia.

(c) Selain bagi tujuan pengelasan benda hidup, kekunci dikotomi juga
boleh digunakan untuk mengelaskan benda bukan hidup.

3. Liana dan beberapa orang rakannya telah menangkap lima jenis haiwan berikut semasa
membuat aktiviti persampelan di sebuah hutan.

(a) Lengkapkan kekunci dikotomi yang berikut berdasarkan ciri-ciri fizikal haiwan yang
ditangkap oleh mereka.

Tiga pasang
kaki

P Q R S T

Tiga pasang
kaki

Tiga pasang
kaki

Empat pasang
kaki

Lebih daripada empat
pasang kaki

Tiga pasang
kaki

Lima haiwan: P, Q, R, S, T

Bersayap Badan
bersegmen dua

Semut
(P)

Lipan
(T)

(iii)Kumbang
kura-kura

(R)

(iv)

(v)(i)

(ii)

(b) Apakah persamaan antara haiwan P, Q, R, S dengan T ?

(c) Apakah perbezaan antara haiwan P, S dengan T ?

Bersayap nipis
dan rapuh

Labah-labah
(S)

18
4. Perhatikan Rajah 1.

7. Penyahhutanan merupakan suatu ancaman besar di peringkat global. Walau bagaimanapun,
aktiviti ini menyumbang kepada kemajuan sesebuah negara. Wajarkan keperluan untuk
melakukan penyahhutanan.

8. Gambar foto 3 menunjukkan seekor penyu belimbing
(leatherback), iaitu sejenis haiwan endemik. Memburu haiwan
ini akan menyebabkan kesan yang serius. Wajarkan.

5. Sik Mei memerhatikan persamaan antara ketiga-tiga jenis haiwan di Gambar foto 1. Sik Mei
berpendapat bahawa ketiga-tiga jenis haiwan tersebut berada dalam kumpulan haiwan yang
sama. Adakah pendapat Sik Mei tersebut betul? Berikan alasan anda.

(a) Cadangkan dua ciri yang boleh digunakan
untuk mengelaskan tumbuhan.

(b) Berikan tiga persamaan antara tumbuhan A
dengan tumbuhan B.

Rajah 1

Tumbuhan A Tumbuhan B

Gambar foto 3

Masteri KBATKBAT 1

Planaria Kupu-kupu Cacing tanah

Kala jengking Ubur-ubur Ketam

Gambar foto 1

Gambar foto 2

6. Senaraikan perbezaan antara haiwan-haiwan di Gambar foto 2. Bina satu kekunci dikotomi
untuk mengenal pasti haiwan-haiwan tersebut.

19

Bab 1 : Biodiversiti
Aliran tenaga dalam ekosistem

Kitar nutrien dalam ekosistem

Saling bersandaran dan interaksi antara organisma dan
antara organisma dengan persekitaran

Peranan manusia dalam mengekalkan keseimbangan alam

Bagaimanakah tenaga dialirkan dalam suatu ekosistem?

Apakah jenis interaksi yang wujud antara hidupan?

Bagaimanakah pengetahuan tentang interaksi antara
hidupan diaplikasikan dalam bidang pertanian?

Mari memahami:

Ba
b

Ekosistem2

20
Kata KunciKata Kunci

Ekosistem

Pengeluar

Pengguna

Pengurai

Rantai makanan

Siratan makanan

Spesies

Populasi

Komuniti

Mutualisme

Komensalisme

Parasitisme

Saprofitisme

Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman
Negara (PERHILITAN) telah menjalankan
program kawalan populasi kera di Taman Tasik
Perdana pada tahun 2010. Program ini adalah
sebagai kaedah alternatif untuk menyelesaikan
konflik antara manusia dengan kera.
 Kaedah yang digunakan dalam program
ini ialah kaedah pemandulan. Pemandulan
dilakukan ke atas kera-kera jantan. Kemudian,
kera-kera yang telah dimandulkan dilepaskan
semula ke habitat asal. Kadar pertumbuhan
populasi kera dikaji untuk melihat keberkesanan
program ini.

Program Kawalan Populasi Kera

BLOG SAINS

21

Bab 2 : Ekosistem
Aliran Tenaga dalam Ekosistem2.1

T ahukah anda bahawa sumber tenaga dalam semua ekosistem berasal dari Matahari?
 Tumbuhan hijau menukarkan tenaga cahaya dari Matahari kepada tenaga kimia melalui proses
fotosintesis. Tenaga kimia tersebut dipindahkan kepada pengguna primer dan seterusnya kepada
pengguna sekunder dan kepada pengguna tertier dalam rantai makanan dan siratan makanan.

Pengeluar
Pengeluar ialah organisma yang boleh
membuat makanan sendiri. Semua
tumbuhan merupakan pengeluar.

Rajah 2.1 Contoh pengeluar, pengguna dan pengurai dalam ekosistem hutan

Apakah bahan yang tidak
dapat diuraikan oleh
pengurai?

Pengurai
Pengurai ialah organisma yang menguraikan
haiwan dan tumbuhan mati kepada
bahan-bahan yang lebih ringkas atau nutrien.
Hubungan ini dikenali sebagai saprofitisme.

Mati

2.1.1

Pengeluar, Pengguna dan Pengurai
Dalam suatu ekosistem, organisma boleh dikelaskan kepada pengeluar, pengguna dan pengurai.

Pengguna primer
Pengguna ialah organisma yang memakan
organisma lain. Pengguna primer ialah
haiwan herbivor dan omnivor yang
memakan pengeluar. Contohnya, beluncas.

Tumbuhan

Beluncas

22
Pengguna sekunder
Pengguna sekunder ialah haiwan omnivor dan
karnivor yang makan pengguna primer. Contohnya,
burung berkecet ekor biru, Tarsiger rufilatus ialah
haiwan omnivor kerana makan beluncas dan buah-
buahan. Burung raja udang, Alcedo atthis pula
merupakan karnivor primer kerana makan pengguna
primer seperti siput, ikan, berudu dan udang.

Membina Rantai Makanan
http://www.vtaide.com/png/
foodchains.htm#create

Info

Pengguna tertier
Pengguna tertier ialah haiwan
karnivor sekunder yang makan
pengguna sekunder. Saiz pengguna
tertier biasanya lebih besar daripada
pengguna primer dan sekunder.

Adakah manusia merupakan
pengguna primer, sekunder
atau tertier? Jelaskan.

Antara contoh pengurai ialah
cendawan yang tumbuh pada
batang yang reput, mukor
yang tumbuh di atas makanan
serta bakteria E. coli yang
menguraikan sisa makanan
dalam usus besar manusia.

Sains

Mari bermain!
I M B A S
GAMBAR

Burung berkecet ekor biru

Musang

Cendawan

23

Bab 2 : Ekosistem
Rantai Makanan
Rantai makanan boleh digunakan untuk menunjukkan hubungan pemakanan antara organisma.
Rajah 2.2 menunjukkan satu contoh rantai makanan.

Siratan Makanan
Gabungan beberapa rantai makanan disebut sebagai siratan makanan. Rajah 2.3 menunjukkan satu
contoh siratan makanan yang ringkas di kebun sayur. Bolehkah anda tulis empat rantai makanan
yang membentuk siratan makanan tersebut?

Aliran Tenaga dalam Siratan Makanan
Seperti dalam rantai makanan, tenaga juga dipindahkan daripada satu organisma kepada organisma
yang lain dalam siratan makanan. Sebenarnya, sebahagian tenaga hilang kerana digunakan oleh
organisma untuk bergerak dan menjalankan proses hidup yang lain seperti respirasi. Selain itu,
tenaga juga hilang dalam bentuk tenaga haba atau tenaga kimia dalam makanan yang tidak tercerna,
iaitu tinja.

ktiviti A 2.1
Tujuan: Membina siratan makanan.

Arahan
1. Lawati mana-mana ekosistem di kawasan sekolah atau di kawasan perumahan anda.
2. Bina seberapa banyak rantai makanan daripada tumbuhan dan haiwan yang ditemui.
3. Gabungkan rantai-rantai makanan yang dibina menjadi satu siratan makanan. Kemudian, kenal

pasti pengeluar, pengguna dan pengurai dalam siratan makanan tersebut.
4. Bincangkan aliran tenaga dalam siratan makanan tersebut.

Rajah 2.3 Contoh siratan makanan

Rajah 2.2 Contoh rantai makanan

Kubis
(Pengeluar)

Siput
(Pengguna primer)

Burung
(Pengguna sekunder)

Musang
(Pengguna tertier)

2.1.2

Kubis

Belalang

Burung

Ular

Beluncas

Siput

Aliran tenaga

Tenaga yang hilang

Aliran tenaga

Kubis Ular

Beluncas Burung

Siput

Belalang Katak

Katak

Rajah 2.4 Pemindahan tenaga dalam siratan makanan

24
2. Berdasarkan organisma-organisma berikut:

(a) bina satu siratan makanan.
(b) ramalkan kesan jika pokok padi mati akibat kemarau yang berpanjangan.

Kitar Nutrien dalam Ekosistem2.2

P emindahan nutrien dan tenaga berlaku secara berterusan dalam suatu ekosistem. Nutrien
 diperoleh dari ekosistem yang seimbang dan digunakan oleh benda hidup. Kemudian, nutrien
dikembalikan ke persekitaran untuk digunakan semula. Kitaran ini disebut sebagai kitar nutrien.
Masihkah anda ingat contoh kitar nutrien, iaitu kitar air, kitar karbon dan kitar oksigen yang dipelajari
semasa Tingkatan Satu? Apakah peranan benda hidup dalam kitar-kitar tersebut?

Kitar Air
Peranan benda hidup dalam kitar air
• Air diserap oleh akar tumbuhan dari

tanah dan dibebaskan ke atmosfera
melalui transpirasi. Haiwan pula
menjalankan respirasi, penyahtinjaan
dan perkumuhan (perpeluhan dan
urinasi). Kesemua proses ini dapat
meningkatkan kandungan wap air
di atmosfera.

• Akar tumbuhan mencengkam tanah
dan menjadikan struktur tanah lebih
kukuh. Hal ini menyebabkan aliran
air di bawah tanah perlahan dan
dapat mengelakkan hakisan tanah.

• Daun-daun pokok yang gugur
menutupi permukaan tanah akan
mengurangkan kadar penyejatan air
dan mengelakkan tanah menjadi
kering.

Rajah 2.5 Kitar air

Air diserap oleh
akar tumbuhan

Air mengalir
di permukaan

Penyejatan

Respirasi,
penyahtinjaan dan

perkumuhan

Transpirasi

Kondensasi
membentuk

awan

Hujan

Air meresap ke
dalam tanah

Simpanan air bawah tanah

2.2.1
2.2.2

1. Berikut adalah satu contoh rantai makanan. Kenal pasti pengeluar, pengguna primer, pengguna
sekunder dan pengguna tertier.

Latihan Formatif 2.1

Kubis            Beluncas            Ayam            Ular

Pokok padi         Belalang          Burung pipit         Burung hantu          Tikus         Beluncas

Kitar Air

25

Bab 2 : Ekosistem
Respirasi haiwan
membebaskan
karbon dioksida

Tumbuhan menjalankan
fotosintesis. Fotosintesis
membebaskan oksigen

Oksigen di
atmosfera

Respirasi oleh
haiwan
menggunakan
oksigen

Respirasi oleh
tumbuhan
menggunakan
oksigen

Tumbuhan
dimakan oleh
haiwan. Karbon
tersimpan dalam
tisu badan

Tumbuhan mati Haiwan mati

Pengurai
(Bakteria dan kulat)Pereputan

Pereputan
membebaskan

karbon dioksida
Pereputan
oleh pengurai
menggunakan
oksigen

4

2

Pereputan

1

3

Karbon dioksida
di atmosfera

Respirasi tumbuhan
membebaskan
karbon dioksida

Membebaskan
karbon dioksida
Menggunakan
oksigen
Membebaskan
oksigen

Kitar Karbon dan Kitar Oksigen

Peranan benda hidup dalam kitar oksigen dan kitar karbon
Tumbuhan dan haiwan melakukan respirasi yang menggunakan oksigen dan
membebaskan karbon dioksida.

Tumbuhan dan haiwan yang telah mati diuraikan oleh bakteria dan kulat di dalam
tanah menggunakan oksigen lalu membebaskan karbon dioksida.

Tumbuhan hijau mengekalkan kandungan karbon dioksida dan oksigen di dalam
udara melalui fotosintesis yang menyerap karbon dioksida dan membebaskan oksigen.

Rajah 2.6 Kitar karbon dan kitar oksigen adalah saling berhubung

2.2
Tujuan: Membuat persembahan multimedia yang menghubungkaitkan peranan benda hidup
dalam kitar air, kitar oksigen dan kitar karbon.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Lukiskan kitar air, kitar oksigen dan kitar karbon menggunakan multimedia.
3. Ramalkan kesan yang akan berlaku kepada kitar nutrien jika salah satu daripada kitar air, kitar

oksigen dan kitar karbon terjejas.
4. Bentangkan hasil persembahan multimedia anda di dalam kelas.

Abad

21

4

21

3

ktiviti A

26
Langkah-Langkah untuk Menyelesaikan Masalah Gangguan kepada
Kitar Nutrien
Anda telah mempelajari peranan tumbuhan dalam mengekalkan keseimbangan kandungan oksigen
dan karbon dioksida di atmosfera. Namun demikian, aktiviti manusia seperti penebangan hutan
yang tidak terkawal, pembakaran bahan api fosil dan penggunaan sumber air secara berlebihan
untuk tujuan pertanian dan domestik telah mengganggu kitar nutrien. Bolehkah anda fikirkan
langkah-langkah yang dapat diambil untuk menyelesaikan masalah tersebut?

Gambar foto 2.1 Aktiviti-aktiviti manusia yang mengganggu kitar nutrien dan
langkah-langkah untuk menyelesaikannya

Mewujudkan sistem
pertanian yang terancang

Menggunakan kenderaan
awam

Menyimpan air hujan
untuk kegunaan harian

Menanam semula pokok Memperketat undang-undang

1. Namakan tiga jenis kitar nutrien.
2. Berikan dua proses perubahan jirim dalam kitar air.
3. Terangkan peranan organisma dalam kitar karbon dan kitar oksigen.
4. Cadangkan dua langkah untuk menjimatkan air.

Latihan Formatif 2.2

Penebangan hutan yang
tidak terkawal

Pembakaran bahan api
fosil

Penggunaan sumber air
secara berlebihan

2.2.3

27

Bab 2 : Ekosistem
Saling Bersandaran dan Interaksi antara Organisma
dan antara Organisma dengan Persekitaran

2.3

S ebelum kita mengkaji saling bersandaran dan interaksi antara organisma dan antara
        organisma dengan persekitaran, mari kita memahami beberapa istilah penting terlebih dahulu.

Spesies
Spesies ialah
sekumpulan organisma
yang mempunyai ciri-ciri
yang serupa dan boleh
saling membiak dan
menghasilkan anak.

Ekosistem
Ekosistem ialah beberapa komuniti yang
tinggal bersama-sama dalam satu habitat saling
berinteraksi antara satu sama lain termasuk
segala komponen bukan hidup seperti air, udara
dan tanah.

Populasi
Populasi ialah
sekumpulan
organisma yang sama
spesies dan hidup di
habitat yang sama.

Komuniti
Komuniti ialah beberapa
populasi organisma yang berbeza
dan hidup bersama dalam satu
habitat dan saling berinteraksi
antara satu sama lain.

Spesies Satu populasi pepatung

Rajah 2.7 Ekosistem kolam

Rumput

Pepatung

Keladi bunting

Siput air
Berudu

Ikan

Larva
nyamuk

Pepatung

Komuniti kolam

Habitat
Habitat ialah persekitaran atau tempat tinggal sesuatu organisma.

1

5

2 43

2.3.128
ktiviti A 2.3
Tujuan: Mengkaji habitat, populasi dan komuniti dalam ekosistem.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kenal pasti sebuah ekosistem semula jadi yang terdapat di kawasan anda.
3. Lakukan pemerhatian terhadap ekosistem tersebut.
4. Ambil gambar foto dan senaraikan spesies, populasi dan

komuniti haiwan serta tumbuhan yang boleh ditemui dalam
ekosistem tersebut.

5. Sediakan sebuah folio tentang maklumat yang anda peroleh.

Soalan
1. Bagaimanakah populasi yang berlainan mendapat makanan?
2. Bagaimanakah organisma hidup berinteraksi dengan persekitaran?
3. Apakah kebaikan yang wujud hasil interaksi organisma dengan persekitaran?
4. Namakan satu organisma dan ramalkan kesan yang akan berlaku jika populasi organisma

tersebut mati.

Keseimbangan Ekosistem
Organisma dalam suatu ekosistem saling bersandaran antara satu sama lain untuk memastikan
kemandirian spesies. Organisma ini juga saling bersandaran dengan komponen-komponen bukan
hidup dalam persekitaran seperti air, cahaya, udara dan tanah.

Saling bersandaran yang wujud antara organisma dengan persekitaran secara semula jadi
ini menghasilkan ekosistem yang seimbang. Suatu ekosistem dikatakan seimbang jika organisma
hidup dan komponen-komponen bukan hidup dalam persekitaran berada dalam keadaan harmoni
tanpa gangguan luar. Bayangkan keadaan ekosistem hutan jika pokok-pokok ditebang. Adakah
ekosistem itu masih seimbang?

Gambar foto 2.2 Contoh ekosistem buatan manusia (akuarium)

ETS M

Seseorang yang pakar
dalam kajian tentang
ekosistem dipanggil sebagai
ahli ekologi.

Dapatkah anda namakan
beberapa ekosistem buatan
manusia yang lain?

ETS M

Kebanyakan ekosistem semula jadi
adalah seimbang jika tiada gangguan
luar. Adakah ekosistem buatan
manusia seperti akuarium juga
seimbang?

29

Bab 2 : Ekosistem
Anda telah mempelajari bahawa organisma saling bersandaran antara satu sama lain dan juga
dengan komponen-komponen bukan hidup untuk mewujudkan ekosistem yang seimbang. Apakah
kesan komponen-komponen bukan hidup ini terhadap taburan haiwan dan tumbuhan? Mari kita
jalankan Eksperimen 2.1.

Eksperimen 2.1
Tujuan: Mengkaji pengaruh suhu, cahaya dan kelembapan terhadap taburan organisma.

A  Kesan suhu terhadap taburan organisma

Pernyataan masalah: Apakah kesan suhu terhadap taburan kutu kayu?

Hipotesis: Kutu kayu lebih banyak berkumpul di tempat yang bersuhu sederhana.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Bilangan kutu kayu, cahaya dan kelembapan
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Suhu
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Taburan kutu kayu

Bahan: Kutu kayu, air panas dan air pada suhu bilik (26°C – 30°C)

Radas: Piring Petri dengan pembahagi, penutup piring Petri, kasa dawai, playar dan jam randik

Prosedur:
1. Tuangkan 20 ml air panas (50°C) ke dalam ruang

P sebuah piring Petri dan 20 ml air pada suhu bilik
(26°C – 30°C) ke dalam ruang Q piring Petri yang
sama.

2. Gunakan playar untuk membentuk acuan kasa dawai.
3. Letakkan acuan kasa dawai di atas piring Petri.
4. Letakkan 10 ekor kutu kayu di atas acuan kasa dawai

lalu tutup acuan menggunakan penutup piring Petri
(Rajah 2.8).

5. Biarkan radas di tempat yang terdedah di dalam
makmal selama lima minit.

6. Rekodkan bilangan kutu kayu yang terdapat dalam
setiap ruang.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

B  Kesan cahaya terhadap taburan organisma

Pernyataan masalah: Apakah kesan cahaya terhadap taburan kutu kayu?

Hipotesis: Kutu kayu lebih banyak berkumpul di tempat yang gelap.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Bilangan kutu kayu, suhu bilik dan kelembapan
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Cahaya
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Taburan kutu kayu

Rajah 2.8
Ruang QRuang P

Acuan kasa dawai
Penutup
piring Petri

Kutu kayu

Air
(26°C – 30°C)

Air panas
(50°C)

30
Bahan: Kutu kayu

Radas: Piring Petri dengan pembahagi, acuan kasa dawai,
penutup piring Petri, kain hitam dan jam randik

Prosedur:
1. Tuangkan 20 ml air pada suhu bilik ke dalam ruang R

dan S sebuah piring Petri dengan pembahagi.
2. Gunakan acuan kasa dawai yang dibuat semasa

Eksperimen A.
3. Letakkan acuan kasa dawai di atas piring Petri.
4. Letakkan 10 ekor kutu kayu di atas acuan kasa dawai.
5. Tutup satu bahagian penutup piring Petri, iaitu pada ruang R menggunakan

kain hitam (Rajah 2.9).
6. Biarkan radas di tempat yang terdedah di dalam makmal selama lima minit.
7. Rekodkan bilangan kutu kayu yang terdapat dalam setiap ruang.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

C  Kesan kelembapan terhadap taburan organisma

Pernyataan masalah: Apakah kesan kelembapan terhadap taburan kutu kayu?

Hipotesis: Kutu kayu lebih banyak berkumpul di tempat yang lembap.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Bilangan kutu kayu, suhu bilik dan cahaya
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kelembapan
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Taburan kutu kayu

Bahan: Kutu kayu

Radas: Piring Petri dengan pembahagi, acuan kasa
dawai, penutup piring Petri, kalsium klorida kontang
dan jam randik

Prosedur:
1. Tuangkan 20 ml air pada suhu bilik (26°C – 30°C) ke

dalam ruang T sebuah piring Petri.
2. Letakkan kalsium klorida kontang ke dalam ruang U

piring Petri yang sama.
3. Letakkan acuan kasa dawai di atas piring Petri.
4. Letakkan 10 ekor kutu kayu di atas acuan kasa dawai.
5. Tutupkan piring Petri dengan penutup piring Petri (Rajah 2.10).
6. Biarkan radas di tempat yang terdedah di dalam makmal selama lima minit.
7. Rekodkan bilangan kutu kayu yang terdapat dalam setiap ruang.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Rajah 2.9

Rajah 2.10

Ruang SRuang R

Acuan kasa dawai

Kutu kayu

Penutup
piring
Petri

Kain hitam

Air (26°C – 30°C)

Ruang URuang T

Acuan kasa dawai

Penutup
piring Petri

Kutu kayuAir
(26°C – 30°C)

Kalsium
klorida
kontang

31

Bab 2 : Ekosistem
2.4
Tujuan: Membuat persembahan multimedia tentang penyesuaian haiwan dan tumbuhan terhadap
iklim habitat di gurun, tundra dan tropika.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Setiap kumpulan mewakili tiga habitat yang berbeza, iaitu gurun, tundra dan tropika.
3. Kumpulkan bahan dari pelbagai media tentang habitat tersebut.
4. Bincangkan penyesuaian haiwan dan tumbuhan terhadap iklim di habitat yang didiami.
5. Bentangkan hasil kerja anda menggunakan persembahan multimedia.

Kepentingan Penyesuaian Hidupan terhadap Alam Sekitar
Kawasan tropika menerima taburan hujan yang tinggi dan limpahan cahaya matahari sepanjang
tahun. Kawasan gurun mengalami cuaca panas dan kering yang melampau. Kawasan tundra pula
mengalami musim sejuk yang panjang dan musim panas yang singkat. Bagaimanakah hidupan
menyesuaikan diri terhadap iklim di habitatnya di kawasan tropika, gurun dan tundra?

Gambar foto 2.3 Kawasan tropika, gurun dan tundra

Tundra

Abad

21

GurunTropika

2.3.2

ktiviti A

32
Interaksi antara Organisma
Interaksi antara organisma terdiri daripada simbiosis, mangsa-pemangsa dan persaingan.

Simbiosis
Simbiosis berlaku apabila dua atau lebih organisma yang berlainan spesies, hidup bersama-sama
dan berinteraksi antara satu sama lain. Simbiosis terdiri daripada mutualisme, komensalisme
dan parasitisme.

Jenis interaksi antara organisma

Simbiosis

Mutualisme ParasitismeKomensalisme

Mangsa-pemangsa Persaingan

Rajah 2.11 Jenis interaksi antara organisma

• Interaksi yang memberi manfaat kepada kedua-dua jenis organisma. Gambar foto 2.4
menunjukkan beberapa contoh mutualisme.

• Buran melindungi ikan badut daripada
pemangsa dan menyediakan makanan
kepadanya.

• Ikan badut dapat membersihkan buran,
memberi nutrien dalam bentuk sisa
makanan kepada buran.

• Burung tiung mendapat
makanan daripada kerbau
dengan memakan kutu yang
melekat di badan kerbau.

• Badan kerbau bebas daripada
kutu.

Liken merupakan alga dan kulat yang hidup
bersama-sama.
• Kulat membekalkan air dan mineral

kepada alga.
• Alga pula berfotosintesis dan

membekalkan makanan kepada kulat.

Video Interaksi antara
Organisma dengan
Persekitaran
http://www.bukutekskssm.my/
Sains/Video1.mp4Video

Gambar foto 2.4 Contoh mutualisme

Burung tiung

Kerbau

2.3.3

Mutualisme

Ikan badut

Buran

Liken

Kulat

Alga

33

Bab 2 : Ekosistem
• Interaksi antara dua organisma yang memberi manfaat kepada satu organisma sahaja tanpa
memudaratkan atau menguntungkan organisma yang satu lagi.

• Komensal merupakan organisma yang mendapat keuntungan.

• Interaksi yang menguntungkan satu organisma sahaja dan memudaratkan atau merugikan
organisma yang satu lagi.

• Parasit ialah organisma yang mendapat keuntungan.
• Perumah ialah organisma yang dimudaratkan.

Cacing pita (parasit) yang hidup di dalam
usus manusia (perumah) menyerap nutrien.

Kutu (parasit) menghisap darah manusia
dan haiwan (perumah).

Ikan remora (komensal)
melekat pada ikan
jerung (perumah) dan
mendapat makanan
daripada serpihan
mangsa ikan jerung.

Ikan jerung

Gambar foto 2.5 Contoh komensalisme

Gambar foto 2.6 Contoh parasitisme

Kutu

Komensalisme

Parasitisme

Paku-pakis langsuir (komensal)
menumpang di celah-celah
dahan pokok (perumah) untuk
mendapatkan cahaya matahari.Paku-pakis langsuir

Ikan remora

Cacing pita

34
Mangsa-pemangsa
• Melibatkan satu organisma yang makan organisma lain.
• Mangsa ialah organisma yang dimakan oleh pemangsa.
• Pemangsa ialah organisma yang memburu organisma lain sebagai makanan.

Persaingan
• Persaingan berlaku apabila organisma dalam satu habitat bersaing untuk mendapatkan

keperluan asas yang terhad seperti cahaya, ruang, air, makanan dan pasangan.

PemangsaPemangsa

Mangsa

Mangsa

Persaingan untuk
mendapatkan makanan

Persaingan untuk
mendapatkan pasangan
untuk membiak

Gambar foto 2.7 Contoh mangsa-pemangsa

Gambar foto 2.8 Contoh persaingan
35

Bab 2 : Ekosistem
Kawalan Biologi
Kawalan biologi adalah satu kaedah yang menggunakan organisma iaitu, pemangsa semula jadi,
parasit atau patogen untuk mengurangkan bilangan haiwan perosak di sesuatu kawasan. Gambar
foto 2.9 menunjukkan contoh kawalan biologi yang digunakan dalam sektor pertanian di Malaysia.

Burung hantu dipelihara di
ladang kelapa sawit untuk
mengawal populasi tikus.

Ikan gapi merupakan
pemangsa kepada

jentik-jentik di dalam
kolam.

Bacillus thuringiensis
digunakan untuk mengawal

serangga perosak, iaitu
kumbang tanduk di ladang

kelapa sawit.

Kumbang kura-kura
makan afid, iaitu
perosak tanaman.

Itik diternak di sawah
padi untuk makan

perosak seperti siput
dan serangga.

Jentik-jentik

Gambar foto 2.9 Contoh kawalan biologi di Malaysia

Kawalan biologi lebih mesra alam kerana tidak menggunakan pestisid atau bahan kimia.
Selain itu, kaedah ini biasanya lebih murah dan tidak menjejaskan kesihatan manusia. Namun
demikian, kaedah ini mempunyai beberapa kekurangan seperti:
 • mengambil masa yang lebih lama untuk menunjukkan kesan.
 • keseimbangan ekosistem mungkin terganggu kerana spesies baharu diperkenalkan ke

dalam ekosistem tersebut.

Ikan gapi

Kumbang tanduk

36
Faktor-faktor yang Mempengaruhi Saiz Populasi dalam
Suatu Ekosistem
Bagaimanakah saiz populasi boleh berubah dalam suatu ekosistem? Antara faktor yang menyebabkan
saiz populasi berubah ialah serangan penyakit, kehadiran pemangsa, sumber makanan dan
perubahan cuaca.

Serangan penyakit

Kehadiran pemangsa

Sumber makanan

Perubahan cuaca

Populasi haiwan dan tumbuhan menurun
apabila diserang wabak penyakit.
Sebagai contoh, penyakit selesema burung
yang menular di kawasan ternakan ayam
dan penyakit mozek tembakau di ladang
tembakau.

Saiz populasi sesuatu organisma hidup dipengaruhi
oleh saiz populasi pemangsanya. Sebagai contoh, saiz
populasi kuda belang di ekosistem savana berkurangan
dengan kehadiran pemangsanya seperti singa.

Jika sumber makanan semakin berkurangan,
haiwan-haiwan boleh diancam kepupusan.
Sebagai contoh, panda bergantung pada pokok
buluh sebagai sumber makanan utamanya.
Penerokaan kawasan hutan telah menyebabkan
sumber makanan dan habitatnya musnah.
 Contoh lain ialah, saiz populasi burung
gagak di Malaysia meningkat disebabkan sisa
makanan yang terlalu banyak.

Kemarau yang berpanjangan menyebabkan tanah menjadi kering dan tidak subur serta
meningkatkan risiko kebakaran hutan. Kesannya, populasi tumbuhan dan haiwan menurun.

Gambar foto 2.13
Panda

Gambar foto 2.15
Tanah menjadi kering
dan tidak subur

Gambar foto 2.16 Kebakaran
hutan akibat kemarau yang
berpanjangan

Gambar foto 2.12
Kuda belang yang
dimakan oleh singa

Gambar foto 2.11
Tanaman tembakau

yang diserang penyakit

Gambar foto 2.14 Burung
gagak

2.3.4

Gambar foto 2.10 Ternakan ayam
yang diserang penyakit

37

Bab 2 : Ekosistem
Pada tahun 2015, wilayah selatan
Rusia telah diserang oleh belalang
juta dan memusnahkan tanaman.
Ladang jagung seluas 800 hektar
telah musnah dalam masa beberapa
jam sahaja.

Sains

Perubahan dalam Ekosistem
Perubahan dalam ekosistem seperti kekurangan bekalan air, migrasi haiwan dan saiz suatu populasi
yang menurun atau meningkat boleh mengganggu keseimbangan antara populasi.

Gambar foto 2.17 Bekalan air yang tidak
mencukupi mengganggu ekosistem di sawah padi

Gambar foto 2.18 Burung bangau kendi di Kuala
Gula, Perak

Gambar foto 2.19 Populasi kumbang
yang banyak merosakkan tanaman

Migrasi
• Ekosistem juga boleh berubah disebabkan oleh

migrasi haiwan, iaitu perpindahan dari satu
tempat ke tempat yang lain akibat perubahan
musim.

• Sebagai contoh, burung bangau kendi (Bubulcus
ibis) yang berhijrah ke Kuala Gula, Perak dari
bulan September hingga April setiap tahun.
Kesannya, bilangan serangga seperti belalang,
cengkerik, labah-labah, lalat dan cacing tanah
semakin berkurangan kerana dimakan oleh
burung-burung tersebut.

• Saiz suatu populasi boleh menurun atau meningkat
disebabkan oleh perubahan suatu populasi yang lain.

• Sebagai contoh, kehadiran serangga perosak seperti kumbang
dan beluncas mengakibatkan populasi tumbuhan menurun.

2.3.5

• Padi merupakan tanaman yang memerlukan air
yang banyak.

•  Sekiranya kemarau yang berpanjangan berlaku,
perubahan dalam ekosistem seperti ini akan
mengganggu keseimbangan antara populasi
yang ada di sawah padi.

•  Siratan makanan akan terjejas disebabkan oleh
populasi pengeluar, iaitu padi, berkurangan.

Kekurangan bekalan air

Perubahan saiz populasi

38
1. Isi kotak dengan pilihan jawapan yang diberikan.

(a) Sekumpulan kambing di padang rumput.

(b) Kolam kecil yang mempunyai pokok teratai, rumput, sekumpulan
  berudu, beberapa ekor ikan, itik dan katak.

(c) Padang rumput yang menjadi tempat tinggal bagi sekumpulan kambing.

(d) Sebuah hutan hujan tropika yang didiami oleh pelbagai tumbuhan dan
  haiwan yang saling bersandaran antara satu sama lain.

2. Berdasarkan situasi di bawah, nyatakan jenis interaksi antara organisma yang berlaku.

Situasi Jenis interaksi

(a) Dua ekor ayam yang berlaga untuk mendapatkan pasangan mengawan

(b) Pokok timun melilit pada batang pokok betik

(c) Bunga pakma tumbuh pada batang pohon kayu hidup

Latihan Formatif 2.3

Peranan Manusia dalam Usaha Mengekalkan
Keseimbangan Alam

2.4

Alam semula jadi diancam kemusnahan akibat aktiviti manusia. Oleh hal yang demikian, manusia
bertanggungjawab untuk memulihara dan mengekalkan keseimbangan alam semula jadi.

Jadual 2.1 Kesan aktiviti manusia terhadap alam sekitar

Aktiviti Kesan

Penebangan hutan
•	 Kepupusan	spesies	flora	dan	fauna	 •		Hakisan	tanah
•	 Kesan	rumah	hijau

Perindustrian
•	 Pencemaran	udara,	air	dan	tanah	 •		Hujan	asid
•	 Kesan	rumah	hijau

Pertanian
•	 Pencemaran	air	akibat	penggunaan	pestisid	dan	baja	secara	berlebihan
•	 Tanah	kehilangan	mineral	akibat	aktiviti	pertanian	yang	tidak	lestari

Pembuangan	sampah
sarap

•	 Pencemaran	air	dan	tanah	 	 •		Bau	busuk	akibat	pereputan
•	 Banjir	kilat	 	 	 	 					sisa	pepejal	organik

2.4.1

Langkah-langkah untuk mengatasi kesan aktiviti manusia terhadap alam sekitar
•  Menguatkuasakan undang-undang

Jabatan Perhutanan sentiasa melaksanakan kerja-kerja penguatkuasaan undang-undang di
semua negeri. Sebagai contoh, membuat rondaan di kawasan hutan menggunakan helikopter dan
menjalankan sekatan jalan raya bagi mengawal pergerakan lori-lori yang membawa kayu balak.

39

Bab 2 : Ekosistem
ktiviti A 2.5
Tujuan: Menjalankan aktiviti main peranan bagi membincangkan kepentingan peranan manusia
sebagai pengurus alam dalam menjamin kelestarian hidup.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Setiap kumpulan dikehendaki memilih salah satu daripada

isu-isu alam sekitar di Malaysia seperti yang berikut:
 (a) sistem pengurusan sampah
 (b) projek tebatan banjir
 (c) pengurusan hutan
 (d) jerebu
3. Kenal pasti beberapa buah agensi atau pemegang taruh serta
 orang awam bagi menyelesaikan isu alam sekitar yang dipilih.
4. Jalankan sebuah forum untuk membincangkan:
 (a) punca isu alam sekitar  (b)    kesan isu alam sekitar kepada komuniti setempat
 (c) kaedah menyelesaikan isu alam sekitar tersebut
5. Setiap ahli kumpulan hendaklah memainkan peranan sebagai agensi atau pemegang taruh atau

orang awam dalam forum tersebut.

1. Senaraikan empat aktiviti manusia yang boleh merosakkan ekosistem.
2. Nyatakan dua kesan bagi setiap aktiviti yang berikut terhadap keseimbangan alam semula jadi.
 (a) Penebangan hutan (c) Pertanian
 (b) Perindustrian (d) Pembuangan sampah sarap
3. Encik Lim ingin membuka sebuah ladang kelapa sawit yang lestari. Pada pendapat anda,

bagaimanakah Encik Lim dapat mengawal populasi tikus yang sering merosakkan tanaman?
4. Jerebu semakin kerap berlaku di negara kita. Nyatakan:
 (a) punca jerebu
 (b) kesan jerebu terhadap manusia dan persekitaran
 (c) langkah-langkah yang perlu diambil bagi mengelakkan masalah jerebu daripada berlaku
5. Berikan dua sebab manusia memerlukan ekosistem yang seimbang.

Latihan Formatif 2.4

Abad

21

ETS M

Perunding alam sekitar
terlibat dalam aktiviti
penjagaan alam sekitar dari
segi sains dan teknologi
dalam mengurus alam
sekitar yang mampan.

ETS M

•  Meningkatkan kesedaran orang awam
 Di sekolah, murid diterapkan dengan nilai murni menghargai keseimbangan alam dalam mata

pelajaran Pendidikan Moral. Nilai murni ini juga diterapkan melalui media massa seperti akhbar,
radio dan televisyen.

•  Mengamalkan Refuse, Reduce, Reuse, Recycle, Repurpose (5R)
 Amalan refuse (mengelakkan daripada mengguna bahan yang tidak dapat dikitar semula), reduce

(mengurangkan jumlah bahan yang digunakan), reuse (menggunakan semula sesuatu bahan), recycle
(mengitar semula bahan) dan repurpose (menggunakan sesuatu bahan untuk kegunaan lain) dapat
mengurangkan bahan buangan.

•  Menggunakan kaedah kawalan biologi
 Mengelakkan penggunaan pestisid yang mencemarkan udara dan tanah dengan menjalankan

kaedah kawalan biologi dalam pertanian.

40
Ru
m

us
an

Sp
es

ie
s

Po
pu

la
si

Ko
m

un
iti

Ek
os

is
te

m

Fa
kt

or
 y

an
g

m
em

pe
ng

ar
uh

i

Pe
ng

el
ua

r

Pe
ng

gu
na

p
rim

er

Pe
ng

gu
na

s
ek

un
de

r
(k

ar
ni

vo
r p

rim
er

)

Pe
ng

gu
na

te
rt

ie
r

(k
ar

ni
vo

r s
ek

un
de

r)

•
 P

en
ya

ki
t

•
 P

em
an

gs
a

•
 S

um
be

r m
ak

an
an

•
 C

ua
ca

pe
ru

ba
ha

n
sa

iz

di
gu

na
ka

n
da

la
m

di
gu

na
ka

n
da

la
m

m
em

pu
ny

ai
sa

lin
g

be
rs

an
da

ra
n

be
rin

te
ra

ks
i a

nt
ar

a
sa

tu
 s

am
a

la
in

m
em

er
lu

ka
n

Je
ni

s
in

te
ra

ks
i

Si
m

bi
os

is
Pe

rs
ai

ng
an

M
an

gs
a-

pe
m

an
gs

a

O
rg

an
is

m
a

Pe
rs

ek
ita

ra
n

Ki
ta

r n
ut

rie
n

Ek
os

is
te

m

se
im

ba
ng

Pe
ra

na
n

m
an

us
ia

Ka
w

al
an

bi

ol
og

i
K

ui
z

In
te

ra
kt

if
2

K
ui

z

M
ut

ua
lis

m
e

Pa
ra

si
tis

m
e

Ko
m

en
sa

lis
m

e

Ki
ta

r o
ks

ig
en

Ki
ta

r a
ir Ki

ta
r k

ar
bo

n

41

Bab 2 : Ekosistem
REFLEKSI KENDIRI

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

2.1 Aliran Tenaga dalam Ekosistem

Menerangkan dengan contoh pengeluar, pengguna dan pengurai.

Menginterpretasi rantai makanan dan siratan makanan.

2.2 Kitar Nutrien dalam Ekosistem

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang peranan benda hidup dalam kitar oksigen dan kitar
karbon dalam ekosistem.

Mewajarkan peranan organisma dalam kitar air suatu ekosistem.

Menyelesaikan masalah apabila terdapat gangguan terhadap kitaran disebabkan aktiviti manusia.

2.3 Saling Bersandaran dan Interaksi antara Organisma dan antara Organisma dengan
Persekitaran

Menjelaskan saling bersandaran berserta contoh antara benda hidup dengan persekitaran untuk
keseimbangan ekosistem.

Mewajarkan kepentingan penyesuaian hidupan terhadap alam sekitar.

Berkomunikasi tentang contoh interaksi antara organisma dan mengaplikasi interaksi tersebut
dalam kehidupan harian.

Mencerakinkan faktor yang mempengaruhi saiz populasi dalam suatu ekosistem.

Meramalkan perubahan dalam ekosistem mempengaruhi sumber yang ada dan keseimbangan
antara populasi.

2.4 Peranan Manusia dalam Mengekalkan Keseimbangan Alam

Mewajarkan dan berkomunikasi tentang keperluan manusia terhadap ekosistem yang stabil dan
produktif demi kelestarian hidup.

SumatifLatihan  Sumatif 2
1. Berdasarkan siratan makanan di Rajah 1, jawab soalan-soalan yang berikut.

Arnab Tikus

Musang

Anak
pokokRumput

Rajah1

42
(a) Bina semua rantai makanan daripada siratan makanan di Rajah 1.

(b) Mengapakah rumput dikategorikan sebagai pengeluar?

(c) Sekiranya kutu tinggal di badan arnab dan menghisap darah arnab, apakah jenis interaksi
antara kutu dengan arnab?

(d) Ramalkan kesan yang akan berlaku sekiranya populasi musang di kawasan tersebut
diserang penyakit.

2. Bandar X terkenal sebagai kawasan pembiakan tikus.

(a) Nyatakan kesan populasi tikus yang tinggi terhadap penduduk di Bandar X.

(b) Pada pendapat anda, apakah punca populasi tikus yang tinggi di Bandar X?

(c) Cadangkan dua langkah bagi menangani masalah pembiakan tikus yang boleh diambil
oleh:

(i) pihak berwajib (ii) penduduk

3. Shikin dan Azah mempunyai pendapat yang berbeza mengenai pengeluar dan pengurai.
Pendapat mereka adalah seperti yang berikut.

Shikin : Pengeluar masih dapat meneruskan hidup tanpa pengurai kerana pengeluar
boleh membuat makanannya sendiri.

Azah : Jika pengurai tiada, pengeluar tidak mendapat nutrien yang mencukupi.
Pengeluar boleh mati.

Beri pandangan anda tentang pendapat Shikin dan Azah.

4. Razak mendapati banyak ayam ternakannya dimakan oleh helang sawah. Razak membuat
keputusan untuk menembak kesemua helang tersebut. Selepas setahun, populasi tikus
didapati meningkat dan makan makanan ayam. Hal ini menyebabkan ayamnya mati.
Terangkan punca populasi tikus meningkat dan cadangkan satu cara yang perlu dilakukan oleh
Razak untuk mengelakkan perkara tersebut berlaku.

5. Hutan bandar ialah kawasan yang ditumbuhi oleh tanaman kayu di sekitar bandar. Wajarkan
tentang idea hutan bandar dari segi pemeliharaan ekosistem yang seimbang.

6. Gambar foto 1 menunjukkan sejenis perangkap tikus
yang biasa dijual di kedai. Perangkap ini hanya boleh
menangkap seekor tikus dalam satu masa. Reka bentuk
sebuah model perangkap tikus yang boleh menangkap
lebih daripada seekor tikus dalam satu masa. Lakarkan dan
terangkan hasil rekaan anda.

Masteri KBATKBAT 2

Gambar foto 1

43

Bab 2 : Ekosistem
Kelas makanan

Kepentingan gizi seimbang

Sistem pencernaan manusia

Proses penyerapan dan pengangkutan
hasil pencernaan serta penyahtinjaan

Apakah jenis makanan yang dapat
memberi tenaga kepada kita?

Bagaimanakah keperluan tenaga
individu berbeza dengan
individu lain?

Apakah yang berlaku kepada
makanan yang kita makan?

Mari memahami:

Ba
b

Nutrisi3

44
Kata KunciKata Kunci

Pada 10 Oktober 2007, angkasawan pertama
Malaysia, Dato' Dr. Sheikh Muszaphar Shukor telah
diterbangkan ke Stesen Angkasa Antarabangsa
(ISS). Sehubungan dengan itu, Institut Penyelidikan
dan Kemajuan Pertanian Malaysia (MARDI) telah
diamanahkan untuk menjalankan kajian tentang
makanan untuk angkasawan semasa berada di
angkasa lepas.
 Menurut kajian yang telah dijalankan,
kandungan garam di dalam makanan akan
berkurang di angkasa. Oleh itu, kajian dijalankan
berulang kali sehingga dapat menghasilkan
makanan yang enak, lazat dan berkhasiat di
angkasa lepas.
 Kemudian, makanan yang telah dihasilkan
dihantar ke Rusia untuk menjalani pelbagai ujian
sebelum mendapat kelulusan. Makanan yang
disediakan disimpan di dalam plastik kedap udara
dan dibekukan untuk mengelakkan kerosakan.

Makanan Angkasawan

BLOG SAINS

Karbohidrat  Penyerapan

Protein  Esofagus

Lemak  Usus kecil

Vitamin  Usus besar

Mineral  Rektum

Pelawas  Dubur

Gizi seimbang  Penyahtinjaan

Pencernaan

Kata KunciKata Kunci

45

Bab 3 : Nutrisi
Kelas Makanan3.1

A pakah diet harian anda? Adakah makanan tersebut berkhasiat dan dapat membekalkan
 tenaga? Makanan bukan sahaja membekalkan tenaga, malah memberi nutrien untuk memelihara
kesihatan kita.

Makanan kita terbahagi kepada tujuh kelas utama, iaitu karbohidrat, protein, lemak, vitamin,
mineral, pelawas dan air (Rajah 3.1). Setiap kelas makanan mempunyai fungsi tertentu. Bolehkah
anda mengenal pasti kelas makanan yang ada pada setiap hidangan makanan di Gambar foto 3.1?

Karbohidrat
Karbohidrat adalah sejenis sebatian organik yang mengandungi
unsur karbon, hidrogen dan oksigen. Karbohidrat merupakan
makanan ruji manusia kerana membekalkan tenaga yang banyak.
Contoh karbohidrat ialah kanji, glikogen dan selulosa. Kanji
merupakan makanan simpanan dalam tumbuhan, manakala
glikogen ialah makanan simpanan dalam haiwan. Selulosa pula
ialah karbohidrat yang membentuk dinding sel tumbuhan.

Gambar foto 3.1 Makanan merupakan keperluan asas manusia

3.1.1

Nasi lemak Sate

Karbohidrat Lemak MineralProtein Vitamin Pelawas Air

Kelas makanan

Rajah 3.1 Kelas makanan

Sesetengah sumber karbohidrat
seperti gula dapat membekalkan
tenaga dengan cepat.

Sains

46
Protein
Protein ialah bahan makanan yang mengandungi unsur karbon,
hidrogen, oksigen dan nitrogen. Protein yang kita makan akan
dicerna kepada unit asasnya, iaitu asid amino. Protein diperlukan
untuk pertumbuhan dan pembaikan tisu-tisu badan yang rosak
serta menggantikan sel-sel yang telah mati. Selain itu, protein juga
digunakan untuk mensintesis enzim, hormon dan antibodi. Gambar
foto 3.3 menunjukkan beberapa sumber protein.

Gambar foto 3.2 Sumber karbohidrat

Gambar foto 3.3 Sumber protein

Ayam

Makanan laut

Telur

Kekacang

Daging

Susu membantu
saya membesar

kerana susu kaya
dengan protein.

Pisang Nasi

Kentang Madu

Roti

Kwasyiorkor ialah sejenis
penyakit yang disebabkan
oleh kekurangan protein di
dalam gizi manusia dan
lazimnya berlaku pada
kanak-kanak yang berusia
antara 1 hingga 3 tahun.

Sains

Gula

47

Bab 3 : Nutrisi
Lemak
Seperti karbohidrat, lemak juga mengandungi unsur karbon, hidrogen
dan oksigen. Lemak terbentuk daripada gliserol dan asid lemak.

Lemak merupakan satu sumber dan simpanan tenaga yang
tinggi. Setiap gram lemak membekalkan dua kali ganda jumlah
tenaga yang dibekalkan oleh karbohidrat. Lemak melindungi organ
badan seperti jantung dan ginjal. Selain itu, lemak bertindak sebagai
pengangkut bagi vitamin A, D, E dan K. Lemak yang berlebihan dalam
badan disimpan di bawah kulit sebagai penebat haba untuk mengawal
suhu badan.

Gambar foto 3.4 Sumber lemak

Mentega Minyak kelapa Minyak kelapa sawit

Buah-buahan
Sayur-sayuranSusu

Daging

Kacang tanah

Lemak daripada haiwan
mengandungi kolesterol yang
lebih tinggi berbanding lemak
daripada tumbuhan.

Sains

Vitamin
Vitamin ialah sebatian organik yang tidak membekalkan tenaga, tetapi diperlukan oleh badan
dalam kuantiti yang sedikit untuk mengekalkan kesihatan yang baik. Vitamin boleh dikelaskan
kepada vitamin larut air dan vitamin larut lemak (Rajah 3.2). Kita memperoleh vitamin daripada
sayur-sayuran, buah-buahan, susu dan daging. Jadual 3.1 menunjukkan jenis, sumber, kepentingan
dan kesan kekurangan vitamin.

Rajah 3.2 Pengelasan vitamin

Vitamin

Vitamin larut air

Vitamin B dan C

Vitamin larut lemak

Vitamin A, D, E dan K

Gambar foto 3.5 Sumber vitamin

48
Jadual 3.1 Jenis, sumber, kepentingan dan kesan kekurangan vitamin

Vitamin Sumber Kepentingan Kesan kekurangan

A
susu, kuning telur,
minyak ikan

• Membantu penglihatan pada
waktu malam

• Memelihara kesihatan kulit

• rabun malam
• penyakit kulit

B yis, hati, telur
• Memelihara fungsi sistem saraf
• Pembentukan sel darah merah

• Beri-beri
• Anemia

C
buah-buahan,
sayur-sayuran

• Melawan jangkitan penyakit
• Memelihara kesihatan gusi

dan mulut

• Skurvi
(gusi berdarah)

D

mentega, telur, minyak
ikan, boleh dihasilkan
melalui pendedahan
kulit kepada cahaya
matahari

• Membantu dalam penyerapan
kalsium

• Menguatkan enamel gigi
• Memelihara kesihatan kulit

• Riket
• sakit gigi
• penyakit kulit

E
bijirin, sayur-sayuran
hijau

• Memelihara fungsi sistem
pembiakan

• kemandulan
• keguguran fetus

K
susu, kuning telur,
minyak ikan

• Mempercepatkan proses
pembekuan darah

• darah lambat
membeku

Gambar foto 3.6 Sumber pelawas

Roti gandum berserat

Bijirin

Buah-buahan,
sayur-sayuran dan
bijirin kaya dengan

pelawas.

Sayur-sayuran

Pelawas
Pelawas ialah bahan yang tidak dapat diuraikan oleh sistem
pencernaan. Pelawas terdiri daripada selulosa yang terdapat
di dalam dinding sel tumbuhan.

Pelawas sangat penting untuk merangsang
peristalsis, iaitu pergerakan yang disebabkan
oleh pengecutan dan pengenduran otot-otot di
salur pencernaan seperti esofagus, usus kecil
dan usus besar. Hal ini dapat memudahkan
pergerakan makanan di sepanjang salur tersebut
dan mengelakkan sembelit.

49

Bab 3 : Nutrisi
Mineral
Mineral merupakan bahan bukan organik yang diperlukan
oleh badan. Mineral tidak membekalkan tenaga, namun
masih diperlukan dalam kuantiti yang kecil untuk
mengawal atur proses-proses badan bagi mengekalkan
kesihatan. Jadual 3.2 menunjukkan pelbagai sumber
mineral, kepentingan serta kesan kekurangannya.

Jadual 3.2 Jenis, sumber, kepentingan dan kesan kekurangan mineral

Mineral Sumber Kepentingan Kesan kekurangan

Kalsium
susu, ikan bilis, udang,
sayur-sayuran hijau

• Membantu pembekuan darah
• Menguatkan tulang dan gigi

• Riket
• Osteoporosis

Natrium garam, daging, telur • Memelihara fungsi sistem saraf • kekejangan otot

Besi hati, daging • Membina hemoglobin dalam darah • Anemia

Iodin
makanan laut,
buah-buahan

• Membantu fungsi kelenjar tiroid • Goiter

Fosforus
keju, daging, telur,
sayur-sayuran

• Menguatkan tulang dan gigi
• Membentuk asid nukleik

dalam DNA dan RNA

• Riket
• gigi rapuh
• tidak dapat membina

DNA dan RNA

Kalium
tumbuhan dan
haiwan

• Membantu pengecutan otot
• Memelihara fungsi sistem saraf

• lumpuh
• kekejangan otot

Gambar foto 3.8 Sumber air

Gambar foto 3.7 Sumber mineral

Jus buah-buahan Tembikai

Air
Air ialah sebatian yang sangat penting kepada badan kita. Air
mengandungi unsur hidrogen dan oksigen. Air bertindak sebagai
pelarut bahan kimia dan medium pengangkutan nutrien
dan oksigen ke dalam sel. Ia mengangkut hasil perkumuhan
seperti urea dan garam mineral berlebihan keluar dari sel serta
mengawal atur suhu badan melalui penyejatan peluh.

Garam Makanan laut

Kita perlu minum
sekurang-kurangnya

2 liter air sehari.

50
Rajah 3.3

Rajah 3.5

Tujuan: Menguji kehadiran kanji, glukosa, protein dan lemak.

Bahan: Larutan iodin, ampaian kanji 1%, larutan Benedict, larutan glukosa 10%, reagen Millon,
larutan albumen, etanol, minyak masak dan air suling

Radas: Tabung uji, penitis, bikar, penunu Bunsen, kasa dawai, tungku kaki tiga, penyepit
tabung uji, penyumbat gabus dan rak tabung uji

A  Ujian Iodin untuk kanji

Arahan
1. Masukkan 2 ml ampaian kanji ke dalam tabung uji.
2. Titiskan 2 titik larutan iodin ke dalam tabung uji

tersebut (Rajah 3.3).
3. Rekodkan pemerhatian anda.

B  Ujian Benedict untuk glukosa

Arahan
1. Masukkan 2 ml larutan glukosa ke dalam

tabung uji.
2. Tambahkan 2 ml larutan Benedict ke dalam

tabung uji tersebut dan goncangkan supaya
larutan itu bercampur.

3. Panaskan tabung uji tersebut di dalam kukus
air selama 5 minit (Rajah 3.4).

4. Rekodkan pemerhatian anda.

C  Ujian Millon untuk protein

Arahan
1. Tuangkan 5 ml ampaian albumen ke

dalam tabung uji.
2. Titiskan 2 hingga 3 titik reagen Millon

ke dalam tabung uji tersebut
(Rajah 3.5 (a)). Kemudian, goncangkan
supaya larutan tersebut bercampur.

3. Panaskan tabung uji tersebut dalam
kukus air selama 5 minit (Rajah 3.5 (b)).

4. Rekodkan pemerhatian anda.

Larutan
iodin

2 ml ampaian
kanji 1%

3.1ktiviti A

3.1.2

Ampaian
albumen +
reagen Millon

Ampaian
albumen

Reagen
Millon

Kukus air

Kasa
dawai

Penunu Bunsen

(a) (b)

Ujian Benedict digunakan
untuk menguji kehadiran
gula penurun. Contoh gula
penurun adalah glukosa,
maltosa, galaktosa dan
fruktosa.

Sains

Rajah 3.4

Larutan glukosa +
larutan Benedict

Penunu Bunsen

Kukus air

Kasa
dawai

Tungku
kaki tiga

51

Bab 3 : Nutrisi
D  Ujian alkohol-emulsi untuk lemak

Arahan
1. Masukkan 3 ml etanol ke dalam tabung uji.
2. Titiskan 2 hingga 3 titik minyak masak ke dalam

tabung uji tersebut (Rajah 3.6 (a)). Kemudian, tutup
tabung uji dengan penyumbat gabus.

3. Goncang tabung uji perlahan-lahan dan biarkan di
rak tabung uji selama 2 hingga 3 minit.

4. Titiskan 4 hingga 5 titik campuran dari tabung uji
tersebut ke dalam sebuah tabung uji lain yang diisi
20 ml air suling (Rajah 3.6 (b)).

5. Tutup tabung uji dengan penyumbat gabus dan goncang
dengan perlahan. Biarkan tabung uji di rak tabung uji
selama 2 hingga 3 minit.

6. Rekodkan pemerhatian anda.

Pemerhatian

Aktiviti Pemerhatian

A

B

C

D

Soalan
1. Mengapakah pemanasan dalam ujian Benedict dan ujian Millon dijalankan di dalam kukus air?
2. Anda diberi satu sampel makanan dalam bentuk serbuk. Bagaimanakah anda dapat menentukan

kelas makanan yang terdapat pada sampel makanan tersebut?
3. Apakah inferens yang dapat dibuat daripada setiap aktiviti di atas?

1. Namakan kelas makanan berdasarkan fungsi yang diberi.

Kelas makanan Fungsi

(a) Mengawal suhu badan

(b) Menyembuhkan tisu-tisu badan yang rosak

(c) Diperlukan supaya sentiasa bertenaga

(d) Melindungi diri daripada penyakit

2. Namakan penyakit disebabkan kekurangan vitamin yang berikut.
 (a) Vitamin A (c) Vitamin C
 (b) Vitamin B (d) Vitamin D
3. Nyatakan kesan kekurangan mineral yang berikut kepada kesihatan kita.
 (a) Iodin (b) Besi (c) Fosforus

Rajah 3.6

Langkah
Berjaga-jaga

Etanol bersifat mudah
terbakar. Jauhkannya dari api.

Latihan Formatif 3.1

Etanol

Minyak
masak

Air suling

Etanol +
minyak
masak

(a) (b)

52
Gizi seimbang ialah pemakanan yang mengandungi
semua kelas makanan yang diperlukan oleh tubuh
badan dalam kuantiti yang betul.

Apakah yang dimaksudkan dengan gizi seimbang?

Kepentingan Gizi Seimbang3.2

Model ‘Pinggan Sihat’ telah
disediakan oleh Kementerian
Kesihatan Malaysia sebagai
panduan untuk mengamalkan
gizi yang seimbang.

Sains

Model
‘Pinggan Sihat’
http://www.moh.
gov.my/index.php/
pages/view/84Info

Rajah 3.7 Piramid makanan

Ibu,
bagaimanakah
caranya untuk
menyediakan

hidangan
makanan yang

sihat?

Kita boleh rujuk
piramid makanan

sebagai panduan dalam
penyediaan makanan

yang sihat.

3.2.1

• LEMAK, MINYAK, GULA DAN GARAM
Makan sedikit

• SUSU DAN PRODUK
TENUSU
1 – 3 sajian sehari

• BUAH-BUAHAN
2 sajian sehari

• SAYUR-SAYURAN
3 sajian sehari

• NASI, MI, ROTI, BIJIRIN
DAN UBI-UBIAN
4 – 8 sajian sehari

Sumber: Kementerian Kesihatan Malaysia

• IKAN, AYAM, DAGING DAN
KEKACANG
1/2 – 2 sajian ayam/ daging/
telur sehari
1 sajian ikan sehari
1/2 – 1 sajian kekacang sehari

53

Bab 3 : Nutrisi
Rajah 3.8 Faktor-faktor yang mempengaruhi keperluan kalori

Keadaan kesihatan

Orang yang sakit adalah lemah dan memerlukan sajian makanan
yang lebih sesuai dengan keadaan kesihatannya.

Iklim

Orang yang tinggal di negara beriklim sejuk lebih cepat kehilangan
haba ke persekitaran berbanding dengan orang yang tinggal di negara
beriklim panas. Oleh itu, mereka memerlukan kuantiti makanan yang
lebih banyak untuk mengekalkan suhu badan.

Pekerjaan

Petani, buruh dan nelayan memerlukan lebih banyak tenaga kerana
mereka melakukan kerja berat. Oleh itu, keperluan gizi mereka
adalah lebih tinggi berbanding dengan orang yang bekerja di pejabat.

Jantina

Secara umumnya, lelaki lebih berotot dan melakukan aktiviti yang
lebih berat. Oleh itu, mereka memerlukan kuantiti makanan yang lebih
banyak daripada perempuan.

Saiz badan

Orang yang mempunyai saiz badan yang besar perlu mengambil
kuantiti makanan yang lebih banyak kerana mereka memerlukan lebih
banyak tenaga berbanding dengan orang yang mempunyai saiz badan
yang kecil.

Umur

Kanak-kanak dan remaja memerlukan karbohidrat yang lebih banyak
untuk tenaga dan protein untuk pertumbuhan kerana mereka sedang
membesar dan lebih aktif berbanding dengan orang dewasa.

Faktor-faktor yang Mempengaruhi Keperluan Kalori

54
ktiviti A 3.2

Nilai Kalori Makanan
Makanan mengandungi beberapa kelas asas, iaitu karbohidrat, protein dan lemak. Ketiga-tiga
kelas asas ini menghasilkan kuantiti tenaga yang berbeza apabila dibakar. Jumlah tenaga yang
dibebaskan apabila 1 g makanan dibakar dengan lengkap di dalam badan disebut sebagai nilai
tenaga atau nilai kalori. Jumlah tenaga ini diukur dalam unit kalori (cal) atau joule (J).

Anda telah belajar tentang nilai kalori makanan. Bolehkah anda menganggar nilai kalori
makanan dalam hidangan harian anda? Mari kita lakukan Aktiviti 3.2.

Jadual 3.3 Nilai tenaga bagi lemak, protein dan karbohidrat

Kelas makanan
Nilai tenaga

(kJ / g) (kcal / g)

Lemak 37 9

Protein 17 4

Karbohidrat 17 4

1 kalori (cal) = 4.2 joule (J)
1 kilokalori (kcal)= 4.2 kilojoule (kJ)

Tujuan: Menganggar nilai kalori makanan.

2. Hitungkan nilai kalori bagi setiap hidangan
makanan rakan-rakan anda. Anda boleh
mengimbas QR code yang diberi untuk
mengetahui nilai kalori makanan.

Contoh langkah pengiraaan:

Makanan Kuantiti Nilai kalori
(kcal)

Nasi goreng 1 pinggan (330 g) 640

Pisang
berangan 2 biji (120 g) 60 × 2 = 120

Susu 1 gelas (250 ml) 130

Jumlah nilai kalori sarapan yang diambil ialah
 890 kcal

3. Tentukan sarapan siapakah yang
mempunyai nilai kalori paling tinggi dan
paling rendah.

Susu

Pisang beranganNasi goreng

Arahan
1. Senaraikan menu sarapan pagi rakan-rakan

anda di dalam kelas.
 Contoh menu sarapan:

Nilai Kalori Makanan
http://www.moh.gov.my

Info

ETS M

Ahli dietetik memberikan khidmat nasihat
dari segi penilaian status pemakanan
individu sebelum menyarankan pemakanan
yang sesuai.

ETS M

3.2.2 55

Bab 3 : Nutrisi
ktiviti A 3.3
Tujuan: Mengumpulkan maklumat nilai kalori makanan.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Setiap kumpulan dikehendaki mengumpulkan dua label makanan yang menunjukkan nilai kalori

makanan (Rajah 3.9).

Rajah 3.9

3. Lengkapkan nilai kalori makanan yang terdapat pada pembungkus makanan tersebut dalam
jadual seperti berikut:

Makanan Kelas makanan Per 100 g Nilai kalori (kJ)

Makanan dalam tin Karbohidrat

Protein

Lemak

Karbohidrat

Protein

Lemak

4. Bincangkan perkara yang berikut:
 (a) makanan yang manakah mempunyai nilai kalori yang paling rendah dan paling tinggi?
 (b) apakah nutrien lain yang dicetak pada label makanan selain karbohidrat, protein dan lemak?

Bagaimanakah pengetahuan
tentang nilai kalori makanan

dapat membantu dalam
pemilihan makanan anda? Mari kita jalankan

Aktiviti 3.3.

MAKLUMAT PEMAKANAN
Saiz hidangan: 43 g (1/3 tin)

Per hidangan (43 g) Per 100 g

Tenaga (1 kcal = 4.2 kJ)
Protein

48 kcal
10.2 g

111 kcal
23.8 g

Lemak
Omega 3

0.3 g
155 mg

1.2 g
360 mg

Kolesterol
Karbohidrat
Pelawas

24 mg
0.5 g
1.1 g

57 mg
1.1 g
2.6 g

Natrium 65 mg 152 mg

TANPA TAMBAHAN MSG / PENGAWET

MAKLUMAT PEMAKANAN
Saiz hidangan: 43 g (1/3 tin)

Per hidangan (43 g) Per 100 g

Tenaga (1 kcal = 4.2 kJ)
Protein

48 kcal
10.2 g

111 kcal
23.8 g

Lemak
Omega 3

0.3 g
155 mg

1.2 g
360 mg

Kolesterol
Karbohidrat
Pelawas

24 mg
0.5 g
1.1 g

57 mg
1.1 g
2.6 g

Natrium 65 mg 152 mg

TANPA TAMBAHAN MSG / PENGAWET

56
Mengapakah perancangan
gizi seimbang penting?

Supaya kita kekal
cergas dan sihat.

Merancang Gizi Seimbang
Pernahkah anda merancang gizi seimbang berdasarkan keperluan
kalori dan nutrien anda? Seperti yang telah dipelajari, faktor-faktor
seperti saiz badan, umur, pekerjaan, jantina, keadaan kesihatan dan
iklim mempengaruhi keperluan kalori dan nutrien seseorang.

ktiviti A 3.4
Tujuan: Merancang gizi seimbang untuk satu hari mengikut faktor yang berbeza.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Setiap kumpulan dikehendaki menyediakan menu sarapan, makan tengah hari dan makan

malam bagi salah satu individu berikut:
  Individu A: seorang lelaki yang bekerja sebagai pegawai bank
  Individu B: seorang lelaki yang bekerja sebagai buruh binaan
  Individu C: seorang wanita yang hamil
  Individu D: seorang murid perempuan yang aktif bersukan
3. Tentukan kuantiti makanan yang perlu diambil bagi setiap menu.
4. Jumlahkan nilai kalori yang diambil untuk satu hari.
5. Hasilkan menu yang telah dirancang mengikut kreativiti kumpulan anda.

Soalan
1. Apakah kelas makanan yang paling banyak terdapat dalam menu makanan?
2. Nyatakan faktor-faktor yang perlu diambil kira semasa merancang menu harian tersebut.
3. Hidangan individu yang manakah mempunyai nilai kalori yang paling tinggi?

Jika anda dikehendaki
merancang menu makanan
untuk angkasawan, apakah
makanan yang akan anda
cadangkan?

57

Bab 3 : Nutrisi
Kita haruslah mengamalkan gaya hidup yang sihat seperti
pemakanan yang rendah kandungan gula, garam, minyak dan
lemak. Selain itu, kita harus melakukan senaman dan tidak merokok
untuk mengekalkan kesihatan demi mengurangkan risiko diserang
penyakit berbahaya.

Kewujudan pelbagai makanan berkalori tinggi menyebabkan
semakin banyak individu yang tergolong dalam kategori obes.
Masalah obesiti bukan sahaja memberi kesan negatif dari segi
penampilan, malah, menjejaskan kesihatan tanpa mengira usia dan
latar belakang.

ktiviti A 3.5
Tujuan: Menjalankan aktiviti kesedaran bagi menekankan kepentingan mengekalkan
kesihatan badan.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang:
 (a) penyakit jantung
 (b) tekanan darah tinggi
 (c) kencing manis
 (d) kanser kulit
 (e) kanser peparu
3. Sediakan poster kesedaran tentang punca-punca penyakit tersebut dan

langkah-langkah untuk mencegahnya.
4. Persembahkan tiga poster terbaik pada papan kenyataan sains di dalam kelas anda.

Kepentingan Mengekalkan Kesihatan
Menurut hasil kajian Tinjauan Kesihatan dan Morbiditi Kebangsaan (2016), peratus rakyat Malaysia
yang mempunyai penyakit kencing manis adalah 17.5%, tekanan darah tinggi adalah 30%, paras
kolesterol tinggi adalah 47%, obesiti adalah 17% dan berat berlebihan adalah 40%. Masalah ini
menunjukkan diet dan gaya hidup rakyat Malaysia yang tidak sihat. Aktiviti untuk mewujudkan
kesedaran tentang gizi seimbang seharusnya dijalankan dengan lebih giat dari peringkat sekolah lagi.

Gambar foto 3.9 Pemakanan seimbang dapat
mengekalkan kesihatan badan

Hasil kajian Tinjauan
Kesihatan dan Morbiditi
Kebangsaan 2016
menunjukkan hanya enam
peratus rakyat Malaysia
dewasa yang mengambil buah
dan sayur yang mencukupi.
Maka, Kementerian Kesihatan
Malaysia telah melancarkan
Kempen Makan Buah dan
Sayur.

Sains

58
ktiviti A 3.6
Tujuan: Mengkaji masalah obesiti dalam kalangan murid dan mencadangkan cara-cara
untuk mengatasinya.

Arahan
1. Jalankan satu kajian ke atas masalah obesiti dalam kalangan murid di sekolah anda.
2. Anda dikehendaki mengkaji:
 (a) hubungan pengambilan makanan diproses dan makanan rapu dengan masalah obesiti
 (b) cara-cara untuk menyelesaikan masalah obesiti di peringkat sekolah
3. Tuliskan hasil kajian anda dalam bentuk folio.

1. Apakah yang dimaksudkan dengan gizi seimbang?
2. Nyatakan faktor-faktor yang mempengaruhi keperluan kalori.
3. Bandingkan keperluan tenaga seorang wanita dan seorang lelaki yang berumur 50 tahun.
4. Berikan definisi nilai kalori makanan.
5. Suraya merupakan seorang atlet jarak jauh. Suraya mengambil sarapan seperti gambar foto di

bawah sebelum pergi ke sesi latihan. Berapakah nilai kalori makanan yang telah diambil oleh
Suraya? Pada pendapat anda, adakah Suraya telah mengambil gizi seimbang?

Latihan Formatif 3.2

6. Encik Robert berasal dari Switzerland dan kini menetap di Malaysia. Encik Robert bekerja sebagai
pegawai kedutaan. Beliau mendapati keperluan makanannya adalah kurang berbanding semasa
berada di Switzerland. Mengapa?

Indeks Jisim Badan (BMI) ialah formula untuk mengira jisim badan
berbanding ketinggian. Kita boleh menilai indeks jisim badan kita
selepas mengira BMI.

Kiraan Indeks
Jisim Badan (BMI)

=
Jisim (kg)

Tinggi (m) × Tinggi (m)

Sains
Imbas QR code yang berikut untuk
Pengelasan Indeks Jisim Badan (BMI) bagi
pelajar lelaki dan perempuan yang berumur
9-17 tahun.

3.2.3

Pengelasan BMI
jpnpahang.moe.gov.my

Info

Sepinggan nasi lemak (400 kcal)

Secawan emping jagung (160 kcal)
dan secawan susu (130 kcal) Sebiji epal (60 kcal)

59

Bab 3 : Nutrisi
Sistem Pencernaan Manusia3.3

Apakah yang berlaku di dalam badan kita selepas kita makan?
Bagaimanakah makanan seperti tembikai di Gambar foto 3.10

dicernakan? Mari kita belajar tentang pencernaan makanan.

Gambar foto 3.10

Rajah 3.10 Perbandingan antara pencernaan fizikal dengan pencernaan kimia

Pencernaan
fizikal

Pencernaan
kimia

Berlaku di
dalam mulut

sahaja

Berlaku
pemecahan
makanan

Berlaku
di dalam

mulut, perut,
duodenum
dan usus

Tidak
melibatkan

enzim

Berlaku di
dalam salur
pencernaan

Melibatkan
bantuan
enzim

3.3.1

Enzim ialah bahan
di dalam badan yang
menggalakkan tindak
balas kimia dalam
sistem pencernaan.

Sains

60
Struktur Sistem Pencernaan Manusia
Apakah organ-organ yang terlibat dalam sistem pencernaan
manusia? Sistem pencernaan manusia terdiri daripada satu tiub
yang disebut sebagai salur pencernaan dan beberapa organ lain
seperti hati, pundi hempedu dan pankreas. Salur pencernaan ialah
tiub panjang yang bermula dari mulut dan berakhir di dubur.

Rajah 3.12 Urutan
aliran makanan

Rajah 3.11 Sistem pencernaan manusia

Mulut Kelenjar liur

Esofagus

Perut

Duodenum

Usus kecil

Rektum

Hati

Pundi
hempedu

Pankreas

Usus
besar

Dubur

Jika salur pencernaan
adalah sepanjang 9 m,
bagaimanakah salur tersebut
dimuatkan dalam badan
yang mempunyai ketinggian
1.5 m?

Mulut

Esofagus

Usus
kecil

Perut

Usus
besar

Duodenum

Rektum

Dubur

61

Bab 3 : Nutrisi
Aliran Makanan dalam Salur Pencernaan
Apakah yang berlaku apabila makanan melalui setiap organ
dalam salur pencernaan?

Mulut
• Makanan dikunyah oleh gigi.
• Cebisan makanan dilembutkan oleh air liur.
• Amilase liur dalam air liur menguraikan

kanji kepada maltosa.

Esofagus
• Makanan yang memasuki esofagus disebut

sebagai bolus.
• Proses peristalsis pada dinding esofagus

menolak bolus untuk masuk ke dalam perut.

Perut
• Dinding perut merembeskan protease

dan asid hidroklorik. Asid hidroklorik
mengaktifkan protease dan membunuh
bakteria di dalam makanan yang masuk ke
dalam perut.

• Protease mencernakan protein kepada
polipeptida.

• Makanan yang menjadi separa cecair
disebut sebagai kim.

Rajah 3.13 Sistem pencernaan manusia

1

1

2

2

3

3

4

5

7

8

6

Animasi
Aliran Makanan

I M B A S
GAMBAR

62
Rajah 3.13 Sistem pencernaan manusia

Usus kecil
• Usus kecil merembeskan enzim maltase, protease dan lipase.
• Maltase mencernakan maltosa menjadi glukosa.
• Protease mencernakan dipeptida menjadi asid amino.
• Lipase mencernakan lemak menjadi asid lemak dan gliserol.

Usus besar
• Makanan yang tidak tercerna akan memasuki

usus besar.
• Proses penyerapan semula air berlaku di dalam usus besar.

Rektum
• Makanan yang tidak tercerna dikenali sebagai tinja akan

memasuki rektum dan tersimpan sementara di dalamnya.

Dubur
• Tinja disingkirkan dari badan melalui dubur.

Duodenum
• Makanan memasuki bahagian pertama usus kecil, iaitu duodenum.
• Hati menghasilkan jus hempedu dan disimpan oleh pundi hempedu.
• Jus hempedu mengemulsikan lemak menjadi titisan kecil dan

meneutralkan asid dalam kim.
• Pankreas menghasilkan jus pankreas yang mengandungi enzim

amilase, protease dan lipase.
• Amilase pankreas mencernakan kanji menjadi maltosa.
• Protease mencernakan polipeptida menjadi dipeptida.
• Lipase mencernakan lemak menjadi asid lemak dan gliserol.

4

5

6

7

8

63

Bab 3 : Nutrisi
ktiviti A

Badan kita menghasilkan enzim untuk mempercepat tindak balas
pencernaan makanan. Apakah contoh-contoh enzim yang terlibat
dalam pencernaan? Apakah fungsi setiap enzim tersebut? Amilase,
protease dan lipase merupakan contoh enzim dalam pencernaan.
Enzim diperbuat daripada protein. Tanpa enzim, proses pencernaan
makanan berlaku dengan kadar yang rendah.

Rajah 3.14 Tindakan enzim pencernaan

Sesetengah sabun pencuci
pakaian mengandungi
enzim. Enzim ini membantu
menghilangkan kesan kotoran
seperti darah dan minyak.

Sains

3.7
Tujuan: Mengkaji tindakan enzim di dalam air liur terhadap kanji.

Bahan: Ampaian kanji 1%, larutan iodin, larutan Benedict dan air suling

Radas: Tabung didih, penunu Bunsen, rod kaca, kasa dawai, bikar 250 ml, tabung uji, pemegang
tabung uji, jam randik, penitis, tungku kaki tiga, kaki retort dan pengapit

Arahan
1. Kumur mulut anda dengan air suling dan kumpulkannya di dalam sebuah bikar. Gunakan larutan

ini untuk langkah 3.
2. Masukkan 10 ml ampaian kanji ke dalam dua tabung didih, P dan Q.
3. Tambahkan 4 ml larutan tadi ke dalam tabung didih Q. Kacau campuran dengan rod kaca yang

bersih.
4. Keluarkan 2 ml larutan daripada setiap tabung didih dan jalankan ujian iodin dan ujian Benedict.
5. Letakkan tabung didih P dan Q di dalam kukus air pada suhu 37°C dan mulakan jam randik

(Rajah 3.15).
6. Selepas 30 minit, keluarkan 2 ml larutan daripada setiap tabung didih dan jalankan ujian iodin dan

ujian Benedict.
7. Rekodkan pemerhatian anda dalam sebuah jadual.

Kanji Polipeptida

Maltosa Dipeptida

Protein Lemak

Amilase
(Dirembeskan oleh kelenjar liur dan

pankreas)

Protease
(Dirembeskan oleh pankreas)

Maltase
(Dirembeskan oleh usus kecil)

Protease
(Dirembeskan oleh usus kecil)

Protease
(Dirembeskan oleh perut)

Lipase
(Dirembeskan oleh pankreas dan usus kecil)

Maltosa Dipeptida

Glukosa Asid amino

Polipeptida
Asid lemak
+ Gliserol

1 4

2 5

3 6

Nota: Murid perlu membersihkan mulut terlebih
dahulu sebelum memulakan eksperimen.

64
1. Apakah maksud pencernaan?
2. Lengkapkan peta alir tentang aliran makanan di dalam salur pencernaan.

3. Namakan tiga enzim pencernaan dan nyatakan fungsinya.
4. Seorang lelaki telah mengalami ketumbuhan pada pankreas dan telah menjalani pembedahan

untuk membuang pankreasnya. Terangkan kesan terhadap proses pencernaan lelaki tersebut.

Latihan Formatif 3.3

Tabung didih Ujian makanan Awal eksperimen Akhir eksperimen

P
Ujian Iodin

Ujian Benedict

Q
Ujian Iodin

Ujian Benedict

Soalan
1. Mengapakah suhu kukus air perlu dikekalkan pada 37°C?
2. Apakah yang berlaku kepada kanji dalam tabung didih Q pada akhir eksperimen?
3. Apakah enzim yang terdapat di dalam air liur kita?

Rajah 3.15

Bikar

5 ml ampaian
kanji + 2 ml
air liur

5 ml
ampaian
kanji

Termometer

P Q

Kukus air
pada
suhu 37°C

65

Bab 3 : Nutrisi
Perhatikan permukaan sehelai tuala mandi dalam Gambar foto
3.11. Apakah yang dapat anda lihat? Cuba anda perhatikan

unjuran-unjuran benang yang terdapat pada permukaan tuala
tersebut. Dinding usus kecil kita juga dipenuhi dengan berjuta-juta
unjuran halus yang disebut vilus. Unjuran-unjuran ini meningkatkan
luas permukaan untuk proses penyerapan makanan tercerna.

Makanan tercerna yang terdiri daripada molekul-molekul kecil
mudah diserap ke dalam sistem peredaran darah melalui dinding
usus kecil. Molekul-molekul kecil tersebut kemudiannya dibawa ke
seluruh bahagian badan. Rajah 3.16 menunjukkan struktur vilus
dan penyerapan makanan tercerna di usus kecil. Gambar foto 3.11 Unjuran

benang pada tuala

Rajah 3.16 Struktur vilus dan penyerapan makanan tercerna di dalam usus kecil

(b)  Penyerapan dan pengangkutan hasil pencernaan

(a)  Vilus pada dinding usus kecil

Salur darah di usus kecil berfungsi untuk mengangkut
nutrien ke seluruh bahagian badan.

Proses Penyerapan dan Pengangkutan Hasil
Pencernaan serta Penyahtinjaan

3.4

Mengapakah usus kecil
mempunyai salur darah
yang lebih banyak
berbanding dengan perut?

Permukaan usus kecil berlipat-lipat untuk
menambahkan luas permukaan dan meningkatkan
kadar penyerapan hasil pencernaan.

Dinding vilus sangat nipis, iaitu
setebal satu sel sahaja untuk
meningkatkan kadar penyerapan.

Kapilari
darah

Makanan yang tidak
tercerna bersaiz
besar tidak dapat
menembusi dinding
usus kecil

Nutrien bersaiz
kecil yang boleh
menembusi
dinding usus kecil
dibawa oleh
darah ke sel-sel

Dinding vilus

Lakteal

Lakteal berfungsi untuk
menyerap lemak yang
dicerna. Lakteal akan
menyalurkan lemak ke sistem
limfa yang kemudiannya
disalurkan ke sistem
peredaran darah.

Sains

66
Eksperimen 3.1
Tujuan: Mengkaji penyerapan glukosa melalui tiub Visking.

Pernyataan masalah: Adakah glukosa boleh meresap keluar melalui tiub Visking?

Hipotesis: Glukosa boleh meresap keluar melalui tiub Visking.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Jenis dan saiz tiub Visking, suhu, masa
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Jenis kandungan di dalam tiub Visking
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kehadiran glukosa di dalam air suling

Bahan: Ampaian kanji 1%, larutan glukosa, tiub Visking, larutan iodin, larutan Benedict dan air
suling

Radas: Tabung didih, bikar, tabung uji, penunu Bunsen, jam randik,
tungku kaki tiga, kasa dawai dan benang

Prosedur:
1. Rendamkan kedua-dua tiub Visking di dalam air untuk

melembutkannya.
2. Ikat satu hujung kedua-dua tiub Visking menggunakan benang.
3. Tuangkan 10 ml ampaian kanji ke dalam satu tiub Visking dan

10 ml larutan glukosa ke dalam tiub Visking yang lain.
4. Ikat hujung yang satu lagi kedua-dua tiub Visking menggunakan

benang.
5. Bilas sehingga bersih kedua-dua tiub Visking menggunakan air suling.
6. Sediakan susunan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 3.17.
7. Jalankan ujian Benedict dan ujian iodin ke atas air suling di dalam tabung didih P dan Q.
8. Rekodkan pemerhatian anda dalam jadual berikut.
9. Biarkan radas selama 30 minit. Kemudian, ulang langkah 7.
10. Rekodkan pemerhatian anda dalam jadual yang berikut.

Pemerhatian:

Tabung
didih Ujian makanan

Pemerhatian

Awal eksperimen Akhir eksperimen

P
Ujian Iodin

Ujian Benedict

Q
Ujian Iodin

Ujian Benedict

Soalan
1. Apakah yang diwakili oleh tiub Visking dan air suling di dalam bikar?
2. Nyatakan dua langkah berjaga-jaga yang perlu diberi perhatian semasa menjalankan

eksperimen ini.
3. Apakah inferens yang boleh dibuat berdasarkan pemerhatian di

(a) tabung didih P?
(b) tabung didih Q?

4. Apakah kesimpulan yang boleh dibuat berdasarkan eksperimen ini?

Rajah 3.17

3.4.1

Air suling

Ampaian
kanji

Larutan
glukosa

Tiub
Visking

P Q

67

Bab 3 : Nutrisi
Proses Pengangkutan Hasil Pencernaan
Makanan yang telah dicerna dan diserap ke dalam vilus perlu sampai ke sel-sel badan. Molekul yang
telah diserap ke dalam vilus akan mengalami asimilasi.

Badan kita menggunakan hasil akhir pencernaan seperti yang berikut:

Ketiga-tiga sistem di bawah ini bekerjasama untuk memastikan molekul makanan yang
tercerna sampai ke sel-sel badan.

Mengangkut molekul kecil dan ringkas ke sel-sel badan.

Sistem pencernaan

Asimilasi

Asimilasi ialah proses pengagihan hasil akhir pencernaan bagi
kegunaan sel-sel badan kita.

ktiviti A 3.8
Tujuan: Menerangkan proses pengangkutan hasil pencernaan oleh darah ke sel badan.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat daripada pelbagai sumber tentang proses pengangkutan hasil

pencernaan oleh darah ke sel badan untuk diasimilasi.
3. Terangkan cara sistem pencernaan, sistem peredaran darah dan sistem respirasi bekerjasama

untuk memenuhi keperluan badan kita.
4. Bentangkan maklumat yang diperolehi menggunakan persembahan multimedia.

• Glukosa digunakan untuk menghasilkan tenaga dalam proses respirasi.
• Asid amino digunakan untuk membentuk komponen sel-sel.
• Asid lemak dan gliserol bergabung untuk membentuk lemak yang berfungsi sebagai

penebat haba dan pelindung organ dalaman.

Rajah 3.18 Proses-proses yang terlibat dalam asimilasi makanan tercerna

3.4.2

• respirasi

• pembentukan sel-sel baharu

• pengawalan suhu badan

Sistem peredaran darah

Memecahkan partikel makanan yang besar dan
kompleks kepada molekul kecil dan ringkas supaya
boleh diserap ke dalam vilus.

Agihan hasil akhir untuk:

68
Penyahtinjaan

Makanan yang tidak dicerna dan makanan yang
tidak diserap di dalam usus kecil seperti serat, sisa
rembesan salur pencernaan, sel-sel mati dan air
akan bergerak ke usus besar. Semasa bergerak di
sepanjang usus besar, air dan garam mineral akan
diserap semula ke dalam aliran darah (Rajah 3.19).
Hal ini menyebabkan makanan yang tidak diserap
dan tidak dicerna menjadi sisa pepejal yang disebut
sebagai tinja.

Tinja akan disimpan sementara di dalam rektum sebelum disingkirkan melalui dubur. Proses
penyingkiran tinja daripada badan disebut sebagai penyahtinjaan.

Rajah 3.19

ktiviti A 3.9
Tujuan: Membuat persembahan multimedia tentang pengangkutan dan penyerapan semula air
oleh usus besar dan proses penyahtinjaan.

Arahan
1. Dapatkan maklumat daripada pelbagai sumber tentang:
 (a) kepentingan amalan pemakanan yang betul untuk mengelakkan sembelit
 (b) implikasi kepada kesihatan sekiranya seseorang individu mengamalkan pemakanan yang

tidak seimbang, terutama yang tiada atau kurang serat
2. Persembahkan maklumat yang anda peroleh dalam bentuk persembahan multimedia.

1. Rajah di sebelah menunjukkan usus besar manusia.
 (a) Namakan X dan nyatakan fungsinya.
 (b) Apakah gerakan yang membantu pergerakan makanan tidak tercerna

di sepanjang usus besar?
 (c) Apakah bahan yang diserap semula di usus besar?

2. Kusairi tidak suka makan buah-buahan dan sayur-sayuran. Apakah kesan
tabiat pemakanan ini ke atas kesihatan Kusairi?

Latihan Formatif 3.4

X

Apakah yang
terjadi kepada

makanan yang tidak
diserap di dalam

usus kecil?

3.4.3

Salur
darah

Usus
besar

Rektum

Dubur

69

Bab 3 : Nutrisi
Ru
m

us
an

Pr
ot

ei
n

U
m

ur
M

ul
ut

Es
of

ag
us

di
ce

rn
ak

an

m
en

ja
di

di
ce

rn
ak

an

m
en

ja
di

di
ce

rn
ak

an

m
en

ja
di

Pe
ru

t

U
su

s
ke

ci
l

Re
kt

um

D
uo

de
nu

m

U
su

s
be

sa
r

D
ub

ur

Ka
rb

oh
id

ra
t

Pe
la

w
as

Sa
iz

b
ad

an

Ik
lim

Ke
ad

aa
n

ke
si

ha
ta

n

M
in

er
al

Ai
r

Vi
ta

m
in

Ja
nt

in
a

Je
ni

s
pe

ke
rja

an

Le
m

ak

uj
ia

n
m

ak
an

an

te
rd

iri
 d

ar
ip

ad
a

di
uk

ur

be
rd

as
ar

ka
n

al
ira

n
m

ak
an

an
di

te
nt

uk
an

ol

eh
 fa

kt
or

N
ila

i k
al

or
i

m
ak

an
an

U
jia

n
Io

di
n

U
jia

n
Be

ne
di

ct

U
jia

n
al

ko
ho

l-
em

ul
si

U
jia

n
M

ill
on

Ke
la

s
m

ak
an

an

Ka
rb

oh
id

ra
t

Pi
ra

m
id

m

ak
an

an

As
id

am

in
o

G
lu

ko
sa

1.
As

id
 le

m
ak

2.
 G

lis
er

ol

Le
m

ak
Pr

ot
ei

n

G
iz

i s
ei

m
ba

ng

Fu
ng

si

Su
m

be
rN

ut
ri

si

Pe
nc

er
na

an
 m

ak
an

an

Si
st

em

pe
nc

er
na

an

m
ak

an
an

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

3

K
ui

z

Ke
pe

nt
in

ga
n

gi
zi

s
ei

m
ba

ng

70
Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

3.1 Kelas Makanan

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang kelas makanan.

Menguji kehadiran kanji, glukosa, protein dan lemak dalam makanan.

3.2 Kepentingan Gizi Seimbang

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang gizi seimbang.

Menganggar kalori makanan yang diambil dalam setiap hidangan dan merancang satu gizi
seimbang.

Membuat kajian dan mewajarkan kepentingan gizi seimbang, senaman dan gaya hidup yang sihat
dalam mengekalkan kesihatan badan.

3.3 Sistem Pencernaan Manusia

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang pencernaan.

3.4 Proses Penyerapan dan Pengangkutan Hasil Pencernaan serta Penyahtinjaan

Menjalankan eksperimen bagi menerangkan proses penyerapan hasil pencernaan.

Menghubungkaitkan fungsi sistem pencernaan, sistem peredaran darah dan sistem respirasi.

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang penyahtinjaan.

SumatifLatihan  Sumatif 3
1. Rajah 1 menunjukkan suatu piramid makanan.

Rajah 1

REFLEKSI KENDIRI

Minyak,
lemak, gula

X

(a) Namakan tiga jenis makanan yang berada pada ruangan bertanda X.

(b) Nyatakan fungsi makanan tersebut.

71

Bab 3 : Nutrisi
(c) Amri berusia 15 tahun dan mengalami obesiti. Amri juga telah disahkan menghidap
diabetes oleh doktor.

(i) Cadangkan amalan yang perlu dilakukan oleh Amri bagi mengawal kesihatannya.
  (ii) Cadangkan menu sarapan yang seimbang dan sesuai untuk Amri.
  (iii) Pada pendapat anda, apakah punca masalah kesihatan Amri? Wajarkan

pendapat anda.

2. Nicole tinggal di kawasan Artik yang mempunyai suhu
serendah –40°C.

(a) Apakah kelas makanan yang perlu diambil secara
berterusan oleh Nicole untuk menyesuaikan dirinya
dengan suhu sejuk?

(b) Berikan alasan bagi jawapan anda di 2(a).

3. Rajah 2 menunjukkan sistem pencernaan manusia.

(a) Kenal pasti bahagian P hingga W.

(b) Namakan bahagian bermulanya

(i) pencernaan karbohidrat
  (ii) pencernaan protein
  (iii) pencernaan lemak

4. Amirah telah menguji dua jenis makanan yang berlainan menggunakan larutan iodin dan
larutan Benedict. Hasil pemerhatian Amirah adalah seperti berikut:

• Nasi – bertukar warna menjadi biru tua apabila ujian iodin dijalankan, kekal biru apabila
dilakukan ujian Benedict

• Madu – kekal warna perang apabila ujian iodin dijalankan, menjadi mendakan merah bata
apabila ujian Benedict dijalankan

(a) Jelaskan cara Amirah melakukan ujian Benedict.

(b) Bina satu jadual yang jelas untuk menunjukkan keputusan yang diperoleh Amirah dalam
kedua-dua ujian makanan tersebut.

(c) Apakah kesimpulan yang dapat dibuat oleh Amirah?

5. Pui Yee telah menjalankan eksperimen tentang kesan haba terhadap amilase. Amilase
mencernakan kanji kepada maltosa.

• 2 ml larutan amilase dituang ke dalam dua tabung didih, A dan B.
• Hanya larutan di dalam tabung didih A dididihkan. Kemudian, larutan tersebut dibiarkan

sejuk hingga mencapai suhu bilik.
• 5 ml ampaian kanji ditambahkan ke dalam tabung didih A dan B.
• Selepas 10 minit, Pui Yee menjalankan ujian untuk menguji kehadiran maltosa. Pui Yee

mendapati maltosa hadir di dalam tabung didih B sahaja.

Rajah 2

P

Q

R

W

V

U

T

S

72
6. Encik Fuad dan Encik Razak tinggal berjiran di sebuah perkampungan di tepi pantai. Encik Fuad
ialah seorang nelayan manakala Encik Razak mengajar di sebuah sekolah di perkampungan
tersebut. Gambar foto 1 menunjukkan satu set hidangan sarapan bagi seorang lelaki dewasa
yang sihat tubuh badan.

Gambar foto 1

Masteri KBATKBAT 3

Telur rebus Sandwic TembikaiTeh

(a) Kaji set makanan tersebut dan nyatakan sama ada set tersebut lebih sesuai untuk Encik
Fuad atau Encik Razak. Wajarkan pilihan anda.

(b) Cadangkan set hidangan sarapan yang sesuai untuk individu yang anda tidak pilih
di 6(a).

(a) Apakah pemboleh ubah yang dimanipulasikan dalam eksperimen ini?

(b) Nyatakan dua pemboleh ubah yang dimalarkan dalam eksperimen ini.

(c) Pui Yee membuat kesimpulan bahawa suhu yang tinggi telah memusnahkan amilase.
Adakah kesimpulan Pui Yee betul? Wajarkan.

7. Baca petikan di bawah kemudian jawab soalan berikut.

Seorang pengamal vegetarian tidak makan daging, ikan dan ayam tetapi hanya makan
sayur-sayuran atas sebab-sebab peribadi. Walau bagaimanapun, dia boleh makan produk
yang berasal daripada haiwan seperti susu dan keju.

(a) Pada pendapat anda, adakah amalan pemakanan individu tersebut sihat? Terangkan.

(b) Pengamal vegetarian tersebut ingin memasak burger. Rancang menu burger yang
seimbang untuk dia. Jelaskan.

73

Bab 3 : Nutrisi
Penyakit berjangkit dan penyakit
tidak berjangkit

Pertahanan badan

Mari memahami:

Ba
b

Kesihatan
Manusia

74

4

Apakah perbezaan antara penyakit
berjangkit dengan penyakit tidak
berjangkit?

Apakah yang menyebabkan penyakit
berjangkit tersebar?

Bagaimanakah mikroorganisma yang
memasuki badan dimusnahkan?

74
Kesihatan
Manusia

Pernahkah anda dengar tentang virus Zika?
Virus ini boleh dijangkiti melalui nyamuk Aedes
aegypti dan Aedes albopictus.
 Apakah tanda-tanda yang dialami oleh
mangsa yang telah dijangkiti virus Zika? Virus ini
biasanya menyebabkan demam, ruam, sakit otot,
sakit sendi, sakit kepala dan konjuktivitis. Pada
wanita hamil pula, virus ini boleh menyebabkan
kecacatan serius kepada bayi yang dilahirkan,
iaitu saiz kepala bayi lebih kecil daripada biasa
dan menyebabkan kecacatan otak.

Virus Zika

BLOG SAINS

75

Bab 4 : Kesihatan Manusia

Kata KunciKata Kunci

Penyakit berjangkit

Penyakit tidak
berjangkit

Patogen

Vektor

Antigen

Antibodi

Serum

Keimunan aktif

Keimunan pasif

Imunisasi

75

Bab 4 : Kesihatan Manusia
Penyakit Berjangkit dan Penyakit Tidak Berjangkit4.1

P enyakit merupakan keadaan tidak normal pada badan atau minda yang menyebabkan
 ketidakselesaan, sukar berfungsi atau memberi tekanan kepada seseorang individu. Penyakit
boleh dikelaskan kepada dua jenis, iaitu penyakit berjangkit dan penyakit tidak berjangkit.
Apakah perbezaan antara dua jenis penyakit ini?

Bagaimanakah Penyakit Berjangkit Disebarkan?
Penyakit berjangkit disebarkan oleh patogen, iaitu organisma yang menyebabkan penyakit.
Sebagai contoh, semua virus, sesetengah bakteria, protozoa, kulat dan cacing.

Rajah 4.1 Perbezaan antara penyakit berjangkit dengan penyakit tidak berjangkit

• Penyakit berlaku disebabkan jangkitan
daripada patogen secara langsung atau
melalui medium dan vektor.

• Contoh: Tuberkulosis, selesema, kurap,
panau, penyakit kencing tikus, demam
denggi, demam malaria dan demam Zika.

• Penyakit yang boleh berpindah daripada
seorang individu kepada individu lain.

• Penyakit berlaku disebabkan faktor genetik
atau gaya hidup.

• Contoh: Kanser, hipertensi, diabetes, asma
dan penyakit kardiovaskular.

• Penyakit yang tidak berpindah daripada
seorang individu kepada individu lain.

Selesema
ialah contoh

penyakit
berjangkit.

4.1.1

Asma pula ialah
penyakit tidak

berjangkit.

Penyakit berjangkit Penyakit tidak berjangkit

Bagaimanakah
penyakit berjangkit
seperti selesema
boleh dicegah?

Saya perlu memakai
topeng penutup hidung

dan mulut. Jika tidak,
orang lain akan dijangkiti

selesema.

76
Penyakit berjangkit disebarkan oleh patogen yang dipindahkan
daripada seorang mangsa (hos) kepada mangsa yang lain melalui
vektor dan medium seperti air, udara dan sentuhan. Mangsa ialah
hos yang lemah dan mudah dijangkiti. Setelah dijangkiti penyakit,
hos akan menunjukkan gejala yang tertentu.

Terdapat dua cara jangkitan penyakit bawaan udara, iaitu jangkitan
titisan dan jangkitan habuk.

Jangkitan melalui udara dapat dicegah dengan mengamalkan cara-cara yang berikut:

Contoh penyakit yang boleh berjangkit melalui udara ialah
tuberkulosis, selesema, Sindrom Pernafasan Akut Teruk (SARS),
Influenza A (H1N1) dan cacar air.

Mengapakah influenza lebih
cepat merebak semasa
musim sejuk?

Tidak semua mikroorganisma
merupakan patogen yang
memudaratkan manusia.
Ada bakteria yang bertindak
pada sisa makanan di dalam
usus besar dan menghasilkan
vitamin K serta vitamin B12

yang boleh digunakan oleh
badan.

Sains

Rajah 4.2 Cara jangkitan penyakit bawaan udara

H1N1
www.who.int

Info

SARS
http://www.infosihat.gov.my

Info

4.1.2
4.1.3

menutup mulut dan hidung
semasa bersin, batuk atau
menguap

tidak meludah di merata-rata
tempat

mengelakkan diri daripada berada di tempat yang penuh sesak
 memastikan tempat tinggal cukup cahaya kerana sinar ultraungu

yang boleh membunuh sesetengah mikroorganisma dalam udara

Penyakit bawaan udara

77

Bab 4 : Kesihatan Manusia
Jangkitan melalui air biasanya berlaku di kawasan yang tidak mempunyai bekalan air paip terawat
dan sistem sanitasi yang sempurna. Sebagai contoh, apabila seseorang menggunakan tandas yang
dibina di atas sungai, tinjanya yang mengandungi patogen akan memasuki sungai dan mencemarkan
sungai. Seseorang itu boleh dijangkiti patogen apabila terminum air sungai yang telah tercemar.

Antara contoh penyakit yang berjangkit melalui air
termasuklah kolera, demam kepialu dan disentri ameba.
Jangkitan penyakit melalui air boleh dicegah dengan cara:

Gambar foto 4.1 Banjir

Gambar foto 4.2 Langkah-langkah mencegah penyakit bawaan air

mencampurkan klorin
di dalam kolam renang
dan sistem bekalan air

membina tandas yang
mempunyai sistem
sanitasi yang sempurna

mencuci tangan
dengan sabun selepas
menggunakan tandas

mendidihkan air
minuman dengan
sempurna

Langkah-langkah Membasuh
Tangan dengan Betul
http://www.infosihat.gov.my

Info

Selain sistem bekalan
air dan sanitasi yang
tidak sempurna, banjir
juga boleh merebakkan
penyakit berjangkit.

Penyakit bawaan air

78
Dua contoh penyakit yang berjangkit melalui sentuhan ialah
kurap dan panau. Kedua-duanya disebabkan oleh kulat.
Jangkitan berlaku akibat tersentuh kulit yang telah dijangkiti
atau memakai pakaian pesakit.

Penyakit seperti sifilis dan gonorea pula berjangkit
melalui hubungan seks. Patogen penyakit-penyakit ini terdapat
di dalam air mani dan bendalir faraj.

Selain itu, virus HIV yang menyebabkan AIDS boleh
merebak melalui hubungan seks, darah dan perkongsian jarum
suntikan dalam kalangan pesakit dan penagih dadah.

Sesetengah patogen menggunakan haiwan untuk memindahkannya
daripada satu hos kepada hos yang baharu. Haiwan yang
memindahkan patogen ini dikenali sebagai vektor.

Penyakit panau

Penyakit kurap

Penyakit kurap

Gambar foto 4.3 Penyakit yang
berjangkit melalui sentuhan

Jangkitan penyakit melalui sentuhan

Jangkitan penyakit melalui vektor

Jadual 4.1 Vektor dan patogennya

Bina peta titi bagi vektor dan
patogennya.

Vektor Patogen

Lipas Salmonella typhi

Lalat Salmonella typhi

Nyamuk Aedes Virus Denggi

Vektor Patogen

Nyamuk Aedes Virus Zika

Nyamuk
Anopheles

Plasmodium
malariae

Tikus Bakteria
Leptospira sp.

1 4

2 5

3 6

79

Bab 4 : Kesihatan Manusia
1

2

3

Bagaimanakah Vektor Menyebarkan Penyakit?
Nyamuk dan lalat merupakan dua vektor yang boleh menyebarkan pelbagai jenis penyakit
berjangkit. Mari kita lihat cara dua jenis vektor ini menyebarkan penyakit.

Nyamuk

Lalat yang hinggap di
atas kotoran mempunyai
patogen yang melekat
pada kaki dan badan lalat.

Air liur nyamuk
dikeluarkan semasa
menghisap darah
untuk mencegah
pembekuan darah.
Jangkitan merebak
ke seluruh badan.

Nyamuk yang telah mempunyai patogen
di dalam kelenjar air liurnya menghisap
darah orang yang belum dijangkiti.

2

Lalat
memindahkan
patogen ke
makanan.

2Nyamuk lain
menggigit mangsa
yang telah dijangkiti
dan menyebarkan
jangkitan ke mangsa
lain pula.

3
Patogen
memasuki
badan
seseorang
yang makan
makanan yang
telah tercemar.

3

11

Jadual 4.2 Beberapa jenis penyakit, gejala penyakit, patogen, vektor dan cara jangkitannya

Penyakit Gejala Patogen Vektor Cara jangkitan

Malaria
menggigil, demam dan
berpeluh

Plasmodium
malariae

nyamuk
Anopheles betina

gigitan nyamuk

Kolera cirit-birit dan muntah
Bakteria Vibrio
cholerae lalat

makanan dan air
yang tercemar

Denggi
sakit sendi, demam, sakit
kepala dan mata berair

virus nyamuk Aedes gigitan nyamuk

Zika
demam, ruam, sakit sendi
dan konjunktivitis (mata
kemerahan)

virus nyamuk Aedes gigitan nyamuk

Kepialu
demam, usus berdarah,
ruam merah

Bakteria
Salmonella typhi lipas, lalat

makanan dan air
tercemar

Leptospirosis
demam, sakit kepala,
sakit otot

Bakteria
Leptospira sp.

tikus
tanah, makanan
dan air yang
tercemar

Rajah 4.3 Cara nyamuk dan lalat menyebarkan penyakit

Lalat

Kotoran

80
Mekanisme Menghalang Penularan Penyakit Berjangkit
Bagaimanakah penyakit berjangkit dapat dihalang daripada terus menular? Pencegahan penyakit
berjangkit melibatkan tiga peringkat seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 4.3.

Jadual 4.3 Tiga peringkat pencegahan penyakit berjangkit

Peringkat primer Peringkat sekunder Peringkat tertier

• Meningkatkan tahap kesihatan
 ➟ Meningkatkan kebersihan

diri, keluarga, tempat
kediaman dan sistem
sanitasi

• Meningkatkan daya tahan
badan

➟ Pengambilan vaksin atau
imunisasi oleh bayi, kanak-
kanak, ibu mengandung,
pengendali premis
makanan, jemaah haji dan
pengembara.

• Membuat pemeriksaan
kesihatan berkala

• Mengamalkan gaya hidup sihat
	 ➟ Menghirup udara bersih
 ➟ Makan makanan yang

seimbang

• Memutuskan transmisi
jangkitan melalui pengesanan
kes secara aktif dan pasif

➟ Memberi rawatan awal
kepada pesakit

➟ Mengasingkan pesakit
dengan orang lain

• Mengawal populasi vektor
 ➟ Memusnahkan tempat

pembiakan dan
perlindungan vektor

➟ Melakukan semburan
untuk membunuh vektor

➟ Menguatkuasakan
undang-undang dengan
mengenakan denda
kepada pengusaha premis
makanan yang kotor

• Melindungi hos
 ➟ Menggunakan kelambu

atau ubat nyamuk
 ➟ Memakai pakaian tebal

ktiviti A 4.1
Tujuan: Membuat kajian kes penyakit di Malaysia.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Layari laman web http://www.moh.gov.my.
3. Kumpul maklumat tentang statistik penyakit berjangkit dari laman web tersebut.
4. Bincangkan perkara-perkara yang berikut:
 (a) penyakit yang paling banyak dihidapi di Malaysia
 (b) jenis-jenis penyakit yang boleh berjangkit, penyebabnya dan cara menanganinya
 (c) ramalan perkembangan penyakit berdasarkan graf statistik Kementerian Kesihatan Malaysia
 (d) cadangan langkah-langkah untuk menyelesaikan masalah ini.
5. Bentangkan hasil kajian kumpulan anda dalam bentuk persembahan multimedia.

1. Apakah yang dimaksudkan dengan patogen dan vektor?
2. Berikan satu contoh penyakit yang disebabkan oleh
 (a) bakteria (b) virus (c) kulat
3. Berikan dua contoh penyakit berjangkit dan dua contoh penyakit tidak berjangkit.
4. Nyatakan tiga cara penyakit berjangkit disebarkan.

Latihan Formatif 4.1

Cegah Denggi sebelum
Parah
http://www.infosihat.
gov.my/infosihat/media/
video/D/index.phpInfo

Kementerian
Kesihatan Malaysia
http://www.moh.gov.my

Info

4.1.4 81

Bab 4 : Kesihatan Manusia
Pertahanan Badan4.2

Patogen memasuki badan melalui sistem respirasi, sistem pencernaan, sistem perkumuhan dan
kulit. Patogen perlu dimusnahkan oleh badan. Tahukah anda kita mempunyai strategi untuk

mempertahankan badan daripada serangan penyakit?

• Menghalang

patogen daripada
memasuki badan

• Melawan patogen
melalui penghasilan
antibodi

• Melawan patogen
melalui fagositosis

Rajah 4.4 Mekanisme pertahanan badan

Patogen

dihalang

Patogen yang berjaya melepasi barisan
pertahanan pertama akan memasuki
sistem darah dan berhadapan dengan
barisan pertahanan kedua.

Patogen yang berjaya melepasi
barisan pertahanan kedua akan
berhadapan dengan barisan
pertahanan ketiga.

4.2.1
4.2.2

Sel darah putih

KulitBa
ri

sa
n

pe
rt

ah
an

an

pe
rt

am
a

M
ek

an
is

m
e

pe
rt

ah
an

an
 ti

da
k

sp
es

ifi
k

M
ek

an
is

m
e

pe
rt

ah
an

an
 sp

es
ifi

k

Ba
ri

sa
n

pe
rt

ah
an

an

ke
du

a
Ba

ri
sa

n
pe

rt
ah

an
an

ke

tig
a

Patogen

Antibodi melekat pada patogen
(ini mengelakkan patogen
daripada memasuki sel perumah)

Antibodi menyebabkan
patogen menggumpal

Patogen

AntibodiAntibodi

82
Barisan pertahanan pertama

Kulit
• Kulit manusia terdiri daripada lapisan yang liat dan sukar ditembusi oleh mikroorganisma.
• Mikroorganisma hanya dapat menembusi kulit jika terdapat luka atau kecederaan.
• Peluh dan sebum yang dirembeskan oleh kulit mengandungi bahan kimia yang boleh

memusnahkan mikroorganisma.

Membran mukus
• Membran mukus ialah membran yang melapisi salur pencernaan dan salur pernafasan.
• Mikroorganisma yang memasuki salur pernafasan akan ditapis oleh bulu hidung dan

diperangkap oleh mukus yang terdapat di dalam rongga hidung.
• Lilin di dalam telinga, air mata dan lendir pada faraj juga berfungsi sebagai antiseptik

untuk memusnahkan mikroorganisma.

Operasi fagositosis
• Sel darah putih akan bertindak secara

fagositosis dengan menelan dan mencerna
patogen menggunakan enzim.

Sistem keimunan badan
• Keimunan ialah keupayaan sistem badan melawan sesuatu patogen sebelum badan

dijangkiti sesuatu patogen.
• Melibatkan penghasilan antibodi apabila terdapat patogen memasuki badan.
• Antibodi ialah protein yang dihasilkan oleh sel darah putih ke dalam aliran darah sebagai

gerak balas terhadap antigen.
• Antigen ialah jasad asing atau bahan yang bukan daripada badan sendiri yang

merangsang penghasilan antibodi. Antigen terdapat pada patogen, molekul toksin dan sel
darah daripada kumpulan darah yang lain.

Patogen perlu
dimusnahkan!

Barisan pertahanan kedua

Barisan pertahanan ketiga

Fagositosis

83

Bab 4 : Kesihatan Manusia
ktiviti A 4.2
Tujuan: Membuat persembahan multimedia tentang cara sistem pertahanan badan melawan
jangkitan penyakit dan menggalakkan penyembuhan daripada jangkitan penyakit.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat berkaitan dengan:
 (a) sistem pertahanan badan melawan jangkitan penyakit
 (b) cara-cara untuk menggalakkan penyembuhan daripada jangkitan penyakit
3. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk persembahan multimedia.

Kepentingan Imunisasi
Imunisasi merupakan suatu usaha untuk memberikan daya tahan secara aktif pada bayi, kanak-kanak
dan dewasa terhadap penyakit tertentu dengan memasukkan vaksin.

4.2.3

Abad

21

Adakah vaksin selamat,
terutamanya kepada
bayi dan kanak-kanak?

Vaksin mengandungi antigen yang diperoleh dari sebahagian atau keseluruhan struktur virus
atau bakteria yang telah dilemahkan atau dimatikan. Antigen tersebut berfungsi untuk merangsang
sistem imun tubuh, membentuk keimunan terhadap jangkitan penyakit tertentu. Oleh sebab itu,
bayi perlu disuntik dengan beberapa jenis vaksin yang berbeza. Jadual 4.4 menunjukkan rancangan
pemvaksinan yang diadakan di Malaysia.

Vaksin
http://www.infosihat.gov.my

Info

Ya, selamat. Vaksin yang
digunakan oleh Kementerian
Kesihatan Malaysia telah
dinilai mengikut keperluan
piawaian antarabangsa
terlebih dahulu.

84
4.2.4

Antibiotik yang kita makan
akan dikumuh keluar daripada
badan kita dan dosnya akan
berkurangan. Kita perlu
mengambil dos antibiotik
pada masa yang ditetapkan
supaya aras antibiotik
sentiasa optimum.

SainsKeimunan Pasif dan Keimunan Aktif
Keimunan boleh dikelaskan kepada dua jenis, iaitu keimunan
pasif dan keimunan aktif. Kedua-dua jenis keimunan ini
diperoleh secara semula jadi atau buatan.

Jadual 4.4 Rancangan pemvaksinan di Malaysia

Sumber: Kementerian Kesihatan Malaysia

Nota:

• BCG ialah Bacillus Calmette-Guerin, vaksin yang memberi perlindungan terhadap Tuberkulosis.

• DTap ialah kombinasi Difteria, Tetanus dan Pertussis.

•  Hib ialah Haemophilus influenza type B.

• Polio (IPV) ialah Inactivated Polio Vaccine yang memberi perlindungan terhadap Polio.

• MMR ialah Measles (campak), Mumps (beguk) dan Rubella.

• MR ialah dos booster yang memberi perlindungan terhadap Measles (campak) dan Rubella.

• DT ialah dos booster yang memberi perlindungan terhadap Difteria dan Tetanus.

• HPV ialah Human Papillomavirus. Vaksin ini hanya untuk remaja perempuan 13 tahun. Dos 2
diberikan dalam tempoh 6 bulan selepas dos 1.

• JE ialah Japanese Encephalitis. Vaksin ini hanya diberikan di Sarawak.

IMUNISASI
Umur (Bulan) (Tahun)

0 1 2 3 5 6 9 12 18 21 7 13 15

BCG Dos1

Hepatitis B Dos 1 Dos 2 Dos 3

DTaP Dos 1 Dos 2 Dos 3 Booster

Hib Dos 1 Dos 2 Dos 3 Booster

Polio (IPV) Dos 1 Dos 2 Dos 3 Booster

Measles
Sabah
sahaja

MMR Dos 1 Dos 2

MR Dos 2

DT Booster

HPV
Perempuan

sahaja

Tetanus Booster

JE (Sarawak) Dos 1 Dos 2

85

Bab 4 : Kesihatan Manusia
Keimunan aktif : Badan menghasilkan antibodi sendiri apabila dirangsang oleh antigen

Se
m

u
la

ja
d

i • Terhasil selepas seseorang
sembuh daripada serangan
penyakit.

• Keimunan berpanjangan
selepas jangkitan (Rajah 4.7).

B
u

at
an

• Terhasil apabila vaksin yang mengandungi
patogen yang mati atau lemah dimasukkan ke
dalam badan dan sistem keimunan bergerak
balas dengan menghasilkan antibodi.

• Keimunan berpanjangan selepas jangkitan
(Rajah 4.8).

Rajah 4.8 Graf keimunan aktif buatan

Aras
keimunan

Kepekatan antibodi dalam darah (%)

Suntikan vaksin
kali pertama

Suntikan vaksin
kali kedua

Masa
(minggu)

Keimunan pasif : Badan memperoleh antibodi daripada sumber luar
Se

m
u

la
 ja

d
i

• Terhasil apabila anak mendapat
antibodi daripada susu ibu atau darah
ibu yang merentasi dinding plasenta.

• Keimunan adalah sementara dan
singkat kepada bayi, iaitu dalam
tempoh beberapa bulan pertama
selepas dilahirkan (Rajah 4.5).

B
u

at
an

• Terhasil apabila antiserum disuntik ke
dalam badan pesakit.

• Antiserum akan melawan patogen
penyakit tersebut tanpa mengganggu
sistem keimunan pesakit.

■ Antiserum ialah darah cecair
jernih yang mengandungi antibodi
untuk mencegah penyakit.

• Keimunan adalah segera dan
sementara (Rajah 4.6).

Rajah 4.5 Graf keimunan pasif semula jadi

Rajah 4.6 Graf keimunan pasif buatan

Kepekatan antibodi
dalam darah (%)

Masa (minggu)

Aras keimunan

Aras
keimunan

Kepekatan antibodi
dalam darah (%)

Masa
(minggu)

Suntikan antiserum
kali pertama

Suntikan antiserum
kali kedua

K
ep

ek
at

an
 a

nt
ib

od
i

da
la

m
 d

ar
ah

(
%

)

Aras
keimunan

Semasa jangkitan kedua, antibodi yang dihasilkan
melebihi aras keimunan dan keimunan dicapai

Semasa jangkitan pertama, antibodi yang
dihasilkan disimpan dalam badan adalah
rendah dan tidak mencapai aras keimunan

Masa (minggu)

Rajah 4.7 Graf keimunan aktif semula jadi

86
Sistem Keimunan yang Mantap
Badan manusia dilengkapi dengan pelbagai sistem termasuklah sistem keimunan. Apabila berlaku
ketidakseimbangan dalam badan atau terlalu banyak toksin, sistem keimunan akan menjadi lemah.
Antara punca sistem keimunan menjadi lemah dan amalan yang menguatkan sistem keimunan
ditunjukkan dalam Gambar foto 4.4.

Gambar foto 4.4 Punca sistem keimunan menjadi lemah dan amalan yang menguatkan sistem keimunan

Terdedah kepada
pencemaran udara

Mendapat rehat dan tidur
yang mencukupi

Tidak merokok dan tidak
terdedah kepada asap rokok

Terdedah kepada pestisid

Beriadah dan menghirup
udara segar

Mengalami tekanan perasaan Pengambilan gula
secara berlebihan

4.2.5

Melakukan pemeriksaan
kesihatan secara berkala

Punca
sistem keimunan
menjadi lemah

Amalan yang
menguatkan

sistem
keimunan

Alahan merupakan satu tindak
balas sistem keimunan badan
terhadap alergen (penyebab
alahan) dalam persekitaran
yang biasanya tidak
memudaratkan orang biasa
yang tiada alahan. Sebagai
contoh, alergen adalah hama,
bulu haiwan, habuk, debunga,
spora, makanan (makanan
laut, susu dan telur) sengatan
haiwan dan sesetengah ubat.

Sains

87

Bab 4 : Kesihatan Manusia
ktiviti A 4.3
Tujuan: Mengumpulkan maklumat tentang kepentingan imunisasi dan tahap kesihatan individu.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat berkaitan imunisasi dan implikasinya terhadap tahap kesihatan individu

terhadap keluarga, masyarakat, ekonomi dan negara.
3. Kaitkan arahan 2 dari aspek:
 (a) pengulangan penyakit terkawal seperti kusta, batuk kokol dan tuberkulosis
 (b) kos rawatan kesihatan yang meningkat
 (c) kualiti kerja yang terjejas
 (d) pembelian insurans
 (e) kualiti kehidupan
 (f) tenaga kerja (migrasi)

4. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda di dalam kelas menggunakan persembahan
multimedia.

1. Namakan dua strategi pertahanan badan manusia.
2. Apakah yang dimaksudkan dengan antigen, antibodi dan keimunan?
3. Graf di bawah menunjukkan dua jenis keimunan, P dan Q.

(a) Namakan keimunan P dan Q.
 (b) Terangkan persamaan dan perbezaan antara keimunan P dan keimunan Q.
 (c) Pada pandangan anda, keimunan yang manakah lebih baik? Jelaskan jawapan anda.
4. Cadangkan dua amalan yang melemahkan sistem keimunan seseorang.
5. Terangkan sebab imunisasi perlu diberikan kepada bayi dan kanak-kanak.

Latihan Formatif 4.2

Keimunan P Keimunan Q

K
ep

ek
at

an
 a

nt
ib

od
i

da
la

m
 d

ar
ah

(
%

)

Aras
keimunan

Masa jangkitan (minggu)

4.2.6

Abad

21

K
ep

ek
at

an
 a

nt
ib

od
i

da
la

m
 d

ar
ah

(
%

)

Aras
keimunan

Masa jangkitan (minggu)

Jangkitan kedua

Jangkitan pertama

88
Ru
m

us
an

Pe
ny

ak
it

K
an

se
r

H
ip

er
te

ns
i

D
ia

be
te

s

P
en

ya
ki

t
ka

rd
io

va
sk

ul
ar

T
ub

er
ku

lo
si

s

S
el

es
em

a

S
AR

S

H
1N

1

C
ac

ar
 a

ir

K
ur

ap

P
an

au

P
en

ya
ki

t
ke

nc
in

g
tik

us

D
em

am

de
ng

gi

D
em

am

m
al

ar
ia

D
em

am

Zi
ka

C
hi

ku
ng

un
ya

Pa
si

f
Ak

tif

Ke
pe

nt
in

ga
n

co
nt

oh
 p

en
ya

ki
t

ca
ra

p
en

ye
ba

ra
n

co
nt

oh
 p

en
ya

ki
t

co
nt

oh
 p

en
ya

ki
t

co
nt

oh
 p

en
ya

ki
t

co
nt

oh
 p

en
ya

ki
t

Ti
da

k
be

rja
ng

ki
t

U
da

ra
Se

nt
uh

an
Ve

kt
or

Be
rja

ng
ki

t
Ke

im
un

an

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

4

K
ui

z

T
au

n
/

ko
le

ra

D
em

am

ke
pi

al
u

D
is

en
tr

i
am

eb
a

Ai
r

Bu
at

an
Bu

at
an

Se
m

ul
a

ja
di

Se
m

ul
a

ja
di

89

Bab 4 : Kesihatan Manusia
REFLEKSI KENDIRI

SumatifLatihan  Sumatif 4
1. Berikut adalah antara penyakit yang direkodkan di Malaysia.

Diabetes Selesema Campak Hipertensi Serangan  jantung
 Kencing tikus Zika Kolera Kanser Panau

(a) Kelaskan penyakit-penyakit di atas kepada dua kumpulan berdasarkan ciri sepunya.

Penyakit

Kumpulan 1 Kumpulan 2

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

4.1 Penyakit Berjangkit dan Penyakit Tidak Berjangkit

Membezakan dan berkomunikasi tentang penyakit berjangkit dan penyakit tidak berjangkit.

Menerangkan cara penyakit berjangkit disebarkan.

Mencerakinkan penyebab dan penularan penyakit berjangkit.

Menjana idea mekanisme menghalang penularan penyakit berjangkit.

4.2 Pertahanan Badan

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang fungsi sistem pertahanan badan.

Mendefinisikan antigen, antibodi dan keimunan badan.

Mewajarkan kepentingan imunisasi.

Membezakan keimunan pasif dan keimunan aktif.

Mewajarkan amalan yang baik ke arah sistem keimunan yang mantap.

Mewajarkan dan berkomunikasi tentang kepentingan imunisasi dan tahap kesihatan individu
terhadap keluarga, sosial, ekonomi dan negara.

90
(b) Nyatakan ciri yang anda gunakan untuk membuat pengelasan di 1(a).

(c) Berdasarkan senarai penyakit di atas, nyatakan satu penyakit yang disebabkan oleh setiap
faktor yang berikut.

(i) Kulat
  (ii) Bakteria Leptospira
  (iii) Virus influenza
  (iv) Tabiat makan tidak sihat

(d) Penyakit yang manakah termasuk dalam program imunisasi bayi dan kanak-kanak?

2. Demam denggi berdarah merupakan penyakit berjangkit yang boleh membawa maut.

(a) Namakan patogen dan vektor bagi penyakit ini.

(b) Berikan satu contoh penyakit lain yang disebarkan menerusi vektor yang sama dengan
demam denggi berdarah.

(c) Terangkan cara penyakit ini boleh menular.

3. Gambar foto 1 menunjukkan sebuah tong sampah di sebuah taman perumahan. Ramalkan kesan
yang akan berlaku kepada orang awam jika keadaan ini berlarutan. Berikan alasan anda.

Gambar foto 1

4. Rajah 1 menunjukkan graf kepekatan
antibodi dalam darah (%) dalam tempoh
40 hari. Berdasarkan graf tersebut, jawab
soalan-soalan yang berikut.

(a) Terangkan tindak balas badan
melawan jangkitan virus A.

(b) Berapakah masa yang diambil oleh
badan untuk membina antibodi
untuk mencapai aras keimunan
selepas mendapat jangkitan?

(c) Berikan satu sebab aras antibodi
menurun selepas mencapai aras
keimunan.

Rajah 1

Aras
keimunan

K
ep

ek
at

an
 a

nt
ib

od
i

da
la

m
 d

ar
ah

(
%

)

Terdedah
kepada virus A

Masa
(hari)0 5 10 15 20 25 30 35 40

91

Bab 4 : Kesihatan Manusia
5. Manusia bertuah kerana mempunyai dua jenis mekanisme pertahanan badan, iaitu mekanisme
pertahanan spesifik dan mekanisme pertahanan tidak spesifik.

(a) Terangkan perbandingan antara mekanisme pertahanan spesifik dengan mekanisme
pertahanan tidak spesifik.

(b) Perihalkan benteng pertahanan bagi
  (i) mekanisme pertahanan spesifik
  (ii) mekanisme pertahanan tidak spesifik

(c) Lengkapkan jadual di bawah dengan menyatakan jenis keimunan bagi setiap kes.

Kes Jenis keimunan

(i) Amin tidak lagi dijangkiti penyakit campak kerana
pernah dijangkiti penyakit itu semasa umurnya 7 tahun.

(ii) Kelvin tidak dijangkiti penyakit hepatitis B kerana Kelvin
telah mendapat imunisasi penyakit tersebut.

(iii) Bayi itu mendapat antibodi daripada susu ibunya.

(iv) Pesakit batuk kering itu disuntik dengan antibodi yang
diambil daripada seorang individu yang imun kepada
penyakit batuk kering.

6. Andaikan anda seorang saintis. Anda bertanggungjawab untuk menyiasat kes wabak penyakit
berjangkit yang menular di sebuah pekan kecil. Wabak tersebut telah menyebabkan tiga kes
kematian dan 10 orang lagi telah menunjukkan simptom dijangkiti penyakit tersebut.

(a) Apakah langkah berjaga-jaga yang patut dilakukan sebelum anda melakukan ujian
makmal untuk menyiasat punca wabak tersebut?

(b) Senaraikan beberapa soalan yang boleh diajukan kepada mangsa-mangsa yang telah
dijangkiti penyakit tersebut untuk membantu anda dalam penyiasatan ini.

(c) Apakah langkah-langkah yang boleh dicadangkan kepada penduduk di pekan tersebut
untuk melindungi penduduk yang belum dijangkiti?

(d) Pihak hospital telah memutuskan untuk melakukan kuarantin terhadap pesakit yang telah
mendapat jangkitan. Wajarkan keputusan hospital tersebut.

7. Seorang peladang membeli tiga ekor ayam dan meletakkannya di dalam reban bersama-sama
dengan 15 ekor ayam yang lain. Selepas dua hari, peladang tersebut mendapati tiga ekor ayam
yang baru dimasukkannya dijangkiti penyakit. Beberapa hari kemudian, empat ekor ayam

yang lain turut dijangkiti. Peladang tersebut memanggil seorang doktor veterinar untuk
membantunya dan memberitahu tentang pembelian tiga ekor ayam yang baharu dan

penukaran jenis makanan ayam yang dilakukan sehari sebelum dia mendapati ayamnya sakit.

(a) Cadangkan dua inferens tentang ayam yang dijangkiti penyakit itu.

(b) Jika anda menjadi doktor veterinar tersebut, bagaimanakah anda boleh membantu
peladang itu untuk menyelesaikan masalahnya? Terangkan reka bentuk ujian anda.

Masteri KBATKBAT 4

92
Apakah sumber utama takungan air

di Malaysia?

Bagaimanakah ampaian terhasil?

Bagaimanakah air yang selamat untuk

kegunaan manusia dihasilkan?

Apakah kegunaan asid dan alkali dalam

kehidupan harian?

2 Penerokaan Unsur dalam Alam

93
Sifat fizik air

Larutan dan kadar keterlarutan

Pembersihan dan pembekalan air

Mari memahami:

Ba
b

Air dan Larutan

Bagaimanakah air di dalam
akuarium dirawat supaya ikan
dapat hidup di dalamnya?

Adakah botol minyak masak
perlu digoncang sebelum
digunakan?

Apakah kesan pencemaran air
kepada hidupan akuatik?

Bagaimanakah larutan tepu
terhasil?

Mengapakah air dikenali
sebagai pelarut semesta?

5

94
Laut Mati di sempadan Jordan ialah laut yang
mempunyai kemasinan yang sangat tinggi
berbanding dengan laut biasa.
 Laut Mati merupakan lembah yang paling
rendah di dunia, iaitu kira-kira 430.5 meter
di bawah aras laut. Laut Mati juga dikelilingi
daratan. Jadi, air dari Sungai Jordan yang
mengalir ke laut ini tersejat dengan cepat dan
menambahkan kemasinannya.
 Kandungan garam yang terlalu tinggi
menyebabkan airnya mempunyai ketumpatan
yang tinggi. Hal ini menyebabkan Laut Mati
mempunyai daya apungan semula jadi yang
membolehkan kita terapung dengan mudah.

Laut Mati

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Sebatian

Tindakan kapilari

Keterlarutan

Ampaian

Emulsi

Larutan tepu

Pelarut semesta

Pengoksidaan

Pengklorinan

Kelestarian air

95

Bab 5 : Air dan Larutan
Sifat Fizik Air5.1

A ir merupakan keperluan asas bagi semua hidupan di Bumi. Tanpa air, semua hidupan tidak
 dapat hidup. Lebih 70% permukaan Bumi dilitupi oleh air. Air mempunyai ciri-ciri yang
unik. Air tulen tidak berwarna, tidak berbau, tiada rasa dan wujud sebagai cecair pada suhu bilik.
Rajah 5.1 menunjukkan beberapa sifat fizik air tulen.

Air juga mempunyai tegangan permukaan yang
tinggi. Tegangan permukaan ialah daya lekitan antara
molekul air di permukaan yang menyebabkan serangga
seperti ayak-ayak dapat terapung di permukaan air
(Gambar foto 5.1).

Daya lekitan antara molekul air serta daya lekatan
antara molekul air dan dinding xilem membolehkan air
dibawa dari akar ke daun. Fenomena ini dikenali sebagai
tindakan kapilari (Rajah 5.2).

Adakah anda masih ingat tiga keadaan jirim air yang telah anda pelajari semasa di Tingkatan
Satu? Penyerapan dan pembebasan haba dari persekitaran menyebabkan perubahan pada keadaan
jirim air.

Rajah 5.1 Sifat fizik air tulen

• Takat didih = 100°C
• Takat beku = 0°C
• Tidak berwarna
• Ketumpatan = 1 g cm–3

Gambar foto 5.1 Ayak-ayak
pada permukaan air

Rajah 5.2 Tindakan kapilari pada tumbuhan

• Daya tarikan antara
molekul yang sama
ialah daya lekitan

• Daya tarikan antara
molekul yang berbeza
ialah daya lekatan

Sains

Molekul air

Dinding sel

Daya lekatan
antara molekul air
dan dinding sel

Daya lekitan
antara molekul air

5.1.196
ktiviti A 5.1
Tujuan: Mengumpulkan maklumat dan membuat persembahan multimedia tentang air.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat berikut daripada pelbagai sumber.
 (a) Kepentingan air kepada benda hidup
 (b) Sifat fizik air
  – Takat didih – Takat beku
  – Warna – Ketumpatan
  – Tegangan permukaan – Tindakan kapilari
  – Kesan penyerapan dan pembebasan haba terhadap air
3. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk persembahan multimedia.

Komposisi Air

Cikgu, betulkah air merupakan suatu sebatian? Bagaimanakah
kita boleh menentukan komposisi unsur di dalam molekul air?

Ya, betul. Air merupakan suatu sebatian yang terdiri
daripada oksigen dan hidrogen yang bergabung secara
kimia. Kita boleh tentukan komposisi unsur di dalam
molekul air dengan menjalankan elektrolisis.

Rajah 5.3 Kesan penyerapan dan pembebasan haba terhadap keadaan jirim air

Haba diserap

Haba dibebaskan

Pemejalwapan

Pemejalwapan

KondensasiPembekuan

Penyejatan/

pendidihan

Peleburan

Abad

21

PEPEJAL
GAS

CECAIR

97

Bab 5 : Air dan Larutan
Tujuan: Menentukan komposisi unsur di dalam molekul air.

Bahan: Air suling, asid hidroklorik cair, kayu uji dan mancis

Radas: Sel elektrolisis, suis, silinder penyukat,
penitis, dawai penyambung dan klip buaya

Arahan
1. Labelkan dua silinder penyukat sebagai K dan L.
2. Susunkan radas seperti yang ditunjukkan

dalam Rajah 5.4 dengan menitiskan beberapa
titik asid hidroklorik cair ke dalam air suling.

3. Hidupkan suis selama 10 minit.
4. Perhatikan perubahan yang berlaku pada kedua-dua

silinder penyukat.
5. Selepas 10 minit, matikan suis dan rekodkan isi padu gas di dalam kedua-dua silinder penyukat.
6. Uji gas yang dikumpul dengan menggunakan kayu uji.
 (a) Gas dalam silinder penyukat K diuji dengan kayu uji berbara
 (b) Gas dalam silinder penyukat L diuji dengan kayu uji bernyala
7. Rekodkan semua pemerhatian anda dalam bentuk jadual.

Pemerhatian

Silinder penyukat Isi padu gas (ml) Kesan pada kayu uji

K

L

Soalan
1. Namakan gas yang terkumpul di dalam silinder penyukat K dan L.
2. (a) Apakah nisbah isi padu gas di dalam silinder penyukat K kepada L?
 (b) Berikan inferens bagi jawapan anda di 2 (a).
3. Mengapakah asid hidroklorik cair ditambahkan ke dalam air suling?

Rajah 5.4
Suis

+ –

Elektrod
karbon

K L

Air suling
       +
Asid
hidroklorik
cair

Silinder
penyukat

5.2ktiviti A

Gambar foto 5.2 Komposisi unsur di dalam air

• Semasa elektrolisis dijalankan, gas
oksigen dihasilkan di anod sementara
gas hidrogen dihasilkan di katod.

• Satu molekul air terdiri daripada dua
atom hidrogen dan satu atom oksigen.

• Simbol kimia bagi air ialah H2O.

HH
O

H
OH H

O H

• Anod ialah elektrod yang disambungkan
pada terminal positif bateri.

• Katod ialah elektrod yang disambungkan
pada terminal negatif bateri.

Sains

98
Tujuan: Memerhatikan kesan bendasing terhadap takat lebur dan takat didih air.

Bahan: Air suling, ais, tuala tebal dan garam biasa

Radas: Bikar, kelalang kon, termometer, spatula, penunu Bunsen, tungku kaki tiga, kasa dawai,
gabus berlubang dua, tiub kaca dan jam randik

A  Kesan garam biasa terhadap takat lebur ais

Arahan
1. Balutkan dua bikar yang sama saiz dengan tuala tebal dan labelkan bikar-bikar tersebut sebagai

P dan Q.
2. Masukkan bilangan ketulan ais yang sama ke dalam kedua-dua bikar.
3. Campurkan satu spatula garam ke dalam bikar P (Rajah 5.5).
4. Rekodkan suhu ais di dalam kedua-dua bikar setiap 2 minit sehingga suhu menjadi tetap.

Kesan Bendasing Terhadap Takat Lebur dan Takat Didih Air
Gambar foto 5.3 menunjukkan dua periuk yang masing-masing mengandungi air dan sup ayam.
Periuk yang berisi air mendidih dengan lebih cepat berbanding dengan periuk yang berisi sup ayam.
Adakah anda tahu sebabnya? Lakukan Aktiviti 5.3 untuk mengkaji kesan bendasing terhadap takat
lebur dan takat didih air.

Gambar foto 5.3 Kesan bendasing terhadap takat didih air

(a) Air (b) Sup ayam

5.3ktiviti A

Rajah 5.5
P Q

Termometer

Tuala tebal

Ais +
garam biasa

Termometer

Tuala tebal

Ais

99

Bab 5 : Air dan Larutan
Pemerhatian

Masa (min) 2 4 6

Suhu ais dalam bikar
(°C)

P

Q

B  Kesan garam biasa terhadap takat didih air

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 5.6 dan labelkan kelalang kon sebagai K

dan L.
2. Panaskan air dalam kedua-dua kelalang kon sehingga suhu mencapai 80°C.
3. Rekodkan suhu air di dalam kedua-dua kelalang kon setiap 2 minit sehingga suhu menjadi tetap.

Pemerhatian

Masa (min) 2 4 6

Suhu air dalam
kelalang kon (°C)

K

L

Soalan
1. Dengan menggunakan Teori Kinetik Jirim, terangkan perubahan keadaan ais dalam Aktiviti A.
2. Berikan satu inferens bagi takat didih air suling dan takat didih air suling yang bercampur garam.
3. Apakah yang dapat disimpulkan tentang bendasing melalui Aktiviti A dan B?

Setelah menjalankan Aktiviti 5.3 anda dapat perhatikan bahawa garam biasa menurunkan
takat lebur ais dan menaikkan takat didih air. Ciri fizikal air yang lain seperti rasa, bau dan warna
juga boleh berubah dengan kehadiran bendasing. Sebagai contoh, air laut berasa masin kerana
garam terlarut di dalam air laut.

Rajah 5.6

Tungku
kaki tiga

K

Air suling

Kasa dawai Kasa dawai

Penunu
Bunsen

Penunu
Bunsen

Kelalang kon

Tiub kaca

Termometer

L

Air suling +
garam biasa

100
Penyejatan air
Penyejatan air ialah proses yang berlaku di
permukaan air yang menukarkan air menjadi wap
air. Proses ini boleh berlaku pada sebarang suhu.
Perubahan molekul-molekul air yang mengalami
penyejatan dapat dilihat seperti di Rajah 5.7.

Mari kita jalankan Eksperimen 5.1 untuk mengetahui faktor-faktor yang mempengaruhi
kadar penyejatan air.

Molekul-molekul air di
permukaan mempunyai
tenaga kinetik yang lebih
tinggi, bergerak dengan
pantas dan dapat
terlepas ke udara.

Wap air

Tujuan: Mengkaji faktor-faktor yang mempengaruhi kadar penyejatan air.

A  Kelembapan udara

Pernyataan masalah: Adakah kelembapan udara mempengaruhi kadar penyejatan air?

Hipotesis: Semakin tinggi kelembapan udara, semakin rendah kadar penyejatan air.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Suhu persekitaran, isi padu air, pergerakan udara dan luas

permukaan air yang terdedah
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kelembapan udara
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kadar penyejatan air

Eksperimen 5.1

5.1.2

Gambar foto 5.4 Pakaian basah yang dijemur
mengalami penyejatan air

Rajah 5.7 Proses penyejatan air

Bahan: Kertas kobalt klorida kontang, air, benang dan kalsium klorida kontang

Radas: Serkup kaca dan bikar

Prosedur:

1. Celupkan dua kertas klorida kontang ke dalam air sehingga keseluruhan kertas itu lembap.
2. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 5.8.
3. Perhatikan kertas kobalt klorida.
4. Rekodkan pemerhatian anda dalam jadual yang sesuai.

101

Bab 5 : Air dan Larutan
B  Suhu persekitaran

Pernyataan masalah: Adakah suhu persekitaran
mempengaruhi kadar penyejatan air?

Hipotesis: Semakin tinggi suhu persekitaran, semakin tinggi
kadar penyejatan air

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Kelembapan udara, isi padu

air, pergerakan udara dan luas
permukaan air yang terdedah

(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Suhu persekitaran
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kadar penyejatan air

Bahan: Kertas kobalt klorida kontang dan air

Radas: Lampu mentol berfilamen dan jubin putih

Prosedur:
1. Labelkan dua kertas kobalt klorida kontang sebagai J dan K.
2. Celupkan kertas J dan K ke dalam air sehingga keseluruhan kertas itu menjadi lembap.
3. Letakkan kertas J dan K di atas meja seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 5.9.
4. Perhatikan kertas kobalt klorida.
5. Rekodkan pemerhatian anda dalam jadual yang sesuai.

Rajah 5.9

Kertas kobalt klorida
diperbuat daripada serbuk
kobalt klorida, iaitu bahan
yang sangat sensitif dengan
kehadiran air. Kertas ini
berwarna biru muda apabila
kering kemudian menjadi
merah jambu apabila basah.

Sains

Rajah 5.8

Air

R

Serkup
kaca

Benang
Kertas
kobalt
klorida
lembap

Bikar
Kalsium
klorida
kontang

S

Kertas
kobalt
klorida
lembap

Lampu mentol berfilamen

Kertas kobalt klorida lembap

Jubin putih

J K

102
C  Luas permukaan air yang terdedah

Pernyataan masalah: Adakah luas permukaan air yang terdedah mempengaruhi kadar
penyejatan air?

Hipotesis: Semakin besar luas permukaan air yang terdedah, semakin tinggi kadar penyejatan air.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Kelembapan udara, isi padu air, pergerakan udara dan

suhu persekitaran
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Luas permukaan air yang terdedah
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kadar penyejatan air

Bahan: Kertas turas, air dan benang

Radas: Kaki retort dan pengapit

Prosedur:
1. Sediakan tiga helai kertas turas, P, Q dan R.
2. Celupkan ketiga-tiga kertas turas tersebut di dalam air.
3. Lipatkan kertas turas Q kepada dua bahagian dan kertas turas R kepada empat bahagian.
4. Gantungkan kertas turas tersebut pada tiga kaki retort yang berlainan (Rajah 5.10).

5. Rekodkan masa yang diambil oleh ketiga-tiga helai kertas turas tersebut untuk kering dalam
jadual yang sesuai.

D  Pergerakan udara

Pernyataan masalah: Adakah pergerakan udara mempengaruhi kadar penyejatan air?

Hipotesis: Semakin laju pergerakan udara, semakin tinggi kadar penyejatan air.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Kelembapan udara, isi padu

air, luas permukaan air yang
terdedah dan suhu persekitaran

(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Pergerakan udara
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kadar penyejatan air

Bahan: Kertas kobalt klorida kontang, pita selofan dan air

Radas: Slaid kaca, kipas dan penitis

Prosedur:
1. Lekatkan dua helai kertas kobalt klorida kontang pada slaid kaca dengan menggunakan pita

selofan dan labelkan kedua-dua slaid kaca sebagai M dan N (Rajah 5.11).
2. Titiskan beberapa titik air pada setiap kertas kobalt klorida.
3. Letakkan slaid kaca M di bawah kipas dan letakkan slaid kaca N jauh daripada kipas.
4. Rekodkan pemerhatian anda di dalam jadual selepas 15 minit.

Rajah 5.11

Rajah 5.10

Benang

Kertas
turas P

Kaki
retort
dan
pengapit

Benang

Kertas
turas Q

Kaki
retort
dan
pengapit

Benang

Kertas
turas R

Kaki
retort
dan
pengapit

Slaid
kaca

Kertas kobalt
klorida kontang

Pita
selofan

M N

Pita
selofan

103

Bab 5 : Air dan Larutan
Kesimpulan:
Adakah hipotesis bagi setiap eksperimen yang dijalankan diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Nyatakan fungsi air dan kalsium klorida kontang dalam Eksperimen A.
2. Apakah kegunaan lampu mentol berfilamen dalam Eksperimen B?
3. Bagaimanakah luas permukaan memberi kesan kepada kadar penyejatan air?
4. Mengapakah kipas digunakan dalam Eksperimen D?

Kelembapan udara

Luas permukaan air yang terdedah

Suhu persekitaran

Pergerakan udara

Udara kering mengandungi wap air
yang sedikit. Oleh itu, udara kering
dapat menampung lebih banyak
molekul air yang terlepas dari
permukaan air. Jadi, kadar penyejatan
air meningkat.

Permukaan air yang terdedah yang lebih
luas membolehkan lebih banyak molekul
air terlepas ke udara dan meningkatkan
kadar penyejatan air.

Apabila suhu persekitaran meningkat,
molekul-molekul air di permukaan
memperoleh lebih banyak tenaga,
bergerak dengan pantas dan mudah
terlepas ke udara. Jadi, kadar
penyejatan air meningkat.

Pergerakan udara akan membawa wap
air di dalam udara ke tempat lain. Tiupan
angin yang kuat menyebabkan udara di
atas permukaan air menjadi kering dan
menggalakkan penyejatan air.

Rajah 5.12 Faktor-faktor yang mempengaruhi kadar penyejatan air

Mengapakah badan kita
berasa sejuk apabila
berpeluh?

Terdapat empat faktor yang mempengaruhi kadar penyejatan air,
iaitu kelembapan udara, suhu persekitaran, luas permukaan
air yang terdedah dan pergerakan udara.

104
Aplikasi Penyejatan Air dalam Kehidupan Harian

ktiviti A 5.4
Tujuan: Menghasilkan persembahan multimedia tentang proses penyejatan air.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang:
 (a) hubung kait proses penyejatan dengan aktiviti harian
 (b) cara mengurangkan kehilangan air melalui proses penyejatan dalam bidang pertanian
 (c) penyejukan melalui penyejatan dalam peti sejuk
3. Gunakan pelbagai sumber seperti Internet dan perpustakaan untuk mengumpulkan maklumat

2 (a), (b) dan (c).
4. Bentangkan hasil perbincangan.

1. Ikram memerlukan air tulen untuk menyediakan satu larutan. Kawannya memberikan sebotol air
kepadanya. Cadangkan cara yang boleh digunakan oleh Ikram untuk menentukan sama ada air
tersebut air tulen atau tidak.

2. Terangkan perbezaan antara pergerakan molekul-molekul air pada suhu bilik dengan pergerakan
molekul-molekul air pada suhu 0°C.

3. Terangkan satu kepentingan penyejatan air kepada badan manusia.

Latihan Formatif 5.1

Gambar foto 5.5 Aplikasi penyejatan air dalam kehidupan harian

Pakaian yang disidai di ampaian mempunyai
luas permukaan terdedah yang besar. Jadi,

pakaian akan kering dengan cepat.

Makanan laut yang dikeringkan dapat
disimpan lebih lama kerana mikroorganisma

tidak dapat hidup tanpa air.

Garam laut diperoleh daripada air laut
melalui penyejatan air.

Pengering rambut yang mengeluarkan
udara panas dapat meningkatkan suhu lalu

mempercepat proses penyejatan air.

Abad

21

105

Bab 5 : Air dan Larutan
Tujuan: Menyediakan larutan cair, larutan pekat dan larutan tepu.

Bahan: Air suling dan hablur kuprum(II) sulfat

Radas: Bikar, silinder penyukat, rod kaca dan spatula

Arahan
1. Isi 50 ml air suling ke dalam tiga buah bikar yang berlabel P,

Q dan R (Rajah 5.13).
2. Masukkan dua spatula kuprum(II) sulfat ke dalam bikar P dan

kacau sehingga semua kuprum(II) sulfat larut.
3. Masukkan empat spatula kuprum(II) sulfat ke dalam bikar Q

kemudian kacau sehingga semua kuprum(II) sulfat larut.
4. Masukkan empat spatula kuprum(II) sulfat ke dalam

bikar R dan kacau sehingga semua kuprum(II) sulfat larut.
Tambahkan kuprum(II) sulfat sedikit demi sedikit sehingga
kuprum(II) sulfat yang berlebihan termendak di dasar bikar.

5. Perhatikan ketiga-tiga bikar dan rekodkan pemerhatian anda.

Pemerhatian

Bikar Kuantiti kuprum(II) sulfat Warna larutan

P

Q

R

Larutan dan Kadar Keterlarutan5.2

Zat Terlarut, Pelarut dan Larutan

P ernahkah anda terfikir apa yang akan terjadi pada gula yang
 dimasukkan ke dalam air? Zat terlarut ialah bahan yang boleh
melarut di dalam cecair, manakala pelarut ialah cecair yang boleh
melarutkan bahan. Oleh itu, gula ialah zat terlarut dan air ialah
pelarut. Larutan ialah hasil campuran yang terbentuk apabila zat
terlarut melarut di dalam pelarut. Oleh itu, air gula yang dihasilkan
ialah larutan (Gambar foto 5.6).

Gambar foto 5.6
Pembentukan larutanLarutan Cair, Larutan Pekat dan Larutan Tepu

Kuantiti zat terlarut di dalam suatu larutan mempengaruhi kepekatan larutan tersebut. Larutan
yang dihasilkan boleh dikelaskan sebagai larutan cair, larutan pekat dan larutan tepu. Larutan-
larutan ini boleh disediakan di dalam makmal dengan menjalankan Aktiviti 5.5.

5.5ktiviti A

Gula
(zat terlarut)

Air
(pelarut)

Air gula
(larutan)

50 ml
air suling

P Q R
Rajah 5.13

5.2.1106
Ketiga-tiga jenis larutan yang terhasil dalam Aktiviti 5.5 merupakan campuran sekata yang
jernih walaupun larutan tepu menghasilkan mendakan. Jadual 5.1 menunjukkan perbandingan
antara jenis larutan ini.

Jadual 5.1 Perbandingan antara jenis larutan

Larutan cair Larutan pekat Larutan tepu

• Kuantiti zat terlarut yang
sedikit di dalam pelarut

• Boleh melarutkan banyak
lagi zat terlarut

• Kuantiti zat terlarut yang
banyak di dalam pelarut

• Boleh melarutkan sedikit
sahaja lagi zat terlarut

• Kuantiti zat terlarut yang
berlebihan di dalam pelarut

• Tidak boleh melarutkan
zat terlarut lagi dan
menghasilkan mendakan

Rajah 5.14 Air sungai adalah satu contoh ampaian

Ampaian
Campuran air dan
pasir yang kecil

Pasir yang tidak larut

Soalan
1. Kenal pasti jenis larutan yang terhasil dalam bikar P, Q dan R.
2. Namakan zat terlarut, pelarut dan larutan yang digunakan dalam aktiviti ini.
3. Mengapakah mendakan terhasil di dalam bikar R?

Apakah jenis larutan yang
terdapat di dalam Laut Mati?

Larutan dan Ampaian
Apabila dua bahan dicampurkan untuk menghasilkan campuran, larutan atau ampaian akan
terhasil. Apakah perbezaan larutan dan ampaian? Larutan ialah campuran jernih yang terhasil
apabila zat terlarut larut di dalam pelarut. Manakala ampaian ialah campuran keruh yang terbentuk
daripada zat terlarut yang tidak larut di dalam pelarut. Rajah 5.14 menunjukkan air sungai yang
mengandungi campuran air dan pasir yang tidak bercampur dengan sekata.

107

Bab 5 : Air dan Larutan
Larutan terhasil apabila zat terlarut yang tersebar secara sekata
di dalam pelarut. Jadi, larutan sentiasa sekata dari segi warna dan rupa
bentuk dalam semua bahagian larutan. Walaupun campuran air dan
hablur kuprum(II) sulfat menghasilkan larutan yang berwarna, warna
campuran yang seragam menyebabkan larutan tersebut kelihatan
jernih. Saiz zarah-zarah zat terlarut yang sangat kecil membolehkan
cahaya menembusi larutan. Hal ini juga menyebabkan larutan tidak
meninggalkan sebarang sisa ketika dituras.
 Ampaian kelihatan keruh kerana terdapat zat terlarut yang tidak melarut di dalam pelarut,
contohnya serbuk kapur yang tidak larut di dalam air. Saiz zarah-zarah ampaian yang terlalu besar
menghalang cahaya menembusinya. Ampaian akan mendak di dasar jika dibiarkan seketika dan
meninggalkan sisa apabila dituras.

Tujuan: Membezakan antara larutan dan ampaian.

Bahan: Hablur kuprum(II) sulfat, air, kertas turas dan serbuk kapur

Radas: Bikar, spatula, kelalang kon, corong turas, silinder penyukat, rod kaca, lampu suluh dan
skrin putih

Arahan
1. Sukat dan tuang 100 ml air ke dalam sebuah bikar dan tambahkan satu spatula hablur

kuprum(II) sulfat.
2. Kacau campuran tersebut sehingga sekata dan perhatikan keadaan campuran yang terhasil.
3. Halakan lampu suluh ke arah bikar dan perhatikan kebolehan cahaya menembusi campuran

tersebut seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 5.15(a).
4. Biarkan campuran tersebut selama 10 minit dan turaskan kandungannya seperti yang

ditunjukkan dalam Rajah 5.15(b).
5. Perhatikan jika ada sisa tertinggal pada kertas turas.
6. Ulang langkah 1 hingga 5 dengan menggantikan hablur kuprum(II) sulfat dengan serbuk kapur

kemudian catatkan pemerhatian anda.

Soalan
1. Apakah keadaan campuran air dan serbuk kapur?
2. Apakah hubung kait antara zat terlarut di dalam campuran dengan kebolehan penembusan cahaya?
3. Berikan inferens anda bagi ujian penurasan yang dijalankan pada kedua-dua campuran.

5.6ktiviti A

Rajah 5.15

Campuran Rod kaca

Kertas turas

Corong turas

Kelalang kon

Sisa
Skrin
putihLampu suluh

Campuran

Bikar
Hasil turasan

(a) (b)

Ubat dalam bentuk ampaian
perlu digoncang supaya
bahan aktif di dalam ubat
tersebar secara sekata.

Mari kita jalankan Aktiviti 5.6 untuk membezakan antara larutan dan ampaian.

108
Keterlarutan
Anda telah pun mempelajari tentang maksud larutan. Apakah pula yang dimaksudkan
dengan keterlarutan?

Kadar Keterlarutan
Kadar keterlarutan bahan dipengaruhi oleh beberapa faktor. Jalankan Eksperimen 5.2 untuk
mengenal pasti faktor-faktor tersebut.

Tujuan: Mengkaji faktor-faktor yang mempengaruhi kadar keterlarutan.

A  Suhu pelarut

Pernyataan masalah: Adakah suhu pelarut mempengaruhi kadar keterlarutan?

Hipotesis: Semakin tinggi suhu pelarut, semakin tinggi kadar keterlarutan.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Isi padu pelarut, kadar kacauan dan saiz zat terlarut
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Suhu pelarut
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kadar keterlarutan

Bahan: Air suling dan garam biasa

Radas: Silinder penyukat, bikar, rod kaca, termometer, tungku kaki tiga, kasa dawai, penunu
Bunsen dan spatula

Prosedur:

1. Isi 100 ml air suling ke dalam bikar yang berlabel K dan L.
2. Panaskan bikar L sehingga 50°C, kemudian tambahkan garam biasa ke dalam bikar K dan L.
3. Kacau campuran di dalam bikar K dan L pada kadar yang sama sehingga garam larut

sepenuhnya (Rajah 5.16).
4. Perhatikan dan tentukan garam dalam bikar mana

yang larut dengan lebih cepat.
5. Catatkan pemerhatian anda.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Eksperimen 5.2

Keterlarutan suatu bahan ialah kuantiti maksimum zat terlarut
yang dapat larut di dalam 100 ml pelarut pada suhu yang tertentu.

5.2.2

Rajah 5.16

Termometer

Penunu
Bunsen

100 ml
air suling

100 ml
air sulingGaram biasa

Garam
biasa

Rod kaca

Rod kaca

Bikar K

Bikar L

109

Bab 5 : Air dan Larutan
B  Kadar kacauan

Pernyataan masalah: Adakah kadar kacauan mempengaruhi kadar keterlarutan?

Hipotesis: Semakin tinggi kadar kacauan, semakin tinggi kadar keterlarutan.

Pemboleh ubah
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Isi padu pelarut, suhu pelarut dan saiz zat terlarut
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kadar kacauan
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kadar keterlarutan

Bahan: Air suling dan garam biasa

Radas: Bikar, rod kaca, silinder penyukat dan spatula

Prosedur:
1. Susunkan radas seperti yang

ditunjukkan dalam Rajah 5.17.
2. Kacau campuran di dalam bikar K

dengan perlahan tetapi campuran
di dalam bikar L dengan pantas.

3. Tentukan garam dalam bikar mana
yang larut dengan lebih cepat.

4. Catatkan pemerhatian anda.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

C  Saiz zat terlarut

Pernyataan masalah: Adakah saiz zat terlarut mempengaruhi kadar keterlarutan?

Hipotesis: Semakin kecil saiz zat terlarut, semakin tinggi kadar keterlarutan.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Isi padu pelarut, suhu pelarut dan kadar kacauan
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Saiz zat terlarut
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kadar keterlarutan

Bahan: Air suling, gula halus dan gula kiub

Radas: Bikar, silinder penyukat, rod kaca dan spatula

Prosedur:
1. Susunkan radas seperti yang ditunjukkan

dalam Rajah 5.18.
2. Kacau campuran di dalam bikar K dan L

pada kadar kacauan yang sama.
3. Tentukan gula di dalam bikar mana yang

larut dengan lebih cepat.
4. Catatkan pemerhatian anda.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Rajah 5.17

Rajah 5.18

100 ml
air suling

Rod kaca

Dikacau dengan perlahan

Bikar K Bikar L

Dikacau dengan pantas

2 g garam biasa

Bikar K Bikar L100 ml
air suling

Rod kaca

1 g gula
halus

1 g gula
kiub

110
Suhu dan kadar kacauan yang tinggi
menyebabkan zarah-zarah pelarut bergerak
dengan pantas. Hal ini menyebabkan
zarah-zarah pelarut dan zat terlarut lebih
cepat mengisi ruang di antara satu sama lain.

Gambar foto 5.7 Faktor-faktor yang mempengaruhi kadar keterlarutan

Koloid
Koloid ialah campuran dua atau lebih zat terlarut yang tersebar secara sekata. Akan tetapi, koloid
tidak membentuk campuran yang jernih dan juga tidak menghasilkan mendakan. Jadi, koloid adalah
suatu bentuk campuran yang keadaannya terletak di antara larutan dan ampaian (Rajah 5.19).

Rumusan:
Faktor Kadar keterlarutan

Suhu

Kadar kacauan

Saiz zat terlarut

Rajah 5.19
Larutan Koloid Ampaian

5.2.3

Kita menggunakan pengetahuan ini dalam kehidupan harian tanpa disedari. Sebagai contoh,
untuk membuat secawan kopi dengan cepat, kita menggunakan air panas, gula halus dan serbuk kopi
segera. Kemudian, campuran itu dikacau dengan cepat. Semua tindakan ini dapat meningkatkan
kadar keterlarutan.

Gula halus larut lebih cepat
berbanding dengan gula kiub.

Gula larut lebih cepat di dalam air
kopi yang panas apabila dikacau.

Semakin kecil saiz zat terlarut, semakin
besar jumlah luas permukaan yang
terdedah kepada zarah-zarah pelarut. Hal
ini menyebabkan zat terlarut melarut di
dalam pelarut dengan lebih cepat.

111

Bab 5 : Air dan Larutan
Busa – krim pencukur

Sifat pelarut bukan air yang mudah meruap menyebabkan pelarut ini digunakan secara meluas
dalam penyediaan bahan semburan seperti cat, minyak wangi dan racun serangga. Pelarut bukan air
perlu dikendalikan dengan cermat kerana pelarut ini membahayakan kesihatan manusia.

Minuman ringan dihasilkan dengan
menggunakan air sebagai pelarut.

Baja boleh larut di
dalam air dan diserap
oleh akar tumbuhan.

Gambar foto 5.9 Kegunaan air sebagai pelarut semesta

Pelarut Bukan Air
Pelarut bukan air yang berasaskan karbon boleh digunakan untuk melarutkan zat terlarut yang
tidak larut di dalam air.

Rajah 5.20 Contoh pelarut bukan air dalam kehidupan harian

Pelarut bukan air

Alkohol

Minyak wangi

Antiseptik

Minyak lampu Varnis kuku

Lakuer

Penanggal
kotoran cat

Pencair cat

Pengekstrak
minyak

Kerosin TurpentinAseton Eter

Air melarutkan detergen
yang digunakan dalam
proses pembersihan.

Air Sebagai Pelarut Semesta
Air dikenali sebagai pelarut semesta kerana keupayaannya untuk melarutkan hampir semua bahan
sama ada pepejal, cecair ataupun gas. Air digunakan sebagai pelarut secara domestik dan juga
sebagai bahan mentah dalam industri pembuatan, pertanian dan perubatan.

5.2.4
5.2.5

Gambar foto 5.8 Contoh koloid dalam kehidupan harian

Emulsi – susu, mayonis

112
Pembersihan dan Pembekalan Air5.3

Kaedah Pembersihan Air

A ir merupakan sumber semula jadi Bumi yang sangat berharga. Air meliputi dua pertiga
 daripada permukaan Bumi, tetapi sebahagian besar air ini tidak boleh terus digunakan kerana
mengandungi bendasing, mikroorganisma dan bahan terlarut.

Jadi, air perlu dibersihkan dan dirawat supaya selamat diminum oleh manusia. Pembersihan
air dapat menyingkirkan bau, rasa, warna, mikroorganisma dan bahan terlarut supaya air dapat
digunakan untuk pelbagai kegunaan.

Mari kita jalankan Aktiviti 5.7 untuk mengkaji kaedah-kaedah pembersihan air.

Tujuan: Mengkaji pelbagai kaedah pembersihan air.

Bahan: Air kolam, air klorin, agar-agar nutrien yang disterilkan, kertas turas dan pita selofan

Radas: Bikar, rod kaca, corong turas, silinder penyukat, penunu Bunsen, kasa dawai, piring Petri,
kelalang penyulingan, kondenser Liebig, kaki retort dan penyepit, termometer dan gabus
berlubang satu

Arahan

1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 5.21(a) kemudian kumpulkan hasil turasan.
2. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 5.21(b) kemudian kumpulkan hasil sulingan.
3. Sediakan lima piring Petri berisi agar-agar nutrien yang dilabelkan sebagai A, B, C, D dan E.
4. Tambahkan bahan-bahan berikut ke dalam piring-piring Petri tersebut.
  Piring Petri A dititiskan dengan lima titis air kolam
  Piring Petri B dititiskan dengan lima titis hasil turasan air kolam
  Piring Petri C dititiskan dengan lima titis hasil sulingan air kolam
  Piring Petri D dititiskan dengan lima titis air kolam yang dididihkan
  Piring Petri E dititiskan dengan lima titis air kolam yang dicampurkan dengan air klorin
5. Tutup semua piring Petri dan lekatkan dengan pita selofan.
6. Simpan semua piring Petri di tempat yang gelap selama empat hari.
7. Selepas empat hari, perhatikan dan rekodkan pertumbuhan mikroorganisma pada agar-agar nutrien.

1. Terangkan dengan contoh maksud zat terlarut, pelarut dan larutan.
2. Terangkan satu perbezaan antara larutan dengan ampaian.
3. Namakan bahan yang terdapat di dalam rumah yang boleh menanggalkan karat, kesan darah dan

dakwat.
4. Mengapakah air panas sesuai digunakan untuk membancuh air kopi?

Latihan Formatif 5.2

5.7ktiviti A

5.3.1 113

Bab 5 : Air dan Larutan
Pemerhatian

Piring Petri Pemerhatian

A

B

C

D

E

Soalan
1. Kaedah manakah yang menghasilkan air tulen?
2. Apakah fungsi klorin di dalam piring Petri E?
3. Berikan inferens bagi pemerhatian anda ke atas agar-agar nutrien di dalam piring Petri B dan C.

Kaedah
pembersihan

air

Pendidihan
Membunuh

mikroorganisma

Pengklorinan
Membunuh

mikroorganisma

Penurasan
Memisahkan

bendasing terampai
daripada cecair

Penyulingan
Menyingkirkan

bendasing terampai,
bahan terlarut dan

membunuh
mikroorganisma

Rajah 5.22 Kaedah pembersihan air

Anda sudah mengkaji tentang kaedah-kaedah pembersihan air daripada Aktiviti 5.7. Secara
keseluruhannya, kaedah pembersihan air adalah melalui pendidihan, pengklorinan, penurasan dan
penyulingan (Rajah 5.22).

Rajah 5.21(a) Rajah 5.21(b)

Hasil
turasan

Kertas
turas Corong

turas

Bikar

Rod kaca

Air kolam

Silinder
penyukat

Hasil
sulingan

Kondenser
Liebig

Air
masuk

Air
kolam

Air
keluar

Termometer

Kelalang
penyulingan

Penunu
Bunsen

114
ktiviti A 5.8
Tujuan: Mengumpulkan maklumat tentang inisiatif yang diambil oleh negara yang mengalami
kekurangan air untuk menyediakan bekalan air.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang cara negara yang tiada bekalan air yang mencukupi menyediakan

bekalan air. Kaedah-kaedah alternatif termasuklah:
 (a) kitar semula air
 (b) mendapatkan air daripada kabus
 (c) mendapatkan air dari lautan (osmosis berbalik)
3. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda melalui

persembahan multimedia.

ETS M

ETS M

Jurutera rawatan air mereka
bentuk sistem yang boleh
merawat air kumbahan
supaya selamat digunakan
oleh manusia.

NEWater
https://www.pub.
gov.sg/watersupply/
fournationaltaps/newater

Menyelesaikan Masalah Kekurangan Bekalan Air
Sesetengah negara yang mengalami kekurangan sumber air menggunakan cara
alternatif bagi mendapatkan bekalan air untuk kegunaan manusia.

Info

Sistem Pembekalan Air
Setiap hari kita menggunakan air untuk mandi, minum, mencuci pinggan dan sebagainya. Pernahkah
anda terfikir dari manakah air pili disalurkan ke rumah? Air yang dikumpul daripada sumber air
seperti sungai dan air hujan disalurkan ke loji pembersihan air untuk dirawat sebelum dihantar
kepada pengguna. Bakteria, alga dan bahan mineral adalah antara bahan yang disingkirkan dalam
proses pembersihan air (Rajah 5.23 dan Rajah 5.24).

Cikgu, mengapakah
pembersihan air
perlu dilakukan?

Pembersihan air sangat penting
untuk menyingkirkan bau, warna,
rasa, mikroorganisma dan bahan
kimia berbahaya daripada air
supaya selamat diminum.

Singapura mempunyai bekalan
air yang terhad. Negara tersebut
menggunakan teknologi moden untuk
mengitar semula air kumbahan supaya
dapat digunakan sebagai air minuman
dan kegunaan industri. Projek ini
dikenal sebagai NEWater.

5.3.2
115

Bab 5 : Air dan Larutan
Penapisan Stesen pam

Stesen pam

Penggumpalan

Tangki air bersih

Tangki simpanan

Pengenapan

Pe
nu

ra
sa

n

Pengklorinan dan
pemfluoridaan

Takungan air

Ke rumah

Sebatian
fluorida Klorin

Pengoksidaan

Alum
Kapur mati

(Kalsium hidroksida)

Rajah 5.23 Sistem pembekalan air

116
Rajah 5.24 Proses pembersihan air

Penapisan

Pengoksidaan

Penggumpalan

Pengenapan

Penurasan

Pengklorinan
dan pemfluoridaan

Menyingkirkan bendasing seperti ranting kayu dan daun

Menambahkan kandungan oksigen di dalam air untuk menyingkirkan
bau dan rasa yang kurang menyenangkan

• Alum dimasukkan supaya zarah-zarah lumpur bergumpal dan tenggelam
• Kapur mati (kalsium hidroksida) ditambah untuk mengurangkan keasidan air

Bahan terampai mendak di dasar tangki

Menyingkirkan bendasing dengan penapis pasir

• Klorin dimasukkan untuk membunuh mikroorganisma di dalam air
•	 Natrium	fluorida	dimasukkan	untuk	mengelakkan	pereputan	gigi

Proses Fungsi

5.9ktiviti A
Tujuan: Mengumpulkan maklumat tentang peringkat-peringkat dalam sistem pembekalan air.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Bina satu model sistem bekalan air dengan menggunakan bahan-bahan terbuang untuk

menunjukkan setiap peringkat berikut:
 (a) penapisan (d) pengenapan
 (b) pengoksidaan (e) penurasan
 (c) penggumpalan (f ) pengklorinan dan pemfluoridaan
3. Kumpulkan maklumat tentang setiap peringkat di atas.
4. Jelaskan model yang dibina dan bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda.

Abad

21ETS M

5.3.3 117

Bab 5 : Air dan Larutan
Kelestarian Air
Sungai merupakan sumber air utama di Malaysia.
Malangnya, pencemaran air yang berlaku menjadikan air
tidak sesuai untuk kegunaan manusia dan juga memberi
kesan yang buruk kepada alam sekitar (Gambar foto
5.10). Projek-projek pembangunan, perindustrian dan
pertanian adalah antara punca utama pencemaran air.
Rajah 5.25 meringkaskan bahan-bahan pencemar air
yang utama dan cara-cara mengatasi pencemaran air. Gambar foto 5.10

5.3.4

Bahan pencemar air Cara mengatasi pencemaran air

• Menaik taraf sistem pembentungan di seluruh
negara

• Mendidik masyarakat tentang cara pembuangan
sampah yang betul

• Menyediakan kemudahan sanitasi yang sempurna
di kawasan pedalaman

• Menguatkuasakan undang-undang untuk
memastikan bahan buangan industri dirawat
sebelum dibuang ke dalam sungai. Sebagai contoh,
undang-undang berkaitan pencemaran air:
• Peraturan-Peraturan Kualiti Alam Sekeliling

(PPKAS) (Buangan Terjadual) 2005
• PPKAS (Efluen Perindustrian) 2009
• PPKAS (Kumbahan) 2009

• Mendidik para petani untuk menggunakan baja
dan racun perosak yang bersifat terbiodegradasi.

• Membendung dan memungut tumpahan minyak di
laut menerusi Rancangan Kontinjensi Kebangsaan
Kawalan Tumpahan Minyak Semakan Tahun
1999/2000.

• Mempertingkat pengawasan melalui udara dengan
kerjasama Unit Udara Polis.

Bahan buangan domestik

Bahan buangan industri

Bahan kimia dalam pertanian

Tumpahan minyak

Rajah 5.25 Bahan-bahan pencemar air dan cara-cara mengatasi pencemaran air.
118
ktiviti A 5.11
Tujuan: Menjalankan aktiviti audit air.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Berdasarkan bil air beberapa bulan yang lepas, kira purata penggunaan air di rumah atau sekolah.
3. Kenal pasti pembaziran air yang berlaku dan rekodkan.
4. Bincangkan dan cadangkan langkah-langkah penjimatan air yang boleh dilakukan.
5. Fikirkan satu inovasi kaedah penjimatan air dan cara meningkatkan kecekapan penggunaan air.
6. Tulis satu laporan.

1. Namakan tiga bendasing yang terdapat di dalam sumber air semula jadi.
2. Nyatakan kaedah-kaedah pembersihan air yang dapat menyingkirkan bendasing di dalam air.
3. Apakah masalah pencemaran air yang dihadapi di kawasan pantai dan laut?
4. Tentukan sama ada pernyataan berikut adalah Benar atau Palsu. Tuliskan jawapan anda pada

ruang yang disediakan.

Pernyataan Benar / Palsu

(a) Air sungai dan air kumbahan ialah sumber bekalan air semula jadi.

(b) Alum dan kapur mati ditambahkan ke dalam tangki penggumpalan.

(c) Pengklorinan dapat menyingkirkan bendasing di dalam air.

5. Terangkan tiga cara mengawal pencemaran air.

Latihan Formatif 5.3

Abad

21ETS M

5.10ktiviti A
Tujuan: Membincangkan mengenai kelestarian air.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang salah satu tajuk berikut:
 (a) kepentingan kesedaran kandungan air yang selamat diminum
 (b) kesan pencemaran air terhadap kehidupan dan alam sekitar dengan merujuk kepada kes

sebenar seperti keracunan raksa di Teluk Minamata, Jepun
 (c) pencemaran sungai dan kaedah pembersihan sungai
 (d) peranan individu untuk memastikan kelestarian air
3. Kongsikan hasil kajian kumpulan anda di dalam kelas.

119

Bab 5 : Air dan Larutan
Ru
m

us
an

je
ni

s-
je

ni
s

ko
m

po
si

si
fa

kt
or

-fa
kt

or
 y

an
g

m
em

pe
ng

ar
uh

i k
ad

ar

ke
te

rla
ru

ta
n

Ai
r

Za
t t

er
la

ru
t

La
ru

ta
n

te
pu

La
ru

ta
n

ca
ir

2
at

om

hi
dr

og
en

1 a
to

m

ok
si

ge
n

A
ir

d
an

L
ar

ut
an

Bu
ka

n
ai

r

Ai
r (

pe
la

ru
t

se
m

es
ta

)

La
ru

ta
n

pe
ka

t

Pe
m

be
rs

ih
an

d
an

p
em

be
ka

la
n

ai
r

La
ru

ta
n  S

uh
u

pe
la

ru
t

K
ad

ar
 k

ac
au

an

S
ai

z
za

t t
er

la
ru

t

T
ak

at
 d

id
ih

T
ak

at
 b

ek
u

W
ar

na

K
et

um
pa

ta
n

T
eg

an
ga

n
pe

rm
uk

aa
n

P
en

ur
as

an

P
en

yu
lin

ga
n

P
en

di
di

ha
n

P
en

gk
lo

rin
an

S
is

te
m

p
em

be
rs

ih
an

ai

r
 P

en
ce

m
ar

an
 a

ir

B
ah

an
 p

en
ce

m
ar

an
 a

ir

C
ar

a
m

en
ga

ta
si

pe

nc
em

ar
an

a
ir

fa
kt

or
-fa

kt
or

y
an

g
m

em
pe

ng
ar

uh
in

ya

K
el

em
ba

pa
n

ud
ar

a

S
uh

u
pe

rs
ek

ita
ra

n

L
ua

s
pe

rm
uk

aa
n

ai
r

ya
ng

te
rd

ed
ah

P
er

ge
ra

ka
n

ud
ar

a

Pe
ny

ej
at

an
 a

ir

Ka
ed

ah
 p

em
be

rs
ih

an
 a

ir

Si
fa

t fi
zi

k
ai

r
ya

ng
 d

ik
aj

i

Si
st

em
 p

em
be

ka
la

n
ai

r

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

5

K
ui

z

Pe
la

ru
t

Is
u

ke
le

st
ar

ia
n

ai
r

120
SumatifLatihan  Sumatif 5
1. Johan mengalami kesakitan pada bahagian badan kerana telah

menggunakan teknik yang salah untuk terjun ke dalam air
(Gambar foto 1). Terangkan punca kecederaan Johan. (Kaitkan
dengan tegangan permukaan).

2. Aliya telah menjalankan satu kajian untuk mengkaji jenis larutan
yang terhasil apabila zat terlarut dilarutkan di dalam pelarut. Dia
mendapati bahawa tiga spatula garam menghasilkan larutan tepu
apabila dilarutkan di dalam 50 ml air.

(a) Lukiskan zarah-zarah air garam yang dihasilkan apabila:
  (i) satu spatula garam dicampurkan ke dalam 50 ml air
  (ii) lima spatula garam dicampurkan ke dalam 50 ml air

(b) Adakah pemanasan air dapat meningkatkan kadar keterlarutan?
Berikan penjelasan anda.

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

5.1 Sifat Fizik Air

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang air.

Menjalankan eksperimen dan berkomunikasi tentang proses penyejatan air dalam kehidupan
harian.

5.2 Larutan dan Kadar Keterlarutan

Menerangkan dengan contoh maksud larutan dan keterlarutan.

Menjalankan eksperimen bagi menentukan faktor yang mempengaruhi kadar keterlarutan.

Menjelaskan dengan contoh maksud koloid dalam kehidupan harian.

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang kegunaan air sebagai pelarut semesta dalam
kehidupan harian dan industri pembuatan.

Menunjuk cara pelarut bukan air dan kegunaannya dalam kehidupan harian.

5.3 Pembersihan dan Pembekalan Air

Menunjuk kaedah pembersihan air.

Menyelesaikan masalah mendapatkan bekalan air untuk kegunaan harian.

Membina model dan berkomunikasi tentang sistem pembekalan air.

Mewajarkan kelestarian air sebagai kunci kehidupan yang sihat.

REFLEKSI KENDIRI

Gambar foto 1

121

Bab 5 : Air dan Larutan
3. Rajah 1 menunjukkan proses penyejatan air.

Rajah 1

(a) Terangkan proses di atas dengan menggunakan Teori Kinetik Jirim.

(b) Nyatakan empat faktor yang mempengaruhi proses penyejatan air. Jelaskan dua daripada
empat faktor tersebut.

(c) Antara yang berikut, yang manakah menunjukkan komposisi unsur dalam air?
Tandakan (3) pada jawapan yang betul.

4. Padankan bahan-bahan berikut dengan jenis campuran yang betul.

(a) Sos salad

(c) Darah Koloid

(e) Campuran air dan serbuk kapur Larutan

(b) Jus epal

(d) Karbon dioksida di dalam air Ampaian

(f ) Susu

(g) Cuka

5. Cadangkan satu pelarut bukan air yang boleh digunakan untuk menghilangkan kotoran
klorofil.

Air

Zarah air terbebas

Permukaan air

Zarah air

(i) (ii) (iii) (iv)

122
8.
Pencemaran air merupakan salah satu masalah yang dihadapi oleh negara kita.

Berdasarkan pernyataan di atas, sediakan satu poster tentang pencemaran air dan kesannya
kepada manusia.

9. Anda diminta untuk membezakan dua bahan yang tidak diketahui dengan mata yang ditutup
dengan kain. Anda diberitahu bahawa kedua-dua bahan tersebut sejenis campuran. Apakah
soalan-soalan yang akan anda tanya untuk mengenal pasti jenis campuran tersebut?

Masteri KBATKBAT 5

6. K, L, M dan N merupakan peringkat-peringkat yang terlibat dalam sistem pembersihan air.

K : Penggumpalan M : Pengenapan
L : Pengklorinan N  : Penapisan

(a) Susun K, L, M dan N mengikut urutan yang betul.

(b) Namakan dua bahan kimia yang digunakan untuk merawat air di loji rawatan air. Nyatakan
fungsi dua bahan tersebut.

(c) Bagaimanakah proses di peringkat K dilakukan?

(d) Ramalkan perkara yang akan berlaku jika campuran dikacau di peringkat N.

7. Vicki telah menjalankan suatu aktiviti untuk mengkaji beberapa kaedah pembersihan air. Dia
menggunakan air sungai yang keruh sebagai sampel kajiannya.

Sampel A : Dituras
Sampel B : Dididih
Sampel C : Disuling
Sampel D : Dicampurkan dengan klorin

(a) Sampel manakah yang akan menjadi jernih?

(b) Sampel manakah masih mengandungi bahan terampai?

(c) Sampel manakah bertukar kepada air tulen?

(d) Mikroorganisma di dalam sampel manakah telah disingkirkan?

123

Bab 5 : Air dan Larutan
Sifat asid dan alkali

Peneutralan

Mengapakah sesetengah buah
berasa masam?

Apakah nilai pH bagi air tulen?

Adakah sengat lebah berasid?

Mari memahami:

Ba
b

Asid dan Alkali6

124
Kulit manusia secara semula jadinya direka
untuk melawan jangkitan patogen. Tahap
pH kulit memainkan peranan penting dalam
melawan jangkitan-jangkitan ini.
 Kulit kita mempunyai suatu lapisan
perlindungan nipis yang dikenali sebagai acid
mantle. Lapisan ini yang terdiri daripada bahan
berminyak (sebum) dan peluh membuatkan
kulit sedikit berasid dan melindungi kulit
daripada persekitaran luar.

pH Kulit Manusia

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Sifat mengakis

Kertas litmus
biru dan kertas
litmus merah

Nilai pH

Peneutralan

Penunjuk
semesta

Skala pH

Fenolftalein

Pentitratan

Bab 6 : Asid dan Alkali

125
Sifat Asid dan Alkali6.1

I  mbas kembali asid dan alkali yang telah anda pelajari semasa
 sekolah rendah. Asid dan alkali boleh didapati di dalam pelbagai
bahan kegunaan harian kita. Apakah bahan berasid dan beralkali yang
anda tahu?

Jadual 6.1 Contoh-contoh asid dan alkali

Asid Alkali

Asid hidroklorik Larutan natrium hidroksida

Cuka Air sabun

Gambar foto 6.1 Jus oren
ialah bahan berasid

Mari kita jalankan Aktiviti 6.1 untuk mengetahui sifat-sifat asid dan alkali.

ktiviti A 6.1
Tujuan: Mengkaji sifat-sifat asid dan alkali.

Bahan: Asid hidroklorik cair, asid hidroklorik pekat, larutan natrium hidroksida cair, larutan natrium
hidroksida pekat, jus limau nipis, jus peria, pita magnesium, kertas turas, kertas pasir, kertas litmus
biru dan kertas litmus merah, kayu uji, mancis, kertas pH dan carta pH

Radas: Tabung uji, penitis, piring Petri dan jubin putih

Arahan

A  Nilai pH

1. Titiskan 10 titik asid hidroklorik cair ke dalam sebuah piring Petri.
2. Uji bahan di dalam piring Petri dengan sehelai kertas pH (Rajah 6.1).
3. Tentukan nilai pH dengan membandingkan warna kertas pH

dengan carta pH.
4. Rekodkan pemerhatian anda.
5. Ulang langkah 1 hingga 4 dengan menggantikan asid hidroklorik

cair dengan larutan natrium hidroksida cair.
Rajah 6.1

Asid hidroklorik cair

Kertas pH

Piring
Petri

Apakah asal-usul
perkataan ‘asid’?

Asid berasal daripada
perkataan Latin, acidus yang

bermaksud masam. Manakala,
alkali berasal daripada

perkataan Arab, alqali yang
bermaksud abu tumbuhan.

6.1.1126
B  Rasa

1. Rasakan sedikit jus limau nipis dan diikuti dengan jus peria. Kumur mulut anda dengan air
selepas merasa setiap bahan itu.

2. Rekodkan pemerhatian anda.

C  Sifat mengakis (Demonstrasi guru)

1. Titiskan setitik asid hidroklorik pekat ke atas sehelai
kertas turas yang diletakkan di atas sekeping jubin
putih (Rajah 6.2).

2. Rekodkan pemerhatian anda.
3. Ulang langkah 1 dan 2 dengan menggantikan asid

hidroklorik pekat dengan larutan natrium hidroksida pekat.

D  Kesan terhadap kertas litmus biru dan kertas litmus merah

1. Letakkan sehelai kertas litmus biru dan kertas litmus
merah di atas jubin putih.

2. Titiskan setitik asid hidroklorik cair ke atas kedua-dua
helai kertas litmus dan rekodkan pemerhatian anda.

3. Ulang langkah 1 dan 2 dengan menggantikan asid
hidroklorik cair dengan larutan natrium hidroksida cair.

E  Tindak balas terhadap logam

1. Gosok permukaan pita magnesium dengan kertas pasir.
2. Masukkan pita itu ke dalam tabung uji yang diisi dengan

5 ml asid hidroklorik cair.
3. Tutupkan mulut tabung uji dengan ibu jari selama seminit.
4. Alihkan ibu jari anda dan masukkan kayu uji bernyala

ke dalam tabung uji (Rajah 6.3).
5. Rekodkan pemerhatian anda.
6. Ulang langkah 1 hingga 5 dengan menggantikan asid

hidroklorik cair dengan larutan natrium hidroksida cair.

Pemerhatian

Bahan
Aktiviti Berasid Beralkali

A

B

C

D

E

Rajah 6.2

Rajah 6.3

Asid
hidroklorik
pekat

Kertas turas
Penitis

Jubin putih

Asid
hidroklorik
cair

Asid
hidroklorik
cair

Gas yang
terkumpul

Kayu
uji bernyala

Pita
magnesium

Tabung uji

Pita
magnesium

Tabung uji

Langkah
Berjaga-jaga

• Lakukan aktiviti ini dalam
kebuk wasap.

• Gunakan asid dan alkali
dalam kuantiti yang kecil.

• Pakai cermin mata
keselamatan.

Bab 6 : Asid dan Alkali

127
Peranan Air untuk Menunjukkan Sifat-sifat Asid dan Alkali

Bahan Berasid dan Beralkali
Bahan yang mengandungi asid dikenali sebagai bahan berasid. Bahan yang mengandungi alkali
pula dikenali sebagai bahan beralkali. Pelbagai bahan makanan di dapur boleh dikelaskan sebagai
bahan berasid dan bahan beralkali. Sebagai contoh, epal dan kopi ialah bahan berasid. Serbuk penaik
pula bahan beralkali. Bolehkah anda namakan satu lagi bahan beralkali di dapur rumah anda?

Rajah 6.4 Asid dan alkali menunjukkan sifat-sifatnya dengan kehadiran air

Asid etanoik
glasial

Kertas litmus
biru tidak
berubah
warna

Asid etanoik
di dalam air

Kertas litmus
biru menjadi
merah

Pepejal
natrium
hidroksida

Kertas litmus
merah tidak
berubah
warna

Natrium
hidroksida
di dalam air

Kertas
litmus merah
menjadi biru

Asid Alkali

Setelah menjalankan Aktiviti 6.1, dapatkah anda mengenal pasti sifat-sifat asid dan alkali?
Jadual 6.2 merumuskan sifat-sifat asid dan alkali.

Jadual 6.2 Sifat-sifat asid dan alkali

Asid Alkali

Nilai pH kurang daripada 7 Nilai pH lebih daripada 7

Berasa masam Berasa pahit

Mengakis Mengakis

Menukarkan kertas litmus biru kepada merah Menukarkan kertas litmus merah kepada biru

Bertindak balas dengan logam untuk
menghasilkan gas hidrogen

Tidak bertindak balas dengan logam

Soalan
1. Apakah julat pH bagi alkali?
2. Berikan satu inferens bagi pemerhatian anda pada Aktiviti E.
3. Mengapakah pita magnesium perlu digosok dengan kertas pasir sebelum digunakan?
4. Ramalkan rasa cuka dan daun semambu.
5. Berikan definisi secara operasi bagi asid dan alkali.

Tanpa air Dengan air Tanpa air Dengan air

Apakah maksud pH?Harus diingat bahawa asid dan alkali
hanya boleh menunjukkan sifatnya

dengan kehadiran air.

6.1.2128
Tujuan: Menentukan bahan berasid dan beralkali dalam kehidupan harian dengan menggunakan
pelbagai penunjuk.

Bahan: Kertas litmus biru, kertas litmus merah, penunjuk semesta, metil jingga, fenolftalein,
minuman bergas, pencuci pinggan, air suling, air gula dan air garam

Radas: Penitis, tabung uji, silinder penyukat, meter pH
dan rak tabung uji

Arahan
1. Masukkan 2 ml minuman bergas, pencuci pinggan, air suling, air gula dan air garam ke dalam

tabung uji yang berasingan kemudian letakkan di dalam rak tabung uji.
2. Uji bahan-bahan tersebut dengan kertas litmus biru dan kertas litmus merah.
3. Rekodkan pemerhatian anda dalam bentuk jadual.
4. Ulang langkah 1 hingga 3 dengan menggantikan kertas litmus biru dan kertas litmus merah

dengan penunjuk semesta, metil jingga, fenolftalein dan meter pH.

ktiviti A 6.2

Nota: Warna bahan yang diuji dengan
penunjuk semesta perlu dibandingkan
dengan carta pH.

Sifat bahan yang berbeza ini dapat ditentukan dengan menggunakan
penunjuk yang sesuai.

Penunjuk ialah sejenis pewarna atau campuran beberapa jenis
pewarna yang berubah warna berdasarkan bahan yang diuji. Perubahan
warna yang diperhatikan dapat menentukan sama ada suatu bahan
adalah neutral, berasid atau beralkali.

Penunjuk
http://www.bbc.
co.uk/

Info

Bahan

Berasid

Cuka

Jus lemon

Sabun

Ubat gigi

Beralkali

Rajah 6.5 Contoh-contoh bahan berasid dan beralkali

Jadual 6.3 Perubahan warna pada penunjuk yang berbeza

Penunjuk Asid Neutral Alkali

Fenolftalein Tidak berwarna Tidak berwarna Merah jambu

Penunjuk semesta Merah Hijau Biru

Metil jingga Merah Kuning Kuning

Kertas litmus biru Merah Biru Biru

Kertas litmus merah Merah Merah Biru

Bab 6 : Asid dan Alkali

129
Kekuatan Asid dan Alkali
Skala pH digunakan untuk menunjukkan kekuatan suatu asid atau alkali. Julat nilai pH adalah
antara 0 hingga 14. Apakah hubungan antara nilai pH dengan kekuatan asid dan alkali?

Tujuan: Mengkaji hubungan antara nilai pH dengan kekuatan asid dan alkali.

Bahan: Kertas pH, asid hidroklorik 0.1 M, larutan natrium hidroksida, asid etanoik 0.1 M, larutan
ammonia, carta pH dan larutan garam biasa

Radas: Silinder penyukat, tabung uji dan rak tabung uji

Arahan
1. Masukkan 2 ml asid hidroklorik ke dalam sebuah tabung uji.
2. Uji bahan di dalam tabung uji dengan kertas pH.
3. Perhatikan perubahan warna pada kertas pH dan bandingkan dengan carta pH untuk

menentukan nilai pH.
4. Rekodkan pemerhatian anda dalam bentuk jadual.
5. Ulang langkah 1 hingga 4 dengan menggunakan bahan-bahan lain untuk menggantikan asid

hidroklorik.

Pemerhatian

Bahan Asid
hidroklorik

Larutan natrium
hidroksida Asid etanoik Larutan

ammonia
Larutan

garam biasa

Nilai pH

Rajah 6.6 Skala pH

Semakin berasid Semakin beralkaliNeutral

pH 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

6.3ktiviti A

Nota: Pastikan semua larutan yang
digunakan mempunyai kepekatan yang sama.

6.1.3

Pemerhatian

Bahan

Penunjuk

Asid/Alkali

Kertas
litmus biru
dan kertas

litmus
merah

Penunjuk
semesta

Metil
jingga Fenolftalein Meter pH

Minuman bergas

Pencuci pinggan

Soalan
1. Apakah kelebihan penunjuk semesta berbanding dengan kertas litmus?
2. Apakah inferens anda tentang suatu bahan yang mempunyai nilai pH 7?

130
Kegunaan Asid dan Alkali dalam Kehidupan Harian
Asid dan alkali banyak digunakan dalam kehidupan harian kita.
Misalnya, kita menggunakan cuka yang berasid dalam masakan dan
detergen yang beralkali dalam pencucian pakaian. Selain itu, asid
dan alkali juga banyak digunakan dalam pelbagai sektor seperti
sektor pertanian, perindustrian dan perubatan. Sebagai contoh,
baja yang digunakan dalam sektor pertanian diperbuat daripada
tindak balas asid dengan alkali. Bolehkah anda namakan bahan
beralkali tersebut?

Apakah yang akan berlaku
pada tanaman jika keasidan
tanah meningkat?

Gambar foto 6.2 Larutan ammonia digunakan untuk menghasilkan baja

Setelah menjalankan Aktiviti 6.3, kita boleh simpulkan bahawa semakin rendah nilai pH,
semakin tinggi kekuatan asid. Semakin tinggi nilai pH, semakin tinggi kekuatan alkali.

Soalan
1. Kaitkan kekuatan asid dengan nilai pH.
2. Kenal pasti:
 (a) asid kuat (d) alkali lemah
 (b) alkali kuat (e) larutan neutral
 (c) asid lemah
3. Ramalkan nilai pH bagi air hujan di kawasan perindustrian. Jelaskan jawapan anda.

Mari kita jalankan Aktiviti 6.4 untuk mengetahui penggunaan asid dan alkali dalam
kehidupan harian.

ktiviti A 6.4
Tujuan: Mengumpulkan maklumat tentang penggunaan asid dan alkali dalam kehidupan harian.

Arahan:
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang penggunaan asid dan alkali dalam kehidupan harian termasuk

sektor pertanian dan perindustrian.
3. Bentangkan hasil dapatan kumpulan anda dalam bentuk peta minda.

Abad

21

6.1.4

Bab 6 : Asid dan Alkali

131
1. Ramalkan susunan bahan-bahan berikut mengikut urutan menurun nilai pH.

Jus oren       Jus peria       Asid hidroklorik       Air mineral

2. Nyatakan sebab label botol asid dan alkali mempunyai simbol seperti dalam rajah di bawah.

3. Warna cecair X berubah daripada warna hijau kepada warna merah apabila dititiskan dengan
penunjuk semesta.

(a) Tentukan sama ada cecair X berasid, neutral atau beralkali.
 (b) Ramalkan warna cecair X jika beberapa titis metil jingga dicampurkan ke dalamnya.
4. Susun bahan-bahan berikut dalam urutan menaik berdasarkan kekuatan keasidannya.

Jus nanas: pH 4          Susu segar: pH 6          Cuka: pH 2

Latihan Formatif 6.1

Baja DetergenPil antasid

Kalium hidroksida Natrium hidroksidaAmmonia Magnesium hidroksida

Gambar foto 6.3 Kegunaan asid dan alkali dalam kehidupan harian

Asid tartarik Minuman bergas JerukBateri kereta

Asid karbonik CukaAsid sulfurik

ALKALI

ASID

Asid tartarik

Sabun mandi

K
af

h C
ol

a

132
6.5ktiviti A

Peneutralan6.2

A pakah yang akan berlaku jika asid bercampur dengan alkali? Tindak balas antara asid dengan
 alkali akan menghasilkan garam dan air. Tindak balas ini disebut sebagai peneutralan. Semasa
peneutralan, asid hilang sifat asidnya dan alkali hilang sifat alkalinya. Kaedah yang digunakan untuk
menjalankan tindak balas ini disebut sebagai pentitratan. Persamaan perkataan bagi tindak balas
peneutralan ialah:

Asid dan alkali yang berbeza menghasilkan jenis garam yang berbeza. Contohnya:

Asid hidroklorik

Asid sulfurik

Asid nitrik

+

+

+

+

+

+

Natrium klorida

Kalium sulfat

Natrium nitrat

Natrium hidroksida

Kalium hidroksida

Natrium hidroksida

air

air

air

Tujuan: Mengkaji tindak balas peneutralan antara asid hidroklorik dengan larutan natrium hidroksida.

Bahan: Fenolftalein, asid hidroklorik 0.5 M dan larutan natrium hidroksida 0.5 M

Radas: Buret, pipet, kelalang kon, kaki retort dan pengapit, jubin putih dan corong turas

Arahan
1. Isi 30 ml asid hidroklorik ke dalam buret dengan

menggunakan corong turas dan catatkan bacaan awal buret.
2. Pindahkan 25 ml larutan natrium hidroksida ke dalam

kelalang kon dengan menggunakan pipet.
3. Titiskan tiga titik fenolftalein ke dalam kelalang kon.

Susunkan radas seperti dalam Rajah 6.7.
4. Titiskan asid hidroklorik secara perlahan-lahan dari buret

sambil menggoncangkan kelalang kon dengan cermat.
5. Hentikan titisan asid apabila larutan natrium hidroksida

berubah warna daripada merah jambu kepada tidak berwarna.
6. Catatkan bacaan akhir buret.

Pemerhatian

Bacaan awal buret (ml)

Bacaan akhir buret (ml)

Isi padu asid hidroklorik yang digunakan (ml)

Rajah 6.7

Kelalang
kon

Kaki
retort
dan
pengapit

Asid
hidroklorik

Buret

Jubin putih

Larutan natrium
hidroksida
       +
fenolftalein

6.2.1

Bab 6 : Asid dan Alkali

133
Soalan
1. Berapakah isi padu asid hidroklorik yang diperlukan untuk meneutralkan 25 ml larutan natrium

hidroksida?
2. Tulis satu persamaan perkataan bagi tindak balas antara asid dengan alkali dalam aktiviti ini.

Aplikasi Peneutralan dalam Kehidupan Harian
Peneutralan mempunyai pelbagai kegunaan dalam kehidupan harian kita. Di samping itu,
peneutralan ini juga digunakan dalam sektor pertanian dan perindustrian.

Gambar foto 6.4 Aplikasi peneutralan dalam produk penjagaan diri

Rambut yang sihat
adalah apabila dalam keadaan
sedikit berasid, tetapi syampu

rambut biasanya sedikit
beralkali. Oleh itu, perapi

rambut yang sedikit berasid
dapat meneutralkan sisa

syampu pada rambut dan
menjadikan rambut lembut

dan sihat.

Pembersih muka yang
beralkali akan menjadikan

kulit muka kering. Oleh itu,
penyegar berasid digunakan
untuk meneutralkan semula

kulit muka.

Saya didiami
oleh bakteria yang

menghasilkan
asid.

Rajah 6.8 Aplikasi peneutralan asid dalam penjagaan gigi

6.2.2

Mujurlah ada ubat
gigi yang mengandungi

bahan beralkali yang
meneutralkan asid yang

dihasilkan oleh
bakteria.

Bagaimanakah syampu yang
beralkali dan perapi rambut
yang berasid digabungkan
dalam botol syampu 2 dalam 1?

134
Pelembut fabrik mempunyai sifat
asid. Oleh itu ia mengurangkan
nilai pH fabrik yang menjadi
beralkali disebabkan oleh
penggunaan serbuk pencuci.

Tanah yang berasid dapat
dirawat dengan menabur kapur
mati yang bersifat alkali supaya
tanaman dapat tumbuh dengan
subur.

1. (a) Lengkapkan persamaan yang berikut.

Asid  +  Alkali      +

(b) Jika asid sulfurik dan larutan natrium hidroksida dicampurkan, apakah hasilnya?
Tuliskan jawapan anda dalam bentuk persamaan perkataan.

2. Terangkan cara ubat gigi dapat membersihkan dan mengelakkan karies gigi.

3. Adakah perapi rambut penting? Jelaskan jawapan anda.

Latihan Formatif 6.2

Gambar foto 6.5 Aplikasi peneutralan dalam sektor pertanian dan perindustrian

Bahan buangan berasid
daripada kilang dirawat
dengan alkali sebelum
dibebaskan.

Pelembut
      Fabrik

ZILA

Bab 6 : Asid dan Alkali

135
Ru
m

us
an

A
si

d
da

n
A

lk
al

i

Ke
rt

as
 li

tm
us

b
iru

d
an

ke

rt
as

li
tm

us
 m

er
ah

Se
kt

or
 p

er
ta

ni
an

M
et

il
jin

gg
a

Fe
no

lft
al

ei
n

M
et

er
 p

H

Pe
nu

nj
uk

s
em

es
ta

Se
kt

or
 p

er
in

du
st

ria
n

N
ila

i p
H

Ke
sa

n
pa

da
 k

er
ta

s
lit

m
us

b
iru

d
an

ke

rt
as

li
tm

us
 m

er
ah

Ra
sa

Ti
nd

ak
 b

al
as

de

ng
an

lo
ga

m

Pe
ra

na
n

ai
r

Si
fa

t m
en

ga
ki

s

Si
fa

t-s
ifa

t
Pe

nu
nj

uk
Ke

gu
na

an
 d

al
am

ke

hi
du

pa
n

ha
ria

n
Pe

ne
ut

ra
la

n

Pe
nt

itr
at

an
Ap

lik
as

i d
al

am

ke
hi

du
pa

n
ha

ria
n

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

6

K
ui

z

136
REFLEKSI KENDIRI

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

6.1 Sifat Asid dan Alkali

Mendefinisikan secara operasi asid dan alkali.

Menerangkan bahan berasid dan beralkali berserta dengan contoh.

Menunjuk cara menentukan kekuatan asid dan alkali berdasarkan nilai pH.

Mengenal pasti kegunaan asid dan alkali dalam kehidupan harian.

6.2 Peneutralan

Menerangkan tindak balas peneutralan.

Penggunaan tindak balas peneutralan dalam kehidupan harian berserta dengan contoh.

SumatifLatihan  Sumatif 6
1. Berikut adalah senarai beberapa jenis bahan.

Asid malik       Asid formik       Larutan kalium hidroksida

Berdasarkan senarai di atas, jawab soalan-soalan yang berikut.

(a) Bahan manakah yang mempunyai nilai pH yang kurang daripada 7?

(b) Nyatakan bahan yang terdapat pada:

(i) semut merah

(ii) epal hijau

(c) Ramalkan pemerhatian anda jika pita magnesium dimasukkan ke dalam larutan kalium
hidroksida dan diuji dengan kayu uji bernyala.

2. (a) Shida ingin menjalankan aktiviti untuk menentukan nilai pH bagi gas ammonia.
  Berdasarkan pengetahuan anda tentang asid dan alkali, jelaskan cara Shida dapat

menentukan nilai pH bagi gas ammonia itu.

(b) Nyatakan satu kelebihan kertas pH berbanding kertas litmus.

(c) Grace telah menitiskan dua titik fenolftalein ke dalam larutan M yang tidak berwarna. Dia
mendapati larutan tersebut kekal tidak berwarna.

(i) Adakah larutan M berasid? Jelaskan jawapan anda.

(ii) Cadangkan ujian lain yang patut dijalankan untuk mengukuhkan jawapan anda di (i).

Bab 6 : Asid dan Alkali

137
3. Rajah 1 menunjukkan tindak balas kertas litmus biru
dan kertas litmus merah dengan tiga larutan berbeza.

(a) Berdasarkan pemerhatian anda, kelaskan
larutan-larutan tersebut kepada dua kumpulan
berdasarkan ciri sepunya masing-masing.

(b) Nyatakan dua ciri lain bagi setiap kumpulan yang
anda nyatakan dalam 3 (a).

(c) Nyatakan satu contoh bahan kegunaan harian
yang mempunyai ciri seperti
(i)  larutan P
(ii)  larutan Q

4. Badan Amran telah disengat ubur-ubur semasa sedang mandi di laut bersama dengan
kawan-kawannya. Bahagian badannya yang disengat menjadi merah dan bengkak. Kesakitan
Amran bertambah apabila kawannya menyapu bahagian yang sakit itu dengan sabun dan
ubat gigi.

(a) Terangkan sebab kesakitan Amran bertambah apabila disapu dengan sabun dan
ubat gigi.

(b) Cadangkan satu cara untuk mengurangkan kesakitan Amran.

5. (a) Kiran sedang membersihkan ikan yang dibeli di pasar. Bau hanyir ikan menyebabkan Kiran
berasa mual. Cadangkan satu cara untuk menghilangkan bau hanyir tersebut.  Terangkan
jawapan anda.

(b) Bagaimanakah anda dapat meneutralkan cuka dengan menggunakan larutan natrium
hidroksida? Nyatakan prosedur untuk aktiviti ini.

6. Seorang petani mendapati tanah pertaniannya tidak subur. Anaknya melakukan satu ujian
yang ringkas ke atas sampel tanah tersebut untuk mengenal pasti puncanya. Jadual 1
menunjukkan ujian yang dilakukan dan pemerhatian yang diperolehnya.

Jadual 1

Ujian Pemerhatian

Sampel tanah + Serbuk penaik + Air Gelembung gas kelihatan

Sampel tanah + Cuka Gelembung gas tidak kelihatan

(a) Berdasarkan pemerhatian bagi kedua-dua ujian ke atas sampel tanah tersebut, terangkan
rumusan yang diperolehnya.

(b) Kaitkan jawapan anda dalam 6 (a) dengan ketidaksuburan tanah tersebut.

(c) Cadangkan dan terangkan satu cara untuk mengatasi masalah petani itu.

Masteri KBATKBAT 6

P Q R

Rajah 1

138
3 Tenaga dan Kelestarian Hidup

Apakah keelektrikan dan kemagnetan?

Apakah daya?

Bagaimanakah daya diukur?

Apakah sumber utama tenaga di Bumi?

Bagaimanakah cecair bertindak balas

kepada haba?

Mengapakah alat muzik yang berbeza

menghasilkan bunyi yang berbeza?

139
Keelektrikan

Pengaliran arus elektrik dalam litar bersiri
dan litar selari

Kemagnetan

Bagaimanakah angin dapat digunakan
untuk menjana tenaga elektrik?

Apakah tenaga yang diperlukan untuk
kenderaan bergerak?

Apakah yang menyebabkan kejadian kilat?

Mengapakah kompas sentiasa
menunjukkan arah utara-selatan?

Mari memahami:

Ba
b

Keelektrikan
dan Kemagnetan7

140
BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Arus elektrik

Cas elektrik

Elektrostatik

Hukum Ohm

Litar selari

Litar bersiri

Perintang

Medan magnet

Magnet

Elektromagnet

Belut elektrik atau nama saintifiknya Electrophorus
electricus ialah sejenis ikan air tawar yang boleh
dijumpai di Amerika Selatan. Panjang badan ikan ini
boleh mencecah sehingga 8 kaki.
 Belut elektrik mempunyai lebih kurang 6 000
sel khas yang dikenali sebagai sel elektrosit. Sel-sel ini
ialah senjata rahsia yang membolehkan belut elektrik
menyahcaskan elektrik sehingga 600 volt!
 Elektrik yang dinyahcas daripada badan ikan ini
digunakan untuk melindungi diri daripada pemangsa
dan menangkap ikan-ikan kecil. Penglihatan belut
elektrik terhad disebabkan oleh habitatnya yang
berlumpur dan gelap. Hal ini menyebabkan ikan
ini menggunakan cas elektrik yang dipancarkan
sebagai radar untuk memandu arah.

Belut Elektrik

141

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan
Keelektrikan7.1

Adakah anda masih ingat tajuk elektrik yang telah anda pelajari di sekolah rendah? Pelbagai
kelengkapan rumah seperti mesin basuh, televisyen, komputer dan sebagainya menggunakan

elektrik untuk berfungsi.

Tenaga
Semua benda hidup memerlukan tenaga. Kenderaan yang bergerak, lampu yang menyala,
malah kucing yang sedang tidur juga menggunakan tenaga. Apakah maksud tenaga? Tenaga
bermaksud keupayaan untuk melakukan kerja. Bolehkah anda nyatakan beberapa aktiviti harian
yang menggunakan tenaga?

Gambar foto 7.1 Pelbagai kegunaan dan keperluan tenaga

Apakah unit S.I.
tenaga?

Unit S.I.
tenaga ialah

joule, (J).

7.1.1

Manusia
menggunakan
tenaga untuk

berlari

Kereta
memerlukan

tenaga daripada
bahan api untuk

bergerak

Cahaya daripada
lampu dihasilkan

oleh tenaga

Tumbuhan
memerlukan tenaga
daripada Matahari
untuk terus hidup

142
Pelbagai Sumber Tenaga
Anda telah mengenali pelbagai bentuk tenaga yang wujud. Apakah sumber yang digunakan untuk
menjana tenaga-tenaga ini? Rajah 7.1 menunjukkan pelbagai sumber tenaga yang terdapat di
sekeliling kita.

Adakah proses penjanaan
tenaga nuklear menghasilkan
sisa radioaktif?

Rajah 7.1 Pelbagai sumber tenaga

Gambar foto 7.2 Pelbagai bentuk tenaga

Pelbagai Bentuk Tenaga
Tenaga tidak boleh dicipta atau dimusnahkan tetapi tenaga boleh wujud dalam pelbagai bentuk.
Gambar foto 7.2 menunjukkan pelbagai bentuk tenaga yang terdapat di sekeliling kita. Bolehkah
anda berikan contoh lain bagi setiap bentuk tenaga berikut?

Tenaga nuklear

Tenaga kinetik

Tenaga haba

Tenaga elektrik

Tenaga kimia

Tenaga cahaya

Tenaga bunyi

Tenaga keupayaan elastik

Matahari

Sumber
tenaga

Angin

Bahan
radioaktif Bahan

api fosil

Geoterma

Biojisim

Ombak Air

Tenaga keupayaan graviti

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

143
7.2ktiviti A

Cas Elektrostatik
Pernahkah anda terkena renjatan elektrik apabila memegang pemegang pintu? Mengapakah
kejadian ini berlaku? Kejadian ini berlaku akibat pemindahan cas elektrik di antara badan kita
dengan pemegang pintu yang mempunyai cas elektrik yang statik. Cas-cas statik ini dikenali sebagai
cas elektrostatik. Mari kita jalankan Aktiviti 7.2 untuk menunjukkan kewujudan cas elektrostatik
pada pelbagai bahan yang berbeza.

Tujuan: Mengkaji kewujudan cas elektrostatik pada bahan.

Bahan: Belon, cebisan kertas yang kecil dan aliran air paip

Radas: Rod politena, jalur selulosa asetat dan kain bulu

Arahan
1. Gosok rod politena dengan kain bulu.
2. Dekatkan rod itu pada cebisan kertas kecil
 (Gambar foto 7.3). Rekodkan pemerhatian anda.
3. Ulang langkah 1.
4. Dekatkan rod itu dengan aliran air paip yang halus

dan rekodkan pemerhatian anda.
5. Ulang langkah 1 hingga 4 dengan jalur selulosa

asetat dan belon untuk menggantikan rod politena.

Soalan
1. Berikan inferens untuk pemerhatian anda.
2. Apakah cara lain yang boleh dilakukan untuk menguji kewujudan cas elektrostatik pada belon?

Terangkan langkah-langkahnya.

7.1
Tujuan: Membincangkan tenaga.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Bincangkan:
 (a) kepentingan tenaga dalam kehidupan harian
 (b) jenis-jenis tenaga
 (c) sumber-sumber tenaga
3. Gunakan pelbagai sumber untuk mengumpulkan maklumat yang dikehendaki.
4. Bentangkan hasil perbincangan dengan menggunakan persembahan multimedia.

Abad

21

7.1.2

Gambar foto 7.3

ktiviti A

Rod politena

Cebisan kertas yang kecil

Nota: Pastikan kain dan
radas dalam keadaan kering.

Air Paip dan Cas Elektrostatik
https://www.thoughtco.com/bend-water-
with-static-electricity-604268

Info

144
Rajah 7.4 Kesan penghasilan cas elektrostatik

Sikat yang digosok dengan kain bulu akan menerima
elektron daripada kain bulu dan akan bercas negatif.
Hal ini membolehkan sikat menarik cebisan kertas
yang bercas neutral kerana wujudnya daya tarikan
antara cas-cas positif pada kertas dan cas-cas negatif
pada sikat.

Cebisan kertas
yang neutral

Perhatikan Rajah 7.4 untuk memahami kesan penghasilan cas elektrostatik pada sikat plastik
yang digosok dengan kain bulu.

Berdasarkan pemerhatian anda dalam Aktiviti 7.2,
bagaimanakah cas elektrostatik antara bahan terhasil?
Cas elektrik terdiri daripada cas positif (proton) dan cas
negatif (elektron). Daya tarikan dan daya tolakan antara cas
elektrik yang ditunjukkan dalam Rajah 7.2 dikenali sebagai
daya elektrostatik.
 Apabila dua bahan yang berlainan jenis digosok
bersama, hanya elektron yang dipindahkan daripada satu
bahan ke satu bahan yang lain, manakala proton tidak
bergerak. Bahan yang menerima elektron akan bercas
negatif. Bahan yang kehilangan elektron akan bercas positif.
Bahan yang mempunyai bilangan proton dan elektron yang
sama pula dikenali sebagai neutral atau tidak bercas.

Rajah 7.3 Bilangan elektron pada bahan

Bilangan proton lebih
daripada elektron

Bercas positif

Bilangan elektron
lebih daripada proton

Bercas negatif

Bilangan proton dan
elektron yang sama

Neutral

Rajah 7.2 Ciri-ciri cas elektrik

Cas-cas yang
berlainan jenis
akan saling
menarik

Cas-cas yang
sama jenis akan
saling menolak

+

+

++
+

+
+

+

+++

++
–

– –
– –

–

–

–
––

–
–

–

Sikat yang neutral

Sebelum digosok dengan kain bulu Selepas digosok dengan kain bulu

+++

++

+

+

+

++++

– ––

– –
– – –

–+

–
–

–
–

–

–
–

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

145
+
+ ++

+
+

+

+ + + + + + + + + + + + + +

Kilat

Bumi

Awan+

––– –– – –

+
+ ++

+
+

++

––– –– – –

Cas negatif di
dalam awan tertarik
 kepada cas positif
di permukaan bumi

Bahagian bawah
awan bercas negatif

Bahagian atas awan
bercas positif

Contoh Elektrostatik dalam Kehidupan Harian
Kejadian kilat ialah salah satu fenomena yang berkait dengan cas
elektrostatik. Geseran antara awan dan udara menyebabkan awan
dicas dengan cas-cas elektrik. Kilat berlaku kerana daya tarikan yang
wujud antara cas positif pada Bumi dan cas negatif pada awan.

Rajah 7.6 Kejadian kilat

Konduktor kilat dipasang pada
bangunan untuk menyediakan
suatu lintasan bagi cas-cas
elektrik daripada kilat masuk
ke dalam Bumi. Cara ini
dapat melindungi bangunan
daripada disambar kilat.

Sains

Kerajang emas mencapah kerana
cas yang sama akan menolak antara
satu sama lain.

Kerajang emas tidak
mencapah kerana cas
positif dan cas negatif
tertarik antara satu
sama lain.

Elektroskop
Elektroskop ialah alat yang digunakan untuk mengesan kewujudan
cas elektrik pada suatu objek.

Sejarah
Elektroskop daun emas
pertama dicipta oleh
seorang ahli fizik yang
bernama Abraham Bennet
pada tahun 1787.

Semakin jauh pencapahan
kerajang emas, semakin banyak
kuantiti cas elektrostatik yang

terkumpul.

(a) (b)

7.1.3

Rajah 7.5 Cara kerja elektroskop

Gambar foto 7.4 Elektroskop

Konduktor kilat

Jalur neutral

+

+

+ – + –
–

–

+
–

+
–

+
–

+
–

+
–

+– – +

Jalur bercas positif Jalur bercas negatif
++ +

+++

+
+

++++

–– –
–––

–
– – – –
+ –+ + +

–
–
––

+
+
+

–
–
––

+
+
+

e–e–

Ceper logam

Penebat

Kerajang
emas

146
Mesin Wimhurst
ialah alat yang
menjana voltan
tinggi.

Sains Simulasi kejadian kilat dapat ditunjukkan di makmal sekolah
dengan menggunakan penjana Van de Graaff atau mesin Wimhurst.
Jalankan Aktiviti 7.3 untuk melihat simulasi kejadian kilat.

ktiviti A 7.3
Tujuan: Menjalankan simulasi kejadian kilat dengan menggunakan penjana Van de Graaff.

Radas: Penjana Van de Graaff

Arahan
1. Hidupkan penjana Van de Graaff.
2. Selepas beberapa minit, dekatkan sfera logam pada kubah dan catatkan pemerhatian.

Soalan
1. Apakah pemerhatian anda dalam aktiviti ini?
2. Apakah yang akan berlaku jika ceper logam elektroskop didekatkan pada kubah
 penjana Van de Graaff?

Skrin TV cepat berhabuk
kerana cas negatif pada habuk
tertarik ke cas positif pada skrin

TV. Cuba gunakan kain mikro
gentian yang merupakan bahan
anti elektrostatik supaya skrin TV

tidak cepat berhabuk.

Penyelesaian Masalah Harian Berkaitan Elektrostatik

Abad

21

Abad

21ktiviti A 7.4
Tujuan: Mengumpulkan maklumat dan menyelesaikan masalah harian berkaitan dengan
elektrostatik.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat yang berkaitan dengan elektrostatik kemudian bincangkan cara

penyelesaiannya.
 (a) Pemilihan jenis fabrik untuk dipakai ketika cuaca panas
 (b) Kawasan perlindungan yang selamat semasa ribut petir (gunakan konsep Faraday’s cage)
3. Kongsikan hasil perbincangan kumpulan anda dalam kelas.

ETS M

Baru dua hari
lepas saya bersihkan skrin TV

ini. Sudah berhabuk lagi!

Gambar foto 7.5

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

147
Arus Elektrik
Cas elektrik diperlukan untuk membolehkan peralatan elektrik
berfungsi. Tenaga yang diperlukan untuk mengalirkan cas elekrik
boleh dijana daripada sumber-sumber seperti penjana elektrik,
sel kering dan sel suria. Apakah hubungan antara cas elektrik dan
arus elektrik?

Gambar foto 7.6 Sel kering

Gambar foto 7.7 Voltmeter

Pesongan penunjuk galvanometer menunjukkan kewujudan
arus elektrik. Arus elektrik boleh ditakrifkan sebagai kadar
pengaliran cas elektrik melalui suatu konduktor.

Pengukuran Kuantiti Elektrik
Pengaliran arus elektrik dapat diukur dengan menggunakan
ammeter. Anda telah belajar semasa Tingkatan Satu bahawa
unit S.I. bagi arus elektrik ialah ampere (A). Voltan ialah
beza upaya di antara dua titik yang boleh diukur dalam unit
volt (V) menggunakan voltmeter.

Tujuan: Mengkaji hubungan antara cas elektrik dan arus elektrik.

Radas: Penjana Van de Graaff, galvanometer dan dawai penyambung

Arahan
1. Susun radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.7.
2. Hidupkan penjana Van de Graaff dan perhatikan penunjuk galvanometer.

Soalan
1. Apakah yang berlaku pada penunjuk galvanometer? Jelaskan.
2. Bagaimanakah anda akan menunjukkan kehadiran cas pada kubah penjana?
3. Nyatakan maksud arus elektrik.

7.5ktiviti A
Langkah

Berjaga-jaga

Pastikan semua radas
adalah kering dan neutral.

7.1.4
7.1.5

Rajah 7.7

Kubah penjana Van de Graaff

Galvanometer
dibumikan Galvanometer digunakan

untuk mengesan arus elektrik
yang kecil.

Sains

148
Multimeter boleh digunakan untuk mengukur arus dan voltan.

Sains

Tujuan: Mengukur arus dan voltan menggunakan alat pengukuran yang sesuai.

Radas: Ammeter, voltmeter, dawai penyambung, suis, sel kering, klip buaya, mentol dan pemegang sel

A   Mengukur arus menggunakan ammeter

Arahan
1. Sambungkan litar seperti yang ditunjukkan dalam

Gambar foto 7.8 menggunakan satu sel kering.
2. Hidupkan suis dan catatkan bacaan ammeter.
 Perhatikan kecerahan mentol.
3. Rekodkan pemerhatian anda.
4. Ulang langkah 1 hingga 3 menggunakan dua sel kering.

B   Mengukur voltan menggunakan voltmeter

Langkah
Berjaga-jaga

Voltmeter perlu disambungkan secara selari dengan mentol supaya dapat mengukur voltan.

Arahan
1. Sambungkan litar seperti yang ditunjukkan dalam

Gambar foto 7.9 menggunakan satu sel kering.
2. Hidupkan suis dan catatkan bacaan voltmeter.
 Perhatikan kecerahan mentol.
3. Rekodkan pemerhatian anda.
4. Ulang langkah 1 hingga 3 menggunakan dua sel kering.

Pemerhatian

Aktiviti Bilangan sel kering Bacaan
ammeter / A

Bacaan
voltmeter / V Kecerahan mentol

A
1

2

B
1

2

Soalan
1. Apakah hubungan antara arus elektrik dengan penambahan bilangan sel kering?
2. Apakah hubungan antara voltan dengan penambahan sel kering?
3. Berikan satu inferens bagi kecerahan mentol dalam Aktiviti A.
4. Apakah hubungan antara voltan, arus elektrik dengan kecerahan mentol?

Gambar foto 7.9

7.6ktiviti A

Gambar foto 7.8

Voltmeter

Mentol

Klip buaya

Sel kering

Suis Dawai
penyambung

Pemegang sel

Mentol

Klip buaya

Sel kering

Ammeter
Suis Dawai

penyambung

Pemegang sel

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

149
Hubungan antara Arus, Voltan dan Rintangan
Keupayaan sesuatu konduktor untuk mengehadkan atau menentang aliran arus elektrik melaluinya
dikenali sebagai rintangan. Unit bagi rintangan ialah ohm (Ω). Perintang piawai mempunyai
rintangan yang tetap manakala perintang boleh ubah atau reostat mempunyai rintangan yang boleh
diubah. Arus, voltan dan rintangan merupakan tiga kuantiti elektrik yang berkait rapat antara
satu sama lain dalam suatu litar. Perubahan magnitud dalam salah satu kuantiti elektrik ini akan
memberi kesan kepada magnitud kuantiti-kuantiti yang lain.

Mari kita jalankan Eksperimen 7.1 untuk mengkaji hubungan antara arus, voltan dan rintangan.

Eksperimen 7.1
Tujuan: Mengkaji kesan perubahan rintangan terhadap arus elektrik dan kesan perubahan voltan
terhadap arus elektrik.

A   Kesan perubahan rintangan terhadap arus elektrik

Pernyataan masalah: Apakah kesan perubahan rintangan terhadap arus elektrik?

Hipotesis: Semakin besar rintangan, semakin kecil arus elektrik yang mengalir.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Bilangan sel kering
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Panjang dawai nikrom
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Bacaan ammeter

Bahan: Dawai nikrom (60 cm)

Radas: Ammeter, pembaris meter, pemegang sel, sel kering, paku tekan, klip buaya, joki
dan dawai penyambung

Prosedur:
1. Pasangkan dawai nikrom pada kedua-dua hujung pembaris meter.
2. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Gambar foto 7.10.
3. Letakkan joki pada kedudukan panjang dawai nikrom ialah 20 cm. Catatkan bacaan ammeter.
4. Ulang langkah 3 dengan menambahkan panjang dawai nikrom kepada 30 cm, 40 cm, 50 cm dan

60 cm secara berperingkat.
5. Catatkan bacaan ammeter bagi setiap panjang dawai nikrom yang digunakan dalam satu jadual.
6. Plotkan graf arus melawan panjang dawai nikrom.

7.1.6

Gambar foto 7.10

Ammeter

Klip buaya
Sel kering

Panjang dawai

Dawai
penyambung

Pembaris meter

Paku tekan Pemegang
sel

Joki Dawai
nikrom

150
Pemerhatian:

Panjang dawai nikrom (cm) Bacaan ammeter (A)

20

30

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Apakah hubungan antara panjang dawai nikrom dengan rintangan?
2. Apakah hubungan antara panjang dawai nikrom dengan arus yang mengalir dalam litar?
3. Apakah hubungan antara rintangan dengan arus elektrik?

B   Kesan perubahan voltan terhadap arus elektrik

Pernyataan masalah: Apakah kesan perubahan voltan terhadap arus elektrik?

Hipotesis: Semakin besar voltan, semakin besar arus yang mengalir.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Dawai nikrom sepanjang 10 cm
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Bilangan sel kering
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Bacaan ammeter

Radas: Ammeter, voltmeter, dawai penyambung,
dawai nikrom sepanjang 10 cm, sel kering dan
klip buaya

Prosedur:
1. Pasangkan litar seperti yang ditunjukkan dalam

Gambar foto 7.11 menggunakan satu sel sering.
2. Catatkan bacaan ammeter dan voltmeter.
3. Rekodkan pemerhatian anda dalam bentuk jadual.
4. Ulang langkah 1 hingga 3 menggunakan dua,

tiga dan empat sel kering.
5. Plotkan graf arus melawan voltan.

Pemerhatian:

Bilangan sel kering 1 2 3 4

Bacaan voltmeter (V)

Bacaan ammeter (A)

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Apakah hubungan antara bilangan sel kering dengan bacaan voltmeter?
2. Apakah hubungan antara voltan dengan arus elektrik?

Gambar foto 7.11

Klip
buaya

Dawai
penyambung

Dawai
nikrom

Sel kering

Pemegang
sel

VoltmeterAmmeter

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

151
Eksperimen 7.1 menunjukkan bahawa arus yang mengalir melalui litar berkurang apabila
rintangan bertambah. Selain itu, kita juga dapat memerhatikan bahawa apabila voltan yang besar
merentasi litar, kuantiti arus yang mengalir melalui litar juga meningkat.
 Hubungan antara arus, I, voltan, V dan rintangan, R dikenali
sebagai Hukum Ohm. Hubungan antara ketiga-tiga kuantiti elektrik
ini boleh ditulis sebagai:

1. Nyatakan bentuk tenaga yang wujud dalam setiap keadaan yang berikut.
 (a) Air yang mendidih
 (b) Seekor ayam yang sedang berlari
 (c) Spring yang dimampatkan

2. Semasa pergerakan awan, banyak cas akan terkumpul di awan.

Berdasarkan pernyataan di atas, terangkan kejadian kilat.
3. Berapakah rintangan bagi sebiji lampu kereta yang mengalirkan arus 0.025 A apabila

disambungkan kepada akumulator kereta 12 V? Adakah arus dalam mentol itu mantap?

Latihan Formatif 7.1

Hukum Ohm menyatakan bahawa arus elektrik yang
mengalir melalui suatu konduktor adalah berkadar terus
dengan voltan yang merentasi dua hujung konduktor
dengan syarat suhu dan keadaan fizik lain adalah tetap.

Rumus segi tiga boleh
digunakan untuk menghafal
Hukum Ohm. Letakkan jari
anda pada nilai yang hendak
dicari. Kemudian, darab atau
bahagi dua nilai yang diberi.

Sains

V
I R

V
I R

V = I � R

V

V
I

I R
R = –

V

V
R

I R
I = –

Pengaliran Arus Elektrik dalam Litar Bersiri dan Litar
Selari

7.2

Arus elektrik memerlukan suatu laluan yang lengkap supaya dapat mengalir. Laluan yang lengkap
ini dikenali sebagai litar elektrik.

Komponen Litar Elektrik
Litar elektrik yang lengkap terdiri daripada pelbagai komponen elektrik yang boleh diwakili oleh
simbol. Simbol-simbol ini digunakan untuk melukis rajah litar.

7.2.1

V = IR

152
Litar Bersiri dan Litar Selari

Suatu litar elektrik dapat disambung secara bersiri atau selari. Litar bersiri terdiri daripada komponen-
komponen elektrik yang disambung secara bersebelahan bagi membentuk satu laluan tunggal untuk
arus mengalir (Rajah 7.8). Litar selari ialah litar yang dibahagikan kepada lebih daripada satu cabang
laluan arus elektrik dan mempunyai komponen elektrik di setiap cabang (Rajah 7.9).

Rajah 7.8 Litar bersiri Rajah 7.9 Litar selari

Jadual 7.1 Komponen elektrik dan simbolnya

Mengapakah lampu
ini tidak bernyala
sedangkan lampu

lain masih bernyala?
Litar lampu ini

dipasang secara
selari.

Komponen elektrik Simbol

Suis

Sel kering

Voltmeter

Galvanometer

Ammeter

V

G

A

Komponen elektrik Simbol

Mentol

Perintang

Fius

Perintang boleh ubah atau

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

153
Setelah menjalankan Aktiviti 7.7, anda dapat perhatikan bahawa arus yang mengalir melalui
setiap mentol adalah sama tetapi jumlah voltan pula merupakan hasil tambah voltan yang merentasi
setiap mentol. Rintangan berkesan, R juga merupakan hasil tambah rintangan yang merentasi
komponen. Kita dapat merumuskan bahawa:

Tujuan: Mengkaji pengaliran arus, voltan dan rintangan dalam litar bersiri.

Radas: Pemegang sel, dawai penyambung, mentol (1.5 V), sel kering, suis,
ammeter dan voltmeter

Arahan
1. Pasangkan satu litar bersiri seperti yang ditunjukkan dalam

Rajah 7.10 (a).
2. Hidupkan suis dan ukur arus yang mengalir melalui mentol M. Ukur arus

yang melalui mentol N dengan menukarkan kedudukan ammeter supaya
berada di antara M dan N seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.10 (b).

3. Ukur arus yang mengalir melalui mentol M dan N dengan memasang litar
seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.10 (c).

4. Pasangkan voltmeter merentasi mentol M diikuti oleh mentol N seperti
yang ditunjukkan dalam Rajah 7.10 (d) untuk mengukur voltan yang
merentasi mentol.

5. Pasangkan voltmeter seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.10 (e) untuk
mengukur voltan yang merentasi dua mentol.

6. Hitungkan rintangan bagi setiap mentol secara berasingan dan untuk
kedua-dua mentol dengan menggunakan Hukum Ohm.

7. Catatkan semua bacaan dalam bentuk jadual.

Soalan
1. Apakah kesimpulan anda tentang arus yang mengalir dalam litar bersiri?
2. Apakah yang akan berlaku pada mentol dalam litar bersiri jika salah satu

mentol ditanggalkan?

Arus, I = I1 = I2 Voltan, V = V1 + V2 Rintangan, R = R1 + R2

Rajah 7.10

Arus, Voltan dan Rintangan dalam Litar Bersiri
Adakah arus yang mengalir melalui semua komponen elektrik dalam litar bersiri adalah sama?
Jalankan Aktiviti 7.7 untuk mengkaji arus, voltan dan rintangan dalam litar bersiri.

7.7ktiviti A

(a)

(b)

(c)

(d)

(e)

A

A

M N

A
M N

A

VV1 V2

VV

V

M N

M N

M I1

I

I2

N

154
Jadual 7.2 Kelebihan dan kekurangan litar bersiri

Kelebihan Kekurangan

• Setiap komponen dalam litar menerima kuantiti
arus yang sama.

• Semua komponen dikawal oleh suis yang sama.

• Penambahan voltan akan membekalkan arus
yang lebih besar.

• Kerosakan pada satu alat elektrik menyebabkan
alat elektrik lain tidak berfungsi.

• Pemasangan lebih banyak alat elektrik
menyebabkan rintangan bertambah dan arus
berkurang.

• Setiap alat elektrik tidak boleh dipadamkan
secara berasingan.

Arus, Voltan dan Rintangan dalam Litar Selari
Arus, voltan dan rintangan dalam suatu litar selari adalah berbeza daripada litar bersiri. Jalankan
Aktiviti 7.8 untuk mengkaji arus, voltan dan rintangan dalam litar selari.

Tujuan: Mengkaji pengaliran arus, voltan dan rintangan dalam litar selari.

Radas: Pemegang sel, dawai penyambung, suis, mentol (1.5 V), sel kering,
ammeter dan voltmeter

Arahan
1. Pasangkan satu litar selari seperti yang ditunjukkan dalam

Rajah 7.11 (a).
2. Hidupkan suis dan ukur arus yang melalui mentol M. Ukur arus yang

melalui mentol N dengan menukarkan kedudukan ammeter.
3. Ukur arus yang mengalir melalui kedua-dua mentol M dan N dengan

memasang litar seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.11 (b).
4. Pasangkan voltmeter merentasi mentol M diikuti oleh mentol N seperti

yang ditunjukkan dalam Rajah 7.11 (c) untuk mengukur voltan yang
merentasi setiap mentol.

5. Pasangkan voltmeter seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.11 (d)
untuk mengukur voltan yang merentasi dua mentol.

6. Hitungkan rintangan bagi setiap mentol secara berasingan dan untuk
kedua-dua mentol dengan menggunakan Hukum Ohm.

7. Catatkan semua bacaan dalam bentuk jadual.

Soalan
1. Adakah nilai voltan mentol M dan N berbeza?
2. Senaraikan kelebihan dan kekurangan litar selari.

Rajah 7.11

7.8ktiviti A

N

MI1

I

I2

V
V1

V2

V

V

M

N

V
M

N

A

A

N

M A

(a)

(b)

(c)

(d)

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

155
Sistem pendawaian di rumah disambung secara
selari. Sebagai contoh, semua lampu di rumah
didawaikan secara selari dalam litar lampu untuk
memastikan setiap lampu memperoleh voltan yang
sama daripada bekalan kuasa utama. Arus yang
mengalir daripada bekalan kuasa utama ke litar masing-
masing dikawal oleh papan agihan (Gambar foto 7.12).

Masalah Numerikal berkaitan Arus, Voltan dan Rintangan dalam Litar
Bersiri dan Litar Selari

Gambar foto 7.12 Papan agihan

Rajah 7.12

1. Dua perintang, R1 dan R2 disambung secara bersiri
pada satu litar seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 7.12. Hitungkan:

(a) rintangan berkesan, R
 (b) arus, I dalam litar
 (c) voltan, V1 dan V2

(a) Rintangan berkesan, R
 R= R1 + R2
 R = 2 Ω + 2 Ω
 R = 4 Ω

(b) Arus, I

I = VR
  = 6 V

4 Ω
  = 1.5 A

(c) V1 = IR1
  = 1.5 A× 2 Ω
  = 3 V
 V2 = IR2
  = 1.5 A× 2 Ω
  = 3 V

Jadual 7.3 Kelebihan dan kekurangan litar selari

Kelebihan Kekurangan

• Setiap alat elektrik boleh dihidupkan atau
dimatikan secara berasingan.

• Penambahan alat elektrik tidak menjejaskan fungsi
alat elektrik yang lain dalam litar yang sama.

• Voltan setiap alat elektrik tidak dapat
dikawal kerana voltannya adalah sama
dengan voltan sumber.

Voltan, V yang merentasi setiap perintang dalam litar selari adalah sama dengan voltan yang
merentasi bateri. Sebaliknya, arus, I yang mengalir dalam litar selari merupakan hasil tambah arus
yang melalui setiap perintang. Jadi, arus dan voltan boleh dirumuskan sebagai:

Rintangan berkesan, R pula boleh dihitung melalui rumus:

Arus, I = I1 + I2 Voltan, V = V1 = V2

1
R = 1

R1

+ 1
R2

Penyelesaian:

V2V1

A

6 V

R1 = 2 V R2 = 2 V

156
Rajah 7.13

2. Dua perintang, R1 dan R2 disambung secara selari pada satu
litar seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.13. Hitungkan:

(a) rintangan berkesan, R
 (b) voltan, V
 (c) arus, I dalam litar

(a) Rintangan berkesan, R

1
R  = 1

R1

+ 1
R2

1
R  = 1

2 Ω  + 1
2 Ω

1
R  = 1 Ω

R = 1 Ω

(b) Voltan, V
 Voltan yang merentasi

setiap perintang dalam
litar selari adalah sama
iaitu 6 V.

(c) Arus, I

I1 = V1

R1

I2 = V2

R2

=  6 V
2 Ω

= 3 A

I = I1 + I2

= 3A + 3A
  = 6A

Penyelesaian:

1. Lukiskan satu rajah litar selari menggunakan tiga mentol, satu sel kering, satu suis dan beberapa
dawai penyambung.

2. Berdasarkan Rajah 1, hitungkan:
 (a) jumlah rintangan berkesan dalam litar
 (b) arus yang mengalir melalui litar
 (c) voltan yang merentasi perintang-perintang

3. Berdasarkan Rajah 2, hitungkan:
 (a) jumlah rintangan berkesan litar
 (b) voltan
 (c) arus yang mengalir melalui setiap perintang

Latihan Formatif 7.2

9 V

1 V 3 V 5 V

4 V

3 V

6 V

=  6 V
2 Ω

= 3 A

Rajah 1

Rajah 2

Sains

• Arah gerakan elektron
adalah dari terminal
negatif ke terminal positif
sumber elektrik.

• Arah arus adalah dari
terminal positif ke terminal
negatif sumber elektrik.

V

R e–

+ –

I

V1

A

6 V

R1 = 2 VI1

I

I2
R2 = 2 V

V2

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

157
Sifat-sifat
magnet

Menunjukkan
arah utara-selatan
apabila digantung

secara bebas.

Kutub sama
jenis menolak,

kutub berlainan
jenis menarik

Menarik bahan
magnet

Berkutub (kutub
utara dan kutub

selatan)

Kemagnetan7.3

Tahukah anda apakah yang menyebabkan magnet butang
melekat pada papan putih? Butang ini telah dilekatkan

dengan kepingan magnet bagi membolehkannya melekat pada
permukaan papan putih khas (Gambar foto 7.13). Magnet boleh
wujud secara semula jadi dalam bentuk batu magnet. Namun,
magnet buatan manusia yang diperbuat daripada bahan seperti
besi, keluli, kobalt dan nikel digunakan secara meluas dalam
kehidupan harian.

Rajah 7.14 Sifat-sifat magnet

Sifat Magnet
Anda mungkin telah mengenali salah satu sifat magnet, iaitu magnet hanya boleh menarik bahan
magnet. Adakah magnet mempunyai sifat-sifat lain? Mari kita pelajari sifat-sifat tersebut (Rajah 7.14).

Medan Magnet
Gambar foto 7.14 menunjukkan hanya bebola besi
yang berada berdekatan dengan magnet dapat ditarik.
Kawasan di sekitar magnet yang wujud kesan daya
oleh magnet dikenali sebagai medan magnet.

Gambar foto 7.14 Magnet dan bebola besi

7.3.1

Gambar foto 7.13 Magnet butang
pada papan putih

158
Rajah 7.16 Ciri-ciri garisan medan magnet

Tujuan: Mengkaji corak medan magnet.

Bahan: Serbuk besi dan kad nipis

Radas: Magnet bar, magnet ladam kuda,
magnet magnadur, kompas dan kertas lukisan.

Arahan
1. Taburkan serbuk besi secara seragam di atas sehelai kad

nipis (Gambar foto 7.15).
2. Letakkan kad itu di atas sebatang magnet bar (Gambar

foto 7.16) dan ketuk kad itu secara perlahan-lahan
sehingga suatu corak terbentuk.

3. Lukiskan corak yang terbentuk.
4. Susunkan empat kompas dan sebuah magnet bar di atas

kertas lukisan seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.15.
5. Tandakan arah jarum kompas pada corak yang telah anda

lukis dalam langkah 3.
6. Ulang langkah 1 hingga 5 dengan menggantikan magnet bar

dengan magnet ladam kuda dan magnet magnadur.

Soalan
1. Pada bahagian magnet manakah garisan medan magnet yang

paling banyak ditemui?
2. Apakah arah garisan medan magnet?
3. Apakah hubungan antara garisan medan magnet dan kekuatan

medan magnet?

Gambar foto 7.15

Gambar foto 7.16

Adakah magnet bar yang
telah patah kepada dua
bahagian masih mempunyai
dua kutub?

Medan magnet di antara
dua kutub yang sama akan
menghasilkan satu titik
kosong yang tidak mempunyai
sebarang medan magnet.
Titik ini disebut sebagai titik
neutral (X).

Sains

Anda telah pun memerhatikan pelbagai corak medan magnet
yang dihasilkan oleh garisan-garisan medan magnet yang melengkung.
Garisan medan magnet ini mempunyai beberapa ciri.

U X U

Garisan medan magnet
lebih rapat antara satu
sama lain di kawasan
yang mempunyai medan
magnet yang lebih kuat.

Garisan medan magnet
mengarah dari kutub utara
ke kutub selatan magnet. Garisan medan magnet tidak

akan bertemu atau bersilang.

7.9ktiviti A

SU

Magnet
bar Kompas

Serbuk besi

Kad nipis

Kad nipis

Magnet bar

Rajah 7.15

SU

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

159
Tujuan: Mengkaji corak dan arah medan magnet yang dihasilkan oleh arus elektrik yang mengalir
melalui konduktor yang berlainan.

Bahan: Dawai lurus kuprum, dawai gelung, kadbod nipis, solenoid dan serbuk besi

Radas: Kompas, kaki retort dan pengapit, bekalan kuasa (a.t. 3 V), dawai penyambung dan klip buaya

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.17.
2. Taburkan serbuk besi secara seragam ke atas kadbod.

Hidupkan bekalan kuasa dan ketuk kadbod itu secara
perlahan sehingga suatu corak medan magnet terhasil.

3. Matikan bekalan kuasa dan lakarkan corak medan magnet
yang terbentuk.

4. Letakkan empat kompas di sekeliling dawai lurus seperti
yang ditunjukkan dalam Rajah 7.18.

5. Hidupkan semula bekalan kuasa dan perhatikan arah
jarum kompas.

6. Matikan bekalan kuasa. Tandakan arah aliran arus dan arah
medan magnet dalam corak yang anda lukis di langkah 3.

7. Songsangkan arah arus dan perhatikan semula corak dan
arah medan magnet.

8. Ulang langkah 1 hingga 7 dengan menggantikan dawai
lurus dengan dawai gelung dan solenoid.

Soalan
1. Apakah tujuan menggunakan serbuk besi dan kompas dalam aktiviti ini?
2. Adakah corak medan magnet bagi ketiga-tiga konduktor di atas sama?
3. Apakah yang dapat diperhatikan pada medan magnet apabila arah aliran arus disongsangkan?

Elektromagnet
Anda telah mempelajari arus elektrik di bahagian 7.1. Adakah anda tahu
bahawa arus elektrik juga mempunyai kesan magnet? Elektromagnet
ialah sejenis magnet yang mempunyai kesan magnet untuk sementara
waktu apabila arus elektrik dialirkan melaluinya. Loceng elektrik ialah
contoh alat yang menggunakan elektromagnet (Gambar foto 7.17). Gambar foto 7.17

Loceng elektrik

Rajah 7.19 Petua
genggaman tangan kanan

Corak medan magnet yang terbentuk bergantung pada bentuk
konduktor yang digunakan. Sebagai contoh, garisan-garisan medan
magnet yang dihasilkan oleh dawai lurus dan dawai gelung berbentuk
bulatan sepusat. Garisan medan magnet lebih rapat di kawasan yang
mempunyai medan magnet yang lebih kuat. Kekuatan medan magnet
berkurang apabila menjauhi pusat konduktor. Corak medan magnet
yang terhasil tidak dipengaruhi oleh arah aliran arus yang melalui
konduktor.

Arah medan magnet ditentukan oleh arah arus elektrik. Petua
genggaman tangan kanan dapat menentukan arah medan magnet pada
dawai lurus yang membawa arus (Rajah 7.19).

Arah arus

Arah medan
magnet

Dawai lurus

Kompas

Dawai
lurus

7.10ktiviti A

Rajah 7.18

7.3.2

Dawai
lurus

Kadbod putih

Serbuk besi

Kaki
retort

dan
pengapit

Bekalan kuasa
a.t.

Rajah 7.17

160
Rajah 7.20 Corak dan arah medan magnet yang dihasilkan oleh konduktor
yang membawa arus

Kekutuban solenoid
dapat ditentukan dengan
memerhatikan arah aliran
arus. Arus yang mengalir
mengikut lawan arah jam
ialah kutub utara, manakala
arus yang mengalir mengikut
arah jam ialah kutub selatan.

Sains

Eksperimen 7.2
Tujuan: Mengkaji faktor-faktor yang mempengaruhi kekuatan medan magnet.

A   Hubungan antara arus yang mengalir dengan kekuatan medan magnet

Pernyataan masalah: Adakah arus yang mengalir mempengaruhi kekuatan medan magnet?

Hipotesis: Semakin besar arus yang mengalir dalam konduktor, semakin tinggi kekuatan
medan magnet.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Bilangan lilitan gegelung
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Arus
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Bilangan jarum peniti yang ditarik

Bahan: Jarum peniti, rod besi dan dawai kuprum

Radas: Bekalan kuasa a.t., suis, ammeter, reostat, piring Petri, dawai penyambung, kaki retort dan
pengapit

Prosedur:
1. Susunkan radas seperti yang ditunjukkan dalam

Rajah 7.21 dengan 10 lilitan dawai kuprum
mengelilingi rod besi.

2. Hidupkan suis dan laraskan reostat untuk
memperoleh arus 0.5 A.

3. Gantikan piring Petri yang masih mempunyai jarum
peniti dengan sebuah piring Petri kosong.

4. Matikan suis supaya semua jarum peniti yang
ditarik oleh rod besi jatuh ke dalam piring Petri yang
kosong itu.

5. Kira bilangan jarum peniti yang ditarik oleh rod besi itu.
6. Ulang langkah 1 hingga 5 dengan menggunakan arus

1.0 A, 1.5 A, 2.0 A dan 2.5 A. Rekodkan pemerhatian anda.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Dawai lurus Dawai gelung Solenoid

Arah arus

Dawai
lurus

Arah arus

Arus
masuk

Arus
keluar

7.3.3

Rod besi

Dawai
kuprum

Jarum peniti

Reostat Bekalan
kuasa a.t.

A
m

m
et

er

Suis

A

Piring
Petri

Kaki retort
dan
pengapit

Rajah 7.21

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

161
Jarum
kompas
menggunakan
magnet untuk
menunjukkan arah kutub.

Kad kredit
dan kad debit
mempunyai
jalur
elektromagnet yang
menyimpan maklumat.

Kunci bermagnet
pada pintu
menggunakan
elektromagnet
untuk mengunci
pintu secara automatik.

1. Apakah yang dimaksudkan dengan medan magnet?
2. Rajah 1 menunjukkan sebatang paku besi dililitkan dengan dawai

kuprum bertebat yang disambungkan kepada satu sel kering 1.5 V.
 (a) Apakah yang berlaku kepada paku besi apabila suis ditutup?
 (b) Tandakan arah arus pada dawai kuprum yang melilit paku besi.
 (c) Nyatakan kutub medan magnet pada P dan Q.
 (d) Apakah yang berlaku kepada kekuatan medan magnet jika satu

lagi sel kering 1.5 V ditambahkan?
3. Nyatakan Benar atau Palsu bagi pernyataan berikut.

(a) Jika suatu bahan ditarik oleh magnet, maka bahan itu adalah bermagnet.

(b) Dawai lurus menghasilkan garisan-garisan medan magnet yang
berbentuk bulatan sepusat.

Latihan Formatif 7.3
P

Q

Sel kering

Suis

Paku
besi

Dawai
kuprum

B   Hubungan antara bilangan lilitan gegelung dengan kekuatan medan magnet

Pernyataan masalah: Adakah bilangan lilitan gegelung mempengaruhi kekuatan medan magnet?

Hipotesis: Semakin banyak bilangan lilitan gegelung, semakin tinggi kekuatan medan magnet.

Gambar foto 7.18 Kegunaan magnet dan elektromagnet dalam kehidupan harian

Rajah 1

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Arus
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Bilangan lilitan gegelung
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Bilangan jarum peniti yang ditarik

Prosedur:
1. Susunkan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 7.21 dengan 10 lilitan dawai kuprum

mengelilingi rod besi.
2. Hidupkan suis dan laraskan reostat untuk memperoleh arus 0.5 A.
3. Gantikan piring Petri yang masih mempunyai jarum peniti dengan sebuah piring Petri yang kosong.
4. Matikan suis supaya semua jarum peniti yang ditarik oleh rod besi jatuh ke dalam piring Petri

yang kosong itu.
5. Kira bilangan jarum peniti yang telah ditarik oleh rod besi itu.
6. Ulang langkah 1 hingga 5 dengan menggunakan 20, 30, 40 dan 50 lilitan dawai kuprum.
7. Rekodkan pemerhatian anda.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Aplikasi Magnet dan Elektromagnet dalam Kehidupan Harian

162
Ru
m

us
an

Ke
el

ek
tr

ik
an

d
an

K
em

ag
ne

ta
n

Ke
pe

nt
in

ga
n

te
na

ga
Ke

w
uj

ud
an

ca
s

el
ek

tr
os

ta
tik

Su
m

be
r t

en
ag

a
Pe

ny
el

es
ai

an

m
as

al
ah

ha

ria
n

Je
ni

s
te

na
ga

Co
nt

oh

el
ek

tr
os

ta
tik

da

la
m

k
eh

id
up

an

ha
ria

n

Si
fa

t m
ag

ne
t

Ke
gu

na
an

m
ag

ne
t

da
la

m
 k

eh
id

up
an

ha

ria
n

Co
ra

k
da

n
ar

ah

m
ed

an
 m

ag
ne

t

Co
ra

k
da

n
ar

ah

m
ed

an
 m

ag
ne

t

Ke
gu

na
an

el

ek
tr

om
ag

ne
t

da
la

m
 k

eh
id

up
an

ha

ria
n

Ke
ku

at
an

m
ed

an

m
ag

ne
t

Te
na

ga
Ca

s
el

ek
tr

os
ta

tik
Ke

m
ag

ne
ta

n

M
ag

ne
t

El
ek

tr
om

ag
ne

t

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

7

K
ui

z

V
=

V 1 +
 V

2

R
=

R 1 +
 R

2

I =
 I 1 =

I 2

V
=

V 1 =
 V

2

1 R
 =

1 R 1
 +

1 R 2

I =
 I 1 +

I 2

V
=

IR

Li
ta

r b
er

si
ri

Li
ta

r s
el

ar
i

H
uk

um
 O

hm

Li
ta

r e
le

kt
rik

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

163
REFLEKSI KENDIRI

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

7.1 Keelektrikan

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang tenaga.

Menerangkan dan berkomunikasi tentang kewujudan cas elektrostatik.

Menjelaskan elektrostatik dalam kehidupan seharian berserta dengan contoh.

Merumuskan cas yang mengalir menghasilkan arus elektrik.

Mencirikan arus, voltan dan rintangan serta unitnya.

Merumuskan perkaitan arus, voltan dan rintangan.

7.2 Pengaliran Arus Elektrik dalam Litar Bersiri dan Litar Selari

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang pengaliran arus elektrik dalam litar bersiri dan
litar selari.

7.3 Kemagnetan

Merumuskan ciri magnet.

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang elektromagnet.

Berkomunikasi tentang kegunaan magnet dan elektromagnet dalam kehidupan harian.

SumatifLatihan  Sumatif 7
1. Tandakan (3) pada pernyataan yang betul tentang cas elektrostatik.

(a) Pembumian menyebabkan cas positif mengalir dari objek ke bumi.

(b) Cas-cas elektrik yang sama jenis akan menarik antara satu sama lain.

(c) Elektroskop digunakan untuk menentukan kewujudan cas elektrostatik.

2. Lantai pejabat Imran dilapisi dengan karpet nilon.

(a) Apakah kesan cas elektrostatik ke atas Imran jika dia menyentuh kerusi besi? Jelaskan
jawapan anda.

(b) Cadangkan satu cara untuk mengatasi kesan cas elektrostatik yang dinyatakan
di 2 (a).

3. (a) Mengapakah penjana Van de Graaff tidak berfungsi dengan baik ketika cuaca
yang lembap?

(b) Mengapakah kejutan elektrik yang diterima daripada penjana Van de Graaff kurang
berbahaya berbanding dengan kejutan elektrik daripada bekalan kuasa domestik?

164
4. Lengkapkan teka silang kata berikut berkaitan dengan keelektrikan.

S A

K O R

S

T

(b)  membenarkan arus mengalir
melaluinya.

(d) Litar yang dipasang secara
mempunyai voltan merentasi mentol yang
sama.

Melintang

(a)  ialah kuantiti elektrik yang
diukur menggunakan ammeter.

(c) Unit bagi rintangan ialah
(e)  menghalang arus daripada

mengalir melalui konduktor.

Menegak

5. Apakah litar yang sesuai digunakan dalam sistem penggera kebakaran? Jelaskan
jawapan anda.

6. Rajah 1 menunjukkan satu litar elektrik yang dipasang secara selari.
Hitungkan nilai arus A1, A2 dan voltan V1, V2 yang tidak dinyatakan.

7. Mengapakah elektromagnet
yang digunakan untuk
mengangkat besi buangan
seperti dalam Gambar foto 1
mempunyai begitu banyak
lilitan jalur kuprum?

Masteri KBATKBAT 7

12 V

2.4 A
1.2 A

V2

A1

A2

10 V

V1

10 V

Gambar foto 1

Rajah 1

(a)
(d)

(b)
(c)

(e)

Jalur kuprum

Bab 7 : Keelektrikan dan Kemagnetan

165
Daya

Kesan daya

Semua aktiviti dalam kehidupan harian
melibatkan daya. Kita memerlukan daya
untuk menghasilkan gerakan. Apakah
maksud daya?

Apakah kesan daya terhadap aktiviti
kehidupan harian?

Mari memahami:

Ba
b

Daya dan Gerakan8

166
Daya merupakan bahagian penting dalam
kehidupan kita. Apabila anda berjalan
atau berlari, mengunyah makanan atau
mengangkat objek, anda mengenakan daya.
Anda tidak dapat melihat daya tetapi anda
boleh merasai kesannya.
 Pernahkah anda menyertai pertandingan
bola sepak atau acara sukan tarik tali? Semua
aktiviti ini memerlukan daya tolakan atau daya
tarikan. Dalam pertandingan bola sepak, anda
menendang bola itu dengan daya tolakan.
Manakala dalam acara sukan tarik tali, kedua-
dua pasukan menarik tali itu dengan kuat
untuk menang.

Daya Berada di Sekeliling Kita

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Daya

Arah

Daya graviti

Daya elastik

Daya apungan

Daya geseran

Berat

Momen daya

Tekanan

Bab 8 : Daya dan Gerakan

167
Daya8.1

Apakah daya?

Hampir semua aktiviti harian melibatkan
daya seperti membuka tin makanan,
menekan suis dan menolak pintu.

Daya boleh wujud dalam pelbagai
bentuk, misalnya daya graviti, berat, daya
normal, daya geseran, daya elastik dan
daya apungan.

Mari kita jalankan Aktiviti 8.1
untuk menunjukkan kewujudan pelbagai
jenis daya.

Gambar foto 8.1 Daya diperlukan untuk
membuka tin makanan dan menekan suis

Daya ialah tarikan atau tolakan yang
dikenakan ke atas suatu objek.

8.1ktiviti A
Tujuan: Menyiasat kewujudan pelbagai jenis daya.

Bahan: Bola, blok kayu, kertas pasir dan air

Radas: Spring, kaki retort dan pengapit, pemberat 50 g, bikar dan
pembaris meter

A

Arahan
1. Pegang dan lambungkan bola ke satu ketinggian (Rajah 8.1).
2. Perhatikan sama ada bola tersebut terus naik ke atas atau jatuh ke bawah.

Rajah 8.1

Tolakan

8.1.1

Tarikan

168
C

Arahan
1. Gantungkan seutas spring pada sebuah kaki retort.
2. Gantungkan pemberat 50 g di hujung spring itu

(Rajah 8.3).
3. Perhatikan perubahan pada panjang spring.
4. Alihkan pemberat dan perhatikan perubahan

pada panjang spring.

D

Arahan
1. Letakkan sebongkah blok kayu di atas

permukaan air di dalam sebuah bikar (Rajah 8.4).
2. Tekan blok kayu ke dasar bikar dan lepaskan.
3. Perhatikan perkara yang berlaku terhadap blok kayu itu.

Soalan
1. Kenal pasti jenis daya yang terlibat dalam Aktiviti A, B, C dan D.
2. Apakah jenis daya yang bertindak ke atas objek yang pegun?
3. Apakah jenis daya yang menentang gerakan objek?

Rajah 8.2

(a) Menolak blok kayu di atas meja (b) Menolak blok kayu di atas kertas pasir

Rajah 8.3

Rajah 8.4

B

Arahan
1. Letak sebongkah blok kayu di atas sebuah meja. Mengapakah blok kayu itu kekal pada

kedudukannya?
2. Kemudian, tolak blok kayu itu (Rajah 8.2 (a)).
3. Ulang langkah 2 dengan menolak blok kayu yang sama di atas kertas pasir (Rajah 8.2 (b)).
4. Bandingkan kesukaran menolak blok kayu di atas meja dengan blok kayu di atas kertas pasir.

Blok kayu

Tolak

Blok kayu

Tolak

Kertas pasir

Pembaris
meter

SpringKaki
retort
dan
pengapit

Pemberat 50 g

Blok kayu

BikarAir

Bab 8 : Daya dan Gerakan

169
Rajah 8.5 Jenis-jenis daya

Jenis-jenis Daya

Daya graviti ialah daya yang mengarah
ke pusat bumi. Daya ini menyebabkan
semua benda yang dilambung akan jatuh
semula ke tanah.

Daya normal ialah daya yang
dihasilkan apabila suatu objek
bersentuhan dengan suatu
permukaan.

Daya elastik wujud apabila
sesuatu bahan diregangkan
atau dimampatkan.

Daya apungan ialah daya tujah
yang bertindak pada sesuatu
objek yang terapung di dalam
sesuatu bendalir.

Daya geseran ialah daya yang
menentang gerakan dan bertindak
di antara dua permukaan yang
saling bersentuhan.

Jenis-jenis daya

Berat suatu objek ditakrifkan
sebagai daya graviti yang
bertindak ke atasnya.

Daya geseran bertindak ke
arah yang bertentangan
dengan arah gerakan.

Daya normal

Berat

{

Daya apungan

Arah gerakan

Daya geseran

170
Ciri-ciri Daya
Daya ialah kuantiti vektor yang mempunyai magnitud dan arah. Magnitud merupakan kuantiti
atau nilai sesuatu ukuran.

Pengukuran Daya

Gambar foto 8.2 Daya yang bertindak pada
kotak yang ditolak

Gambar foto 8.2 menunjukkan satu daya tolakan
yang bertindak pada sebuah kotak dengan
magnitud daya 10 N. Arah tindakan daya adalah
seperti yang ditunjukkan oleh anak panah dan
titik aplikasi daya adalah pada bahagian tangan
yang mengenakan daya tolakan pada kotak.

Rajah 8.6 menunjukkan tukul digunakan untuk
menanggalkan paku dari permukaan meja. Daya
yang bertindak mempunyai magnitud 15 N
dan arah adalah seperti yang ditunjukkan oleh
anak panah. Titik aplikasi daya adalah pada
bahagian hujung tukul, iaitu bahagian daya yang
dikenakan tertumpu.

Cikgu, bagaimanakah
kita mengukur daya?

Guna pembaris?

Sejarah
Daya diukur dalam unit
newton (N) sempena nama
ahli sains dan matematik,
Sir Isaac Newton yang
menemukan daya graviti.

Rajah 8.6 Daya yang bertindak semasa
menanggalkan paku dengan tukul

Tukul

Titik aplikasi daya

Daya 15 N

Paku Bongkah
kayu
Meja

Tidak. Kita
mengukur daya dengan
neraca spring. Neraca

spring beroperasi dengan
prinsip pemanjangan spring.

Kekuatan daya diukur
daripada bacaan skala yang

terdapat pada
neraca.

Neraca
spring

8.1.2

Titik
aplikasi
dayaDaya = 10 N

Bab 8 : Daya dan Gerakan

171
8.2ktiviti A
Tujuan: Mengukur daya.

Bahan: Pemberat (50 g), benang, kertas pasir dan bongkah kayu

Radas: Kaki retort dan pengapit dan neraca spring

Arahan

A  Berat jasad

1. Gantungkan satu pemberat 50 g pada hujung neraca spring
(Gambar foto 8.3).

2. Rekodkan bacaan neraca spring.
3. Tambahkan hingga lima pemberat dan rekodkan bacaan neraca spring.

Soalan
1. Apakah kuantiti fizik yang diukur oleh neraca spring?
2. Apakah unit kuantiti fizik bagi jawapan anda dalam soalan 1?
3. Apakah yang berlaku kepada bacaan neraca spring apabila bilangan

pemberat ditambahkan? Jelaskan jawapan anda.

B  Daya geseran

1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Gambar foto 8.4.
2. Tarik neraca spring sehingga bongkah kayu itu mula bergerak dan catatkan bacaan neraca

spring pada masa itu.
3. Ulang aktiviti dengan menarik bongkah kayu di atas kertas pasir.

Soalan
1. Bongkah kayu hanya bergerak apabila daya tarikan yang cukup bertindak padanya. Daya apakah

yang menghalang gerakan bongkah kayu?
2. Nyatakan perbezaan bacaan neraca spring apabila bongkah kayu ditarik di atas permukaan meja

dan apabila bongkah kayu ditarik di atas permukaan kertas pasir. Apakah daya yang terlibat yang
menyebabkan perbezaan antara kedua-dua bacaan neraca spring itu?

Gambar foto 8.3

Unit Daya
Unit S.I. bagi daya ialah newton (N). Berat sesuatu objek ialah daya tarikan graviti terhadap objek
itu. Di Bumi, sesuatu objek yang mempunyai jisim 100 g mempunyai berat 1 N. Oleh itu, objek yang
mempunyai jisim 1 kg mempunyai berat 10 N.

8.1.3

Neraca
spring

Pemberat
50 g

Gambar foto 8.4

Bongkah kayu
Benang

Neraca spring

Tarik

172
Terdapat tiga situasi yang berbeza untuk menerangkan konsep ini.

Jasad seperti buku yang kekal di atas meja
mengalami tindakan daya tarikan graviti yang
dikenali sebagai berat. Pada masa yang sama,
daya tindak balas yang disebut daya normal
akan wujud dalam arah bertentangan. Buku
kekal di atas meja kerana magnitud berat (daya
tindakan) adalah sama dengan daya normal
(daya tindak balas)(Rajah 8.7).

Jasad seperti bongkah kayu yang terapung di atas air
juga mengalami tindakan daya graviti yang dikenali
sebagai berat. Pada masa yang sama, daya tindak balas
yang disebut daya apungan akan wujud dalam arah yang
bertentangan. Objek boleh terapung di atas air kerana
magnitud berat (daya tindakan) adalah sama dengan daya
apungan (daya tindak balas)(Rajah 8.8).

Gambar foto 8.5 Kereta, buku dan epal berada dalam keadaan pegun

Situasi 1

Situasi 2

Jasad yang kekal di atas meja

Jasad yang terapung di atas air

Rajah 8.7 Buku yang kekal di atas meja

Rajah 8.8 Bongkah kayu
yang terapung di atas air

Daya normal
(Daya

tindak balas)

Berat
(Daya

tindakan)

8.1.4

Lihat objek-objek dalam Gambar foto 8.5. Mengapakah objek-objek tersebut berada dalam keadaan
pegun? Apakah daya-daya yang bertindak ke atas objek-objek itu?

Pasangan Daya Tindakan-Daya Tindak Balas

Berat
(Daya tindakan)

Daya apungan
(Daya tindak balas)

Bab 8 : Daya dan Gerakan

173
Apabila dua troli yang didekatkan seperti
dalam Rajah 8.9 (a), troli pertama dengan
spring ringan akan mengenakan daya elastik
pada troli kedua (daya tindakan). Pada masa
yang sama, troli kedua akan mengenakan
daya elastik yang sama magnitud tetapi
pada arah yang bertentangan (daya tindak
balas).
 Selepas dua troli yang bersentuhan
dilepaskan seperti dalam Rajah 8.9 (b),
kedua-dua troli itu akan bergerak ke arah
bertentangan dengan jarak yang sama.

Situasi 3

Dua troli yang bersentuhan dilepaskan
menggunakan mekanisme spring ringan
akan bergerak ke arah bertentangan
dengan jarak yang sama.

Rajah 8.9 Dua troli yang didekatkan bersama
dengan spring yang dimampatkan

Gambar foto 2

Gambar foto 1

1. Namakan daya yang bertindak dalam setiap situasi berikut (Gambar foto 1).

Latihan Formatif 8.1

2. Gambar foto 2 menunjukkan seorang lelaki sedang
menolak sebuah kereta. Tunjukkan arah daya tolakan
dan titik aplikasi daya pada gambar foto itu.

(a) Penerjun bungee sedang
membuat terjunan

(b) Basikal bergerak di atas
permukaan yang kasar

(c) Belon panas sedang
terapung di udara

Daya tindakan Daya tindak balas

Troli pertama

Spring ringan dimampatkan

Troli kedua

Troli pertama

Daya tindak balas Daya tindakan

Troli kedua
(b)

(a)

174
3. Gambar foto 3 menunjukkan sebiji bola sedang disepak
oleh seorang pemain.

(a) Namakan daya-daya yang terlibat dalam situasi
tersebut.

(b) Pada gambar foto itu, tunjukkan arah daya-daya
berkenaan.

Kesan Daya8.2

Daya tidak dapat dilihat tetapi kesannya boleh diperhatikan. Apabila suatu daya dikenakan pada
suatu jasad, daya itu boleh mengubah bentuk, saiz dan gerakan jasad tersebut.

Mari kita lakukan Aktiviti 8.3 untuk mengkaji kesan daya pada sesuatu jasad.

8.3ktiviti A
Tujuan: Memerhati kesan daya.

Bahan: Kereta mainan dan plastisin

Radas: Meja

Arahan
1. Kosongkan meja kumpulan anda.

2. (a) Letakkan kereta mainan pada satu hujung meja seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 8.10.

(b) Tolak kereta mainan menggunakan magnitud daya yang kecil. Perhatikan perkara yang
berlaku pada kereta mainan yang pegun itu.

(c) Tambahkan daya tolakan dan perhatikan perubahan yang berlaku pada kelajuan kereta
mainan itu.

(d) Tolak kereta mainan itu sekali lagi. Seorang murid
yang lain menghalang gerakan kereta mainan
menggunakan tangannya. Perhatikan perkara
yang berlaku pada gerakan kereta mainan itu.

(e) Tolak kereta mainan itu sekali lagi. Seorang
murid yang lain menolak kereta mainan itu dari
tepi. Perhatikan perkara yang berlaku pada arah
gerakan kereta mainan itu.

3. Pegang sekeping plastisin. Tekan plastisin itu dan perhatikan perubahan bentuk dan saiz
plastisin itu.

4. Rekodkan semua pemerhatian yang diperoleh.

5. Buat rumusan kesan-kesan tindakan daya yang diperhatikan.

8.2.1

Rajah 8.10

Kereta mainan

Meja

Gambar foto 3

Bab 8 : Daya dan Gerakan

175
Rajah 8.11 Kesan daya

Kesan daya Situasi 1 (Bola pingpong) Situasi 2 (Bola sepak)

Objek pegun
bergerak

Menghentikan
objek yang
bergerak

Mengubah
kelajuan objek
yang sedang
bergerak

Mengubah
arah gerakan
objek

Mengubah
bentuk dan
saiz objek

• Apabila daya dikenakan pada arah
bertentangan, objek akan berhenti bergerak

• Daya dari arah
yang sama
menambahkan
kelajuan objek

•	Daya dari tepi mengubah arah gerakan objek

• Daya dari arah
bertentangan
memperlahankan
objek

•	Daya boleh mengubah bentuk dan saiz objek

• Apabila objek pegun ditolak, objek bergerak

176
Daya Apungan
Sesuatu objek akan terapung jika daya apungan yang bertindak padanya cukup untuk menampung
beratnya, iaitu daya apungan sama dengan berat objek. Sebagai contoh, patung itik di bawah
mempunyai berat 10 N. Daya tindak balas, iaitu daya apungan, bertindak dengan magnitud yang
sama (10 N) tetapi pada arah yang bertentangan (Gambar foto 8.6 (a)).

Gambar foto 8.6 Keadaan patung itik dan batu di dalam air

Sebaliknya, sesuatu objek akan tenggelam jika daya apungan
yang bertindak padanya tidak cukup untuk menampung beratnya,
iaitu daya apungan kurang daripada berat objek
(Gambar foto 8.6 (b)).

Mari kita lakukan Aktiviti 8.4 untuk menentukan daya apungan sesuatu objek di dalam air.

Tujuan: Menentukan daya apungan.

Bahan: Penutup botol kaca, penyumbat gabus, bola skuasy, plastisin dan benang

Radas: Bikar 250 ml dan neraca spring

Arahan
1. Gantungkan penutup botol kaca pada hujung neraca spring seperti yang

ditunjukkan dalam Gambar foto 8.7 (a).
2. Catatkan bacaan berat sebenar penutup botol kaca, W1.
3. Isi 250 ml air ke dalam sebuah bikar.
4. Masukkan penutup botol itu ke dalam air seperti dalam Gambar foto 8.7 (b).
5. Catatkan bacaan berat ketara penutup botol, W2.
6. Kirakan daya apungan, F.
7. Ulang langkah 1 hingga 6 menggunakan penyumbat gabus, bola skuasy dan plastisin.

Daya apungan = Berat sebenar – berat ketara

8.4ktiviti A

8.2.2

Berat sebenar: Berat objek
di udara.

Berat ketara: Berat objek
yang terendam di dalam
cecair.

Sains

(a) (b)

Berat = 10 NBerat = 10 N
Daya apungan
= 10 N

Daya apungan
= 5 N

Bab 8 : Daya dan Gerakan

177
Ketumpatan dan Kesan Apungan
Bahan yang berbeza mempunyai ketumpatan yang berbeza. Kedudukan sesuatu objek di dalam
bendalir bergantung pada ketumpatan objek itu sama ada kurang atau lebih daripada ketumpatan
bendalir.

Penutup botol
kaca

Penyumbat
gabus Bola skuasy Plastisin

Berat sebenar, W1 (N)

Berat ketara, W2 (N)

Daya apungan, F (N)

Tenggelam/ terapung

Soalan
1. Apakah hubungan antara daya apungan sesuatu objek dengan keadaan objek?

Saya pun tidak pasti.
Mari kita lakukan

eksperimen.

Adakah objek yang lebih
tumpat daripada air akan
tenggelam di dalam air,

manakala objek yang kurang
tumpat daripada air akan

terapung di atas air?

Gambar foto 8.7

(a)

Neraca spring Neraca spring

Bikar

Penutup
botol kaca

Benang

Penutup
botol kaca

(b)

8. Lepaskan penutup botol kaca, penyumbat gabus, bola skuasy dan plastisin ke dalam air.
Perhatikan sama ada objek-objek tersebut tenggelam atau terapung.

9. Catatkan pemerhatian anda dalam jadual seperti di bawah.

178
Eksperimen 8.1
Tujuan: Mengkaji kesan ketumpatan ke atas kedudukan objek dalam air.

Pernyataan masalah: Adakah objek yang lebih tumpat daripada air akan terapung atau tenggelam
di dalam air?

Hipotesis: Objek yang lebih tumpat daripada air akan tenggelam, manakala objek yang kurang
tumpat daripada air akan terapung.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Isi padu bongkah
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Ketumpatan bongkah
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kedudukan bongkah dalam air

Bahan: Bongkah kuprum, bongkah aluminium, bongkah gabus
dan bongkah kayu yang mempunyai saiz yang sama

Radas: Penimbang, besen kaca dan pembaris meter

Prosedur:

1. Timbang jisim setiap bongkah.
2. Kirakan isi padu setiap bongkah.
3. Kirakan ketumpatan setiap bongkah dengan rumus berikut:

Ketumpatan (g/cm3) =
Jisim (g)

Isi padu (cm3)

4. Rekodkan jisim, isi padu dan ketumpatan dalam jadual di bawah.

Kuprum Aluminium Gabus Kayu

Jisim (g)

Isi padu (cm3)

Ketumpatan
(g/cm3)

5. Masukkan keempat-empat bongkah ke dalam sebuah besen kaca yang berisi air. Perhatikan
bongkah yang terapung atau tenggelam di dalam air.

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Air mempunyai ketumpatan 1.0 g cm–3. Bongkah manakah yang lebih tumpat daripada air?
2. Nyatakan sama ada bongkah yang lebih tumpat daripada air akan terapung atau tenggelam di

dalam air.

ETS M

Kuprum Aluminium

Gabus Kayu

Apabila objek yang kurang tumpat berbanding cecair cuba
ditenggelamkan, daya apungan (daya tujah ke atas, F) menjadi
lebih besar daripada berat (W) lalu menolak objek itu naik ke atas
cecair. Objek itu akan terapung (Rajah 8.13).

Rajah 8.13 Objek terapung

Rajah 8.12 Empat bongkah yang
mempunyai saiz yang sama

F
W

Daya tujah
ke atas, F

F > W

Bab 8 : Daya dan Gerakan

179
Sebaliknya, apabila suatu objek ialah lebih tumpat berbanding
cecair, daya apungan (daya tujah ke atas, F) adalah kurang daripada
berat objek (W) lalu menyebabkan objek itu tenggelam ke dasar
cecair (Rajah 8.14).

Jadual 8.1 menunjukkan ketumpatan beberapa jenis
bahan. Berdasarkan jadual itu, gabus terapung di atas
air kerana kurang tumpat daripada air. Gliserin, besi,
plumbum, merkuri dan emas pula tenggelam di dalam
air kerana lebih tumpat daripada air.

Bahan

Ketumpatan pada 0 °C
dan tekanan 1 atmosfera

g cm–3 kg m–3

Gabus 0.24 240

Air 1.0 1 000

Gliserin 1.26 1 260

Besi 7.9 7 900

Plumbum 11.3 11 300

Merkuri 13.6 13 600

Emas 19.3 19 300

Jadual 8.1

Gambar foto 8.8 Kapal kargo

Kapal kargo ditandakan dengan garisan
Plimsoll bagi tujuan keselamatan. Disebabkan
oleh perbezaan suhu dan kepekatan garam,
ketumpatan air laut berbeza di tempat yang
berlainan di dunia. Garisan Plimsoll akan
membantu untuk menentukan aras yang selamat
bagi sebuah kapal untuk terapung.

TF = Air tawar tropika
F = Air tawar
T = Air laut tropika
S = Lautan musim panas
W = Lautan musim sejuk
WNA = Musim sejuk Atlantik Utara

Rajah 8.15 Garisan Plimsoll

TF

T

W

F

S

WNA

Rajah 8.14 Objek tenggelam

F < W

W

180
Tuas
Setiap hari kita menggunakan pelbagai jenis alat sama ada di rumah mahupun di sekolah.
Alat-alat tersebut membantu kita melakukan kerja dengan mudah berdasarkan prinsip tuas. Apakah
tuas? Tuas ialah sebuah palang yang berputar pada satu titik yang tetap. Tuas terdiri daripada tiga
bahagian seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 8.16.

Daya : Tolakan dan tarikan yang dikenakan
pada palang

Beban : Objek yang hendak digerakkan
Fulkrum : Titik sokongan yang tetap

Rajah 8.16 Bahagian dalam tuas

Daya

Fulkrum Palang

Beban

Tuas merupakan mesin ringkas. Apakah kegunaan tuas?

Gambar foto 8.9 Contoh-contoh tuas yang digunakan untuk memudahkan kerja

Gambar foto 8.10 Contoh-contoh tuas yang menggunakan daya yang kecil

Tuas membolehkan kita melakukan kerja dengan mudah.

Tuas membolehkan kita menggunakan daya yang kecil untuk melakukan kerja.

Membuka penutup tin dengan sudu

Mengangkat beban yang berat

Membuka penutup botol
dengan pembuka botol

Mencabut paku

8.2.3

Sudu

Pembuka botol

Bab 8 : Daya dan Gerakan

181
Tuas dikelaskan kepada tiga jenis, iaitu tuas kelas pertama, kelas kedua dan kelas ketiga,
bergantung kepada kedudukan daya, fulkrum dan beban.

Tuas kelas kedua

Fulkrum terletak di antara beban
dengan daya.

Beban terletak di antara fulkrum
dengan daya.

Rajah 8.17 Contoh-contoh tuas kelas pertama

Rajah 8.18 Contoh-contoh tuas kelas kedua

Tuas kelas pertama
Daya

Beban

Fulkrum

Daya

Beban Fulkrum

Beban

Daya

Fulkrum

Fulkrum

Daya

Beban

Daya

DayaBeban

Fulkrum

Daya

Beban

Fulkrum

Pengelasan Tuas

Tuas kelas ketiga

Daya terletak di antara fulkrum
dengan beban.

Rajah 8.19 Contoh-contoh tuas kelas ketiga

Beban
Fulkrum

Daya
Daya

Beban

Fulkrum

(a) Playar

(b) Pembuka tin

(a) Kereta sorong

(a) Penyepit ais (b) Joran

(b) Pemecah kekeras

(c) Gunting

Daya

Fulkrum

Beban

Fulkrum

Daya

Daya
Beban

182
Momen Daya

➤ Momen daya membolehkan kita melakukan kerja dengan mudah.
➤ Momen daya bergantung pada daya yang dikenakan dan jarak tegak dari fulkrum ke daya.

Peta pokok di bawah menunjukkan ringkasan pengelasan tuas.

Rajah 8.20 Pengelasan tuas

Fulkrum terletak di antara
beban dengan daya

Contoh:
Gunting

Beban terletak di antara
fulkrum dengan daya

Contoh:
Pemecah kekeras

Kereta sorong

Daya terletak di antara
fulkrum dengan beban

Contoh:
Joran

Forseps

Tuas

Tuas kelas pertama Tuas kelas kedua Tuas kelas ketiga

ktiviti A 8.5
Tujuan: Membincangkan pelbagai contoh tuas mengikut kelas dalam kehidupan harian.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Setiap kumpulan perlu mencari maklumat tentang alat-alat yang digunakan dalam kehidupan

harian dan kelaskan alat-alat itu kepada tiga kelas tuas.
3. Labelkan kedudukan beban, daya dan fulkrum pada setiap alat itu.
4. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda di dalam kelas.

8.2.3
8.2.4

Bolehkah anda berikan contoh
lain untuk ketiga-tiga tuas?

Pembuka tin

Daya yang dikenakan pada suatu objek boleh memutarkan objek itu pada satu titik tetap (pangsi
atau fulkrum). Kesan putaran yang dihasilkan disebut momen daya.

Bab 8 : Daya dan Gerakan

183
Contoh momen daya adalah apabila sepana digunakan untuk mengetatkan nat dan semasa
membuka pintu seperti dalam Rajah 8.21.

Cara mengira momen daya:

Unit bagi momen daya ialah newton meter (N m).

Jika daya yang digunakan untuk mengumpil penutup tin adalah 10 N menggunakan sudu yang
panjangnya 15 cm, hitung momen daya yang terhasil.

Rajah 8.21 Momen daya dalam kehidupan harian

(a) (b)

Daya

Jarak

Pangsi
(Fulkrum)

Momen
daya

Contoh 1:

Contoh 2:

Momen daya = Daya (N) × Jarak tegak dari pangsi ke daya (m)

Rajah 8.22 Daya (N)
Pangsi

(fulkrum)

Momen
daya

90°

Jarak tegak (m)

50 N

Pangsi

Nat

20 cm

Momen ikut
arah jam

Daya

Momen daya

Pangsi (Fulkrum)

Nat

Jarak tegak

Rajah 8.23

Momen daya mempunyai dua arah,
iaitu ikut arah jam atau lawan arah jam.
Didapati bahawa arah momen daya
untuk mengetatkan nat adalah ikut arah
jam. Apakah arah momen daya untuk
melonggarkan nat itu?

Rajah 8.24

Momen daya = 10 N x 0.15 m
          = 1.5 N m

Momen daya = Daya (N) x Jarak tegak dari pangsi ke daya (m)
          = 50 N x 0.2 m
          = 10 N m

Penutup tin

Sudu

15 cm

Tin

10 N

184
Momen daya akan bertambah sekiranya:

Rajah 8.27 menunjukkan sepana yang digunakan untuk mengetatkan nat. Rajah 8.27 (a)
menunjukkan 10 N daya dikenakan pada jarak 0.2 m dari titik putaran dan dalam  Rajah 8.27 (b),
daya yang sama dikenakan pada jarak 0.1 m.

Pada Rajah 8.27 (a), momen daya = 10 N× 0.2 m
  = 2 N m

Kesimpulannya, momen daya yang lebih besar dihasilkan apabila daya dikenakan pada jarak yang
lebih jauh dari titik putaran.

➤ magnitud daya bertambah, iaitu mengenakan daya yang lebih besar
➤ jarak tegak dari pangsi ke daya bertambah

Rajah 8.27(a) (b)

Jarak = 0.2 m
10 N

Jarak = 0.1 m
10 N

Rajah 8.25 Mengetatkan nat pada kedudukan X Rajah 8.26 Mengetatkan nat pada kedudukan Y

X

Pangsi
(fulkrum)

Daya

Momen daya

Y

Pangsi

Daya

Momen daya

(fulkrum)

(a) (b)

8.6ktiviti A
Tujuan: Mengkaji hubungan antara momen daya dengan daya dan jarak tegak dari pangsi ke daya.
Bahan: Nat dan skru
Radas: Sepana
Arahan
1. Sediakan satu alat yang dipasang nat dan skru.
2. Pegang sepana pada kedudukan X seperti yang ditunjukkan pada Rajah 8.25 dan ketatkan nat

itu. Kemudian, pegang sepana pada kedudukan Y seperti yang ditunjukkan pada
Rajah 8.26 dan ketatkan nat itu. Kedudukan yang manakah memerlukan daya yang besar?
Kedudukan yang manakah menghasilkan momen daya yang lebih besar?

Pada Rajah 8.27 (b), momen daya = 10 N× 0.1 m
  =  1 N m

Bab 8 : Daya dan Gerakan

185
Perhatikan Rajah 8.28. Berat beban menghasilkan momen daya ikut arah jam. Daya yang dikenakan
menghasilkan momen daya lawan arah jam untuk mengimbangkan papan itu dalam keadaan
mengufuk. Momen yang dihasilkan oleh daya adalah sama dengan momen yang dihasilkan oleh
beban. Oleh itu, hasil darab magnitud daya dengan jarak tegak daya dari fulkrum adalah sama
dengan hasil darab magnitud beban dengan jarak tegak beban dari fulkrum. Ini akan menyebabkan
papan itu seimbang.

Rumus di atas boleh digunakan untuk menyelesaikan masalah harian yang berkaitan dengan tuas
seperti berikut.

Beban (N) × Jarak beban dari fulkrum (m) = Daya (N) × Jarak daya dari fulkrum (m)

Rajah 8.28 Prinsip momen pada tuas

Contoh 1

Rajah 8.29 menunjukkan dua budak duduk di atas sebuah jongkang-
jongket. Apakah jarak Jia Yin dari fulkrum supaya jongkang-jongket
itu diseimbangkan?

Contoh 2

Rajah 8.30 menunjukkan seorang lelaki cuba menggerakkan
batu besar berjisim 100 kg menggunakan sebiji batu kecil sebagai
fulkrum. Jarak di antara batu besar dan batu kecil ialah 0.5 m dan
jarak di antara lelaki itu dan batu kecil adalah 2 m.
Hitungkan magnitud daya yang perlu dikenakan oleh lelaki itu
untuk menggerakkan batu besar. (Daya tarikan graviti = 10 N kg–1)

Penyelesaian:
Beban × Jarak beban dari fulkrum = Daya × Jarak daya dari fulkrum
  200 N × d = 300 N × 2 m

d = 300 N × 2 m
200 N

d =  3 m
Jia Yin perlu duduk 3 m dari fulkrum.

Penyelesaian:
          Beban = 100 kg × 10
   = 1000 N
Beban × Jarak beban dari fulkrum = Daya × Jarak daya dari fulkrum
  1000 N x 0.5 m = Daya x 2 m

Daya = 1000 N × 0.5 m
2 m

= 250 N

Rajah 8.29

Rajah 8.30

Daya (N) Beban (N)

Jarak beban (N)

Fulkrum

Jarak daya (N)

2 md

Wei Hong
300 N

Jia Yin
200 N

186
Tekanan
Anda telah mempelajari bahawa daya ialah tarikan atau tolakan yang dikenakan ke atas satu objek.
Tetapi kadangkala suatu kuantiti daya yang besar tidak dapat menolak atau menarik sesuatu objek
yang kecil. Mengapa?

Perhatikan Gambar foto 8.11 di bawah.

(a) Tekankan sebatang paku tekan ke
dalam sekeping papan

(b) Tekankan sekeping duit syiling ke
dalam sekeping papan

Gambar foto 8.11

Anda dapat menekan sebatang paku tekan ke dalam sekeping papan tetapi tidak dapat menekan
sekeping duit syiling ke dalam sekeping papan walaupun daya yang sama digunakan. Tahukah anda
mengapa?

Contoh-contoh di atas menunjukkan bahawa kesan suatu daya yang bertindak ke atas suatu
permukaan bergantung kepada keluasan permukaan daya itu dikenakan. Daya yang bertindak
ke atas suatu luas permukaan yang lebih kecil akan menghasilkan satu tekanan yang lebih besar.
Sebaliknya, daya yang sama bertindak ke atas suatu permukaan yang lebih besar akan menghasilkan
satu tekanan yang lebih kecil. Tekanan ditakrifkan sebagai daya per unit luas permukaannya (arah
daya berseranjang dengan luas permukaan).

Tekanan = Daya (N)
Luas permukaan (m2)

Unit S.I. untuk tekanan ialah pascal (Pa).
1 Pa bersamaan dengan 1 newton per meter persegi (N m–2).

Mengapakah seekor gajah yang
berjisim 5 000 kg boleh berjalan
tanpa tenggelam ke dalam tanah
(Gambar foto 8.12)? Hal ini
disebabkan luas permukaan tapak
kaki gajah sangat besar, maka
tekanan yang dikenakan ke atas
tanah adalah kurang.

Gambar foto 8.12 Gajah

8.2.5

Bab 8 : Daya dan Gerakan

187
Eksperimen 8.2
Tujuan: Mengkaji hubungan luas permukaan dengan tekanan.

Pernyataan masalah: Apakah kesan luas permukaan terhadap tekanan oleh tindakan daya
yang sama?

Hipotesis: Luas permukaan meningkat, tekanan berkurang.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Blok logam yang berjisim sama
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Luas permukaan
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kedalaman lekuk

Bahan: Blok logam dan plastisin

Radas: Kaki retort dan pengapit, pembaris meter dan tali

Prosedur:
1. Sediakan dua blok logam yang berjisim sama.
2. Gantungkan dua blok logam itu seperti dalam

Rajah 8.31.
3. Letakkan sekeping plastisin di bawah kedua-

dua blok logam itu.
4. Lepaskan blok logam P dan ukurkan kedalaman

lekuk yang dihasilkan dengan pembaris.
5. Ulang langkah 4 dengan blok logam Q.

Keputusan:

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Apakah perubahan yang berlaku kepada kedalaman lekuk yang dihasilkan apabila luas

permukaan tindakan daya bertambah?
2. Apakah hubung kait antara luas permukaan dengan tekanan?
3. Nyatakan inferens yang boleh dibuat berdasarkan pemerhatian yang diperoleh.
4. Definisikan secara operasi tekanan.

Rajah 8.31

Mari kita lakukan Eksperimen 8.2 untuk mengkaji kesan luas permukaan terhadap tekanan
yang dihasilkan oleh daya yang sama.

Plastisin

Blok
logam
P

Kaki
retort
dan
pengapit Blok

logam
Q

TaliTali

Blok logam P Q

Kedalaman lekuk yang
dihasilkan (cm)

188
Aplikasi Tekanan dalam Kehidupan Harian

(a) Mengapakah kepingan logam pada
kasut peluncur nipis?

(c) Mengapakah traktor mempunyai
tayar yang besar dan lebar?

(b) Mengapakah mata kapak nipis?

(d) Apakah tujuan paku pada tapak
kasut bola sepak?

Gambar foto 8.13 Contoh aplikasi tekanan dalam kehidupan harian.

ktiviti A 8.7
Tujuan: Membincangkan aplikasi tekanan dalam kehidupan harian.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Bincangkan aplikasi tekanan dalam kehidupan harian.
3. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda dengan menggunakan persembahan multimedia.

Abad

21

Bab 8 : Daya dan Gerakan

189
Tekanan Gas
Anda tentu pernah bermain dengan belon. Tahukah anda mengapa belon boleh mengembang
apabila ditiup? Mengapakah belon itu menjadi kempis pula apabila udara dilepaskan daripada
belon itu (Rajah 8.32)?

Mengapakah belon akan pecah jika dibiarkan di tengah
panas (Gambar foto 8.14)? Adakah ini disebabkan oleh
faktor-faktor yang mempengaruhi tekanan udara? Mari kita
lakukan Aktiviti 8.9 untuk mengkaji faktor-faktor ini.

Rajah 8.33

8.8ktiviti A
Tujuan: Menunjukkan udara mengenakan tekanan.

Arahan
1. Isi sebiji gelas dengan air sehingga penuh.
2. Tutup permukaan gelas tersebut dengan sekeping kad.
3. Pegang kad dan terbalikkan gelas itu dengan cepat.
4. Alihkan tangan dengan teliti. Perhatikan sama ada air mengalir

keluar dari gelas (Rajah 8.34).

Soalan
Mengapakah apabila tangan yang memegang kad dialihkan, air
tidak mengalir keluar dari gelas?

Teori kinetik gas menyatakan bahawa molekul-molekul udara
sentiasa bergerak bebas dan berlanggar pada dinding bekasnya.
Kekerapan perlanggaran antara molekul-molekul udara pada dinding
bekasnya akan menghasilkan daya yang menolak pada dinding bekas
tersebut (Rajah 8.33). Daya ini dikenali sebagai tekanan udara.

Rajah 8.32 Tekanan udara menyebabkan belon
mengembang dan mengempis

Belon
mengempis

Belon
mengembang

Tekanan
atmosfera

Tekanan
atmosfera

Udara
dilepaskan

Tekanan udara

Mari kita jalankan Aktiviti 8.8 untuk menunjukkan udara mengenakan tekanan.

Gambar foto 8.14 Belon-belon yang
dibiarkan di tengah panas

8.2.6

Tekanan
atmosfera

Kad

Rajah 8.34

190
Rajah 8.37 Hubungan isi padu
dengan tekanan udara

Faktor-faktor yang mempengaruhi tekanan udara
 Isi padu
 Suhu

Apabila bekas tertutup dimampatkan, isi padu ruang
di dalam bekas dikurangkan (Rajah 8.37). Hal ini
menyebabkan zarah-zarah udara berlanggar lebih
kerap dengan dinding bekas dan tekanan udara di
dalam bekas meningkat.

Isi padu

Sebelum
dimampatkan

Tolok
Bourdon

Omboh

Tolok
Bourdon

Selepas
dimampatkan

8.9ktiviti A
Tujuan: Mengkaji faktor-faktor yang mempengaruhi tekanan gas.

Bahan: Air

Radas: Tolok Bourdon, bikar 250 ml, penunu Bunsen, tungku kaki tiga, kaki retort dan pengapit, kasa
dawai, blok kayu, termometer, tiub getah, pengacau, kelalang dasar bulat dan picagari

A  Isi padu

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam

Rajah 8.35.
2. Tolak omboh ke dalam picagari. Perhatikan

perubahan pada bacaan tolok Bourdon.
3. Tarik omboh keluar dari picagari. Perhatikan

perubahan pada bacaan tolok Bourdon.
4. Catatkan pemerhatian anda.

Soalan
Apakah hubungan antara isi padu udara
dengan tekanan udara di dalam picagari?

B  Suhu

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang

ditunjukkan dalam Rajah 8.36.
2. Panaskan air di dalam bikar secara

perlahan-lahan. Perhatikan bacaan
suhu pada termometer dan tolok
Bourdon.

3. Catatkan pemerhatian anda.

Soalan
Apakah hubungan antara perubahan suhu dengan tekanan udara?

Rajah 8.35

Omboh

Picagari

Udara

Tiub getah

Tolok Bourdon

0 10

82

4 6
kPa

Tiub
getah

Kelalang
dasar
bulat

Air

Termometer

Udara Kaki
retort
dan
pengapit

Bikar

Kasa dawai

Tungku
kaki tiga

Tolok Bourdon

Blok
kayu

Pengacau

Penunu Bunsen

Rajah 8.36

Bab 8 : Daya dan Gerakan

191
Rajah 8.38 Hubungan suhu dengan tekanan udara

Gambar foto 8.15 Kotak
minuman menjadi kemik

Apabila suhu udara di dalam bekas tertutup
bertambah, zarah-zarah udara bergerak dengan
lebih cepat. Hal ini menyebabkan zarah-zarah
udara melanggar dinding bekas dengan lebih
kerap dengan daya yang lebih kuat (Rajah 8.38).
Oleh itu, tekanan udara di dalam bekas meningkat.

Semakin rendah
suhu, semakin
lambat gerakan

zarah-zarah udara

Semakin tinggi
suhu, semakin
cepat gerakan

zarah-zarah udara

Hubungan Suhu dengan Tekanan Udara
http://www.passmyexams.co.uk/
GCSE/physics/pressure-temperature-
relationship-of-gas-pressure-law.html

Tekanan Atmosfera
Apabila air di dalam sebuah kotak minuman disedut keluar, kotak
itu akan kemik (Gambar foto 8.15). Apakah yang menyebabkan
kotak itu kemik? Apabila air di dalam kotak minuman disedut keluar,
ruang di dalam kotak itu menjadi separa vakum dan tekanan udara
di dalamnya berkurang. Maka, tekanan udara yang lebih tinggi di
luar akan menekan permukaan kotak dan menyebabkannya kemik.
Tekanan udara di luar kotak ini disebut tekanan atmosfera. Tekanan
atmosfera ialah tekanan yang dikenakan oleh atmosfera ke atas
permukaan Bumi dan semua jasad di Bumi.

Konsep tekanan udara membolehkan kita menggunakan pelbagai alatan untuk melakukan aktiviti
harian dengan mudah. Mari kita kaji beberapa alatan yang berfungsi berdasarkan konsep tekanan
udara dalam Aktiviti 8.10.

Aplikasi Konsep Tekanan Udara dalam Kehidupan Harian

Tujuan: Menunjukkan kewujudan tekanan atmosfera dalam alat harian.

Bahan: Air dan cebisan kertas

Radas: Pam sedut, hemisfera Magdeburg, penyedut minuman,
picagari, pembersih vakum, bikar, gelas kaca, tiub getah, jubin
dan besen

Arahan
1. Basahkan bibir sebuah pam sedut dengan air. Tekankan pam

sedut di atas sekeping jubin supaya udara di dalam pam
dikeluarkan (Rajah 8.39). Cuba tarik pemegang pam sedut itu.
Dapatkah anda menanggalkan pam sedut daripada jubin?
Bagaimanakah situasi ini dikaitkan dengan tekanan atmosfera. Rajah 8.39

Info

Suhu

8.10ktiviti A

8.2.6
8.2.7

Tekan Tarik

Pam sedut

Jubin

192
2. Rapatkan kedua-dua hemisfera Magdeburg dan putarkan
skru untuk mengeluarkan udara di dalamnya. Cuba
tarik dan pisahkan kedua-dua hemisfera itu (Rajah 8.40).
Bolehkan anda melakukannya? Terangkan fenomena ini.

3. Isi air ke dalam sebuah bikar dan masukkan sebatang
penyedut minuman. Tutup hujung atas penyedut
minuman itu (Rajah 8.41). Angkat penyedut minuman.
Perhatikan perkara yang berlaku kepada air di dalam
penyedut minuman. Terangkan jawapan anda.

4. Susun radas seperti dalam Rajah 8.42. Masukkan air ke
dalam tiub getah. Tutup kedua-dua hujung tiub getah.
Kemudian, masukkan salah satu hujung tiub getah ke
dalam air dan hujung yang satu lagi diletakkan pada
aras yang lebih rendah di luar besen. Perhatikan perkara
yang berlaku kepada air di dalam besen. Apakah yang
berlaku jika kedua-dua hujung tiub berada pada aras
yang sama tinggi?

5. Masukkan picagari ke dalam segelas air (Rajah 8.43). Tarik
omboh ke atas. Perhatikan perkara yang berlaku.

6. Taburkan cebisan-cebisan kertas di atas lantai. Kemudian,
sedut cebisan-cebisan kertas itu dengan pembersih vakum
(Rajah 8.44). Perhatikan apa yang berlaku. Bagaimanakah
pembersih vakum berfungsi?

Terangkan semua pemerhatian di atas dengan menggunakan
rajah berlabel yang menunjukkan tindakan tekanan atmosfera.

Rajah 8.40

Rajah 8.41

Rajah 8.42

Rajah 8.43

Rajah 8.44

Lekatkan

Vakum

Lekatkan
TarikTarik

Catatan:
Murid perlu menggunakan istilah tekanan udara dan tekanan atmosfera dengan betul.

Bikar Penyedut
minuman

Penyedut
minuman

Air

Air

Tiub getah

Aras
permukaan
air

Hujung tiubBesen

Air

Picagari

Gelas

Bab 8 : Daya dan Gerakan

193
Aplikasi Konsep Tekanan Udara dalam Kehidupan Harian

1  Apabila pam ditekan pada sinki,
udara di dalamnya akan dipaksa
keluar, lalu membentuk keadaan
yang bertekanan rendah.

2  Tekanan yang tinggi di dalam
salur paip menolak kotoran yang
tersumbat apabila pam sedut
ditarik ke atas.

1  Apabila udara di dalam hemisfera dipam keluar
supaya ruang dalam hemisfera menjadi vakum,
tekanan di dalam hemisfera menjadi sifar.

2  Kedua-dua hemisfera tidak dapat dipisahkan
kerana tekanan atmosfera di luar mengenakan
daya yang besar ke atas hemisfera.

1  Apabila udara di dalam penyedut minuman
disedut, ruang di dalam penyedut akan
menghasilkan tekanan rendah.

2  Tekanan udara yang tinggi di luar (tekanan
atmosfera) akan menolak air masuk ke dalam
penyedut minuman dan akhirnya ke mulut.

1  Hujung tiub B diletak lebih rendah daripada hujung
tiub A supaya air mengalir keluar daripadanya.

2  Air yang memenuhi tiub akan mengalir keluar
dan menyebabkan tekanan di dalam tiub menjadi
rendah.

3  Tekanan atmosfera pula akan menolak air ke dalam
tiub menyebabkan air mengalir keluar secara
berterusan.

Tekanan
udara
dikurangkan

Pam
sedut

Pam
sedut

Tolak

Udara
dipaksa
keluar

Lubang
singki

Sumbatan Sumbatan

Air Air

�
Tekanan
udara
menjadi
lebih
rendah

Tekanan
udara
di dalam
paip

Tarik

�

Pam Sedut

Hemisfera Magdeburg

Penyedut minuman

Sifon

Vakum

Tekanan
atmosfera

Tekanan
atmosfera

Kedap udara

�

�

Tekanan
atmosfera

Cecair ditolak
masuk ke dalam
penyedut

Tekanan kurang
daripada tekanan
atmosfera

�
�

Tekanan atmosfera

�

�

�

Tiub yang
dipenuhi air

A

B

194
Aplikasi Konsep Tekanan Udara dalam Kehidupan Harian

1  Apabila omboh ditarik ke atas, isi padu udaradalam
silinder bertambah. Hal ini menyebabkan tekanan
udara yang rendah terbentuk dalam silinder.

2  Tekanan udara yang lebih tinggi di luar (tekanan
atmosfera) akan menolak cecair masuk ke
dalam picagari.

1  Apabila suis dihidupkan, kipas di dalam pembersih
vakum akan menyedut udara keluar daripada pembersih
vakum. Hal ini menyebabkan tekanan udara di
dalam pembersih vakum menjadi rendah.

2  Tekanan atmosfera di luar yang lebih tinggi
akan menolak udara dan habuk ke dalam
pembersih vakum.

Tin susu pekat dengan satu lubang –
susu tidak mudah mengalir keluar akibat
tekanan udara yang tinggi di luar tin.

Tin susu pekat dengan dua lubang – susu
mudah mengalir keluar kerana tekanan
udara di dalam dan di luar tin adalah sama.

Ibu, bagaimana
hendak keluarkan

susu pekat ini
dengan mudah?

Tebuk satu lagi lubang di atas
tin susu pekat itu supaya udara

boleh masuk melalui lubang
kedua untuk menyeimbangkan

tekanan udara di dalam
dengan di luar.

Picagari

Pembersih vakum

Rajah 8.45 Contoh-contoh aplikasi tekanan udara dalam kehidupan harian

Tekanan udara
(atmosfera)
yang tinggi
di luar tin

Tekanan
udara rendah
di dalam tin

Tin

Susu

Lubang kecilTekanan udara
di dalam dan
di luar tin
adalah sama Susu mengalir

keluar akibat
tarikan graviti

OmbohTekanan
rendah

Tekanan
atmosfera

Cecair

�

�

Tekanan
rendah

Tekanan atmosfera tinggi

Kipas

Udara

Habuk

�

�

Bab 8 : Daya dan Gerakan

195
Tekanan
rendah

Tekanan
tinggi

Kurang molekul udara
memberi tekanan ke
atas orang ini apabila
berada di atas gunung.

Lebih banyak molekul
udara memberi tekanan
ke atas orang ini apabila
berada di bawah gunung.

Perkaitan Altitud dengan Tekanan Atmosfera

Tahukah anda tekanan atmosfera bergantung pada altitud? Tekanan atmosfera menurun apabila
altitud semakin meningkat. Hal ini disebabkan oleh tarikan graviti. Molekul udara yang berdekatan
dengan permukaan bumi ditarik bersama oleh tarikan graviti menyebabkan kenaikan tekanan.
Pada altitud yang tinggi, molekul-molekul udara kurang dipengaruhi oleh tarikan graviti, maka
udara itu kurang berat dan mudah mengembang. Hal ini menyebabkan tekanan atmosfera rendah
pada altitud yang tinggi (Rajah 8.46).

Malaysiaku!

Dengan semangat ‘Malaysia
Boleh’, dua orang rakyat Malaysia,
Datuk M. Magendran dan Datuk
N. Mohanadas merupakan warga
Malaysia pertama yang berjaya
menawan puncak Gunung Everest
pada 23 Mei 1997. Puncak
Gunung Everest ialah kawasan
dengan tekanan atmosfera yang
sangat rendah.

Rajah 8.46  Tekanan atmosfera pada altitud yang berlainan

Kalkulator Altitud, Tekanan Atmosfera dan Analisis
http://www.mide.com/pages/air-pressure-at-altitude-calculator

Info

Analisis Data Tentang Perkaitan antara Altitud dengan Tekanan Atmosfera
http://www.windows2universe.org/earth/Atmosphere/pressure_vs_altitude.html

Imbas QR code di bawah untuk maklumat tambahan tentang perkaitan altitud dengan
tekanan atmosfera.

Info

Interactive Lab – Interactive Activity and Quiz
http://sunshine.chpc.utah.edu/Labs/OurAtmosphere/atm_measure2.html

196
Kesan Kedalaman terhadap Tekanan Cecair

Bagi seorang penyelam yang berada di bawah laut,
badannya akan mengalami tekanan (Gambar foto
8.16). Berat air laut yang bertindak pada badan
penyelam itu yang menyebabkan tekanan tersebut.
Apakah yang akan dialami oleh penyelam itu jika
dia menyelam semakin dalam ke dasar laut? Mari
kita jalankan Aktiviti 8.11 untuk mengetahui
jawapannya.

Tujuan: Mengkaji kesan kedalaman terhadap tekanan dalam cecair

Bahan: Air

Radas: Tiub getah 50 cm, besen dan silinder penyukat 1 000 ml

Arahan
1. Isikan silinder penyukat dengan isi padu air yang

maksimum dan terbalikkannya seperti dalam
Rajah 8.47.

2. Masukkan satu hujung tiub getah ke dalam
silinder penyukat.

3. Hembuskan udara ke dalam hujung tiub getah
yang satu lagi. Perhatikan perubahan saiz
gelembung udara yang bergerak dari bawah
sehingga ke permukaan air.

Soalan
1. Bandingkan saiz gelembung udara pada dasar besen dan pada permukaan air.
2. Nyatakan hubung kait antara isi padu gelembung udara dengan kedalamannya dalam air.
3. Terangkan fenomena ini berkaitan dengan tekanan dalam cecair.

Rajah 8.47

Berdasarkan keputusan daripada Aktiviti 8.11, saiz gelembung udara semakin bertambah
apabila gelembung udara naik ke permukaan air. Hal ini disebabkan oleh tekanan cecair semakin
berkurang apabila kedalaman cecair berkurang. Imbas QR code di bawah untuk maklumat tambahan
tentang kesan kedalaman terhadap tekanan cecair.

Kesan Kedalaman terhadap Tekanan Cecair
http://oceanservice.noaa.gov/facts/pressure.html

Gambar foto 8.16 Penyelam di Pulau Sipadan

Hembus
udara

Gelembung
udara

Besen

Silinder
penyukat

8.11ktiviti A

Info

8.2.8

Bab 8 : Daya dan Gerakan

197
Gambar foto 8.17 Contoh kesan kedalaman terhadap tekanan cecair

Kesan Kedalaman terhadap Tekanan Cecair dalam Kehidupan harian

Tekanan tinggi
Dinding

tebal

Dinding
nipis

Tekanan rendah

Dinding empangan air direka bentuk lebih lebar pada bahagian
dasar untuk mengatasi kesan tekanan air yang tinggi pada
bahagian dasar empangan.

Penyelam laut memakai peralatan khas

pada pakaian supaya dapat menahan

tekanan air yang tinggi.

Badan kapal selam diperbuat daripada bahan yang kuat supaya tidak kemik akibat tekanan air yang tinggi.

198
1.  Rajah 1 menunjukkan satu sistem tuas dalam keseimbangan. Hitungkan berat X.

Latihan Formatif 8.2

2. Rajah 2 menunjukkan sebuah kuboid dengan berat 5 N.
 (a) Permukaan yang manakah akan mengenakan

tekanan paling tinggi?
 (b) Kirakan tekanan yang dikenakan oleh

setiap permukaan.

3. Sebiji belon berisi gas helium akan bergerak ke atas apabila
dilepaskan dan terapung pada satu ketinggian tertentu.

(a) Mengapakah belon itu bergerak ke atas?
 (b) Jelaskan perubahan yang berlaku pada saiz belon apabila bergerak semakin tinggi.
 (c) Tunjukkan dengan gambar rajah daya-daya yang bertindak pada belon semasa belon

itu terapung.

10 NX

2 m

Fulkrum

1 m

Seronoknya mencuba!
Cuba lakukan eksperimen seperti dalam video di bawah untuk memerhatikan kesan kedalaman
terhadap tekanan cecair.

Air daripada lubang bawah dipancut lebih jauh berbanding air daripada lubang atas disebabkan
oleh tekanan dalam air.

Video Tekanan
dalam Air
http://
bukutekskssm.
my/Sains/
Video2.mp4

Video

ETS M

Jurutera mekanikal
menjalankan penyelidikan
tentang reka bentuk
empangan, loji industri,
mesin dan sebagainya.
Mereka memerlukan
pengetahuan fizik seperti
tekanan dalam air semasa
pembinaan empangan.

ETS M

A

B
C

10 cm

5 cm
30 cm

Rajah 1

Rajah 2

Bab 8 : Daya dan Gerakan

199
Ru
m

us
an

D
ay

a
da

n
G

er
ak

an

J
en

is
 d

ay
a

•

D
ay

a
gr

av
iti

•

B
er

at

•

D
ay

a
no

rm
al

•

D
ay

a
el

as
tik

•

D
ay

a
ap

un
ga

n

•
 D

ay
a

ge
se

ra
n

C
iri

-c
iri

d
ay

a

•
 D

ay
a

m
em

pu
ny

ai
 m

ag
ni

tu
d

•

D
ay

a
m

em
pu

ny
ai

a
ra

h

•
 D

ay
a

m
em

pu
ny

ai
 ti

tik
 a

pl
ik

as
i

M
en

gu
ku

r d
ay

a
da

la
m

u
ni

t S
.I.

d
en

ga
n

ne
ra

ca
 s

pr
in

g

•
 B

er
at

ja
sa

d

•
 D

ay
a

ge
se

ra
n

S
et

ia
p

da
ya

ti
nd

ak
an

te
rd

ap
at

d
ay

a
tin

da
k

ba
la

s
ya

ng

sa
m

a
m

ag
ni

tu
d

te
ta

pi
 b

er
te

nt
an

ga
n

ar
ah

•

J
as

ad
 y

an
g

ke
ka

l d
i a

ta
s

m
ej

a

•
 J

as
ad

y
an

g
te

ra
pu

ng
 d

i d
al

am
 a

ir

•
 D

ua
 tr

ol
i y

an
g

be
rs

en
tu

ha
n

di
le

pa
sk

an

m
en

gg
un

ak
an

m
ek

an
is

m
e

sp
rin

g

K
es

an
 ti

nd
ak

an
 d

ay
a

•

M
en

gg
er

ak
ka

n
ob

je
k

ya
ng

p
eg

un

•
 M

en
gu

ba
h

ke
la

ju
an

o
bj

ek

•
 M

em
be

rh
en

tik
an

o
bj

ek
 y

an
g

be
rg

er
ak

•

M
en

gu
ba

h
ar

ah
 g

er
ak

an
 o

bj
ek

•

M
en

gu
ba

h
be

nt
uk

d
an

s
ai

z
ob

je
k

P
er

be
za

an
 k

et
um

pa
ta

n
da

n
ke

sa
n

ke
ap

un
ga

n
da

la
m

k
eh

id
up

an
 h

ar
ia

n

S
is

te
m

tu
as

•

D
ay

a

•
 F

ul
kr

um

•
 B

eb
an

M
om

en
 d

ay
a

T
ek

an
an

d
an

a
pl

ik
as

in
ya

d
al

am
 k

eh
id

up
an

h
ar

ia
n

T
ek

an
an

g
as

d
an

te
or

i k
in

et
ik

g
as

T
ek

an
an

a
tm

os
fe

ra
 d

an
 k

es
an

a
lti

tu
d

te
rh

ad
ap

te

ka
na

n
at

m
os

fe
ra

K
es

an
 k

ed
al

am
an

te
rh

ad
ap

te
ka

na
n

ce
ca

ir

D
ay

a
Ke

sa
n

D
ay

a

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

8

K
ui

z

200
REFLEKSI KENDIRI

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

8.1 Daya

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang daya.

Menerangkan daya mempunyai magnitud, arah dan titik aplikasi.

Mengukur daya dalam unit S.I.

Menjelaskan dengan contoh, setiap daya tindakan terdapat daya tindak balas yang sama
magnitud tetapi bertentangan arah.

8.2 Kesan Daya

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang kesan tindakan daya.

Menerangkan dan berkomunikasi tentang perkaitan antara perbezaan ketumpatan dengan kesan
keapungan dalam kehidupan harian.

Mengelas dan menyelesaikan masalah tuas berdasarkan kedudukan fulkrum, beban dan daya.

Menerangkan dan berkomunikasi mengenai momen daya.

Menjalankan eksperimen dan berkomunikasi tentang tekanan serta aplikasinya dalam kehidupan
harian.

Menghuraikan dan berkomunikasi tentang tekanan gas dengan merujuk kepada teori kinetik gas.

Menerangkan dan berkomunikasi tentang kewujudan tekanan atmosfera dan kesan altitud
terhadap tekanan atmosfera.

Menerangkan kesan kedalaman terhadap tekanan cecair.

SumatifLatihan  Sumatif 8
1. Kenal pasti jenis daya berikut.

Gambar foto 1

(a) (b)

Bab 8 : Daya dan Gerakan

201
2. Nyatakan alat yang digunakan untuk mengukur daya dan unit S.I. untuk daya.

Alat pengukuran:

Unit S.I. :

3. Labelkan daya tindakan dan daya tindak balas yang bertindak pada objek dalam Gambar foto 2
di bawah.

Daya15 cm

4. Tandakan (3) pada aktiviti yang melibatkan tekanan atmosfera.

Menyedut udara ke dalam peparu

Membuka pintu

Menggantung gambar pada dinding menggunakan paku

Minum air dengan penyedut minuman

5. Rajah 1 menunjukkan sebatang paku ditanggalkan daripada
sekeping papan menggunakan penukul. Jika daya sebanyak
5 N diperlukan untuk menanggalkan paku, berapakah
momen daya yang diperlukan untuk menarik penukul pada
arah yang ditunjukkan dalam Rajah 1?

6. Rajah 2 menunjukkan sebuah kereta mempunyai
berat 1 000 N. Luas sentuhan setiap tayar ke atas
jalan adalah 0.1 m2. Kirakan

(a) jumlah tekanan yang dikenakan oleh kereta
ke atas jalan.

(b) tekanan yang dikenakan oleh setiap tayar ke atas jalan.

7. Seketul batu mempunyai berat 20 N dalam udara dan 15 N apabila direndam sepenuhnya
dalam air.

(a) Tentukan perbezaan berat batu dalam udara dan air.
 (b) Tentukan daya tujah ke atas batu itu.
 (c) Terangkan sebab batu itu tenggelam di dalam air.

Rajah 1

Rajah 2

Gambar foto 2

202
8. Su Ling ingin minum air di dalam gelas dengan penyedut
minuman tetapi air tidak dapat disedut masuk. Dia
mendapati terdapat satu lubang kecil di atas penyedut
minuman itu (Rajah 3). Cadangkan cara yang perlu
dilakukan untuk mengatasi masalah itu.

9. Mei Foong dijemput hadir ke suatu majlis yang diadakan di padang. Tanah di padang itu
lembik. Dia mempunyai dua pasang kasut seperti dalam Rajah 4. Cadangkan kasut yang
sesuai dipakai oleh Mei Foong untuk menghadiri majlis itu. Berikan alasan anda.

Rajah 4

10. Azman ingin memindah cecair dari bikar B ke bikar A (Rajah 5).
Dia telah mencuba beberapa kali tetapi tidak berjaya. Apakah
masalahnya? Ubah suaikan alat ini supaya dapat memindahkan
cecair dari bikar B ke bikar A.

Rajah 5

P Q

A B

12. Encik Tan menolak sebuah kereta sorong di atas
jalan berlumpur (Rajah 7). Dia mendapati sangat
sukar untuk menolak kereta sorongnya. Cadangkan
satu pengubahsuaian yang boleh dibuat bagi
mengurangkan tekanan yang dikenakan ke atas
jalan. Terangkan jawapan anda.

11. Wan dan Nurul duduk di atas sebuah jongkang-jongket
(Rajah 6). Jongkang-jongket itu tidak seimbang kerana
Wan mempunyai jisim sebanyak 45 kg tetapi Nurul
hanya berjisim 30 kg. Cadangkan cara Nurul boleh
menyeimbangkan jongkang-jongket itu.

Masteri KBATKBAT 8

Rajah 6

Rajah 7

Wan

Nurul

Rajah 3

Lubang
Penyedut

Air

Bab 8 : Daya dan Gerakan

203
Hubung kait suhu dengan haba

Pengaliran haba dan keseimbangan terma

Prinsip pengembangan dan pengecutan jirim

Hubung kait jenis permukaan objek dengan
penyerapan dan pembebasan haba

Haba
Mengapakah bangunan tinggi dipasang
dengan cermin yang berkilau?

Mengapakah gelas kaca yang tebal
pecah apabila diisi dengan air panas?

Bagaimanakah termometer berfungsi?

Mengapakah unggun api dinyalakan
pada waktu malam yang sejuk?

Bagaimanakah haba memberi
kesan kepada gas?

Mari memahami:

Ba
b

9

204
Kamera inframerah merupakan sebuah alat
yang mengesan pembebasan haba daripada
badan dan memprosesnya untuk ditunjukkan
sebagai imej terma. Alat ini sering digunakan
untuk mengesan lokasi haiwan atau habitat
haiwan yang sukar dilihat dengan mata kasar.
 Akan tetapi, para penyelidik menghadapi
kesukaran untuk mengesan beruang kutub
dengan kamera ini. Beruang kutub yang hidup
di kawasan beriklim sejuk memerangkap haba
di bawah lapisan lemak dan bulu dengan begitu
baik sehingga hampir tidak dapat dikesan oleh
kamera inframerah.

Kamera Inframerah Sukar
Mengesan Beruang Kutub

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Haba

Suhu

Konduksi

Perolakan

Sinaran

Konduktor haba

Penebat haba

Pengembangan

Pengecutan

Bayu darat

Bayu laut

Merkuri

205

Bab 9 : Haba
Gambar foto 9.1 Suhu berubah mengikut persekitaran

Walaupun haba dan suhu saling berkaitan, namun kedua-duanya adalah tidak sama.
Jadual 9.1 menunjukkan perbezaan antara haba dengan suhu.

Jadual 9.1 Perbezaan antara haba dengan suhu

Haba Suhu

Suatu bentuk tenaga Darjah kepanasan atau kesejukan objek

Diukur dalam joule (J)
Diukur dalam darjah Celsius (°C) atau
kelvin (K)

Kuantiti haba bergantung pada jenis
bahan, kuantiti bahan dan suhu

Suhu bergantung pada darjah pergerakan
zarah-zarah di dalam suatu bahan

Apabila kiub ais
diletakkan di
sekeliling botol
jus, suhu botol
menurun.

1. Nyatakan unit S.I. bagi haba.
2. Adakah deria sentuhan sesuai digunakan untuk menentukan sama ada seseorang itu demam

atau tidak? Berikan penjelasan anda.
3. Tandakan (3) pada pernyataan yang betul tentang haba dan suhu.
 (a) Apabila air dididihkan di dalam dua bikar yang masing-masing mengandungi
  100 ml dan 200 ml air, suhu airnya adalah sama.

(b) Semakin kecil jisim air, semakin lama masa yang diambil untuk air mendidih.

Latihan Formatif 9.1

Apabila air
dipanaskan,
suhunya
meningkat.

Hubung Kait Suhu dengan Haba 9.1

I mbas kembali haba dan suhu yang telah anda pelajari semasa di sekolah rendah. Haba
 diperoleh daripada pelbagai sumber seperti Matahari, peralatan elektrik dan pembakaran bahan
api. Haba merupakan satu bentuk tenaga. Haba mengalir dari kawasan yang bersuhu tinggi ke
kawasan yang bersuhu rendah.

Apakah pula yang dimaksudkan dengan suhu? Suhu ialah sukatan darjah kepanasan atau
kesejukan suatu objek. Suhu meningkat dalam persekitaran yang panas dan menurun dalam
persekitaran yang sejuk (Gambar foto 9.1). Suhu boleh diukur dengan menggunakan termometer.

9.1.1206
ktiviti A 9.1

Pengaliran Haba dan Keseimbangan Terma9.2

Pengaliran Haba

H aba mengalir dari suatu objek yang panas ke suatu
 objek yang sejuk. Aiskrim yang dibiarkan pada suhu
bilik menyerap haba dan mencair. Apakah pula yang akan
berlaku pada cerek panas jika dibiarkan pada suhu bilik?

Pengaliran haba boleh berlaku dalam tiga cara yang
berbeza, iaitu konduksi, perolakan dan sinaran. Mari kita
jalankan Aktiviti 9.1 untuk memahami ketiga-tiga cara
pengaliran haba tersebut.

Gambar foto 9.2 Aiskrim
mencair pada suhu bilik

Tujuan: Mengkaji pengaliran haba berlaku melalui konduksi, perolakan dan sinaran.

Bahan: Lilin, air, mancis, colok, hablur kalium permanganat dan paku tekan

Radas: Rod kuprum, bikar, kasa dawai, balang kaca, mentol, kadbod berbentuk-T, termometer,
tungku kaki tiga, kaki retort dan pengapit dan penunu Bunsen

A  Konduksi

1. Lekatkan tiga paku tekan pada rod kuprum dengan
menggunakan lilin dan sediakan radas seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 9.1.

2. Panaskan bahagian hujung rod kuprum dan perhatikan
paku tekan untuk melihat turutan paku yang jatuh.

B  Perolakan

(i) Perolakan di dalam cecair

Langkah
Berjaga-jaga

Pastikan hablur kalium permanganat tenggelam sepenuhnya
di dalam air sebelum bikar dipanaskan.

1. Isi air ke dalam sebuah bikar dan sediakan radas seperti
yang ditunjukkan dalam Rajah 9.2.

2. Panaskan bikar secara perlahan-lahan dan perhatikan arah
gerakan warna hablur kalium permanganat di dalam bikar.

(ii) Perolakan di dalam gas
1. Nyalakan sebatang lilin di bahagian tepi bikar besar dan letakkan

kadbod berbentuk-T di tengah-tengah bikar tersebut (Rajah 9.3).
2. Dekatkan sebatang colok berbara ke mulut bikar di bahagian yang

bertentangan dengan nyalaan lilin.
3. Perhatikan pergerakan asap di dalam bikar.

Rajah 9.1

Rajah 9.2

Rajah 9.3

9.2.1

Rod
kuprum

Kaki
retort
dan
pengapit

Paku
tekan Lilin

K L M

Penunu
Bunsen

Bikar

Air

Sebutir hablur
kalium
permanganat

Penunu
Bunsen

Kasa
dawai

Tungku
kaki
tiga

Colok
berbara

Kadbod
berbentuk-T

Bikar

Lilin

207

Bab 9 : Haba
C  Sinaran

1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 9.4.
2. Keluarkan udara di dalam balang dengan memasang pam vakum.
3. Letakkan tapak tangan anda pada sisi balang kaca untuk

merasakan kepanasan permukaan balang kaca.
4. Nyalakan mentol. Selepas 10 minit, letakkan tapak tangan

anda pada sisi balang kaca untuk merasakan kepanasan
permukaan balang kaca.

Soalan
1. Berikan satu inferens bagi pemerhatian anda dalam Aktiviti A.
2. Lukiskan arah arus perolakan di dalam cecair.
3. Apakah kegunaan colok berbara dalam Aktiviti B?
4. Nyatakan cara lain untuk mengenal pasti kepanasan permukaan balang kaca dalam Aktiviti C.

Rajah 9.4

Mengapakah permaidani
berasa lebih panas daripada
jubin marmar apabila
dipijak?

• Haba dialirkan melalui pergerakan bendalir
(cecair dan gas) dari kawasan panas ke
kawasan sejuk.

• Bahagian bendalir yang menerima haba akan
mengembang, menjadi kurang tumpat dan
naik ke atas.

• Bahagian bendalir yang sejuk dan lebih tumpat
akan turun ke bawah.

• Peredaran bendalir yang naik dan turun secara
berterusan ini dikenali sebagai arus perolakan.

• Proses pemindahan haba tanpa
sebarang medium.

• Haba boleh merambat menerusi
ruang kosong atau vakum.

• Jenis permukaan, suhu
dan luas permukaan objek
mempengaruhi kadar pengaliran
haba.

Perolakan Sinaran

• Proses pengaliran haba dari kawasan panas ke kawasan
sejuk melalui medium pepejal.

• Zarah-zarah yang menerima tenaga haba bergetar dan
berlanggar antara satu sama lain dengan lebih kerap
dan seterusnya memindahkan haba ke seluruh medium.

Konduksi

Balang kaca

Tangan

Mentol

Ke pam vakum

Ke suis

Arah pengaliran haba

Molekul
sejuk

Molekul
panas

Bendalir
    panas

Bendalir
    sejuk

208
Rajah 9.5 Sinaran dari Matahari ke Bumi

Pemanasan Bumi oleh Matahari

Pengaliran Haba dalam Fenomena Alam
Bolehkah anda kenal pasti cara pengaliran haba dari Matahari ke Bumi? Tenaga haba dari Matahari
dipindahkan ke Bumi melalui sinaran. Cara ini sahaja dapat merambat menerusi ruang kosong
(Rajah 9.5). Tenaga yang dipancarkan dari Matahari menembusi lapisan atmosfera lalu diserap oleh
tanah dan air. Pemanasan Bumi oleh Matahari boleh menyebabkan perubahan iklim dan fenomena
alam seperti bayu laut, bayu darat, ribut dan sebagainya.

ktiviti A 9.2
Tujuan: Membincangkan pengaliran haba dalam fenomena alam.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang pengaliran haba yang dapat diperhatikan dalam fenomena alam

seperti bayu darat, bayu laut dan pemanasan bumi oleh Matahari.
3. Persembahkan hasil perbincangan kumpulan anda.

Abad

21

Sejarah
Pada tahun 1936, Amerika
Utara telah dilanda
gelombang haba yang teruk.
Gelombang haba ini telah
meragut hampir 5 000
nyawa dan menjadikannya
antara gelombang haba
yang paling teruk di dunia.

Sinaran

9.2.2 209

Bab 9 : Haba
Rajah 9.6 Bayu laut

Udara panas
naik ke atas Udara sejuk

turun ke bawah

Rajah 9.7 Bayu darat

Udara panas
naik ke atas

Udara sejuk
turun ke bawah

Bayu laut

Bayu darat

Pembentukan bayu darat dan bayu laut merupakan contoh semula jadi
bagi proses perolakan. Pada waktu siang, Matahari memanaskan darat
lebih cepat berbanding dengan laut. Udara panas di darat mengembang,
menjadi kurang tumpat dan naik ke atas kerana lebih ringan. Udara sejuk
yang lebih tumpat bergerak dari permukaan laut untuk menggantikan
udara panas di darat dan menghasilkan bayu laut (Rajah 9.6).

Pada waktu malam, darat menjadi sejuk dengan lebih cepat berbanding
dengan laut. Udara di permukaan laut yang lebih panas menjadi kurang
tumpat lalu naik ke atas. Udara sejuk yang lebih tumpat dari darat
bergerak ke laut dan menghasilkan bayu darat (Rajah 9.7).

210
Konduktor Haba dan Penebat Haba Tapak seterika yang diperbuat
daripada logam dapat
mengkonduksikan haba supaya
kain dapat digosok dengan cepat.

Dasar kuali diperbuat daripada
logam supaya dapat mengalirkan
haba ke makanan dengan cepat.

Merkuri di dalam
termometer ialah sejenis
konduktor haba yang
baik. Merkuri dapat
mengesan perubahan
suhu dengan cepat.

Peralatan dapur yang diperbuat
daripada kayu dapat menghalang
haba daripada mengalir ke tangan
ketika memasak.

Bahan yang boleh menghalang
pengaliran haba dikenali
sebagai penebat haba.

Gambar foto 9.3 Kegunaan konduktor haba dalam kehidupan harian

Gambar foto 9.4 Kegunaan penebat haba dalam kehidupan harian

ktiviti A 9.3
Tujuan: Membincangkan pelbagai kegunaan konduktor dan penebat haba dalam kehidupan harian.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat serta gambar foto berkaitan dengan pelbagai kegunaan konduktor dan

penebat haba dalam kehidupan harian.
3. Persembahkan hasil perbincangan anda menggunakan peta minda.

Bahan yang boleh mengalirkan haba
dikenali sebagai konduktor haba.

Abad

21

Sarung tangan ketuhar
yang merupakan
penebat haba dapat
mengelakkan tangan
daripada melecur ketika
mengeluarkan dulang
makanan yang panas
dari ketuhar.

Dinding kotak ais yang
diperbuat daripada gentian
kaca atau polistirena ialah
penebat haba yang dapat
mengekalkan kesejukan
bahan di dalamnya.

9.2.3 211

Bab 9 : Haba
Eksperimen 9.1
Tujuan: Mengkaji kegunaan bahan yang berbeza sebagai penebat haba.

Pernyataan masalah: Antara kapas, kain felt dan kerajang aluminium, bahan yang manakah
merupakan penebat haba yang baik?

Hipotesis: Kapas dan kain felt ialah penebat haba yang baik.

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Isi padu air dalam kelalang dasar rata
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Jenis bahan penebat
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Suhu akhir

Bahan: Kapas, kain felt, kerajang aluminium dan air didih

Radas: Kelalang dasar rata, gabus, termometer dan jam randik

Prosedur:
1. Sediakan empat kelalang dasar rata seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 9.8.
2. Catatkan suhu awal setiap kelalang dasar rata.
3. Catatkan suhu akhir setiap kelalang dasar rata selepas 10 minit.

Pemerhatian:

Kelalang dasar rata K L M N

Suhu awal (°C)

Suhu akhir (°C)

Beza suhu (°C)

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Nyatakan inferens untuk pemerhatian anda pada kelalang dasar rata N.
2. Apakah kegunaan kelalang dasar rata K?

Rajah 9.8

Tidak
dibalut

K L M

Dibalut dengan
kapas

Dibalut dengan
 kain felt

N

Dibalut dengan
kerajang aluminium

Termometer

Air didih

Termometer

Kelalang
dasar
rata

Air didih

Kelalang
dasar
rata

Keseimbangan Terma
Dua objek yang berada dalam sentuhan terma dapat memindahkan tenaga haba antara dua objek
itu. Tenaga haba dipindahkan dari objek yang bersuhu tinggi ke objek yang bersuhu rendah. Apabila
pemindahan haba antara dua objek adalah sifar, objek-objek itu dikatakan berada dalam keseimbangan
terma. Dua objek yang berada dalam keseimbangan terma mempunyai suhu yang sama.

212
ktiviti A 9.4

Prinsip Pengembangan dan Pengecutan Jirim9.3

Pengembangan dan Pengecutan Jirim

A nda telah mempelajari tiga keadaan jirim semasa di Tingkatan Satu. Adakah anda tahu kesan
 perubahan suhu terhadap jirim? Mari kita jalankan Aktiviti 9.4 untuk mengkaji kesan haba
terhadap keadaan jirim.

Tujuan: Mengkaji haba boleh menyebabkan pepejal, cecair dan gas mengembang dan mengecut.

A  Pepejal

Radas: Penunu Bunsen, tolok dan batang besi

Arahan
1. Cuba masukkan batang besi ke dalam tolok (Rajah 9.9).
2. Kemudian panaskan hujung batang besi dengan

menggunakan penunu Bunsen selama lima minit.
3. Cuba masukkan batang besi yang dipanaskan ke dalam

tolok. Rekodkan pemerhatian anda.
4. Biarkan batang besi menyejuk dan cuba masukkan ke dalam

tolok sekali lagi. Rekodkan pemerhatian anda.

B  Cecair

Bahan: Air berwarna, kiub ais dan air panas

Radas: Kelalang kon, gabus, besen dan tiub kaca

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 9.10 dan

tandakan aras awal air berwarna di dalam tiub kaca.
2. Masukkan kelalang kon ke dalam besen air panas dan perhatikan

aras air berwarna.
3. Ulang langkah 1 dan 2 dengan menggantikan air panas dengan

kiub ais dan rekodkan pemerhatian anda.

Rajah 9.9

Rajah 9.10

Air berwarna

Kelalang
kon

Tiub kaca

Gabus

9.3.1

Tolok

Batang besi

1. Mengapakah gelung pemanas di dalam cerek elektrik berada di dasar cerek?
2. Ayam yang dibakar di dalam ketuhar biasanya dibalut dengan kerajang aluminium terlebih

dahulu. Mengapa?
3. Mengapakah bekas polistirena digunakan untuk menyimpan kiub ais?
4. Amirah menggunakan selimut yang tebal ketika tidur semasa cuaca sejuk. Apakah fungsi

selimut itu? Terangkan jawapan anda.

Latihan Formatif 9.2

Langkah
Berjaga-jaga

Berhati-hati apabila
mengendalikan batang besi
yang panas.

213

Bab 9 : Haba
Merkuri

C  Gas

Bahan: Air panas, kiub ais dan belon

Radas: Kelalang kon dan besen

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 9.11.
2. Perhatikan dan rekodkan keadaan belon selepas tiga minit.
3. Ulang langkah 1 dan 2. Gantikan air panas dengan kiub ais.

Soalan
1. Berikan inferens untuk pemerhatian anda dalam Aktiviti A.
2. Mengapakah air berwarna digunakan dalam Aktiviti B?
3. Apakah yang menyebabkan perubahan fizikal pada belon dalam Aktiviti C?

Zarah-zarah di dalam pepejal bergetar pada kedudukan tetap. Apabila pepejal dipanaskan,
zarah-zarah bergetar dengan lebih cepat dan jarak antara zarah bertambah. Hal ini menyebabkan
isi padu pepejal bertambah kerana pepejal mengembang. Sebaliknya, apabila pepejal disejukkan,
zarah-zarah bergetar dengan lebih perlahan dan jarak antara zarah berkurang. Hal ini menyebabkan
isi padu pepejal berkurang kerana pepejal mengecut.

Zarah-zarah cecair dan gas pula bergerak secara bebas. Apabila cecair dan gas dipanaskan, zarah-
zarah bergerak dengan lebih cepat. Jarak antara zarah juga bertambah. Hal ini menyebabkan isi padu
cecair dan gas bertambah kerana cecair dan gas mengembang. Sebaliknya, apabila cecair dan gas
disejukkan, zarah-zarah bergerak dengan lebih perlahan dan zarah semakin rapat antara satu sama
lain. Hal ini menyebabkan isi padu cecair dan gas berkurang kerana cecair dan gas mengecut.

Kegunaan Pengembangan dan Pengecutan Jirim dalam Kehidupan
Harian

Rajah 9.12

Rajah 9.13

Gambar foto 9.5

Rajah 9.11

Merkuri di dalam termometer ialah sejenis
konduktor haba yang boleh mengembang
dan mengecut (Gambar foto 9.5).

Landasan kereta api mempunyai ruang kecil
di antara penyambung rel untuk membolehkan
pengembangan landasan pada cuaca panas.
Tanpa ruang-ruang ini, landasan berisiko untuk
membengkok dan bertindih (Rajah 9.12).

Jambatan keluli dibina dengan penggolek dan satu ruang
pada satu hujung. Ini membolehkan pengembangan
jambatan pada cuaca panas (Rajah 9.13).

Hujung
yang
tetap Penggolek

Ruang

(a)

(c)

(b)

9.3.2

Air panas

Kelalang
kon

Belon

Besen

Ruang

214
Penggera
kebakaran
berbunyi

Penggera
kebakaran

Bateri

ApiJalur dwilogam

Skru
sentuhan

Kuprum

Besi Suhu bilik

Dipanaskan

Disejukkan

(d) Jalur dwilogam sering digunakan di dalam peralatan yang bergantung pada pengawalaturan
suhu. Jalur ini diperbuat daripada dua jalur logam berbeza yang mengembang dan mengecut
pada kadar yang berbeza. Sistem penggera kebakaran yang ditunjukkan dalam Rajah 9.14
direka supaya litarnya tidak lengkap pada suhu bilik.

Rajah 9.14 Model sistem penggera kebakaran

Penggunaan Prinsip Pengembangan dan Pengecutan Jirim untuk
Menyelesaikan Masalah yang Mudah

Situasi 1

Situasi 2

Apabila litar terdedah kepada haba yang disebabkan oleh kebakaran,
kuprum akan mengembang lebih cepat berbanding dengan besi dan
menyebabkan jalur membengkok ke arah skru sentuhan. Keadaan ini
akan melengkapkan litar sistem dan membunyikan penggera.

Cikgu, bola
pingpong ini
sudah kemik.

Masukkan bola itu
ke dalam besen
berisi air panas.

Wah, hebatnya
cikgu!

Inilah kegunaan prinsip
pengembangan jirim. Haba
menyebabkan udara dalam

bola pingpong mengembang.

Cuba rendamkan
penutup botol itu
di dalam air panas

untuk seketika. Nanti,
penutup itu akan

mengembang dan
bolehlah dibuka.

Animasi
Sistem Penggera
Kebakaran

I M B A S
GAMBAR

Eh, ketatnya
penutup botol ini.

215

Bab 9 : Haba
1. Apakah yang berlaku pada isi padu air semasa pemanasan?
2. Terangkan secara ringkas sebab kabel penghantaran pada tiang biasanya dipasang longgar

sedikit.
3. Adakah pengembangan dan pengecutan jirim boleh membahayakan struktur bangunan?

Berikan pendapat anda.

Latihan Formatif 9.3

Hubung Kait Jenis Permukaan Objek dengan
Penyerapan dan Pembebasan Haba

9.4

Penyerapan dan Pembebasan haba

Pernahkah anda terfikir sebab tangki minyak
dicat dengan warna cerah seperti putih

atau perak? Hal ini demikian kerana warna
cerah tidak menyerap haba yang banyak,
jadi penyejatan minyak dapat dikurangkan.
Keupayaan suatu objek untuk menyerap dan
membebaskan haba bergantung pada jenis
dan warna permukaannya.

Gambar foto 9.6 Lori tangki minyak

Eksperimen 9.2
Tujuan: Mengkaji objek yang gelap menyerap dan membebaskan haba lebih baik daripada objek
putih.

Pernyataan masalah: Adakah objek yang gelap menyerap dan membebaskan haba lebih baik
daripada objek putih?

Hipotesis: Objek yang gelap menyerap dan membebaskan haba lebih baik daripada objek putih.

A  Penyerap haba yang baik

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Jarak dari sumber haba
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Warna permukaan
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Kenaikan suhu

Bahan: Cat hitam dan cat putih

Radas: Penunu Bunsen, termometer, tin susu kosong, plat besi, kasa dawai, tungku kaki tiga dan
bongkah kayu

9.4.1
9.4.2

Video Penyerap dan
Pembebas Haba yang Baik
http://bukutekskssm.my/
Sains/Video3.mp4Video

216
Prosedur:
1. Sediakan dua tin susu kosong yang

masing-masing dicat dengan cat
putih dan cat hitam. Kemudian,
labelkan tin sebagai J dan K.

2. Sediakan radas seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 9.15
dengan meletakkan kedua-dua
tin serapat yang mungkin dengan
penunu Bunsen.

3. Rekodkan suhu awal udara di dalam
setiap tin dan nyalakan penunu Bunsen.

4. Perhatikan dan rekodkan suhu akhir setiap
tin selepas 10 minit.

Pemerhatian:

Tin
Suhu (°C)

Kenaikan suhu (°C)
Awal Akhir

J

K

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Tin manakah yang menyerap haba dengan lebih baik?
2. Apakah inferens yang dapat dibuat daripada aktiviti ini?

B  Pembebas haba yang baik

Pemboleh ubah:
(a) Pemboleh ubah dimalarkan: Isi padu air panas
(b) Pemboleh ubah dimanipulasikan: Warna permukaan
(c) Pemboleh ubah bergerak balas: Penurunan suhu

Bahan: Cat hitam, cat putih dan air panas

Radas: Termometer, tin susu kosong, plat besi dan bongkah kayu

Prosedur:
1. Sediakan dua tin susu kosong yang

masing-masing dicat dengan cat
putih dan cat hitam. Kemudian,
labelkan tin sebagai J dan K.

2. Isi air panas ke dalam kedua-dua tin
seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 9.16.

3. Rekodkan suhu awal air di dalam setiap tin.
4. Perhatikan dan rekodkan suhu akhir setiap

tin selepas 10 minit.

Rajah 9.15

Rajah 9.16

J K

Plat besi
Tin susu
bercat
putih

Tungku
kaki tiga

Kasa
dawai

Termometer

Plat besi

Tin susu
bercat hitam

Tungku kaki
tiga

Penunu
Bunsen

Bongkah kayu

Kasa dawai

Termometer

Tin susu
bercat
putih

Bongkah kayu

Tin susu
bercat
hitam

Plat besiPlat besi

Air panas

J K

Termometer

217

Bab 9 : Haba
Pemerhatian:

Tin
Suhu (°C)

Penurunan suhu (°C)
Awal Akhir

J
K

Kesimpulan:
Adakah hipotesis diterima? Berikan alasan anda.

Soalan
1. Tin manakah yang membebaskan haba dengan lebih baik?
2. Apakah inferens yang dapat dibuat daripada aktiviti ini?
3. Apakah cara pengaliran haba yang menyebabkan haba hilang daripada tin?
4. Reka bentuk satu eksperimen untuk mengkaji sama ada objek yang kusam atau berkilat

menyerap dan membebaskan haba dengan lebih baik.

Apabila suatu objek menyerap haba, suhunya meningkat. Manakala, apabila suatu objek
membebaskan haba, suhunya menurun. Permukaan yang gelap dan kusam merupakan penyerap
dan pembebas haba yang lebih baik daripada permukaan yang cerah dan berkilat.

Konsep Haba dalam Kehidupan Harian
Konsep Bangunan Hijau ialah idea yang dijana untuk mengurangkan kesan terhadap alam
sekitar dan kesihatan manusia akibat kepesatan pembangunan. Ciri-ciri bangunan hijau
disenaraikan di bawah:

 mempunyai kecekapan tenaga yang tinggi melalui penggunaan tenaga solar atau
penggunaan tenaga yang boleh diperbaharui.

 mempunyai sistem pengaliran air, peredaran udara dan pencahayaan yang baik.
 penggunaan bahan-bahan kitar semula.

1. Apakah kelebihan memakai baju berwarna cerah semasa cuaca panas?
2. Apakah ciri-ciri permukaan dinding sebuah kelalang termos yang dapat mengekalkan suhu air

panas untuk tempoh masa yang panjang?
3. Nyatakan dua penyerap dan pembebas haba yang baik yang digunakan dalam kehidupan harian.

Latihan Formatif 9.4

ktiviti A 9.5
Pembelajaran berasaskan projek
Reka bentuk sebuah Rumah Kediaman Hijau di mana
penggunaan tenaga dapat dikurangkan bagi menyejukkan
rumah atau sebaliknya. Anda boleh membuat reka bentuk atau
inovasi dalam konteks tempatan atau global.

ETS M Abad

21

Konsep Bangunan Hijau
https://www.gbcsa.org.za/
about/about-green-building/

Info

9.4.3218
Ru
m

us
an

H
ab

a

Ke
gu

na
an

da

la
m

ke

hi
du

pa
n

ha
ria

n

Ke
gu

na
an

d
al

am

ke
hi

du
pa

n
ha

ria
n

Pe
m

an
as

an
 B

um
i

ol
eh

M
at

ah
ar

i

m
en

ye
ba

bk
an

m
en

ye
ba

bk
an

m
el

al
ui

Ko
nd

uk
si

Pe
ro

la
ka

n

Ko
nd

uk
to

r h
ab

a
Pe

ne
ba

t h
ab

a

Si
na

ra
n

H
ub

un
g

ka
it

de
ng

an
 s

uh
u

Pe
m

in
da

ha
n

ha
ba

B
ay

u
la

ut

B
ay

u
da

ra
t

Fe
no

m
en

a
al

am
Fe

no
m

en
a

al
am

Ke
sa

n
te

rh
ad

ap
 ji

rim
Je

ni
s

pe
rm

uk
aa

n
ob

je
k

Pe
ng

em
ba

ng
an

Pe
ny

er
ap

an
 h

ab
a

Pe
ng

ec
ut

an
Pe

m
be

ba
sa

n
ha

ba

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

9

K
ui

z

219

Bab 9 : Haba
SumatifLatihan  Sumatif 9
1. Rajah 1 menunjukkan sebuah kereta di tempat letak kereta

yang terdedah kepada cahaya Matahari. Cermin hadapan kereta
berkenaan retak sebaik sahaja penyaman udara dihidupkan.

(a) Jelaskan fenomena yang ditunjukkan dalam Rajah 1.

(b) Cadangkan dan jelaskan satu langkah berjaga-jaga yang perlu
diambil supaya kejadian ini tidak berlaku.

2. Jauhkan daripada haba atau api!

Amaran di atas boleh dijumpai pada tin penyembur racun serangga. Bincangkan kemungkinan
yang akan berlaku jika tin penyembur racun kosong dibuang di tempat pembuangan sampah.

REFLEKSI KENDIRI

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

9.1 Hubung Kait Suhu dengan Haba

Membandingkan perbezaan antara haba dengan suhu.

9.2 Pengaliran Haba dan Keseimbangan Terma

Menerangkan haba mengalir dari kawasan panas ke kawasan sejuk.

Menerangkan dan berkomunikasi tentang pengaliran haba dalam fenomena alam.

Berkomunikasi mengenai konduktor haba dan penebat haba serta kegunaan konduktor dan
penebat haba dalam kehidupan harian.

9.3 Prinsip Pengembangan dan Pengecutan Jirim

Menerangkan proses haba menyebabkan pengembangan dan pengecutan pepejal, cecair dan gas.

Berkomunikasi tentang pelbagai kegunaan pengembangan dan pengecutan jirim dalam
kegunaan harian.

9.4 Hubung Kait Jenis Permukaan Objek dengan Penyerapan dan Pembebasan Haba

Menunjuk cara objek yang gelap dan kusam menyerap haba lebih baik daripada objek putih dan
berkilat.

Menunjuk cara objek yang gelap dan kusam membebaskan haba lebih baik daripada objek putih
dan berkilat.

Mengkonsepsikan dan mereka bentuk sesuatu menggunakan konsep haba dalam kehidupan harian.

Rajah 1

XYZ 123

220
3. Bagaimanakah anda membuktikan bahawa pemindahan haba melalui sinaran tidak
memerlukan medium? Berikan penjelasan yang ringkas.

4. (a) Apakah yang menyebabkan arus perolakan?
 (b) Cara pemindahan haba yang manakah paling pantas? Jelaskan jawapan anda.

5. Cuaca sejuk pada hari hujan menyebabkan Dayah menghadapi kesukaran untuk tidur. Satu
selimut tebal yang digunakannya masih tidak dapat mengurangkan kesejukan badannya.

Cadangkan satu reka bentuk selimut yang boleh menyelesaikan masalah ini (gunakan konsep
pemerangkapan haba).

6. Rajah 2 menunjukkan susunan radas satu eksperimen untuk mengkaji pemindahan haba.

Rajah 2

Selepas radas dibiarkan selama 10 minit, didapati termometer menunjukkan bacaan suhu
60°C. Cadangkan dan jelaskan pengubahsuaian yang perlu dilakukan kepada susunan radas
supaya suhu air mencapai suhu bilik dengan lebih cepat.

Termometer

Air didih

Bikar

Penutup
polistirena

Bongkah
kayu

Masteri KBATKBAT 9

221

Bab 9 : Haba
Ciri-ciri gelombang bunyi

Kenyaringan dan kelangsingan bunyi

Fenomena dan aplikasi pantulan gelombang bunyi

Mari memahami:

Ba
b

222

Bolehkah gelombang bunyi merambat
sehingga ke dasar laut?

Bagaimanakah telinga bergerak balas
terhadap bunyi?

Apakah yang dimaksudkan dengan gema?

Apakah had deria pendengaran manusia?

10 Gelombang Bunyi

222
Kilat merupakan fenomena yang disebabkan
oleh nyahcas elektrik yang statik di langit.
Getaran antara zarah-zarah udara di langit
pula didengari sebagai guruh. Pernahkah
anda perhatikan bahawa kita melihat
pancaran cahaya kilat sebelum mendengar
bunyi dentuman guruh?
 Sebenarnya, kilat dan guruh berlaku
pada masa yang sama, tetapi kelajuan cahaya
dan bunyi merambat menerusi udara yang
berbeza menyebabkan kelewatan ini.
 Cahaya yang dipancar oleh kilat sampai
ke mata kita dengan lebih cepat daripada
bunyi dentuman guruh. Jadi, cahaya daripada
kilat dapat dilihat terlebih dahulu sebelum
bunyi dentuman didengari.

Kejadian Kilat dan Guruh

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Getaran

Medium

Gelombang

Amplitud

Frekuensi

Gema

Kelangsingan

Ultrabunyi

Had pendengaran

Sonar

223

Bab 10 : Gelombang Bunyi

Gelombang Bunyi

223

Bab 10 : Gelombang Bunyi
10.1
Tujuan: Mengkaji ciri-ciri gelombang bunyi.

A  Perambatan

(i) Memerlukan medium untuk perambatan

Radas: Balang kaca, kepingan polistirena, jam loceng
dan pam vakum

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan

dalam Rajah 10.1.
2. Bunyikan jam loceng dan dengarkan bunyi

yang terhasil.
3. Kemudian, hidupkan suis pam vakum untuk

menyedut keluar udara.
4. Catatkan pemerhatian anda.

Ciri-ciri Gelombang Bunyi10.1

P ersekitaran kita penuh dengan pelbagai bunyi. Bunyi adalah satu bentuk tenaga yang
 dihasilkan oleh getaran. Sebagai contoh, peralatan muzik dalam Gambar foto 10.1
menghasilkan bunyi melalui getaran. Cuba sentuh bahagian luar tekak anda dengan hujung jari
ketika bercakap. Bolehkah anda merasai getaran peti suara?

Ke pam vakum

Kepingan
polistirena

Balang kaca

Jam loceng

Gambar foto 10.1 Peralatan muzik

Rajah 10.1

ktiviti A

10.1.1

Mari kita jalankan Aktiviti 10.1 untuk mengkaji ciri-ciri gelombang bunyi.

224
Arahan

1. Sediakan tiga bekas plastik yang masing-masing diisi udara, air dan tepung.
2. Letakkan bekas plastik kosong (berisi udara) yang ditutup rapat di atas meja dan lekapkan

telinga anda pada bekas tersebut (Rajah 10.2).
3. Minta rakan anda membunyikan jam loceng di hujung meja kemudian dengarkan bunyi

yang terhasil.
4. Ulang langkah 2 dan 3 menggunakan bekas yang berisi air dan tepung. Bandingkan kekuatan

bunyi yang dihasilkan.

Soalan
1. Apakah yang diperhatikan apabila pam vakum dihidupkan? Berikan inferens untuk

pemerhatian anda.
2. Susun bekas plastik berisi udara, air dan tepung mengikut kekuatan bunyi dalam urutan menaik.

B  Bunyi boleh dipantul dan diserap

Radas: Tiub kadbod, jam randik analog, plastisin, kepingan kayu, kepingan logam, papan lembut
        dan tuala

Arahan
1. Sediakan radas seperti yang ditunjukkan dalam

Rajah 10.3 dan pastikan terdapat jarak kira-kira
5 cm di antara kepingan kayu dan hujung tiub
kadbod.

2. Gerakkan tiub Q sehingga anda dapat mendengar
detikan jam randik analog dengan sangat jelas.

3. Tanpa mengubah kedudukan tiub P dan Q, gantikan
kepingan kayu dengan kepingan logam diikuti
dengan tuala. Bandingkan kekuatan detikan jam.

4. Rekodkan semua pemerhatian anda.

Soalan
1. Berdasarkan pemerhatian anda, permukaan manakah yang
 (a) penyerap bunyi yang baik?
 (b) pemantul bunyi yang baik?
2. Ramalkan sama ada kepingan kaca merupakan penyerap atau pemantul bunyi yang baik.

Rajah 10.3

Rajah 10.2

Bekas plastik
berisi udara

Langkah
Berjaga-jaga

Pastikan air dan tepung diisi
ke dalam bekas sehingga
penuh supaya tiada udara.

(ii) Merambat pada kelajuan yang berbeza di dalam medium
yang berbeza

Bahan: Air dan tepung

Radas: Bekas plastik dan jam loceng

Kepingan
kayu

Papan lembut

Plastisin

Jam randik
analog

Tiub
kadbod

Q

Tiub
kadbod

P

225

Bab 10 : Gelombang Bunyi
Bunyi memerlukan medium untuk merambat. Bunyi boleh
merambat melalui pepejal, cecair dan gas, tetapi tidak melalui
vakum. Sebagai contoh, apabila loceng dibunyikan, permukaan
logam loceng akan bergetar. Zarah-zarah udara di sekeliling
loceng juga turut bergetar dan berlanggar dengan zarah-
zarah udara yang berhampirannya. Getaran ini dipindahkan
dari satu zarah ke zarah lain yang bersebelahan dalam
bentuk gelombang. Dengan cara ini, loceng menghasilkan
bunyi yang dapat didengar oleh telinga pendengar (Rajah 10.4).

Pemindahan Bunyi

Rajah 10.4 Pemindahan bunyi dari
loceng ke telinga pendengar

Rajah 10.5 Bunyi bergerak pada kelajuan yang berbeza di dalam medium yang berbeza

Kelajuan pemindahan
bunyi dalam pepejal

Kelajuan pemindahan
bunyi dalam cecair

Kelajuan pemindahan
bunyi dalam gas

226
Bunyi dipindahkan dengan cepat melalui pepejal.
Apabila zarah-zarah pada satu hujung pepejal mula
bergetar, getaran itu menyebabkan zarah-zarah
yang bersebelahan turut bergetar dengan pantas
kerana zarah-zarah pepejal tersusun rapat.

Susunan zarah-zarah dalam cecair yang
kurang rapat menyebabkan getaran bunyi
dipindah dengan perlahan berbanding
dengan pepejal.

Gelombang bunyi merambat melalui gas
dengan sangat perlahan kerana susunan
zarah-zarah gas yang berjauhan antara satu
sama lain melambatkan pemindahan getaran.

Gambar foto 10.2 Bunyi enjin kapal terbang dapat didengar
kerana gelombang bunyi boleh merambat menerusi udara

227

Bab 10 : Gelombang Bunyi
Pantulan dan Penyerapan Bunyi
Bunyi boleh dipantul dan diserap apabila terkena pada permukaan suatu objek. Sifat ini adalah sama
seperti sifat cahaya yang telah anda belajar semasa Tingkatan Satu. Jumlah bunyi yang dipantul atau
diserap bergantung pada permukaan objek tersebut.

Gambar foto 10.3 Contoh pemantul bunyi yang baik

Gambar foto 10.4 Contoh penyerap bunyi yang baik

1. Nyatakan empat sumber getaran yang menghasilkan bunyi.
2. Tandakan (3) pada pernyataan yang betul tentang gelombang bunyi.

(a) Gelombang bunyi hanya boleh dipantulkan.

(b) Angkasawan di angkasa lepas boleh mendengar bunyi dengan lebih jelas
  berbanding dengan Bumi.

(c) Gelombang bunyi memerlukan medium untuk merambat.

3. Dinding pawagam biasanya dilapisi dengan papan lembut yang nipis. Apakah kegunaan papan
tersebut?

Latihan Formatif 10.1

Permukaan yang
keras dan licin
memantulkan

bunyi dengan baik.
(Gambar foto 10.3)

Permukaan yang
lembut dan kasar
menyerap bunyi

dengan baik
(Gambar foto 10.4)

Permaidani Papan gabus

Jubin marmar Dinding

228
10.2
Tujuan: Mengkaji kesan amplitud ke atas kenyaringan dan kesan frekuensi ke atas kelangsingan.

Radas: Osiloskop Sinar Katod (O.S.K.), penjana isyarat audio, pembesar suara dan wayar
penyambung

Arahan
1. Susunkan radas seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 10.6.
2. Laraskan penjana isyarat audio dan

O.S.K. sehingga bunyi dihasilkan dan
bentuk gelombang dapat diperhatikan
pada skrin O.S.K.

3. Tetapkan frekuensi penjana isyarat audio
dan tingkatkan kuasa outputnya secara
perlahan-lahan.

4. Dengar bunyi yang dihasilkan dan
perhatikan bentuk gelombang pada skrin
O.S.K. Rekodkan pemerhatian anda.

5. Kemudian, tetapkan kuasa output penjana isyarat audio
dan tingkatkan frekuensinya secara perlahan-lahan.

6. Dengar bunyi yang dihasilkan dan perhatikan bentuk gelombang pada skrin O.S.K. Rekodkan
pemerhatian anda.

Kenyaringan dan Kelangsingan Bunyi10.2

T elinga kita mampu membezakan bunyi-bunyi yang didengar kerana
 bunyi mempunyai kekuatan dan kelangsingan yang berbeza. Kekuatan atau
kenyaringan bunyi yang dihasilkan bergantung pada amplitud gelombang
bunyi (Gambar foto 10.5). Kelangsingan bunyi pula bergantung pada
frekuensi gelombang bunyi yang dihasilkan (Gambar foto 10.6).
Frekuensi diukur dalam unit hertz (Hz).

Gambar foto 10.6 Haiwan menghasilkan bunyi dengan
frekuensi yang berbeza

Gambar foto 10.5 Kekuatan bunyi
yang dihasilkan berubah dengan
kekuatan kunci piano yang ditekan

Apakah kesan amplitud dan frekuensi masing-masing terhadap kenyaringan dan kelangsingan
bunyi? Mari kita jalankan Aktiviti 10.2 untuk menyiasat kesan-kesan tersebut.

Rajah 10.6

Penjana
isyarat audio

O.S.K.

Pembesar
suara

ktiviti A

Bunyi lembu melenguh ialah
bunyi berfrekuensi rendah

Bunyi tikus mendecit ialah
bunyi berfrekuensi tinggi

10.2.1
10.2.2
10.2.3

229

Bab 10 : Gelombang Bunyi
Pemerhatian

Pelarasan pada penjana
isyarat audio

Perubahan pada bentuk
gelombang O.S.K.

Perubahan bunyi
yang dihasilkan oleh

pembesar suaraKuasa output Frekuensi Amplitud Frekuensi

Ditingkatkan Ditetapkan

Ditetapkan Ditingkatkan

Soalan
1. Apakah kesimpulan yang dapat dibuat tentang kesan
 (a) amplitud ke atas kenyaringan?
 (b) frekuensi ke atas kelangsingan?
2. Jelaskan perkaitan antara peningkatan amplitud dengan perubahan pada bunyi yang dihasilkan

dengan merujuk kepada tenaga getaran.
3. Jika suatu objek menghasilkan getaran dengan amplitud dan frekuensi yang tinggi, apakah yang

akan berlaku pada bunyi yang dihasilkan?

Daripada Aktiviti 10.2, kita dapat meringkaskan hubungan antara kenyaringan dengan
amplitud dan kelangsingan dengan frekuensi seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 10.7.

10.3
Tujuan: Mencari maklumat tentang kekuatan dan kelangsingan alat-alat muzik.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat bagi alat-alat muzik berikut:
 (i) piano (iii) gitar
 (ii) rekorder (iv) gendang
3. Maklumat yang perlu dikumpulkan adalah seperti berikut:
 (a) rakaman audio
 (b) bentuk gelombang setiap bunyi yang hasilkan oleh alat

muzik berkenaan
 (c) perbandingan antara bentuk gelombang setiap alat muzik
4. Bentangkan hasil kajian anda dalam bentuk persembahan multimedia.

Amplitud

Masa

• Amplitud gelombang
meningkat

• Bunyi yang nyaring
dihasilkan

Tingkatkan kuasa
output

Tingkatkan
frekuensi

• Frekuensi gelombang
meningkat

• Bunyi yang langsing
dihasilkan

Rajah 10.7 Paparan pada O.S.K. apabila kuasa output dan frekuensi diubah

Abad

21

10.2.4

ktiviti A

Kekuatan dan
Kelangsingan
Bunyi

Info

Sains
Amplitud

Frekuensi

1 saat

230
1. Nyatakan satu perbezaan ciri pada getaran peti suara lelaki dan wanita.
2. Jika seorang pemuzik memainkan not yang lembut, apakah ciri yang ditukarkan? Tandakan (3)

pada jawapan yang betul.

(a) Kenyaringan

(b) Kelangsingan

3. Rajah 1 menunjukkan beberapa gelombang bunyi
yang dihasilkan dalam masa satu saat. Gelombang
manakah yang mempunyai frekuensi yang paling
rendah?

Latihan Formatif 10.2

10.3.1

Rajah 10.8 Kesan Doppler

Frekuensi bunyi siren yang didengari
oleh pemerhati berkurang apabila
ambulans melepasi pemerhati pegun.

Frekuensi bunyi siren yang didengari
oleh pemerhati meningkat apabila
ambulans mendekati pemerhati pegun.

Kesan Doppler
Kesan Doppler ialah perubahan frekuensi ketara yang disebabkan oleh pergerakan relatif sumber
bunyi, pemerhati atau kedua-duanya. Rajah 10.8 menjelaskan kesan Doppler.

10.4
Tujuan: Mengkaji kesan Doppler dengan menggunakan hon udara.

Bahan: Hon udara

Arahan
1. Anda diminta untuk berdiri di tengah-tengah tapak perhimpunan.
2. Minta rakan anda untuk membunyikan hon udara sambil berlari melepasi anda.
3. Rekodkan kelangsingan bunyi hon tersebut semasa dan selepas rakan anda melepasi anda.

Soalan
1. Apakah yang berlaku pada kelangsingan bunyi apabila hon udara dibunyikan sambil

melepasi pemerhati?
2. Nyatakan kaitan antara frekuensi bunyi dan jarak sumber bunyi dengan pemerhati.
3. Adakah pembawa sumber bunyi turut merasakan perubahan kelangsingan bunyi? Berikan

alasan anda.

ktiviti A
Abad

21

0

A
m

pl
itu

d

Masa (saat)

(a)

(b)
(c)
(d)
(e)

Rajah 1

231

Bab 10 : Gelombang Bunyi
Sonar
http://www.dosits.org.
tutorials/technology/sonar/

Info

Video Sonogram
http://bukutekskssm.my/
Sains/Video4.mp4

Video

10.3.2

Aplikasi Pantulan Gelombang Bunyi
Pantulan gelombang bunyi yang berbeza dapat dihasilkan apabila gelombang bunyi terkena pada
permukaan yang berbeza. Pantulan yang direkodkan ini akan memberikan pelbagai maklumat dan
imej yang digunakan dalam pelbagai sektor.

Ultrabunyi merupakan sejenis gelombang bunyi yang berfrekuensi lebih daripada 20 000 Hz.
Ultrabunyi tidak dapat didengar oleh manusia tetapi boleh didengar oleh haiwan seperti kelawar
yang menggunakannya untuk memberi panduan arah (Rajah 10.10). Teknologi pantulan ultrabunyi
yang dikenali sebagai sonar digunakan dalam industri perkapalan untuk mengesan objek di bawah
air. Teknologi ini juga turut digunakan dalam sektor-sektor lain seperti perubatan dan perikanan.
Imbas QR code di bawah untuk mengetahui dengan lebih lanjut tentang sonar dan kegunaannya
dalam sektor perubatan.

Rajah 10.10

Fenomena dan Aplikasi Pantulan Gelombang Bunyi10.3

Pantulan gelombang bunyi adalah salah satu ciri gelombang bunyi yang telah anda belajar di
bahagian 10.1. Ciri ini menghasilkan fenomena yang dikenali sebagai gema. Selain itu, pantulan

gelombang bunyi juga digunakan di dalam pelbagai alat dan sektor.

Fenomena Pantulan Gelombang Bunyi
Gema terhasil apabila gelombang bunyi
memantul kembali kepada pendengar
dari suatu permukaan keras. Bunyi yang
dipantulkan ini menyerupai bunyi asal
tetapi mengambil sedikit masa untuk
sampai ke telinga pendengar. Gema
boleh didengar di kawasan seperti dewan
tertutup, bilik kosong, gua, terowong
dan gaung. Perhatikan Rajah 10.9 untuk
memahami fenomena gema.

Arah bunyi asal

Bunyi asal
Arah gema

Gema

Permukaan
keras

Rajah 10.9 Gema yang terhasil di dalam bilik kosong

232
ktiviti A 10.5
Tujuan: Mengumpulkan maklumat tentang pelbagai aplikasi pantulan gelombang ultrabunyi.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang pelbagai aplikasi pantulan gelombang ultrabunyi dalam:
 (a) sektor perkapalan (c) sektor perubatan
 (b) sektor perikanan (d) penganggaran jarak oleh kelawar
3. Bentangkan hasil kajian kumpulan anda dalam bentuk persembahan multimedia.

Gambar foto 10.7 Alat-alat untuk mengatasi had pendengaran manusia

1. Adakah jarak sumber bunyi dari permukaan pantulan memberi kesan kepada gema yang
dihasilkan? Berikan pendapat anda.

2. Mengapakah gema didengar secara berulang-ulang di dalam gua?
3. Nyatakan dua kegunaan ultrabunyi.

Latihan Formatif 10.3

Stetoskop membantu doktor untuk
mendengar denyutan jantung pesakit.

Alat bantu pendengaran boleh menguatkan
bunyi yang memasuki telinga.

Pembesar suara menjadikan suara lebih
kuat supaya dapat didengar dari jauh.

Had Pendengaran
Frekuensi bunyi yang dapat dikesan oleh telinga manusia
terhad kepada julat 20 Hz hingga 20 000 Hz. Julat ini
semakin berkurang apabila usia kita meningkat kerana
telinga kita menjadi kurang sensitif terhadap frekuensi bunyi.
 Haiwan pula mempunyai had pendengarannya yang
tersendiri. Kelawar, dolfin dan anjing adalah antara haiwan
yang mempunyai julat pendengaran yang lebih tinggi
berbanding dengan manusia.
 Deria pendengaran manusia yang terhad menyebabkan
kita tidak dapat mendengar bunyi yang terlalu lemah atau
jauh. Jadi, kita perlu menggunakan peralatan khas untuk
mengatasi had pendengaran manusia (Gambar foto 10.7).

10.3.3
10.3.4

Abad

21

Sains

Haiwan Julat
pendengaran (Hz)

Kelawar 2 000 –
110 000

Anjing 67 – 45 000

Dolfin 40 –
100 000

Gajah 16 – 12 000

Kuda 55 – 33 500

233

Bab 10 : Gelombang Bunyi
Ru
m

us
an

G
el

om
ba

ng
 B

un
yi

ci
ri-

ci
ri

di
pa

nt
ul

d
en

ga
n

ba
ik

o
le

h
di

se
ra

p
de

ng
an

ba

ik
 o

le
h

K
en

ya
rin

ga
n

K
el

an
gs

in
ga

n

h
er

tz
 (H

z)

K
es

an

D

op
pl

er

M
an

us
ia

H
ai

w
an

Ke
la

ju
an

b
er

be
za

d
i

da
la

m
 m

ed
iu

m
 b

er
be

za

Pe
rlu

ka
n

m
ed

iu
m

Bo
le

h
di

pa
nt

ul

Pe
pe

ja
l

G
as

Ce
ca

ir

Bo
le

h
di

se
ra

p

S
ek

to
r p

er
ka

pa
la

n

S
ek

to
r p

er
ik

an
an

S
ek

to
r p

er
ub

at
an

P
en

ga
ng

ga
ra

n
ja

ra
k

ol
eh

k
el

aw
ar

G
em

a

Pe
rm

uk
aa

n
ke

ra
s

da
n

lic
in

Pe
rm

uk
aa

n
le

m
bu

t
da

n
ka

sa
r

Fe
no

m
en

a
pa

nt
ul

an

ge
lo

m
ba

ng
 b

un
yi

Ap
lik

as
i p

an
tu

la
n

ge
lo

m
ba

ng
 b

un
yi

Ke
ny

ar
in

ga
n

da
n

ke
la

ng
si

ng
an

H
ad

pe

nd
en

ga
ra

n

Am
pl

itu
d

Fr
ek

ue
ns

i

Ca
ra

m
en

ga
ta

si

ha
d

pe
nd

en
ga

ra
n

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

10

K
ui

z

234
SumatifLatihan  Sumatif 10
1. Rajah 1 menunjukkan Aiman cuba berkomunikasi dengan Sam dari jarak 10 meter.

Rajah 1

Cadangkan satu cara supaya Sam dapat mendengar suara Aiman dengan lebih jelas.

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

10.1 Ciri-ciri Gelombang Bunyi

Berkomunikasi tentang ciri asas gelombang bunyi.

10.2 Kenyaringan dan Kelangsingan Bunyi

Menerangkan frekuensi bunyi dan unitnya serta amplitud getaran.

Menghubungkaitkan frekuensi dengan kelangsingan.

Menghubungkaitkan amplitud dengan kenyaringan.

Menjelaskan kekuatan dan kelangsingan menggunakan alatan muzik berserta dengan contoh.

Kesan Doppler.

10.3 Fenomena dan Aplikasi Pantulan Gelombang Bunyi

Menjelaskan fenomena yang berkait dengan pantulan gelombang bunyi seperti gema berserta
dengan contoh.

Menjelaskan aplikasi pantulan gelombang bunyi berserta dengan contoh.

Menerangkan dan berkomunikasi tentang had pendengaran bagi manusia dan haiwan.

Menerangkan cara mengatasi had pendengaran manusia berserta dengan contoh.

REFLEKSI KENDIRI

Aiman Sam

10 meter

235

Bab 10 : Gelombang Bunyi
2. Rajah 2 menunjukkan bentuk asal isyarat bunyi pada paparan O.S.K. Lukiskan bentuk
gelombang yang terhasil apabila perubahan berikut dilakukan pada isyarat bunyi.

Rajah 2

(a) Kuasa output dikurangkan

(b) Frekuensi ditambah

3. Kelajuan gelombang bunyi akan berubah apabila bergerak melalui medium yang berbeza.
Nyatakan hubungan antara kelajuan bunyi dengan suhu udara. Jelaskan jawapan anda.

4. Encik Azli berpindah ke rumah baharu yang tidak mempunyai sebarang perabot. Dia
mendapati bahawa gema dihasilkan apabila dia bercakap. Kesan gema berkurang apabila
rumah telah dilengkapi dengan perabot.

(a) Bagaimanakah gema dihasilkan?

(b) Mengapakah kesan gema berkurang apabila rumah telah dilengkapi dengan perabot?

5. Rajah 3 menunjukkan gelombang ultrabunyi digunakan
untuk mengimbas keadaan fetus di dalam kandungan.

(a) Terangkan cara gelombang ultrabunyi boleh digunakan
untuk menghasilkan imej fetus dalam kandungan.

(b) Berikan dua kelebihan menggunakan ultrabunyi
berbanding sinar-X.

(c) Berikan dua kegunaan lain gelombang ultrabunyi.

6. Apakah perubahan bunyi yang dapat diperhatikan jika:

(a) tali gitar diketatkan?

(b) tali gitar dipetik lebih kuat?

7. Anda ditugaskan untuk mereka bentuk sebuah studio rakaman. Terangkan pengubahsuaian
studio yang perlu anda lakukan supaya bunyi rakaman yang berkualiti dapat dihasilkan.

8. Para angkasawan di angkasa lepas bergantung pada komunikator gelombang radio untuk
berkomunikasi antara satu sama lain. Cadangkan dan jelaskan satu cara lain untuk angkawasan
berkomunikasi di angkasa lepas.

Masteri KBATKBAT 10

Rajah 3

Prob pengimbas

236
4
Penerokaan Bumi
dan Angkasa Lepas

237

Bagaimanakah manusia meneroka Bumi dan

angkasa lepas?

Apakah teknologi yang digunakan oleh

manusia untuk meneroka Bumi dan angkasa?

Adakah terdapat planet lain dalam Sistem

Suria kita selain Bumi yang dapat menampung

kehidupan?

Apakah yang mungkin terjadi jika berlaku

perlanggaran meteoroid, asteroid dan komet

dengan Bumi?
Bintang dan Galaksi
dalam Alam Semesta

Bintang dan galaksi dalam alam semesta

Mari memahami:

Ba
b

Apakah maksud galaksi?

Di manakah sistem suria kita terletak?

Bagaimanakah pembentukan dan kematian
bintang berlaku?

Bagaimanakah bintang-bintang di angkasa
berbeza antara satu sama lain?

11

238
Tahukah anda tentang kejadian supernova?
Supernova ialah satu letupan yang amat kuat
daripada bintang yang bersaiz besar. Setiap
letupan menghasilkan lebih daripada 100 kali
ganda tenaga cahaya yang dikeluarkan oleh
Matahari semenjak kewujudannya selama 10
bilion tahun.
 Supernova yang terakhir berlaku lebih
kurang 400 tahun dahulu tetapi hanya
dapat dikesan pada tahun 1987. Supernova
tersebut boleh dilihat dengan mata kasar
selama beberapa minggu.

Letupan Supernova

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Galaksi

Bima Sakti

Nebula

Bintang

Sistem suria

239

Bab 11 : Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta
Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta 11.1

A lam semesta terdiri daripada semua benda yang wujud di sekeliling kita. Tahukah anda
 bahawa terdapat pelbagai objek angkasa yang mungkin anda tidak pernah lihat atau tidak tahu
akan kewujudannya? Kajian astronomi telah menyedarkan kita tentang keindahan dan keluasan
alam semesta ciptaan Tuhan.

Gambar foto 11.1 Bumi

Galaksi
Terdapat jutaan galaksi dalam alam semesta. Apakah yang dimaksudkan dengan galaksi?
Galaksi adalah satu himpunan jasad yang terdiri daripada jutaan bintang bersama gas, debu
dan habuk. Galaksi wujud dalam pelbagai bentuk, iaitu galaksi berpilin, galaksi elips dan
galaksi tidak seragam (Gambar foto 11.2). Sistem suria kita terletak dalam galaksi Bima Sakti.
(Gambar foto 11.3).

Malaysiaku!

Dato' Dr. Sheikh
Muszaphar Shukor
merupakan
rakyat Malaysia
yang pertama
meneroka ke
angkasa lepas
pada 10 Oktober
2007.

• Teleskop angkasa Hubble
telah dilancarkan pada
24 April 1990.

• Teleskop ini sangat
berkuasa sehingga dapat
melihat sekeping duit
syiling yang berada sejauh
725 km darinya!

Sains

Teknologi memainkan
peranan penting dalam
kajian angkasa lepas.

Betul! Penciptaan alat
teknologi seperti teleskop
angkasa dapat memberi
gambaran tentang alam
semesta dengan lebih

jelas lagi.

11.1.1240
Gambar foto 11.2 Jenis galaksi

Jenis galaksi

Berpilin Elips Tidak seragam

Contoh:
Andromeda dan

Bima Sakti

Contoh:
Ursa Mayor dan

Messier 87

Contoh:
Magellan kecil dan

Magellan besar

• Bima Sakti adalah suatu galaksi berpilin
yang sederhana besar.

• Sistem suria kita berada di pinggir salah
satu cabang berpilin Bima Sakti.

• Bima Sakti terdiri daripada lebih
kurang 200 bilion bintang dan Matahari
merupakan salah satu daripadanya.

BIMA SAKTI

Bima Sakti

Sistem suria

Gambar foto 11.3 Kedudukan sistem suria di dalam galaksi Bima Sakti

Gambar tidak mengikut skala

241

Bab 11 : Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta
K
IT

A
R

H
ID

U
P

B
IN

TA
N

G
 (

H
IP

O
TE

SI
S

N
EB

U
LA

)

B
in

ta
ng

Ba
ga

im
an

ak
ah

p
ro

se
s k

el
ah

ira
n

da
n

ke
m

at
ia

n
bi

nt
an

g
be

rla
ku

? M
ar

i k
ita

k
aj

i k
ita

r h
id

up
 b

in
ta

ng
.

R
aj

ah
 1

1.
1

Ki
ta

r h
id

up
 b

in
ta

ng

B
in

ta
ng

be

rs
ai

z
se

de
rh

an
a

B
in

ta
ng

be

sa
r

R
ak

sa
sa

m

er
ah

R
ak

sa
sa

m

er
ah

S
up

er
 r

ak
sa

sa

S
up

er
no

va

K
er

di
l p

ut
ih

B
in

ta
ng

ne

ut
ro

n

Lo
ho

ng
 h

ita
m

S
up

er
no

va

S
up

er
 r

ak
sa

sa
R

ak
sa

sa

m
er

ah

B
in

ta
ng

su

pe
r

be
sa

r

N
eb

ul
a

242
Kelahiran Bintang
Bintang dilahirkan daripada nebula. Nebula ialah awan besar yang terdiri daripada debu dan
gas-gas seperti hidrogen dan helium.

• Gas-gas dan zarah debu dalam nebula ditarik oleh daya tarikan graviti yang kuat lalu
membentuk satu gumpalan.

• Daya tarikan graviti yang kuat itu menyebabkan gumpalan gas mengecut serta termampat
sehingga menjadi sangat padat dan membentuk satu teras.

• Teras itu mengecil dan menjadi padat disebabkan oleh daya tarikan yang semakin kuat.
• Apabila suhu dan tekanan dalam teras menjadi terlalu tinggi, tindak balas nuklear akan

berlaku. Gas hidrogen ditukarkan kepada helium. Banyak tenaga haba dan cahaya
dibebaskan.

• Teras itu menyinar dan satu bintang dilahirkan.
• Bintang yang dilahirkan dikenal sebagai bintang muda.
• Bintang muda ini akan terus berkembang menjadi dua kemungkinan ciri fizikal, iaitu sama

ada menjadi bintang bersaiz sederhana seperti Matahari atau menjadi bintang besar.

Kematian Bintang
Haba yang banyak dijanakan dan memanaskan lapisan bintang yang paling luar. Akibatnya,
hidrogen dalam lapisan ini mula terbakar dan menyebabkan bintang itu mengembang. Pada
peringkat ini, bintang berwarna merah dan disebut raksasa merah.

Jika bintang raksasa merah tidak begitu besar, bintang kerdil putih akan terbentuk. Sekiranya
bintang raksasa merah sangat besar, bintang ini akan mengecut dengan cepat dan menghasilkan
letupan besar yang disebut supernova. Supernova amat cerah dan boleh dilihat pada waktu siang.
Akibat letupan tersebut, bintang neutron akan terbentuk. Jika bintang yang asal ialah bintang asal
bersaiz sangat besar, letupan supernova akan membentuk lohong hitam. Lohong hitam merupakan
ruang yang tidak membolehkan sebarang jirim terlepas darinya termasuklah cahaya.

Ramalkan kesan yang akan
berlaku sekiranya Matahari
kehabisan hidrogen di dalam
terasnya.

Pada awal tahun 2017, Nur Adlyka Ainul Annuar telah
mengharumkan nama Malaysia kerana menjadi salah
seorang ahli astronomi dunia yang berjaya membuktikan
kewujudan lohong hitam supermasif yang tersembunyi
di lingkaran kosmik semesta.

Malaysiaku!

243

Bab 11 : Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta
Rajah 11.2 Perbandingan saiz relatif antara Bumi, sistem suria, galaksi Bima Sakti dan alam semesta

Perbandingan Saiz Relatif antara Bumi dengan Alam Semesta
Alam semesta adalah sangat indah dan unik. Terdapat jutaan galaksi dalam alam semesta. Galaksi
Bima Sakti merupakan salah satu galaksi alam semesta. Di dalam Bima Sakti, terdapat sistem suria
yang terdiri daripada lapan buah planet yang mengelilingi Matahari, termasuk planet Bumi yang
kita diami.

Saiz Bumi lebih kecil daripada sebutir habuk di alam semesta. Dapatkah anda bayangkan
betapa luasnya alam semesta ciptaan Tuhan? Kita tidak akan dapat melihat penghujungnya. Kita
seharusnya bersyukur dengan keindahan alam semesta sebagai tanda keagungan Tuhan.

Gugusan galaksi

Kumpulan galaksi

Alam semesta

Galaksi Bima Sakti

Sistem suria

Bumi

244
Ciri-ciri Bintang
Pernahkah anda perhatikan bintang-bintang di langit pada waktu malam? Jika diperhatikan, ada
bintang yang kelihatan cerah dan ada yang malap. Bintang-bintang boleh dikelaskan berdasarkan
ciri-ciri yang berikut.

Secara umumnya, bintang mempunyai warna mengikut suhu di permukaannya iaitu dari suhu
yang rendah ke suhu yang lebih tinggi. Jadual 11.1 menunjukkan pengelasan bintang berdasarkan
warna dan suhu.

Jadual 11.1 Pengelasan bintang berdasarkan warna dan suhu

Warna

Merah Jingga Kuning Kuning-
putih

Putih Biru-putih Biru

Suhu
(K)

<3 500
3 500 –
5 000

5 000 –
6 000

6 000 –
7 500

7 500 –
11 000

11 000 –
25 000

>25 000

Rajah 11.4 Suhu bintang secara perbandingan

Kuning Putih Putih kebiruan BiruJingga

Semakin panas

Merah

Rajah 11.3 Ciri-ciri pengelasan bintang

Warna

Saiz
Ciri-ciri

pengelasan
bintang

Suhu

Kecerahan Jarak

11.1.2 245

Bab 11 : Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta
ktiviti A 11.1
Tujuan: Mengumpulkan maklumat tentang ciri-ciri bintang.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Layari laman web yang berikut dengan mengimbas QR code yang diberi.
                 (a)                          (b)

3. Dapatkan maklumat tentang persamaan dan perbezaan antara bintang-bintang.
4. Persembahkan maklumat yang anda peroleh.

Bintang mempunyai saiz yang berlainan, iaitu saiz yang sangat besar disebut bintang super
raksasa, bintang yang besar disebut raksasa dan bintang yang sangat kecil disebut bintang kerdil
(Rajah 11.5). Kecerahan sesuatu bintang yang dicerap bergantung pada saiz, jarak dari Bumi dan
suhu permukaan bintang tersebut. Bintang yang paling cerah di langit ialah Sirius dan Rigel.

Rajah 11.5 Saiz bintang secara perbandingan

Super raksasa

Raksasa

Kerdil

Abad

21

Skychart
http://astronomynow.com/uk-sky-chart/

Info

Stellarium
http://www.stellarium.org/

Info

246
1. Apakah maksud galaksi?
2. Huraikan proses pembentukan bintang.
3. Ramalkan kesan yang mungkin terjadi kepada sistem suria apabila tiba masanya kematian

Matahari.
4. Apakah ciri-ciri yang digunakan untuk mengelaskan bintang?
5. Bagaimanakah suhu sesuatu bintang dapat ditentukan berdasarkan pemerhatian di Bumi?

Latihan Formatif 11.1

ktiviti A 11.2
Tujuan: Membuat pemerhatian objek langit pada waktu malam dan siang.

Arahan
1. Anda dikehendaki menyertai lawatan ke Balai Cerap atau Planetarium Negara yang dianjurkan

oleh guru anda.
2. Kumpulkan maklumat tentang:
 (a) ciri-ciri bintang
 (b) pembentukan dan kematian bintang
 (c) jenis-jenis galaksi
3. Catatkan semua maklumat di dalam jurnal sains anda.

Malaysiaku!

Planetarium Negara dibuka
secara rasmi pada tahun 1994
bagi memudahkan pendidikan
sains angkasa kepada orang
awam. Reka bentuknya sangat
unik, iaitu gabungan seni bina
Islam dan astronomi.

Planetarium Negara
http://www.
planetariumnegara.
gov.my/Info

Gambar foto 11.5 Planetarium Melaka

Gambar foto 11.4 Planetarium Negara, Kuala Lumpur

247

Bab 11 : Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta
Ru
m

us
an

Si
st

em
 s

ur
ia

Bi
nt

an
g

Je
ni

s
ga

la
ks

i

Be
rp

ili
n

Ke
la

hi
ra

n

Su
hu

El
ip

s

Sa
iz

W
ar

na

Ti
da

k
se

ra
ga

m

Ke
m

at
ia

n

Ja
ra

k
da

ri
Bu

m
i

Ke
ce

ra
ha

n

A
la

m
 s

em
es

ta

G
al

ak
si

Ki
ta

r h
id

up
 b

in
ta

ng
 (H

ip
ot

es
is

n
eb

ul
a)

Ci
ri-

ci
ri

bi
nt

an
g

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

11

K
ui

z

248
SumatifLatihan  Sumatif 11
1. Rajah 1 menunjukkan objek yang terdapat dalam sebuah galaksi.

(a) Namakan objek tersebut.

(b) Berapakah julat suhu kepanasan permukaan objek tersebut?

(c) Objek tersebut mempunyai cahayanya yang tersendiri.
Bagaimanakah hal ini boleh berlaku?

2. Matahari ialah sebuah bintang, bukannya sebuah planet.

(a) Adakah anda bersetuju dengan pernyataan ini? Jelaskan jawapan anda.

(b) Mengapakah Matahari kelihatan lebih besar dan lebih cerah berbanding dengan bintang
lain dalam alam semesta?

3. Sekumpulan angkasawan ingin menjalankan misi untuk pergi ke galaksi Andromeda yang
berada berdekatan dengan galaksi Bima Sakti dengan menaiki kapal angkasa. Pada pandangan
anda, bolehkah misi tersebut berjaya? Jelaskan.

REFLEKSI KENDIRI

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

11.1 Bintang dan Galaksi di dalam Alam Semesta

Berkomunikasi mengenai ciri objek angkasa.

Membandingkan dan membezakan bintang (termasuk Matahari) berdasarkan ciri bintang dan
menghubungkaitkan dengan pemerhatian bintang di Bumi.

Gambar foto 1

4. Jika seorang ahli astronomi ingin mencipta sebuah kenderaan yang mampu pergi ke Matahari,
apakah ciri-ciri yang perlu ada pada kenderaan itu untuk membolehkannya membawa
angkasawan?

Masteri KBATKBAT 11

249

Bab 11 : Bintang dan Galaksi dalam Alam Semesta
12Ba
b

Matahari

Zuhrah

Bumi

Marikh

Sistem suria

Mari memahami:

Apakah planet-planet yang terdapat dalam
sistem suria?

Apakah yang akan berlaku sekiranya
Bumi berhenti berputar?

Adakah terdapat planet lain yang boleh
menampung hidupan seperti di Bumi?

Utarid

Sistem Suria

250
Pada awal tahun 2016, sebuah planet
baharu ditemui dalam sistem suria oleh ahli
astronomi. Ahli astronomi menggelar planet
itu sebagai planet kesembilan yang mungkin
mempunyai jisim 10 kali ganda daripada Bumi.
Walau bagaimanapun, penemuan ini masih
lagi dalam peringkat kajian. Sila layari laman
web berikut untuk maklumat tambahan.

Penemuan planet baharu

BLOG SAINS

Penemuan Planet Baharu
http://solarsystem.nasa.gov/
planets/planetx

Musytari

Zuhal

Uranus

Neptun

Info

Kata KunciKata Kunci

Sistem suria

Unit astronomi

Tahun cahaya

Amplitud

Planet

Jejak ekologi

Bab 12 : Sistem Suria

251
Bagaimanakah
jarak planet-planet

dari Matahari
diukur?

Sistem Suria12.1

Anda telah mempelajari sistem suria dan planet-planet dalam sistem suria semasa di sekolah
 rendah. Imbas AR berikut untuk melihat animasi tiga dimensi sistem suria.

Pada tahun 2006, Pluto tidak
lagi dikenali sebagai sebuah
planet dalam sistem suria,
sebaliknya dikenali sebagai
planet kerdil.

Sains

Jarak planet-planet dari Matahari
adalah sangat besar. Oleh itu,

unit astronomi dan tahun cahaya
digunakan untuk mengukur

jarak relatif planet-planet itu dari
Matahari.

Perbandingan Jarak Planet dalam
Sistem Suria dari Matahari
• Unit Astronomi (A.U.)
 Unit astronomi (A.U.) ialah jarak purata di antara

Bumi dengan Matahari, iaitu kira-kira 93 juta batu
atau 150 juta kilometer (Rajah 12.2).

• Tahun Cahaya (ly)
 Tahun cahaya adalah jarak yang ditempuh cahaya dalam masa setahun. Cahaya bergerak pada

halaju 300 000 km setiap saat. Maka, cahaya boleh bergerak sejauh 9.5 × 1012 kilometer dalam
setahun.

1 A.U. = 1.5 × 108 km

1 tahun cahaya = 9.5 × 1012 km

Rajah 12.2 Jarak Bumi dari Matahari

Lingkaran Asteroid

Komet

Musytari
Zuhal

Neptun

Uranus
Matahari

Marikh

Bumi

ZuhrahUtaridUtarid

Rajah 12.1 Sistem suria (Tidak mengikut skala)

Animasi
Sistem Suria

I M B A S
GAMBAR

1 A.U.

Matahari

Bumi

12.1.1252
Pertukaran Unit antara A.U., Tahun Cahaya dan Kilometer
Untuk pertukaran antara unit astronomi (A.U.)
dengan km:

Untuk pertukaran antara tahun cahaya (ly)
dengan km:

Jarak dalam A.U. = Jarak dalam km
1.5 × 108 km

Jarak dalam ly = Jarak dalam km
9.5 × 1012 km

Contoh 1: Tentukan jarak Bumi dari Matahari dalam A.U. dan ly.

Contoh 2: Zuhal merupakan planet keenam dalam sistem suria yang berada pada jarak
1.43 × 109 km dari Matahari.

(a) kirakan jaraknya dalam A.U.
 (b) kirakan jaraknya dalam ly.

Penyelesaian:
Jarak Bumi dari Matahari dalam km = 1.5 × 108 km

Jarak Bumi dari Matahari dalam A.U. = 1.5 × 108 km
1.5 × 108 km

= 1.0 A.U.

Jarak Bumi dari Matahari dalam ly = 1.5 × 108 km
9.5 × 1012 km

= 1.58 × 10–5 ly

Penyelesaian:
(a) Jarak = 1.43 × 109 km

Jarak dalam A.U. = 1.43 × 109 km
1.5 × 108 km

= 9.5 A.U.

ktiviti A 12.1
Tujuan: Mengira jarak planet dari Matahari dalam A.U dan ly.

Arahan
Lengkapkan jadual di bawah.

Jadual 12.1 Jarak planet dari Matahari dalam A.U. dan ly

Planet Jarak dari Matahari (km) Jarak dari Matahari (A.U.) Jarak dari Matahari (ly)

Utarid 5.79 × 107 0.39

Zuhrah 1.08 × 108 0.72

Bumi 1.50 × 108 1.0 1.58 × 10–5

Marikh 2.28 × 108

Musytari 7.78 × 108

Zuhal 1.43 × 109 9.5 1.51 × 10–4

Uranus 2.87 × 109

Neptun 4.5 × 109 30

(b) Jarak = 1.43 × 109 km

Jarak dalam ly = 1.43 × 109 km
9.5 × 1012 km

= 1.51 × 10–4 ly

Bab 12 : Sistem Suria

253
Planet Zuhrah

• Planet kedua terdekat dengan Matahari.
• Zuhrah juga dikenali sebagai planet ‘rumah hijau’ kerana kandungan karbon

dioksida yang tinggi di dalam atmosferanya.
• Zuhrah juga berputar dari timur ke barat, berbeza dengan Bumi dan

planet-planet lain, iaitu dari barat ke timur. Hal ini bermakna di Zuhrah,
Matahari akan terbit dari barat.

• Saiz dan usia Zuhrah sama dengan Bumi tetapi iklimnya jauh lebih mencabar,
dengan suhu sekitar 460°C.

Planet-planet dalam Sistem Suria

Planet Bumi

• Planet ketiga dari Matahari.
• Merupakan satu-satunya tempat di alam semesta yang dihuni makhluk hidup.
• Bumi mempunyai lapisan udara yang dikenali sebagai atmosfera yang

melindungi permukaan Bumi daripada angin suria, sinaran ultraungu
berbahaya dan radiasi dari angkasa lepas.

• Lebih 71% kawasan Bumi dilitupi oleh air dan 29% terdiri daripada daratan.

Planet Utarid

• Planet yang paling dekat dengan Matahari, iaitu kira-kira 57.9 juta kilometer.
• Planet terkecil dalam sistem suria. Diameter Utarid adalah 40% lebih kecil

daripada Bumi, dan 40% lebih besar daripada bulan. Malahan, saiznya juga
lebih kecil daripada bulan Musytari, Ganymede; dan bulan Zuhal, Titan.

• Permukaan Utarid adalah lebih kurang sama dengan permukaan bulan,
dengan kawah-kawah asteroid dan tebing yang berpuluh-puluh kilometer
tingginya. Namun, disebabkan ketiadaan atmosfera, cahaya tidak dapat
diserakkan. Akibatnya, langit kelihatan gelap seperti di angkasa lepas.

Planet Marikh

• Planet keempat dari Matahari dan juga dikenali sebagai Planet Merah.
• Marikh mempunyai dua bulan, iaitu Phobos dan Demos.
• Marikh hanya mempunyai keluasan 25% permukaan Bumi dan 10% jisim

Bumi.
• Jika dipandang dari Bumi, atmosfera Marikh dapat dibahagikan kepada dua

kawasan yang berbeza. Kawasan yang lebih cerah dilitupi oleh debu dan pasir
kemerahan, manakala kawasan kutub mengandungi air beku dan karbon
dioksida.

12.1.2254
Gambar foto 12.1 Planet-planet dalam sistem suria

Planet Musytari

• Planet kelima dari Matahari dan juga planet yang terbesar daripada lapan
planet dalam sistem suria.

• Jisimnya hampir 320 kali ganda daripada jisim Bumi dan mempunyai jisim
dua kali ganda daripada jumlah jisim semua planet dalam sistem suria.

• Musytari dikatakan sebagai pelindung kepada Bumi, iaitu mampu
memesongkan objek-objek besar daripada melanggar Bumi dengan daya
gravitinya yang sangat kuat.

Planet Uranus

• Planet ketujuh dari Matahari.
• Unsur pertama di bahagian dalam Uranus ialah ais dan batu. Uranus

merupakan planet ketiga terbesar dalam sistem suria. Sering digelar sebagai
planet gergasi bergas oleh ahli astronomi.

• Uranus mempunyai sistem cecincin seperti Zuhal tetapi nipis dan gelap.
• Uranus mempunyai banyak bulan.
• Merupakan planet yang unik kerana paksi putarannya condong ke sisi,

hampir selari dengan orbitnya yang mengelilingi Matahari.
• Uranus mengambil masa 84 tahun (waktu di Bumi) untuk mengelilingi

Matahari.

Planet Zuhal

• Planet keenam dari Matahari dan planet kedua terbesar dalam sistem suria.
• Zuhal dikelaskan sebagai planet gergasi bergas.
• Mempunyai sistem gelang atau cecincin yang kebanyakannya terdiri

daripada ais dengan sejumlah kecil serpihan batuan dan debu.
• Sebanyak 62 bulan yang ditemukan setakat ini mengorbit planet berkenaan.

Saiz Titan, bulan Zuhal yang terbesar
(selepas Ganymede), adalah lebih besar daripada planet Utarid.

Planet Neptun

• Planet kelapan dari Matahari.
• Juga dikelaskan sebagai planet gergasi bergas.
• Mengambil masa hampir 165 tahun (waktu di Bumi) untuk mengelilingi

Matahari.

Video Sistem Suria
http://bukutekskssm.my/
Sains/Video6.mp4

Video

Bab 12 : Sistem Suria

255
Jadual 12.2 Ciri-ciri umum planet-planet dalam sistem suria

Planet Utarid Zuhrah Bumi Marikh

Jarak dari
Matahari
( juta km)

57.9 108.2 149.6 227.9

Jisim relatif
(× Bumi)

0.055 0.815 1 0.107

Diameter (km) 4 879 12 104 12 756 6 794

Ketumpatan
 (g cm–3)

5.4 5.2 5.5 3.9

Tarikan graviti
(m s–2)

3.7 8.87 9.8 3.71

Purata suhu
permukaan (°C)

167 457 14 –55

Masa mengelilingi
Matahari

(waktu di Bumi)
88 hari 224.7 hari 365 hari 687 hari

Masa membuat
satu putaran
lengkap pada

paksi (waktu di
Bumi)

59 hari 243 hari 24 jam 25 jam

Halaju putaran
pada paksi (km/j)

10.89 6.52 1 674.4 868.2

Bilangan satelit
semula jadi atau

bulan
0 0 1 2

Kandungan
utama atmosfera

planet
Tiada atmosfera

96.5% karbon
dioksida;
3.4% nitrogen;
0.1% argon, helium,
neon, sulfur dioksida,
wap air

78% nitrogen;
21% oksigen;
0.97% gas nadir
dan bahan-bahan
lain; 0.03% karbon
dioksida

96% karbon dioksida;
1.9% nitrogen;
1.9% argon;
0.2% oksigen, karbon
monoksida

Keadaan
permukaan

planet

Tidak berwarna,
terdapat kawah
diliputi oleh habuk
halus, terdapat
dataran, gunung
dan lembah

Berwarna jingga,
berpasir dan berbatu,
terdapat dataran-
dataran besar,
gunung berapi dan
kawah yang luas

Lebih daripada 71%
permukaannya
ialah air dan 29%
daratan (dataran-
dataran, gunung
dan gunung berapi)

Berwarna kemerahan,
berpasir dan berbatu,
terdapat dataran-
dataran besar, gunung
berapi dan kawah
yang luas

256
Musytari Zuhal Uranus Neptun

778.3 1 429 2 871 4 504

317.8 95.159 14.536 17.147

142 984 120 536 51 118 49 528

1.3 0.7 1.27 1.6

24.79 10.44 8.69 11.15

–153 –185 –214 –225

11.9 tahun 29.5 tahun 84 tahun 164.8 tahun

10 jam 11 jam 17 jam 16 jam

45 300 35 500 9 320 9 660

67 62 27 14

89.6% hidrogen;
10.1% helium;
0.3% metana, ammonia,
etana, air

96% hidrogen;
3% helium;
0.4% metana, ammonia,
etana, air

83.3% hidrogen;
15.5% helium;
2.4% metana

80% hidrogen;
19% helium;
0.1% metana, etana

Tidak mempunyai
permukaan yang keras.
Hanya dilitupi oleh gas.

Tidak mempunyai
permukaan yang keras.
Hanya dilitupi oleh gas.

Tidak mempunyai
permukaan yang keras.
Hanya dilitupi oleh gas.

Tidak mempunyai
permukaan yang keras.
Hanya dilitupi oleh gas.

Bab 12 : Sistem Suria

257
ktiviti A 12.2
Tujuan: Merancang percutian meneroka angkasa lepas

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Pilih sebuah planet sebagai destinasi pelancongan.
3. Kumpulkan ciri-ciri planet yang diberikan dan bina poster pelancongan atau brosur iklan bagi

menarik minat rakan kelas untuk ke planet berkenaan.
4. Bentangkan hasil setiap kumpulan.

Hubungan antara Suhu Planet dengan Matahari
Secara teorinya, planet yang berada lebih dekat dengan Matahari menerima lebih banyak haba
daripada Matahari berbanding dengan planet yang berada lebih jauh dari Matahari. Walau
bagaimanapun, situasi sebenar adalah kompleks. Mari kita lihat jadual di bawah untuk lebih
memahaminya.

Jadual 12.3 Jarak planet dari Matahari dan suhu permukaan planet

Planet Utarid Zuhrah Bumi Marikh Musytari Zuhal Uranus Neptun

Jarak dari
Matahari
(juta km)

57.9 108.2 149.6 227.9 778.3 1 427 2 871 4 497

Suhu
permukaan

(°C)

–173
hingga

427
462

–89.2
hingga

56.7

–143
hingga

35
–108 –139 –197.2 –201

Bagi planet gergasi
Musytari, Zuhal, Uranus dan Neptun – Permukaan planet dilitupi oleh gas. Planet-planet ini menerima
sinaran Matahari yang sedikit, maka suhu permukaan adalah sangat rendah.

Bagi planet yang tiada atmosfera
Utarid : sinaran Matahari yang terus sampai ke permukaannya menyebabkan bahagian yang

menghadap Matahari sangat panas, iaitu melebihi suhu 427°C. Manakala bahagian
yang gelap adalah sangat sejuk, iaitu suhu boleh menurun sehingga –173°C.

Bagi planet yang mempunyai atmosfera
(a) Bumi : mempunyai awan yang memantulkan balik sinaran Matahari ke angkasa lepas tetapi

atmosfera memerangkap sebahagian haba disebabkan oleh kesan rumah hijau.
(b) Zuhrah  : mempunyai awan yang tebal yang boleh memantulkan sinaran Matahari ke angkasa

lepas tetapi lapisan atmosferanya yang kebanyakannya terdiri daripada gas karbon
dioksida menyebabkan kesan rumah hijau. Oleh itu, banyak haba diperangkap dan
suhu permukaan boleh mencapai 462°C.

(c) Marikh : walaupun mempunyai atmosfera, tekanan permukaannya yang sangat rendah
berbanding dengan Bumi (kurang daripada 1

100  tekanan Bumi) memberikan kesan
yang sedikit pada suhu permukaan. Suhu permukaan boleh berbeza antara –143°C
hingga 35°C.

12.1.3

Abad

21

258
Hubungan antara Ketumpatan dengan Tarikan Graviti Planet
Tarikan graviti di permukaan sesuatu planet bergantung pada jisim dan ketumpatan planet itu.

Jadual 12.4 Jisim relatif, diameter, ketumpatan dan tarikan graviti planet

Hubungan Jarak, Masa dan Kelajuan
Jadual 12.5 Jarak dari Matahari dan masa mengelilingi Matahari bagi setiap planet

Planet Utarid Zuhrah Bumi Marikh Musytari Zuhal Uranus Neptun

Jisim relatif
(× Bumi)

0.055 0.815 1 0.107 317.8 95.159 14.536 17.147

Diameter
(km)

4 879 12 104 12 756 6 794 142 984 120 536 51 118 49 528

Ketumpatan
(g cm–3)

5.4 5.2 5.5 3.9 1.3 0.7 1.27 1.6

Tarikan graviti
(m s–2)

3.7 8.87 9.8 3.71 24.79 10.44 8.69 11.15

Planet Utarid Zuhrah Bumi Marikh Musytari Zuhal Uranus Neptun

Jarak dari Matahari
( juta km)

57.9 108.2 149.6 227.9 778.3 1 427 2 871 4 497

Masa mengelilingi
Matahari

(waktu di Bumi)
88 hari

224.7
hari

365 hari 687 hari
11.9

tahun
29.5

tahun
84 tahun

164.8
tahun

Tarikan graviti Bumi
Tarikan graviti Bumi adalah bersamaan dengan 9.8 m s–2. Hal ini bermakna, jika kita melepaskan
sesuatu objek pada sesuatu ketinggian, objek itu akan jatuh pada pecutan 9.8 meter per saat pada
setiap saat.

• Tarikan graviti Utarid dan Marikh adalah lebih rendah daripada Bumi disebabkan jisim planet
yang rendah berbanding dengan jisim Bumi.

• Tarikan graviti Zuhrah adalah hampir sama dengan Bumi kerana jisimnya hampir sama dengan
jisim Bumi.

• Tarikan graviti Musytari adalah sangat tinggi berbanding dengan Bumi kerana jisimnya yang
sangat tinggi walaupun ketumpatannya sangat rendah.

• Walaupun Zuhal, Uranus dan Neptun mempunyai jisim yang sangat tinggi, tarikan graviti
planet-planet ini tidak terlalu tinggi berbanding dengan Bumi kerana planet gergasi bergas
mempunyai ketumpatan yang rendah.

Semakin jauh sebuah planet dari Matahari, semakin banyak masa diperlukan
untuk mengelilingi Matahari dalam satu orbit.

Sebagai contoh, Utarid paling dekat dengan Matahari, maka Utarid mengambil masa 88 hari sahaja
untuk mengelilingi Matahari dalam satu orbit. Manakala Neptun, planet yang paling jauh dari
Matahari, mengambil masa 164.8 tahun untuk mengelilingi Matahari dalam satu orbit.

Bab 12 : Sistem Suria

259
Utarid
0.1°

Zuhrah
117°

Bumi
23°

Marikh
25°

Musytari
3°

Zuhal
27°

Uranus
98°

Neptun
30°

Arah Putaran Planet
Semua planet dalam sistem suria berputar pada paksinya pada sudut
kecondongan yang berbeza (Rajah 12.3). Semua planet berputar
dari barat ke timur kecuali Zuhrah dan Uranus. Zuhrah berputar
dari timur ke barat manakala Uranus berputar pada sisinya.
Mengapakah dua planet ini mempunyai arah putaran yang berbeza
dengan planet lain?

Apakah yang akan berlaku jika putaran Bumi menjadi perlahan atau berhenti berputar?

Umum mengetahui bahawa putaran Bumi pada paksinya menyebabkan berlakunya kejadian siang
dan malam, pasang surut air laut dan pelbagai lagi fenomena Bumi.

Rajah 12.3 Sudut dan arah putaran planet dalam sistem suria

Rajah 12. 4 Kesan jika Bumi berputar perlahan atau berhenti berputar

Pertambahan kawasan gurun pada
bahagian Bumi yang menghadap MatahariWaktu siang dan malam yang panjang

di dua bahagian Bumi yang berbeza

Apakah yang akan
berlaku jika Bumi
berputar perlahan

atau berhenti
berputar?

Bumi berputar dari barat ke
timur, oleh itu kita melihat
Matahari terbit di timur dan
terbenam di barat.

Situasi Hipotetikal berkaitan dengan Sistem Suria

12.1.3
12.1.4

Waktu berlaku pasang surut air berubah.
Suhu pada bahagian Bumi yang
tidak disinari Matahari akan
menjadi sangat dingin

260
Apakah satelit semula jadi?

Satelit semula jadi merupakan jasad yang mengelilingi planet dengan orbitnya sendiri. Bulan
merupakan satu-satunya satelit semula jadi Bumi (Rajah 12.5).

Bagaimanakah keadaan dan rupa bentuk Bumi
berada di Bulan?

Sama seperti Bumi, Bulan juga berputar pada
paksinya. Pada masa yang sama, Bulan juga turut
beredar mengelilingi Bumi pada orbitnya. Tempoh
masa putaran Bulan pada paksinya dan peredaran
mengelilingi Bumi adalah sama, iaitu lebih kurang
27 hari. Oleh itu, permukaan Bulan yang sama
akan menghadap ke arah Bumi pada setiap masa.
Saiz Bumi adalah empat kali ganda berbanding saiz
Bulan. Bagaimanakah keadaaan Bumi jika dilihat
dari Bulan?

Bumi Sebagai Planet untuk Hidupan

Rajah 12.5 Bumi bergerak mengelilingi Matahari, manakala Bulan bergerak
mengelilingi Bumi.

Gambar foto 12.2 Keadaan Bumi
dilihat dari Bulan

Rajah 12.6 Bumi

Setakat ini, Bumi merupakan satu-satunya planet yang
mempunyai hidupan. Bumi dapat menampung hidupan akibat
beberapa faktor seperti kehadiran air, sumber mineral, suhu
permukaan dan kandungan atmosferanya. Bincangkan dengan
lebih lanjut tentang ciri-ciri Bumi sebagai planet yang paling
sesuai untuk hidupan. Adakah planet lain yang sesuai untuk
hidupan sekiranya Bumi kehabisan sumbernya atau musnah
akibat bencana alam dan pencemaran? Bagaimanakah pula
peranan setiap individu untuk memelihara Bumi?

Abad

21

Adakah Bumi
mempunyai fasa jika
dilihat dari Bulan?

12.1.4
12.1.5

Bulan

Bumi

Bulan berputar
pada paksinya

Bulan
mengelilingi

Bumi

Bab 12 : Sistem Suria

261
Rajah 12.7 Ciri-ciri Bumi sebagai planet yang paling sesuai untuk hidupan

Ciri-ciri Bumi

Mempunyai
tarikan graviti yang

menarik objek di
Bumi supaya tidak

melayang ke angkasa
lepas

Mempunyai
kandungan air yang
banyak untuk semua
keperluan hidupan

Mempunyai
kandungan oksigen

yang tinggi untuk
proses respirasi

Menerima cahaya
matahari untuk

proses fotosintesis
tumbuhan

Mempunyai
atmosfera yang

menghalang
sinar-sinar yang

berbahaya sampai
ke Bumi

Mempunyai julat
suhu yang sesuai, iaitu

tidak terlalu panas
atau terlalu sejuk

12.1.5

Malaysiaku!

Datuk Dr. Mazlan Othman terkenal dalam bidang
penyelidikan dan pembangunan kajian astronomi
Malaysia. Ketokohan beliau bukan sahaja mendapat
pengiktirafan di peringkat kebangsaaan malah juga
dikagumi di arena antarabangsa.

262
Cintailah Bumi Kita
Kehidupan manusia banyak bergantung pada sumber-sumber dari air dan tanah untuk
mendapatkan makanan, bahan pembuatan dan penjanaan tenaga. Pertambahan populasi
manusia telah menyebabkan aktiviti penerokaan laut dan tanah kian pesat. Adakah sumber
Bumi yang ada dapat menampung keperluan dan kehendak manusia yang semakin meningkat?

•	Jejak Ekologi ialah ukuran kemampuan air dan tanah menyediakan sumber yang
diperlukan oleh manusia (makanan, minuman, kediaman dan lain-lain) serta kemampuan
Bumi untuk menyerap semua bahan buangan manusia lalu menghasilkan semula sumber
sesudah mereka menggunakannya.

•	Jejak Ekologi merupakan ukuran nisbah sumber bagi enam kawasan, iaitu jejak karbon,
kawasan binaan, hutan, kawasan pertanian, kawasan penternakan dan kawasan
perikanan dalam bentuk tapak kaki manusia.

•	Jika jejak ekologi melebihi kemampuan Bumi untuk memperbaharui sumber, Bumi akan
kehabisan sumber.

•	Jejak ekologi berbeza daripada sebuah negara dengan negara yang lain.

ktiviti A 12.3
Tujuan: Mencari idea baharu tentang kemungkinan planet lain
sebagai pengganti Bumi sekiranya Bumi kehabisan sumber.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Gunakan kreativiti atau imaginasi anda untuk fikirkan

tentang kemungkinan sesebuah planet untuk
menampung hidupan sekiranya Bumi kehabisan sumber.
Cari maklumat dari Internet atau perpustakaan.

3. Bentangkan idea setiap kumpulan dengan persembahan
multimedia.

Abad

21ETS M

ETS M

Ahli astronomi ialah seorang
ahli sains yang mengkaji
jasad di angkasa lepas
seperti planet, bintang dan
galaksi. Mereka sedang
mencari kemungkinan planet
lain sebagai pengganti Bumi.

Bab 12 : Sistem Suria

263
ktiviti A
Tujuan: Membincangkan langkah-langkah dan kepentingan mengurangkan jejak ekologi.
Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Setiap kumpulan dikehendaki mengumpulkan maklumat tentang jejak ekologi.
3. Bincangkan:
 (a) langkah-langkah sebagai pengguna dalam mengurangkan jejak ekologi
 (b) kepentingan mengurangkan jejak ekologi.
4. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda dalam bentuk persembahan multimedia.

12.4

1. Mengapakah A.U. dan ly digunakan untuk menentukan jarak planet dari Matahari dalam
sistem suria?

2. Planet manakah yang paling dekat dengan Matahari?
3. Apakah hubungan antara suhu permukaan planet dengan jarak dari Matahari?

Latihan Formatif 12.1

Tenaga Penempatan

Untuk mengukur kadar penggunaan sumber Bumi dan penghasilan bahan buangan oleh manusia.

DIBANDINGKAN DENGAN
Kemampuan Bumi menyerap
bahan buangan manusia dan

menjana sumber baharu.

Kayu dan kertas Makanan dan
sumber gentian

Makanan laut

Jejak
karbon

Kawasan
binaan Hutan Kawasan pertanian

dan penternakan

Kawasan
perikanan

1961 1985 2012

Jejak Ekologi (Ecological Footprint)

Rajah 12.9 Jejak ekologi

Guna

Ba
ha

n
bu

an
ga

n

Sumber

264
Ru
m

us
an

Si
st

em
 s

ur
ia

M
at

ah
ar

i
Pl

an
et

Si
tu

as
i h

ip
ot

et
ik

al
 b

er
ka

ita
n

de
ng

an
 s

is
te

m
 s

ur
ia

Bu
m

i m
er

up
ak

an

pl
an

et
 y

an
g

pa
lin

g
se

su
ai

u
nt

uk

ke
hi

du
pa

n

Je
ni

s
pl

an
et

Ci
ri-

ci
ri

pl
an

et

U
ta

rid
M

us
yt

ar
i

Sa
te

lit

se
m

ul
a

ja
di

Su
hu

d
an

ke

ad
aa

n
pe

rm
uk

aa
n

Ji
si

m
 re

la
tif

,
di

am
et

er
 d

an

ke
tu

m
pa

ta
n

Ja
ra

k
da

ri
M

at
ah

ar
i

Ta
rik

an
 g

ra
vi

ti
Pu

ta
ra

n
pl

an
et

(M
as

a
da

n
H

al
aj

u)

At
m

os
fe

ra
O

rb
it

Zu
hr

ah
Zu

ha
l

Bu
m

i
U

ra
nu

s
M

ar
ik

h
N

ep
tu

n

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

12

K
ui

z

H
ub

un
ga

n
te

rm
as

uk
 a

no
m

al
i y

an
g

m
un

gk
in

w
uj

ud

Bab 12 : Sistem Suria

265
REFLEKSI KENDIRI

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

12.1 Sistem Suria

Membandingkan jarak planet dalam sistem suria dari Matahari dengan menggunakan unit
astronomi (A.U.) dan tahun cahaya (ly).

Membina jadual untuk membandingkan dan membezakan antara planet dalam sistem suria
dengan Bumi.

Meneroka hubungan yang mungkin berdasarkan ciri planet dan memberi penjelasan tentang
hubungan tersebut termasuk anomali yang mungkin wujud.

Menaakul dan menganalogikan situasi hipotetikal berkaitan dengan sistem suria.

Menjustifikasikan Bumi sebagai planet yang paling sesuai untuk hidupan berdasarkan data
tentang Bumi.

SumatifLatihan  Sumatif 12
1. Rajah 1 menunjukkan sistem suria.

(a) nyatakan bilangan planet yang terdapat dalam sistem
suria.

(b) nyatakan planet yang paling dekat dan yang paling jauh
dari Matahari.

(c) mengapakah Utarid mengelilingi Matahari lebih cepat
berbanding dengan Bumi?

2. Rajah 2 menunjukkan fenomena yang berlaku di Bumi. Rajah 1

Rajah 2
Matahari terbit di timur Matahari terbenam di barat

Utarid

Zuhrah

Bumi

Marikh

Musytari

Zuhal

Uranus

Neptun

(a) Apakah ciri Bumi yang menyebabkan fenomena di atas?

(b) Zuhrah mempunyai arah putaran yang berbeza dengan Bumi. Ramalkan fenomena
matahari terbit dan terbenam yang dilihat di Zuhrah.

(c) Ramalkan dua kemungkinan yang akan berlaku jika Bumi berhenti berputar.

266
Rajah 3

3. Suatu bintang berada pada jarak 4.37 tahun cahaya dari Matahari.

(a) Kirakan jaraknya dalam km.

(b) Kirakan jaraknya dalam A.U.

4. Sumber Bumi seperti kayu dan bahan api fosil semakin berkurangan.

Salah satu cara untuk mengatasi masalah ini ialah mengitar semula bahan. Reka cipta satu
produk baharu menggunakan bahan buangan.

5. Maklumat di bawah menunjukkan jarak planet P, Q dan R dalam sistem suria dari Matahari.

P: 108.2 juta km
Q: 2 871 juta km
R: 778.3 juta km

(a) Berdasarkan maklumat di atas, planet manakah paling panas dan planet manakah paling
sejuk? Berikan sebab.

(b) Planet manakah mengambil masa yang paling panjang untuk mengelilingi Matahari?
Berikan sebab.

6. (a) Zuhrah dianggap sebagai planet kembar Bumi kerana saiz, jisim, isi padu dan
ketumpatannya yang hampir sama dengan Bumi. Mengapakah planet ini berkemungkinan
tidak mempunyai hidupan seperti Bumi?

(b) Perbualan dua murid di bawah adalah tentang planet Zuhrah dan Utarid.

Aisyah : Utarid berada paling dekat dengan Matahari, maka planet ini merupakan planet
paling panas dalam sistem suria.

Pei Lui : Bukan. Zuhrah merupakan planet yang paling panas dalam sistem suria.

Pada pendapat anda, pernyataan siapakah benar? Berikan sebab.

7. Europa (Rajah 3) ialah satelit semula jadi Musytari yang sangat unik
kerana berkemungkinan terdapat air laut di bawah permukaan ais.

Pada pendapat anda, mengapakah ahli sains membuat andaian
bahawa terdapat hidupan di Europa?

Masteri KBATKBAT 12

Bab 12 : Sistem Suria

267
Meteoroid,
Asteroid, Komet

Jasad lain dalam sistem suria iaitu
meteoroid, asteroid dan komet

Mari memahami:

Ba
b

Apakah perbezaan antara meteoroid,
asteroid dan komet?

Apakah yang akan terjadi jika berlaku
perlanggaran meteoroid, asteroid atau
komet dengan Bumi?

13

268
Apakah meteorit? Meteorit ialah tahi bintang
yang gugur ke Bumi. Setakat ini, meteorit Hoba
direkodkan sebagai meteorit yang paling besar
di dunia. Meteorit ini dikatakan telah jatuh ke
Bumi kira-kira 80 000 tahun yang lalu.
 Meteorit Hoba telah ditemui berhampiran
Grootfontein, Namibia oleh seorang petani pada
tahun 1920 ketika beliau sedang membajak
tanah.
 Uniknya, hentaman meteorit ini tidak
membentuk kawah. Saintis percaya hal ini
disebabkan oleh pergerakan meteorit ini yang
perlahan kerana bentuknya yang leper.

Meteorit Terbesar di Dunia

BLOG SAINS

Kata KunciKata Kunci

Meteoroid

Meteor

Meteorit

Asteroid

Komet

269

Bab 13 : Meteoroid, Asteroid, Komet
Jasad Lain dalam Sistem Suria, iaitu Meteoroid,
Asteroid dan Komet

13.1

Selain galaksi, bintang dan planet yang telah dipelajari dalam Bab 11 dan Bab 12, terdapat juga
objek lain dalam sistem suria kita. Objek tersebut ialah meteoroid, asteroid dan komet. Mari

kita bincangkan ciri ketiga-tiga objek ini.

Rajah 13.1 Ciri-ciri meteoroid, asteroid dan komet

Meteoroid

Asteroid

Komet

Asteroid merupakan batuan besar
dan logam yang beredar mengelilingi
Matahari mengikut orbitnya sendiri.

Meteoroid merupakan serpihan
batu dan logam kecil yang terapung
dan bergerak di angkasa.

Komet merupakan jasad kecil yang terdiri
daripada campuran ais, gas dan debu
beku yang bergerak mengelilingi Matahari
mengikut orbitnya sendiri.

270
Ciri-ciri meteoroid
• Mempunyai saiz yang berbeza-beza, iaitu antara 10 μm hingga 1 m.
• Terbina daripada batuan dan logam seperti besi dan nikel.
• Berasal daripada serpihan asteroid dan komet.
• Suhu meteoroid di angkasa lepas adalah dalam lingkungan 0°C.
• Kelajuan pergerakan meteoroid adalah berbeza-beza. Meteoroid yang paling laju

pergerakannya adalah pada kelajuan 42 km s-1.

Ciri-ciri asteroid
• Saiz bermula dari 1 m

hingga 1 000 km.
• Terbina daripada batuan dan

logam seperti besi dan nikel.
• Suhu permukaan yang sejuk, iaitu

sekitar –73°C.
• Kelajuan purata asteroid

mengelilingi Matahari adalah pada 25 km s–1.
• Asteroid membentuk jalur asteroid di antara orbit planet Marikh dengan Musytari

(Gambar foto 13.1).
• Asteroid yang besar terdiri daripada Ceres, Pallas, Juno dan Vesta yang mempunyai

diameter daripada beberapa kilometer hingga seribu kilometer.
• Asteroid juga disebut sebagai planet kecil.

Ciri-ciri komet
• Terdiri daripada dua bahagian utama, iaitu kepala dan ekor.
• Panjang ekor komet boleh mencapai sehingga

150 000 000 km. Saiz kepalanya boleh mencapai 250 000 km.
• Terbina daripada gas dan air yang membeku menjadi ais dan

sedikit debu dan batuan.
• Beredar mengelilingi Matahari mengikut orbitnya sendiri yang

berbentuk elips.
• Bergerak dengan purata julat kelajuan 10 km s–1  hingga 70 km s–1.

Gambar foto 13.1 Jalur asteroid di antara orbit planet
Marikh dengan Musytari

Perlanggaran pertama komet
dengan jasad sistem suria
telah berlaku pada tahun
1994, iaitu antara komet
Shoemaker-Levy 9 dengan
planet Musytari.

Sains

Komet Halley dilihat melintasi
Bumi pada tahun 1986 dan
dijangka akan melintasi Bumi
semula pada tahun 2061.

13.1.1

Musytari

Marikh
Jalur

asteroid

271

Bab 13 : Meteoroid, Asteroid, Komet
A
tm

os
fe

ra
 B

um
i

P

er
m

uk
aa

n
Bu

m
i

METEOROID
METEOR PANCURAN

METEOR

METEORIT

Dapatkah kamu
membezakan antara
meteoroid, asteroid

dan komet?

Terdapat
banyak perbezaan dari segi

saiz, struktur binaan dan
bentuk. Mari kita jalankan

Aktiviti 13.1.

13.1
Tujuan: Membuat persembahan multimedia tentang meteoroid,
asteroid dan komet.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat daripada Internet, media cetak dan media

elektronik lain tentang meteoroid, asteroid dan komet.
3. Bincangkan perkara yang berikut:
 (a) persamaan dan perbezaan antara meteoroid, asteroid dan komet.
 (b) ramalan tentang keadaan Bumi jika berlaku perlanggaran meteoroid, asteroid dan komet

dengan Bumi.
4. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda menggunakan persembahan multimedia.

Pergerakan Meteoroid, Asteroid dan Komet
Asteroid dan komet bergerak melalui orbitnya sendiri mengelilingi Matahari. Meteoroid pula
bergerak secara bebas di angkasa serta dipengaruhi oleh daya tarikan graviti planet, bulan dan
objek lain di sekelilingnya. Hal ini demikian kerana saiz dan jisim meteoroid yang lebih kecil
menyebabkannya lebih mudah dipengaruhi oleh daya tarikan graviti yang kecil. Bagaimanakah
pergerakan meteoroid, asteroid dan komet memberi kesan kepada Bumi?

Meteoroid merupakan serpihan
batu dan logam kecil yang terapung
di ruang angkasa dan bergerak di
ruang angkasa.

Kebiasaannya, meteor
akan habis terbakar
sebelum sampai ke Bumi.
Akan tetapi, ada juga
meteor yang dapat sampai
ke Bumi. Meteor ini
disebut sebagai meteorit.
Kawah akan terbentuk
akibat hentaman meteorit.

Pancuran meteor
berlaku apabila meteor
memasuki Bumi dengan
banyak pada satu masa.

Apabila meteoroid memasuki atmosfera
Bumi, meteoroid disebut sebagai meteor.
Geseran molekul antara udara dengan
meteor menghasilkan haba sehingga
terbakar dan terhasil coretan cahaya.

Rajah 13.2 Pergerakan meteoroid

1

4
3

2

ktiviti A ETS M

Ahli petrologi ialah kerjaya
dalam salah satu bidang
geologi yang mengkaji asal
usul, komposisi, struktur dan
perubahan batuan. Batuan
yang dikaji termasuklah jasad
angkasa yang sampai di Bumi
seperti meteorit dan asteroid.

ETS M

Pergerakan meteoroid

13.1.2272
Musytari

Marikh

Bumi Matahari

Marikh

Bumi Matahari

Zuhrah

Lingkaran asteroid

Aten

Amors

Apollo

Musytari

Marikh

Bumi Matahari

Zuhrah

Lingkaran asteroid

Aten

Amor

Apollo

Pergerakan asteroid
Asteroid bergerak dengan kelajuan purata 25 km s–1.
Kebanyakan asteroid berada di dalam lingkaran asteroid.
Akan tetapi, terdapat juga orbit asteroid yang berada di luar
lingkaran asteroid seperti Apollo, Amor dan Aten.

Orbit-orbit yang berada
di luar lingkaran asteroid
ini boleh berhampiran
atau bersilang dengan
orbit Bumi.

Perlanggaran boleh berlaku antara
asteroid dengan Bumi pada titik
persilangan atau lintasan berhampiran
orbit Bumi dan orbit asteroid.

Perlanggaran dengan asteroid
yang bersaiz besar boleh
menyebabkan kemusnahan
hidupan di Bumi.

Kawah yang besar terbentuk
akibat daripada hentaman
meteorit kira-kira 50 000
tahun dahulu di Arizona,
Amerika Syarikat. Diameternya
adalah kira-kira 1.2 km.

Sains

Ahli paleontologi
mempercayai kepupusan
dinosaur disebabkan oleh
perlanggaran asteroid
bersaiz 10 km dengan
permukaan Bumi.

Sains

Apakah yang menyebabkan
Bulan lebih kerap
dihentam oleh meteoroid
berbanding Bumi dan
menyebabkan permukaannya
dipenuhi kawah?

Gambar foto 13.2 Kawah meteorit di
Arizona, Amerika Syarikat
(Sumber foto: NASA)

Gambar foto 13.3 Asteroid dikatakan menjadi
salah satu faktor kepupusan dinosaur

Rajah 13.3 Pergerakan asteroid

1

2

3

4

273

Bab 13 : Meteoroid, Asteroid, Komet
13.2
Tujuan: Membuat pemerhatian meteor.

Arahan
1. Adakan lawatan ke Planetarium Negara.
2. Lakukan pemerhatian terhadap meteor menggunakan space pod, iaitu kapal angkasa simulasi

yang memberi situasi seumpama berada di angkasa lepas.
3. Layari laman web yang berikut untuk melihat video tentang pergerakan meteoroid.

Video Pancuran Meteor
http://bukutekskssm.my/Sains/Video7.mp4

Video

ktiviti A

Lingkaran Kuiper

Awan Oort

Matahari
Bumi

Komet

Komet bergerak pada julat kelajuan antara 10 hingga 70 km s–1.
Kebanyakan komet berasal dari lingkaran Kuiper dan awan Oort.

Apabila komet
menghampiri Matahari,
komet semakin laju,
mencair dan kelihatan
seperti berekor panjang.

Komet yang
terkeluar dari
orbit berisiko
untuk berlanggar
dengan Bumi
dalam kelajuan
yang tinggi.

Ekor komet sentiasa
dalam keadaan
menjauhi Matahari
disebabkan tiupan angin
suria dari Matahari.

Tarikan graviti
planet luar
yang kuat
menyebabkan
komet mudah
terkeluar dari
orbitnya.

Rajah 13.4 Pergerakan komet

1

2

3
4

5

Pergerakan komet

Matahari

274
Apakah masalah yang
mungkin dihadapi oleh
para saintis dalam usaha
untuk memusnahkan
atau memesongkan arah
pergerakan asteroid yang
menghampiri Bumi?

Malaysiaku!

Agensi Angkasa Negara
(ANGKASA) bertanggungjawab
untuk memandu dan
mengawasi perkembangan
sains angkasa di Malaysia.

Melindungi Bumi daripada Hentaman Asteroid
Para saintis sentiasa membuat pemantauan terhadap asteroid di
angkasa untuk memastikan orbit asteroid berada pada jarak yang
selamat dari orbit Bumi. Amaran akan dikeluarkan jika terdapat
asteroid yang berisiko untuk berlanggar dengan Bumi. Asteroid
yang menghampiri Bumi mungkin dapat dimusnahkan atau
diubah arah pergerakannya.

1. Terangkan peringkat pergerakan meteoroid apabila memasuki atmosfera Bumi berserta namanya.
2. Bagaimanakah perlanggaran antara asteroid dengan Bumi boleh berlaku? Jelaskan.
3. Mengapakah ekor komet sentiasa menghala menjauhi Matahari?

Latihan Formatif 13.1

Near-Earth
Object Programme
http://neo.jpl.nasa.gov

Info

13.3
Tujuan: Mengumpulkan maklumat dan membuat persembahan multimedia tentang fenomena
perlanggaran asteroid dan jasad lain dengan Bumi.

Arahan
1. Jalankan aktiviti ini secara berkumpulan.
2. Kumpulkan maklumat tentang fenomena perlanggaran asteroid dan jasad lain dengan Bumi.
3. Bentangkan hasil perbincangan kumpulan anda menggunakan persembahan multimedia.

Gambar foto 13.4 Asteroid yang menghampiri Bumi

Animasi
Hentaman Asteroid

I M B A S
GAMBAR

ktiviti A

13.1.3 275

Bab 13 : Meteoroid, Asteroid, Komet
Ru
m

us
an

Ja
sa

d
la

in
 d

al
am

si

st
em

s
ur

ia

Ke
sa

n
pe

rg
er

ak
an

te

rh
ad

ap
 B

um
i

Ca
ra

m
en

gu
ra

ng
ka

n
at

au
 m

en
ge

la
kk

an

ke
m

un
gk

in
an

b
er

la
ku

p
er

la
ng

ga
ra

n
de

ng
an

B
um

i

M
et

eo
ro

id

M
et

eo
r

M
et

eo
rit

As
te

ro
id

Ko
m

et

K
ui

z
In

te
ra

kt
if

13

K
ui

z

276
Berkomunikasi tentang jasad lain dalam sistem suria, iaitu meteoroid, asteroid dan komet.

Membincangkan pergerakan meteoroid, asteroid dan komet dan kesannya terhadap Bumi
berdasarkan data.

Menjana idea tentang cara mengurangkan atau mengelakkan kemungkinan berlakunya
perlanggaran asteroid dengan Bumi.

REFLEKSI KENDIRI

SumatifLatihan  Sumatif 13

1. Selesaikan teka silang kata di bawah dengan jawapan yang betul.

U

O

I

(a)

(e)

(d)

(b)

(c)

Melintang
 (a) Planet yang dekat dengan jalur asteroid.
 (b) Salah satu orbit asteroid yang berada di luar lingkaran asteroid.
 (c) Jasad ini berasal daripada serpihan asteroid dan komet.

Menegak
 (d) Kebanyakan komet berasal dari lingkaran ini.
 (e) Jasad ini juga disebut sebagai planet kecil.
 (f ) Jasad ini terbina kebanyakannya daripada gas dan air yang membeku menjadi ais.

(f)

13.1 Jasad Lain dalam Sistem Suria, iaitu Meteoroid, Asteroid dan Komet

Selepas mempelajari bab ini, anda dapat:

277

Bab 13 : Meteoroid, Asteroid, Komet
2. Antara meteor dengan meteorit, yang manakah mungkin dapat ditemui di muzium? Berikan
satu sebab.

3. Nicol ternampak satu pancuran cahaya yang melintasi langit ketika sedang melihat bintang.
Pancuran cahaya tersebut kemudiannya hilang. Apakah objek yang Nicol lihat? Jelaskan
jawapan anda.

4. Antara jasad lain yang berada dalam sistem suria ialah asteroid.

(a) Ramalkan kesan yang akan berlaku kepada kehidupan di Bumi jika satu asteroid yang
bersaiz besar memasuki atmosfera Bumi.

(b) Apakah cara untuk mengelakkan asteroid yang bersaiz besar memasuki Bumi? Terangkan.

(c) Salah satu teori kepupusan dinosaur ialah akibat daripada hentaman asteroid yang bersaiz
besar pada 65 juta tahun yang lalu.

(i) Bagaimanakah asteroid menyebabkan kematian dinosaur?
  (ii) Terdapat saintis yang tidak bersetuju tentang teori ini kerana penemuan bukti yang

mengatakan bahawa terdapat beberapa spesies dinosaur yang telah pupus 20 juta
tahun sebelum berlaku perlanggaran asteroid tersebut. Wajarkan pandangan saintis
tersebut.

5. Pada pendapat anda, bolehkah sebuah asteroid menjadi sebuah planet dalam tempoh 100 juta
tahun lagi? Mengapa?

6. Mengapakah meteor lebih berbahaya kepada angkasawan yang berada di angkasa berbanding
manusia di Bumi? Jelaskan jawapan anda.

7. Beberapa orang angkasawan ingin ke planet Zuhal dengan menaiki kapal angkasa. Mereka
mengambil langkah berjaga-jaga disebabkan risiko berlaku perlanggaran dengan asteroid.
Pada pendapat anda, di manakah perlanggaran tersebut akan berlaku?

8. Pada pendapat anda, adakah Bumi akan terkeluar dari orbitnya jika dilanggar oleh ketulan
asteroid yang sangat besar? Mengapa?

Masteri KBATKBAT 13

278
279

Bab 1
Latihan Sumatif 1
 1. (a) Biodiversiti (d) Vertebrata
  (b) Insang (e) Iguana
  (c) Poikiloterma (f) Dikotomi
 2. (a) 7 (b) 3 (c) 3
 3. (a) (i) Tidak bersayap
   (ii) Bersayap tebal dan keras
   (iii) Pepatung (Q)
   (iv) Lebih daripada tiga pasang kaki
   (v) Badan bersegmen banyak
  (b) Mempunyai kaki
  (c) Haiwan P mempunyai tiga pasang kaki, haiwan

S mempunyai empat pasang kaki dan haiwan T
mempunyai lebih daripada empat pasang kaki.

4. (a) Akar, daun, batang, jumlah kotiledon
  (b) (i) Daun berurat jejala
   (ii) Akar serabut
   (iii) Kedua-dua pokok mempunyai

batang lembut
 5. Betul. Haiwan tersebut ialah invertebrata kerana

ketiga-tiganya tidak bertulang belakang.
 6. Perbezaan:
  (i) badan bersegmen, badan tanpa segmen
  (ii) berkaki, tanpa kaki
  Kekunci dikotomi:

Invertebrata

Badan tanpa segmen Badan bersegmen

Planaria
Tanpa kaki

Cacing tanah Kupu-kupu

Berkaki

Bab 2
Latihan Sumatif 2
 1. (a)	 Anak	pokok	→	Tikus	→	Musang
  	 	 Anak	pokok	→	Arnab	→	Musang
  	 	 Rumput	→	Arnab	→	Musang
  (b) Kerana rumput boleh membuat makanannya

sendiri
  (c) Parasitisme
  (d) Bilangan arnab dan tikus meningkat.
    Bilangan rumput dan anak pokok berkurang.
 2. (a) Wabak penyakit
  (b) Pembuangan sampah sarap terutama sisa

makanan yang tidak sistematik
   (c) (i) Pengutipan sampah secara berkala / denda
   (ii) Menganjurkan aktiviti gotong-royong dan

kempen kebersihan. Menjaga kebersihan
persekitaran rumah dan premis perniagaan.

3. Pendapat Azah betul. Tanpa pengurai, nutrien
seperti fosforus dan nitrogen akan kekal di dalam
badan organisma yang telah mati dan tidak dapat
digunakan oleh tumbuhan. Tumbuhan menjadi tidak
subur dan lama-kelamaan boleh mati tanpa nutrien
yang mencukupi.

4. Populasi tikus meningkat kerana pemangsanya,
iaitu helang merah telah ditembak. Razak perlu
memelihara burung hantu di ladangnya sebagai
kawalan biologi bagi memusnahkan tikus.

Bab 3
Latihan Sumatif 3
 1. (a) Telur, daging, kacang soya, ayam, ikan
   (Mana-mana jawapan lain yang boleh diterima)
  (b) Pertumbuhan/ Membina sel-sel dan tisu badan
  (c) (i) Amalkan pengambilan makanan sihat/

Bersenam/ Banyakkan minum air kosong
   (ii) Roti, minuman coklat dan telur separuh

masak
    (Mana-mana jawapan lain yang boleh

diterima)
   (iii) Amri mungkin kerap mengambil makanan

rapu dan minuman bergas. Makanan
rapu mengandungi lemak yang tinggi.
Minuman bergas pula mengandungi
gula yang tinggi. Lemak berlebihan akan
menyebabkan obesiti dan gula berlebihan
pula menyebabkan diabetis.

2. (a) Mengambil diet yang tinggi dengan kandungan
lemak ikan.

(b) Memanaskan badan. Lemak berlebihan akan
disimpan di bawah kulit sebagai penebat haba.

3. (a) P: Mulut  T: Perut
   Q: Hati  U: Duodenum
   R: Usus besar  V: Usus kecil
   S: Esofagus  W: Dubur
  (b) (i) Mulut (ii) Perut (iii) Duodenum
 4. (a) (i) Madu dimasukkan ke dalam tabung didih
   (ii) 2 ml larutan Benedict ditambah
   (iii) Larutan dipanaskan di dalam tabung didih

menggunakan kukus air
   (iv) Perubahan warna diperhatikan.

HANYA JAWAPAN TERPILIH DISEDIAKAN DI SINI
280

(b) Makanan Ujian Pemerhatian

Nasi
Iodin

Benedict

Madu
Iodin

Benedict
  (c) Nasi mengandungi kanji
   Madu mengandungi gula penurun
 5. (a) Suhu amilase
  (b) Isi padu amilase dan isi padu ampaian kanji
  (c) Ya. Apabila dipanaskan, larutan Benedict

tidak membentuk mendakan merah. Ini
menunjukkan bahawa tiada kehadiran gula
penurun. Suhu yang tinggi telah menghasilkan
amilase. Kanji tidak dapat dicernakan kepada
maltosa.

Bab 4
Latihan Sumatif 4
 1. (a) Kumpulan 1: Diabetes, hipertensi, serangan

jantung, kanser
   Kumpulan 2: Selesema, campak, kencing

tikus, Zika, kolera, panau
  (b) Penyakit tidak berjangkit dan penyakit

berjangkit
(c) (i)  Panau  (iii) Selesema
 (ii) Kencing tikus (iv) Diabetes// hipertensi//

serangan jantung
  (d) Campak
 2. (a) Virus denggi// nyamuk aedes
  (b) Zika// Chikungunya
  (c) Penyakit demam denggi berdarah menular

apabila nyamuk aedes menggigit dan
menghisap darah pesakit yang mengandungi
virus denggi. Nyamuk yang dijangkiti ini akan
memindahkan virus ini kepada individu lain
yang digigitnya.

3. Selain berbau busuk, keadaan sampah yang
terdedah menyebabkan kehadiran lipas, lalat dan
tikus. Haiwan-haiwan ini mungkin menjadi vektor
bagi penyakit seperti kolera, demam kepialu dan
penyakit kencing tikus.

4. (a) Tindak balas badan untuk melawan jangkitan
virus adalah dengan merembes antibodi ke
dalam darah untuk membunuh bakteria.

(b) 16 hingga 17 hari selepas jangkitan.
  (c) Virus telah dibunuh dan badan mendapat

keimunan terhadap penyakit tersebut.
 5. (a) Persamaan: Kedua-dua mekanisme berfungsi

untuk mencegah jangkitan penyakit.
  	 Perbezaan:	Mekanisme	pertahanan	spesifik

menyerang patogen tertentu secara khusus
manakala	mekanisme	pertahanan	tidak	spesifik
menyerang patogen secara menyeluruh.

(b) (i) Patogen dibunuh oleh antibodi yang
dihasilkan oleh sel darah putih.

(ii) Kemasukan patogen dihalang oleh kulit
dan membran mukus. Manakala patogen
yang berjaya masuk dimusnahkan
menggunakan operasi fagositosis.

(c) (i) Keimunan aktif semula jadi
   (ii) Keimunan aktif buatan
   (iii) Keimunan pasif semula jadi
   (iv) Keimunan pasif buatan

6. (a) Memutuskan transmisi jangkitan melalui
pengesanan kes secara aktif dan pasif seperti
memberi rawatan awal kepada pesakit dan
mengasingkan pesakit dengan orang lain.

(b) (i) Apakah aktiviti-aktiviti yang anda lakukan
dalam tempoh dua minggu sebelum
dijangkiti penyakit?

(ii) Adakah anda memasuki hutan atau mandi
di air terjun sebelum sakit?

(Mana-mana jawapan lain yang boleh
diterima)

(c) (i) Elakkan pertemuan dengan pesakit
   (ii) Amalkan langkah-langkah keselamatan

apabila bertemu dengan pesakit seperti
memakai penutup mulut dan hidung.

(iii) Tingkatkan tahap kebersihan diri, rumah
dan persekitaran.

(iv) Lakukan langkah-langkah kawalan vektor
    (Mana-mana jawapan lain yang boleh

diterima)
  (d) Langkah kuarantin ke atas pesakit wajar

dilakukan untuk mengelakkan orang ramai
berhubung secara langsung dengan pesakit. Ini
adalah disebabkan pemindahan bakteria atau
virus boleh berlaku menerusi udara, air, vektor
dan juga sentuhan.

Bab 5
Latihan Sumatif 5
 1. Air mempunyai tegangan permukaan yang kuat

disebabkan oleh daya lekitan yang wujud antara
molekul air di permukaan. Johan sepatutnya terjun
secara menjunam dengan kedua-dua tangan rapat
dan lurus di hadapan, kedua-dua kaki rapat dan lurus
ke belakang. Cara ini dapat mengurangkan kesan
tegangan permukaan air.

2. (a) (i) Zarah garam

Zarah air

(ii) Zarah garam

Zarah air

(b) Ya. Haba dapat meningkatkan kadar pergerakan
zarah-zarah garam. Jadi, zarah-zarah garam
dapat bergerak dengan lebih laju untuk
281

memenuhi ruang di antara zarah-zarah air.
 3. (a) Zarah-zarah air di permukaan air bergetar

dengan lebih laju apabila menerima tenaga haba
dari persekitaran dan mengatasi tarikan zarah-
zarah air terbebas daripada permukaan air.

(b) Kelembapan udara, pergerakan udara, suhu
persekitaran dan luas permukaan terdedah.

– Semakin tinggi kelembapan udara, semakin
rendah kadar penyejatan air.

– Semakin tinggi suhu persekitaran, semakin
tinggi kadar penyejatan air.

– Semakin laju pergerakan udara, semakin
tinggi kadar penyejatan air.

– Semakin besar luas permukaan air yang
terdedah, semakin tinggi kadar penyejatan air.

(Pilih mana-mana dua jawapan)
  (c) (i)
 4. Koloid: (a) (c) (f)   Ampaian: (b) (e)   Larutan: (d) (g)
 5. Alkohol
 6. (a) N, K, M, L
  (b) Alum – Menggumpal bahan terampai di dalam

air
   Kapur mati – Mengurangkan keasidan air
   Klorin – Membunuh mikroorganisma dalam air.
   (Pilih mana-mana dua jawapan)
  (c) Alum ditambah untuk menggumpulkan zarah-

zarah terampai dalam air. Kapur mati ditambah
untuk mengurangkan keasidan air.

(d) Bahan pepejal terampai bercampur dengan air
dan air menjadi keruh.

7. (a) Sampel C (c) Sampel C
  (b) Sampel B dan D (d) Sampel B, C dan D

Bab 6
Latihan Sumatif 6
 1. (a) Asid formik, Asid malik
  (b) (i) Asid formik              (ii) Asid malik
  (c) Tiada perubahan
 2. (a) Salurkan gas ammonia ke dalam air. Uji larutan

itu menggunakan penunjuk yang sesuai.
Catatkan pH larutan.

(b) Kertas pH dapat menentukan nilai pH bahan
yang diuji tetapi kertas litmus tidak dapat
menentukan nilai pH bahan yang diuji.

(c) (i) Ya. Larutan fenolftalein kekal tidak
berwarna dalam keadaan berasid dan
neutral, dan berwarna merah jambu jika
beralkali.

(ii) Masukkan kertas litmus merah dan biru ke
dalam larutan M. Jika warna kertas litmus
biru bertukar menjadi warna merah, larutan
M bersifat asid. Jika kertas litmus merah
tidak berubah warna, maka larutan M
berasid.

(Mana-mana jawapan lain yang boleh
diterima)

3. (a) Berasid: P dan R Beralkali: Q
  (b) P, R
   – Rasa masam

– Nilai pH kurang daripada 7
   Q
   – Rasa pahit
   – Nilai pH lebih daripada 7
  (c) (i) P – Cuka// Jus limau
   (ii) Q – Syampu// Sabun// Detergen
   (Mana-mana jawapan lain yang boleh diterima)
 4. (a) Bisa sengatan ubur-ubur ialah beralkali,

sabun dan ubat yang bersifat alkali tidak dapat
meneutralkan bisa tersebut malah menambahkan
kekuatan bisa tersebut.

(b) Sapu dengan jus nanas// cuka// bahan berasid
untuk meneutralkan bisa sengatan yang
beralkali itu.

Bab 7
Latihan Sumatif 7
 1. (c)
 2. (a) Imran akan terasa renjatan elektrik yang kecil

disebabkan oleh proses nyahcas dari badannya.
  (b) Memakai tapak kasut yang diperbuat daripada

getah.
 3. (a) Wap air yang banyak di udara semasa cuaca

lembap menghalang pengumpulan cas pada
suatu objek.

(b) Arus daripada penjana Van de Graaff adalah
kurang berbanding dengan arus daripada
bekalan kuasa domestik.

4. (a) – Arus (d) – Selari
  (b) – Konduktor (e) – Perintang
  (c) – Ohm
 5. Litar selari. Supaya penggera boleh dihidupkan

oleh suis pengesan haba dari lokasi yang berlainan
dalam satu bangunan.

6. A1 = 2.4 A
  A2 = 1.2 A
  V1 = V2 = 12 V

Bab 8
Latihan Sumatif 8
 1. (a) Daya elastik
  (b) Daya graviti
 2. Alat: Neraca spring   Unit S.I.: newton (N)
 3.

4. Menyedut udara ke dalam peparu dan minum air
dengan penyedut minuman

5. 0.75 N m
 6. (a) 2 500 N m–2

Jumlah tekanan oleh kereta

=
1 000
4(0.1)  = 2 500 N m–2

Daya
tindak
balas

Daya
tindakan
282

(b) Tekanan yang dikenakan oleh setiap tayar

=
2 500

4  = 625 N m–2

7. (a) 5 N (b) 5 N
  (c) Berat batu lebih besar daripada daya tujah.
 8. Menutup lubang dengan jari untuk menghalang

tekanan atmosfera masuk ke dalam penyedut
minuman supaya air naik apabila disedut.

9. Kasut Q kerana mempunyai luas tapak yang lebih
besar akan mengurangkan tekanan ke atas padang.
Kasut tidak terbenam ke dalam tanah yang lembik.

10. Tiub tidak dipenuhi dengan air dan hujung tiub dalam
bikar A pada kedudukan lebih tinggi daripada bikar B.

Pengubahsuaian:
1. Tinggikan kedudukan bikar B.
2. Isi tiub dengan air hingga penuh.

Blok
kayu

Aliran air

B

A

Bab 9
Latihan Sumatif 9
 1. (a) Cermin kereta tersebut retak kerana perubahan

suhu secara mendadak menyebabkan
pengecutan lapisan cermin kereta yang tidak
seragam.

(b) Buka cermin tingkap sebelum menghidupkan
penyaman udara supaya udara panas dari
dalam kereta dapat dikeluarkan dahulu.

2. Haba yang tinggi akibat cuaca yang panas atau
pembakaran sampah akan meningkatkan tekanan
dalam tin dan seterusnya meletupkan tin.

3. Nyalakan mentol dalam kelalang vakum. Selepas
beberapa minit bekas kelalang terasa panas. Hal
ini dapat membuktikan bahawa pemindahan haba
boleh berlaku tanpa medium melalui sinaran.

4. (a) Arus perolakan disebabkan oleh perubahan
ketumpatan zarah-zarah bendalir. Bahagian
zarah-zarah bendalir yang panas akan
mengembang, menjadi kurang tumpat lalu
naik ke atas. Manakala, bahagian zarah-zarah
bendalir sejuk yang lebih tumpat akan turun
ke bawah. Aliran bendalir yang berterusan ini
menyebabkan arus perolakan.

(b) Sinaran ialah cara pemindahan haba yang
paling pantas kerana sinaran tidak memerlukan
medium untuk perambatan.

Bab 10
Latihan Sumatif 10
 1. Menggunakan dua cawan polistirena yang

disambung menggunakan tali.
  – Cawan polistirena memerangkap gelombang

bunyi.
  – Tali akan membantu memindahkan gelombang

bunyi.
 2. (a)  (b)

3. Bunyi akan bergerak dengan lebih laju dalam udara
pada suhunya yang lebih tinggi kerana pemindahan
tenaga bunyi dapat berlaku dengan lebih cepat
disebabkan oleh tenaga kinetik zarah-zarah udara
yang lebih tinggi.

4. (a) Bunyi dipantulkan oleh permukaan keras
seperti dinding.

(b) Perabot akan menyerap sebahagian bunyi dan
menyebabkan kesan pantulan berkurang.

5. (a) – Gelombang ultrabunyi dipancarkan oleh
prob pengimbas yang digerakkan di atas
perut ibu mengandung.

– Gelombang ultrabunyi tersebut dipantul
apabila terkena pada fetus dalam
kandungan.

– Maklumat daripada pantulan akan
ditunjukkan sebagai imej pada skrin monitor.

(b) Kelebihan ultrabunyi:
   – Tidak membahayakan fetus dalam

kandungan.
   – Boleh dilakukan lebih kerap atau berulang-

ulang.
   – Tidak menyakitkan
   – Tidak menggunakan radiasi
   – Keputusan diperoleh serta-merta
  (c) – Menentukan kedalaman laut.
   – Menentukan kedudukan kumpulan ikan di

dalam laut.
   – Mengesan keretakan bahagian dalam enjin
   – Membersihkan barang perhiasan
   (Mana-mana jawapan lain yang boleh diterima)
 6. (a) Kelangsingan bertambah kerana tali gitar yang

ketat menghasilkan frekuensi getaran yang
lebih tinggi.

(b) Kekuatan bunyi bertambah kerana amplitud
getaran lebih besar.

Bab 11
 1. (a) Bintang
  (b) 6 000 K hingga 7 500 K
  (c) Apabila suhu dan tekanan dalam teras menjadi

terlalu tinggi, tindak balas nuklear akan
berlaku. Gas hidrogen ditukarkan kepada
helium. Banyak tenaga haba dan cahaya
dibebaskan.

2. (a) Ya. Matahari mengeluarkan cahayanya sendiri.
283

(b) Matahari merupakan bintang yang paling dekat
dengan Bumi.

3. Pada pandangan saya, misi tersebut tidak akan
berjaya kerana jarak diameter satu galaksi seperti
Bima Sakti boleh mencapai ratusan tahun cahaya
dan ditambah dengan jarak antara galaksi Bima Sakti
dan Galaksi Andromeda juga mencapai ribuan tahun
cahaya. Jadi, disebabkan faktor umur manusia yang
hanya boleh mencapai sekitar seratus tahun, maka
seseorang angkasawan tidak akan mampu untuk
terus hidup dan sampai ke Galaksi Andromeda.

(Mana-mana jawapan lain yang boleh diterima)

Bab 12
Latihan Sumatif 12
 1. (a) Lapan planet
  (b) Planet yang paling dekat dengan Matahari ialah

Utarid dan planet yang paling jauh dari Matahari
ialah Neptun.

(c) Planet Utarid berada paling dekat dengan
Matahari. Semakin dekat sebuah planet dari
Matahari, semakin cepat planet itu bergerak.

2. (a) Bumi berputar dari barat ke timur.
  (b) Di Zuhrah, Matahari terbit di barat dan

terbenam di timur.
  (c) Jika Bumi berhenti berputar
   – kejadian waktu siang yang panjang

berlaku pada permukaan yang menghadap
Matahari dan waktu malam yang
panjang berlaku pada permukaan yang
membelakangi Matahari.

– bahagian Bumi yang menghadap Matahari
akan mengalami musim kering yang
panjang.

3. (a) Jarak = 4.37 ly
   Jarak dalam km
   = Jarak dalam ly × 9.5 × 1012 km
   = 4.37 × 9.5 × 1012

= 4.15 × 1013 km
  (b) Jarak = 4.15 × 1013 km

Jarak dalam A.U. =
4.15 × 1013 km
1.5 × 108 km

= 2.76 × 105 A.U.
 4. Jawapan murid. Semua produk boleh diterima jika

menggunakan bahan kitar semula.
 5. (a) Planet paling panas ialah planet P, planet paling

sejuk ialah planet Q. Hal ini disebabkan planet P
berada paling dekat dengan Matahari manakala
planet Q berada paling jauh dari Matahari.

(b) Planet Q. Semakin jauh sebuah planet dari
Matahari, semakin banyak masa diperlukan
untuk mengelilingi Matahari di dalam satu orbit.

Bab 13
Latihan Sumatif 13
 1. (a) Musytari (b) Amor (c) Meteoroid
  (d) Kuiper (e) Asteroid (f) Komet
 2. Meteorit. Meteorit merupakan batuan yang

menghentam permukaan Bumi. Meteor pula tidak
akan sampai ke Bumi kerana telah habis terbakar
sebelum sampai.

3. Meteor. Pancuran meteor berlaku apabila meteor
memasuki Bumi dengan banyak pada satu masa.

4. (a) Jika asteroid bersaiz besar, iaitu kurang
daripada 10 km yang memasuki ruang
atmosfera, spesies hidupan akan musnah di
kawasan jatuhan dan sekitarnya seluas ratusan
kilometer. Tetapi jika asteroid bersaiz lebih
daripada puluhan kilometer, maka keseluruhan
spesies di Bumi akan pupus seperti yang
berlaku pada zaman kepupusan Dinosaur.

(b) Boleh dielakkan dengan mengubah laluan
asteroid berkenaan atau memecahkannya
menjadi batuan yang lebih kecil. Kapal angkasa
boleh digunakan untuk memasang bahan
letupan atau menembak dengan bom yang
mempunyai kuasa letupan yang kuat pada
asteroid berkenaan sebelum menghampiri Bumi.

(c) i. Hentaman asteroid pada 65 juta dahulu telah
memusnahkan hidupan dan menyebabkan
perubahan suhu iaitu suhu di suatu kawasan
menurun dengan teruk dan suatu kawasan
yang lain meningkat secara mendadak lalu
menyebabkan kematian dinosaur.

ii. Wajar. Hal ini demikian kerana setiap
saintis mempunyai pandangan dan teori
sendiri tentang perkara yang berlaku pada
masa berjuta-juta tahun dahulu dan jika
terdapat tanda-tanda dan bukti, sesuatu
teori itu boleh dipertikaikan dan saintis boleh
mengkaji semula.

5. Boleh. Hal ini demikian kerana, terdapat asteroid
yang mempunyai tarikan graviti sendiri dan ada
yang tidak. Bagi asteroid yang mempunyai tarikan
graviti yang tersendiri, jisimnya berkeupayaan
untuk terus berkembang dan menarik asteroid lain
berdekatannya dan bergabung. Apabila asteroid
mencapai saiz yang terlalu besar, asteroid boleh
menjadi sebuah planet.

6. Saiz meteor di angkasa lebih besar dan kelajuannya
juga lebih laju. Saiz dan kelajuannya berkurang
kerana geseran yang berlaku dengan atmosfera
apabila sampai ke Bumi. Oleh itu, kesan
perlanggaran lebih teruk di angkasa berbanding
perlanggaran di Bumi.

Jawapan lengkap untuk guru,
sila imbas QR code ini
284

Glosari

Amplitud Sesaran maksimum gelombang yang diukur dari garis keseimbangan
pada satu gelombang.

Ammeter Alat yang digunakan untuk mengukur arus.
Antibodi Protein yang dihasilkan oleh sel darah putih (limfosit) ke dalam aliran

darah sebagai gerak balas terhadap antigen.
Biodiversiti Kepelbagaian organisma hidup, sama ada mikroorganisma, haiwan dan

tumbuhan pada suatu ekosistem.
Daya Tolakan atau tarikan yang dikenakan ke atas satu objek.
Ekosistem Beberapa komuniti yang tinggal bersama-sama di dalam satu habitat

saling berinteraksi antara satu sama lain termasuk segala komponen
bukan hidup seperti air, udara dan tanah.

Elektron Zarah subatom bercas negatif yang terdapat di dalam atom.
Elektrolisis Proses penguraian sebatian kepada unsur-unsurnya dengan

menggunakan tenaga elektrik.
Elektroskop Alat yang digunakan untuk mengesan kewujudan cas elektrik dan

mengenal pasti jenis cas.
Frekuensi Bilangan gelombang lengkap yang dihasilkan dalam masa satu saat.
Fulkrum Titik putaran yang tetap pada tuas yang juga disebut pangsi.
Gizi seimbang Pemakanan yang mengandungi semua kelas makanan yang diperlukan

oleh tubuh badan dalam kuantiti yang betul dan mencukupi.
Gema Gelombang bunyi yang dipantulkan daripada permukaan yang keras.
Haba Suatu bentuk tenaga yang mengalir dari kawasan bersuhu tinggi ke

kawasan yang bersuhu rendah.
Habitat Habitat ialah persekitaran atau tempat tinggal sesuatu organisma.
Invertebrata Haiwan yang tidak bertulang belakang.
Kawalan biologi Kawalan terhadap organisma perosak dengan menggunakan organisma

lain yang merupakan pemangsa semula jadi kepada perosak tersebut.
Keimunan Keupayaan sistem badan melawan sesuatu patogen setelah badan

dijangkiti oleh sesuatu patogen.
Kekunci dikotomi Satu cara yang digunakan oleh ahli-ahli biologi untuk mengenal pasti

dan mengelaskan organisma-organisma secara sistematik berdasarkan
persamaan dan perbezaan.

Keterlarutan Kuantiti maksimum bagi sesuatu bahan yang dapat dilarutkan dalam
100 g pelarut pada suhu yang tertentu.
285

Komuniti Beberapa populasi organisma yang berbeza dan hidup bersama di dalam
satu habitat dan saling berinteraksi antara satu sama lain.

Konduktor haba Bahan yang membenarkan haba mengalir melaluinya dengan mudah.
Larutan Campuran yang terbentuk apabila satu atau lebih zat terlarut melarut

dalam sesuatu pelarut.
Larutan cecair Sesuatu larutan yang mengandungi sedikit zat terlarut.
Larutan pekat Sesuatu larutan yang mengandungi banyak zat terlarut.
Larutan tepu Sesuatu larutan yang mengandungi jumlah zat terlarut yang berlebihan.
Litar elektrik Suatu laluan yang terdiri daripada komponen-komponen elektrik yang

disambungkan dengan wayar penyambung supaya arus elektrik dapat
mengalir melaluinya.

Lohong hitam Ruang di cakerawala yang terbentuk daripada letupan supernova yang
mempunyai tarikan graviti yang sangat kuat.

Magnitud Nilai bagi sesuatu kuantiti yang boleh diukur.
Medan magnet Kawasan di sekitar magnet yang mengenakan daya magnet.
Momen daya Hasil darab daya  yang dikenakan dengan jarak tegak daya dari fulkrum.
Nebula Awan besar yang terdiri daripada gas hidrogen dan debu.
Nutrisi Proses pemerolehan dan penggunaan nutrien daripada makanan untuk

pertumbuhan dan perkembangan badan.
Orbit Laluan tetap sesuatu jasad mengelilingi jasad lain di angkasa lepas

akibat saling tindakan daya graviti masing-masing.
Planet Jasad di cakerawala yang beredar mengelilingi Matahari atau bintang

mengikut orbit tertentu.
Pelarut Cecair yang boleh melarutkan sesuatu bahan (pepejal atau gas).
Pelarut bukan air Pelarut yang mengandungi unsur karbon seperti benzene, petro, kerosin

dan alkohol.
Pelarut semesta Pelarut yang boleh melarutkan kebanyakan zat terlarut, iaitu air.
Pencernaan Proses pemecahan bahan makanan yang kompleks kepada molekul kecil

yang membolehkannya diserap oleh sel-sel badan.
Penebat haba Bahan yang tidak membenarkan haba mengalir melaluinya.
Peneutralan Tindak balas kimia antara asid dengan alkali yang membentuk garam

dan air.
Pengklorinan Proses penambahan klorin seperti ke dalam air untuk membunuh

mikroorganisma berbahaya.
Penurasan Proses pengasingan zarah pepejal terampai.
Penyejatan air Proses pertukaran air kepada wap air pada sebarang suhu.
Penyulingan air Cara menghasilkan air suling daripada wap air yang disejukkan.
Populasi Sekumpulan organisma yang sama spesies dan hidup di dalam habitat
286

yang sama.
Protein Kelas makanan yang membantu pertumbuhan sel baharu dan membaiki

tisu badan yang rosak.
Simbiosis Interaksi yang berlaku apabila dua atau lebih organisma yang berlainan

spesies hidup bersama-sama.
Sifon Tiub atau paip yang digunakan untuk memindahkan cecair dari sesuatu

bekas pada kedudukan yang tinggi ke sesuatu bekas pada kedudukan
yang lebih rendah dengan menggunakan konsep tekanan udara.

Sistem suria Salah satu sistem yang terdapat di dalam Galaksi Bima Sakti yang terdiri
daripada lapan planet dan bintang-bintang yang mengelilingi Matahari
mengikut orbit yang berbeza.

Skala pH Suatu skala yang mempunyai julat antara 0 hingga 14 dan digunakan
untuk mengukur kekuatan asid dan alkali.

Spesies Sekumpulan organisma yang mempunyai ciri-ciri yang serupa, boleh
saling membiak dan menghasilkan anak.

Suhu Darjah kepanasan atau kesejukan sesuatu bahan.
Takat beku air Suhu apabila air bertukar menjadi ais, iaitu 0°C.
Takat didih air Suhu apabila air bertukar menjadi wap air, iaitu 100°C.
Tekanan atmosfera Tekanan atmosfera ialah tekanan yang dikenakan oleh atmosfera ke atas

permukaan Bumi dan semua jasad di Bumi.
Tekanan udara Daya per unit luas yang dihasilkan daripada perlanggaran

molekul-molekul gas ke atas dinding gas.
Teori kinetik gas Molekul-molekul dalam gas bergerak secara rawak.
Tuas Mesin ringkas yang terdiri daripada tiga bahagian, iaitu beban, daya dan

fulkrum.
Ultrabunyi Gelombang bunyi yang berfrekuensi lebih daripada 20 000 Hz.
Vertebrata Haiwan yang mempunyai tulang belakang seperti ikan, amfibia, reptilia,

burung dan mamalia.
Vitamin Kelas makanan yang diperlukan oleh badan kita dalam kuantiti yang

kecil untuk memelihara kesihatan.
Voltmeter Alat yang digunakan untuk mengukur voltan.
Zat terlarut Bahan yang boleh larut dalam sesuatu pelarut.
287

Clarke, J., Levesley, M., Pimbert, M., Johnson, P., Baggley, S., & Gray, S. (2002). Exploring Science 7.
Edinburgh Gate: Pearson Longman.

Edwards, M.A., Gardner, S., Hayes, J., Howell, J., Mascetti, B., Myers, J., Parsons, R., Steven, M.,
Waller, L., & Williams, A. (2007). GCSE Physics. United Kingdom: Coordination Group
Publications Ltd.

Fong, J., Hoh, Y.K., Tho, L.H., & Tho, M.Y. (2008). Lower Secondary Volume B: Interactive Science for
Inquiring Minds. Singapore: Panpac Education Private Limited.

Garton, A., & Williamson, K., (2005). Science for Life Year 7. South Yarra: Macmillan Education
Australia Pty Ltd.

Garton, A., & Williamson, K., (2005). Science for Life Year 8. South Yarra: Macmillan Education
Australia Pty Ltd.

Goh, H.C., Gui, E.H., & Tan, K.S. (2014). Science Around Us, Module 1 Gadgets Work Wonders (I).
Singapore: Star Publishing Pte Ltd.

Goh, H.C., Gui, E.H., & Tan, K.S. (2014). Science Around Us, Module 2 Gadgets Work Wonders (I).
Singapore: Star Publishing Pte Ltd.

Goh, H.C., Gui, E.H., & Tan, K.S. (2014). Science Around Us, Module 3 Gadgets Work Wonders (I).
Singapore: Star Publishing Pte Ltd.

Ho, P.L. (2009). International Lower Secondary Science 1. Singapore: Marshall Cavendish Education.

Ho, P.L. (2009). International Lower Secondary Science 2. Singapore: Marshall Cavendish Education.

Johnson, P. (2006). 21st Century Science, Science GCSE Foundation. Edinburgh Gate: Pearson
Longman.

Lee, C., Lam, E., Fong, J., Lam, P. K., & Loo, P.L. (2014). Lower Secondary Science: Volume A : Matters
(2nd ed.). Singapore: Marshall Cavendish Education.

Lee, C., Lam, E., Fong, J., Lam, P. K., & Loo, P.L. (2014). Lower Secondary Science: Volume B : Matters
(2nd ed.). Singapore: Marshall Cavendish Education.

Lofts, G., & Evergreen, M. J. (2000). Science Quest 1. Australia: John Wiley & Sons Australia Ltd.

Loo, K.W., & Loo, W.Y. (2007). Physics Insights ‘O’Level (2nd ed.). Singapore: Pearson Education
South Asia.

Yip, P. (2003). Biology for Tomorrow. Hong Kong: Manhattan Press (H.K.) Ltd.

Bibliografi
288

Asteroid  254, 268 –273, 275 – 278
Ampaian  95, 107 – 108, 111, 113,
122
Antibodi  75, 82, 83, 86, 88, 91
Antigen  75, 82 – 84, 86, 88, 90

Biodiversiti  2 – 6, 16 – 18
Bima Sakti  239 – 241, 244, 249
Bintang  238 – 243, 245 – 249, 262,
267, 270, 278

Cas elektrostatik  144 – 147, 163-
164

Daya apungan  167, 168, 170, 173,
177 –180, 200
Denggi  76 – 81, 89, 91
Dikotiledon  13, 15 – 16
Disentri ameba  78, 89

Ekosistem  20 –24, 26,
27 – 30, 36, 38, 40, 43
Elektrolisis  97 – 98
Elektromagnet  141, 160,
162 – 164
Elektroskop  146 – 147, 164

Fagositosis 82 – 83
Frekuensi  223, 229 – 236
Fulkrum  181 – 186,
199 – 201

Galaksi  239 – 241, 244, 247 – 249,
270
Gelombang bunyi  222, 224, 227 –
229, 231 – 232, 234 – 236
Gizi seimbang  44 – 45, 53 – 54, 57
– 59, 70, 71

Habitat  21, 28 – 29, 32, 35, 37

Imunisasi  75, 81, 84 – 85, 88 – 92
Influenza A  77
Invertebrata  3, 7 –9, 15 – 16

Joule  142
Jus pankreas  63

Karbohidrat  45 – 48, 54 –56,
70, 72
Kawalan biologi  36, 40, 41
Keimunan  75, 83 – 92
Kenyaringan  222, 225, 229 – 230,

231, 234 – 235
Konduktor haba  205, 211, 214,
219 – 220
Keterlarutan  94 – 95, 106, 109 –
111, 120, 121
Kolera  78, 80, 89 – 90
Komensalisme  21, 33 – 34, 41
Komet  268 – 272, 274 – 277
Komuniti  21, 28, 29, 40, 41
Kurap  76, 79, 89

Lemak  45, 46, 48, 51 – 53, 55 –
56, 58 – 59, 63 – 64, 66, 68, 70
Lipase  63 – 64
Litar bersiri  140, 141, 152 – 155,
156, 163 – 165
Litar selari  140, 141, 152 – 153,
155 – 157, 163 – 164
Lohong hitam  242 – 243

Magnitud  171, 173 – 175, 177,
185 – 186, 200 – 201
Malaria  76, 80
Mamalia  9, 11, 14
Mangsa-pemangsa  33, 35
Medan magnet  158 – 161
Meteor  272, 274, 276
Meteorit  269, 272 – 273, 276, 278
Meteoroid  268 – 278
Monokotiledon  3, 13, 15 – 16
Mutualisme  21, 33

Nebula  239, 242 – 243
Neraca spring  171, 172, 177, 178,
200
Nilai kalori  55 – 57, 59, 70
Nutrien  46, 50, 57, 66

Ohm  150
Osteoporosis  50

Panau  76, 79, 89 – 90
Pankreas  61, 63 – 65
Parasitisme  21, 33 – 34, 41
Pelarut  106 – 113, 120
Patogen  75 – 83, 86, 91
Penebat haba  205, 211 – 212, 219
– 220
Peneutralan  133 – 137
Pengeluar  21 – 22, 24 – 25, 38,
41 – 42

Pengguna  21, 22 – 25
Pengurai  21 – 24, 26, 42
Penyakit  76 – 81, 88 – 92
Penyejatan  97, 101 – 105, 122
Peristalsis  49, 62
Persaingan  33, 35, 41
Pertahanan badan  74, 82, 84, 88,
90, 92
Populasi  21, 28 – 29, 36 – 38, 40
– 43
Protease  62 – 64
Protein  45 – 47, 51, 55 – 56, 62, 64,
70 – 72
Pundi hempedu  61 – 63

Rantai makanan  21 – 25, 42
Reptilia  3, 9 – 10, 14, 16

Simbiosis  33, 41
Sinaran  205, 207 – 209, 219
Siratan makanan  21 – 22, 24, 38,
42 – 43
Sistem suria  251 – 256, 259, 260,
263, 265, 268, 270 – 271, 276 – 278
Skurvi  49
Spesies  21, 28 – 29, 33, 36, 39, 41

Takat didih  96 – 97, 99 – 100, 120
Takat lebur  96, 99 – 100
Tekanan atmosfera  189, 190, 192 –
196, 200 – 202
Teori kinetik gas  190, 200 – 201
Tinja  63, 69
Tuas  181 – 183, 186, 199 – 200
Tuberkulosis  76 – 77, 83, 85, 88
– 89

Usus besar  45, 49, 61, 63, 69 – 70
Usus kecil  45, 49, 61, 63 – 64, 66,
69 – 70

Vektor  76 – 77, 79 – 81, 89, 90
Vertebrata  3, 7, 9, 16
Vilus  66, 68
Vitamin  45 – 46, 48 – 49, 52, 70
Virus  75, 76, 79 – 81, 84 – 85, 91
Voltan  147 – 152, 154 – 157, 164
– 165

Zat terlarut  106 – 113, 120 – 122
Zika  75, 76, 79, 89 – 90

Indeks