EPISTOLA XXXI. 1. 2. 3. 4. 5. 6.
Author: Paulinus Nolanus

189 In basilicae consecrationem Severo mittit particulam sanctissimae crucis, quoque cultu habenda sit docet. Inde crucis inventae subnectit historiam.

SEVERO fratri unanimo PAULINUS. Frater Victor inter alias operum tuorum et votorum narrationes retulit nobis desiderare te ad basilicam quam modo apud Primuliacum nostram majorem priore condideris, de sacris sanctorum reliquiis benedictionem, qua adornetur domestica tua ecclesia, ut fide et gratia tua dignum est. Testis est autem Dominus quod si vel scrypulum sacri cineris habuissemus, supra quam nobis ad basilicam, quae proxime in nomine Domini consummabitur, dedicandam necessarium erat, misissemus unanimitati tuae: sed quia nos non habuimus hujus muneris copiam, et ille se spem ejusdem gratiae copiosam habere dixit a sancta Silvia, quae illi de multorum ex Oriente martyrum reliquiis spopondisset, invenimus quod digne et ad basilicae sanctificationem vobis, et ad sanctorum cinerum cumulandam benedictionem mitteremus, partem particulae de ligno divinae crucis. Quod nobis bonum benedicta Melanius ab Hierusalem munere sancti inde episcopi Johannis attulit, hoc specialiter sorori nostrae venerabili Bassulae misit conserva communis; sed quod alteri vestrum datur, utriusque vestrum est; quia in utroque vestrum una ratio manet; et sexum evacuat fides, qua in virum perfectum ambo concurritis. Accipite ergo ab unanimis fratribus in omni bono vestrum sibi consortium cupientibus, accipite magnum in modico munus; et in segmento pene atomo astulae brevis sumite munimentum praesentis, et pignus aeternae salutis. Non angustetur fides vestra carnalibus oculis parva cernentibus, sed interna acie totam in hoc minimo vim crucis videat. Dum videre vos cogitatis lignum illud, quo salus nostra, quo Dominus majestatis affixus, tremente mundo, pependerit, exsultetis cum tremore. Recordemur et petras fissas ad hujus aspectum crucis; et saltem saxorum aemulatione, praecordia nostra findamus timore divino. Reputemus et velum templi eodem crucis mysterio scissum; et intelligamus 190 illius veli scissuram eo fuisse praetentam, ut audientes vocem Domini, et mysterium pietatis immensae, non obduremus corda nostra; sed a carnalibus dividamur, et scindamus infidelitatis velamen, ut revelata cordis facie, salutarium Dei munerum sacramenta videamus. Non autem vobis et hoc scribimus, ut imitemini compositionem istam, qua tubello aureolo rem tantae benedictionis inclusimus. Magis enim nos tali paratu fidem vestram imitati sumus, ut vestram vobis formulam mitteremus in specie auri. Quia scimus vos, ut aurum ignitum, intra vos habere regnum Dei, hoc est fidem crucis: qua regnum coelorum invaditur. Si enim, inquit, compatiamur, et conregnabimus . Et ideo non ad fidei firmamentum, quia visionem fide praevenistis; sed propter meritum fidei, quam auditu receptam, factu probatis, misimus vobis in Domino ligni salutaris donum: ut crucem et corpore possideretis, quam tenetis spiritu, et propositi virtute portatis. Sed quia idipsum fides videtur postulare, non alienum puto, quia cognitu dignum est, enarrare specialem post tempora passionis historiam revelatae et inventae crucis. Quae si ignoretur, facile est perspici, qua difficultate approbetur, Dominicae crucis esse lignum hoc, quod certum est, si in manus Judaeorum venisset omnia contra fidem Christi praecaventium, conterendum et exurendum fuisse. Neque enim in cruce abolenda negligentes fuissent, qui signaverunt sepulcrum: nec ferre potuissent; ut in cruce superstite passio illius coleretur, cujus resurrectionem, vacuato discussis signaculis suis monumento probatam, coli ferre non possunt. Quid ergo nunc quaeritur ubi fuerit abdita, quia nisi latuisset, illis praesertim persecutionum temporibus Judaicam consecutis invidiam, et pene supergressis saevitiam, manifestum est abolendam fuisse? Facile enim assequi conjectura possumus, qua vi excidissent crucem, si exstare vidissent, qui et crucis locum persecuti sunt. Nam Hadrianus imperator existimans se fidem Christianam loci injuria peremturum, in loco passionis simulacrum Jovis consecravit; et Bethlehem Adonidis fano profanata est: ut quasi radix et fundamentum Ecclesiae tolleretur, si in iis locis idola colerentur, in quibus Christus natus est ut pateretur, passus est ut resurgeret, surrexit ut regnaret judicatus 191 ut judicaret. Me miserum! Etiam ista pro nobis Dominus omnipotens perpeti non recusavit, ut ubi pro salute generis humani crucifixus pependerat, ibi hominum sacrilegio sperneretur: et super crucem stabat simulacrum daemonis, et ara simulacri pecudum busta fumabat; et Dei nomen deferebatur statuis mortuorum, cum ipse vivorum Deus, qui et resurrectio mortuorum est, non solum mortui, sed et crucifixi hominis blasphemaretur opprobrio. In Bethlehem quoque, ubi agnoverat bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui; ibi principes hominum inficiati Salvatorem Deum, infames hominum amores mortesque coluerunt. Prodita novo sidere Regis aeterni incunabula ubi supplices cum suis opibus adoraverant Chaldaei, ibi barbaras libidines sacraverunt Romani. Ubi natum Salvatorem cum exercitu angelorum concinentes coelesti gaudio salutaverant illustrata nocte pastores, ibi Veneris Amasium mixtae semiviris planxere meretrices. Proh dolor! quae pietas hominum hanc impietatem compensare poterit? Ubi sacra nati Salvatoris infantia vagierat, illic Veneris lamenta fingentium lascivis luctibus infamis ritus ululabat: et ubi Virgo pepererat, adulteri colebantur. Mansit hoc seculi prioris nefas in tempora nostris proxima Constantini; qui princeps esse principibus Christianis non magis sua quam matris Helenae fide meruit: quae divino, ut exitus docuit, inspirata consilio, cum Hierosolymam agnosceret nomine, quae Augusta cum filio conregnabat , eum rogavit ut sibi facultatem daret cuncta illic loca Dominicis impressa vestigiis, et divinorum erga nos operum signata monimentis purgare, destructis templis et idolis, ab omni prophanae impietatis contagio, et religioni suae reddere; ut Ecclesia tandem in terra originis suae celebraretur. Itaque prompto filii imperatoris assensu mater Augusta, patefactis ad opera sancta thesauris, toto abusa fisco est: quantoque sumtu atque cultu 192 regina poterat, et religio suadebat, aedificatis basilicis contexit omnes et excoluit locos, in quibus salutaria nobis mysteria pietatis suae, incarnationis, et passionis, et resurrectionis, atque ascensionis sacramentis Dominus Redemtor impleverat. Mirum vero inter haec quod in basilica Ascensionis locus ille tantum de quo in nube susceptus ascendit, captivam in sua carne ducens captivitatem nostram, ita sacratus divinis vestigiis dicitur, ut numquam tegi marmore aut paviri receperit, semper excussis solo respuente, quae manus adornandi studio tentavit apponere. Itaque in toto basilicae spatio solus in sui cespitis specie virens permanet; et impressam divinorum pedum venerationem calcati Deo pulveris perspicua simul et attigua venerantibus arena conservat, ut vere dici possit: adoravimus ubi steterunt pedes ejus. Sed in historia crucis accipite magnum et vere divinum miraculum. Regina illa venerabilis ut venit Hierosolymam diligenter et pie locis, illic et circa omnibus, divinorum curiosa insignium, et oculis haurire gestiens fidem quam piis auribus litterisque perceperat, crucem Domini studiosissime inquirere adorsa est. Sed quae via vel ratio inveniendi subesset, cum index idoneus nemo inveniri posset, ubi memoriam et curam religiosae conscientiae vel observantiae et antiquitas aevi , et superstitionis impiae diuturnitas abolevisset? Verum ipso omnium et terris et animis opertorum conscio et teste Domino, fidelis mulier sanctum Spiritum per affectum pium meruit: quo aspirante, cum rem ab humana conscientia divinitus remotam frustra diligens requisisset, de loco tantum passionis certior fieri studuit. Itaque non solum de Christianis dotrina et sanctitate plenos viros, sed et de Judaeis peritissimos, ut propriae, qua miseri et gloriantur, impietatis indices exquisivit, et accitos in Hierosolymam congregavit. Tum omnium una de loco testificationis confirmata, jussit illico, urgente sine dubio conceptae revelationis instinctu, in ipsum locum operam fossionis accingi; parataque mox civium pariter et militari manu, brevi laborem 193 istius molitionis hausit; et contra spem omnium, sed secundum ipsius tantum reginae fidem, alta egestione reseratis terrae sinibus, abditae crucis arcana patuerunt. Sed cum tres pariter cruces, ut quondam fixae Domino et latronibus steterant, repertae fuissent; gratulatio repertarum coepit anxia dubitatione confundi, justo piorum metu, ne forsitan aut pro cruce Domini patibulum latronis eligerent, aut salutare lignum pro stipite latronis abjiciendo violarent. Respexit pias fideliter aestuantium curas Dominus, et ipsi potissimum quae tam piae sollicitudinis princeps erat hujus consilii lumen infudit, ut aliquem recens mortuum inquiri et inferri juberet. Nec mora, verbum factum: cadaver illatum est; deponitur, jacenti una de crucibus admovetur, et altera: sed reorum ligna mors sprevit. Postremo dominicam crucem prodit resurrectio, et ad salutaris ligni tactum morte profuga funus excussum, et corpus erectum est; tremefactisque viventibus stetit mortuus; et funebribus, ut Lazarus quondam, vinculis expeditus, illico inter exspectatores suos redivivus incessit. Ergo crux Domini tot operta aetatibus, et Judaeis in tempore passionis abscondita, neque gentibus in aedificatione fani terram sine dubio ad ipsam fabricam egerentibus revelata, nonne manu latuit, ut nunc inveniretur cum religiose quaereretur? Ita, ut crucem Christi decuit, experimento resurrectionis inventa et probata crux Christi est; dignoque mox ambitu consecratur, condita in passionis loco basilica, quae auratis corusca laquearibus, et aureis dives altaribus, arcano positam sacrario crucem servat: quam episcopus urbis ejus quotannis, cum Pascha Domini agitur, adorandam populo princeps ipse venerantium promit. Neque praeter hanc diem, qua crucis ipsius mysterium celebratur, ipsa, quae sacramentorum causa est, quasi quoddam sacrae solemnitatis insigne profertur, nisi interdum religiosissimi postulent, qui hac tantum causa illo peregrinati advenerint, ut sibi ejus revelatio quasi in pretium longinquae peregrinationis deferatur. Quod solum episcopi beneficio obtineri ferunt: cujus et tantum munere de eadem cruce haec minuta sacri ligni ad magnam fidei et benedictionis gratiam haberi datur. Quae quidem crux in materia insensata vim vivam tenens, ita ex illo tempore innumeris pene quotidie hominum votis lignum suum commodat, ut detrimenta 194 non sentiat , et quasi intacta permaneat quotidie dividua sumentibus, et semper tota venerantibus. Sed istam imputribilem virtutem et indetribilem soliditatem de illius profecto carnis sanguine bibit, quae passa mortem non vidit corruptionem. Speramus autem et vobis non solum benedictionis monimento, sed et incorruptionis seminario futurum, ut ejus inspectio fidem vestram etiam de recordatione beati illius latronis accendat, qui bene verso latrocinio, longas in magnis laboribus sanctorum vias de momenti fide et momento confessionis anticipans, non immerito ante ipsos apostolos et martyres praeparatum ipsis ab initio, ut ait, regnum primus invasit, et pius coeli praedo diripuit, quia Christum crucifixum similitudine suae poenae videns in eo statu, de quo etiam discipulorum fides turbata nutaverat, Dominum tamen majestatis, ut erat, confessus est; et petens in regno Dei memoriam sui fieri, in gloriam resurrectionis ante ipsam resurrectionem credidit: quam apostoli, posteaquam facta est, non tantum videndo, sed experiendo crediderunt. Nec ipsi tamen de resurrectione carnis potius quam de resurrectionis qualitate dubitantes; quia videlicet qui in orbem terrarum mittendi forent ad omnium gentium informationem, non auribus tantum, sed et oculis praedicandam fidem capere debebant, ut quod firmius didicissent, constantius edocerent.

Notes: (V. not. 137) ( pro scrupulum) (V. not. 138) (id
est Therasia, uxor Paulini) (V. not. 139) (V. 
not. 140) (ad
quam orbe concusso, et sole refugo, et dissilientibus
mortuorum excitatione monumentis, rerum natura
nutaverat) (V. 
not. 141) (V. not. 142) (V. carm. 15, v. 291) (Virgil. aevi vetustas) ( id est martyrii seu passionis, ut supra ) ( id est cadaver, vel 
 mortuus excitatus est) ( id est honore et pompa) (V. not. 143)