EPISTOLA XII. PHILIPPI AD EUGENIUM III PAPAM.  Petit a pontifice subsidium contra persecutores suos.
Author: Philippus de Harveng

Si me vobis parum loqui vestra dignatio pateretur, si loquentem me audire vestra patientia dignaretur, tribulationis meae vobis historiam recenserem, ut vel sola mea relatione, vel vestra pariter responsione solamen aliquod obtinerem. Cum enim quis fasce impari praegravatur, putat se illum ferre levius si loquatur, si auri audienti enarret vel quanta sit imminentis oneris magnitudo, vel sua onerati quam insufficiens fortitudo. Ideo Jeremias, cum civitatem Jerusalem dari videret excidio, et non posset gravem hanc sarcinam patienti ferre silentio, aggressus est rerum miseram seriem verbis lacrymabilibus enarrare, et lacrymosam narrationem scripto memori commendare. Civitati quippe quam tenere diligebat non praevalens subvenire, et in ejus excidio dolorem gravissimum non sentire, rupto silentio convertitur ad lamentum, nullum dolori suo familiarius inveniens lenimentum. Denique vulnus quod dum clausum tenetur periculosius ingravescit, deopertum nonnunquam sanabiliter detumescit, quia sicut architectus eam quam non noverit non resarcit ruinam, sic medicus dare nescit operto vulneri medicinam. Hoc propter omnis aeger, ut attendo, fert aegre silentium, sed inquirit qualecunque loquendo remedium: qui si forte alium auditorem habere non meretur, ipse tamen sibi soli et relator plerumque et auditor pariter exhibetur. Si vero contigerit auditorem benevolum invenire, qui et velit et noverit solatium moerentibus impertire: tam suavi, tam condito verborum ejus medicamine refovetur, ut ultra nullo vel modico inflicti dolore vulneris aggravetur. Quodpropter Scriptura divina: « Si videris, inquit, sensatum, evigila ad illum, et limen ostiorum illius exterat pes tuus . » Et infra: « In verbis, ait, sensati invenietur gratia . » Quia ergo sensati verba lego sine gratia non haberi, et eum cui loquor sensatum audio perhiberi, limen ejus pes meus aggredi et ingredi affectat et conatur, et ingressu frequenti exterere nisi repulsam patiatur. Sed spero quia bonus ille Dei Spiritus et ori meo infundet veritatem, et in corde vestro diffundet charitatem, ut quae mihi de me nota sunt sine scrupulo proferam falsitatis, et vos quae vera dixero audire diligatis.

In claustro igitur assumpto vultu et habitu regulari, praemonitus divino Spiritu elegeram conversari, ut forensi tumultu relegato et pompae fastu vel fastigio saecularis, me teneret et foveret quies et abjectio salutaris. In quo proposito per annos aliquot fueram conversatus, nullius in Ecclesiam supereminens honore magistratus, nisi quod electione horum quibus obedire decreveram evocatus, per decem fere et novem annos in eo manseram, qui dicitur prioratus. Prior autem etsi non satis congruum sanctitatis fastigium apprehendi, si longe lateque famam meam virtutum meritis non extendi, tamen inter fratres meos vivere sic contendi, pro posse 50 vitarem illis dare formam vel materiam delinquendi. Volui quippe Deo, cui me obtuleram, sic placere, ut nollem hominibus inter quos me contuleram, displicere; sic volui coram Deo dirigi vitam meam, ut attaminari nollem inter homines famam meam. Aestimavi enim honestum et utile, cum me parvulum pauci nossent, si et ipsi de me sinistrum dicere nihil possent, si me ad omnes donante gratia sic haberem, ut tam ab his qui intus quam ab his qui foris sunt bonum testimonium obtinerem. De quo Salomon: « Melius est, inquit, nomen bonum quam divitiae multae . » Quod cum in Ecclesia mea, in vicinia mea pro suo modulo mea parvitas adepta videretur, et de me, ut putabam, nullus fere hominum quereretur, ut verum fatear, suscepto inter fratres prioratus eram honore vel onere sic contentus, ut essem ad appetenda majoris praelationis fastigia non extentus. Credat sanctitas vestra et agnitio veritatis ab omni dubio vos expurget, nullus enim in praesentiarum, ut mentiar, me perurget: credat, inquam, quia malebam sub quieto et humili proposito retineri quam ad eos quibus scio et sciebam me esse imparem honores ecclesiasticos promoveri. Credat sanctitas vestra, si majores mei parvitatem meam affectu tenero suscepissent, si juxta votum meum, sub tegmine alarum suarum a conturbatione hominum abscondissent, maluissem placido sinu tenere diligentiam confoveri quam forensium actionum tumultuosis occupationibus exhiberi. Quod nimirum vidit et invidit ille noster omnium nequam hostis, qui nocendi artifex, sicut vos melius longe nostis, nihil amat amplius quam vel detrimenta vera fidelium moribus irrogare, vel saltem opinioni eorum inventis mendacibus derogare. Attendens ergo diligentius in quo et mihi poterat plus nocere et pluribus caeteris latentius et nocentius imminere, cum veritas non suppeteret proposito ejus perversae voluntatis, prudenti artificio composuit deceptoriam similitudinem veritatis. Denique caeteris in paradiso animantibus prudentior serpens fuit . Iste serpens, iste coluber tortuosus, collectum venenum uno simul vomitu, uno vomente strepitu non effudit, sed, electo vasculo tractu lubrico se infudit, ut, cum illud malitia, mendacio, dolis infectum plenius redderetur, inde longe lateque in multorum perniciem pestis efficacius funderetur. Intellexit, ut arbitror, famam quae pridem maluerat non facile posse laedi, et impugnanti mendacio nullatenus satis credi, si, quemadmodum ad imitandum illud excogitata verisimilitudine juvaretur, non etiam congruo mendacii perlatore ad augendam fallaciam uteretur. Inventum igitur hominem quem sibi utilem aestimavit, quem assumpta forinsecus religionis species palliavit, suis eum moribus, suo proposito conformavit, et ad peragendum quod disposuerat primum et praecipuum ordinavit. Ille autem coepit, ut praedoctus fuerat, murmurare et sinistros de me rumores mordenti susurrio fabricare; aggressusque nonnullos quos nostros vidit ordini praeeminere, in auribus eorum pro bonis mala, pro veris falsa studuit suadere. At illi scientes posse hominem multis et variis tentationibus agitari, nullum esse qui non possit, si desit gratia, depravari: quod semel, quod iterum, quod saepius dictum est, audierunt, et ut se habet humana suspicio, verum esse quod videbatur verisimile crediderunt. Quorum qui rem ipsam sunt diligentius perscrutati, et applicare voluerunt aurem benevolam veritati, quod quo intuitu dictum fuerit cognoverunt, et mihi falsis calumniis impetito gratis, prout justum eis visum est, ignoverunt. Quibus autem veritas rei cito non patuit, vel, si dici liceat, patefacta satis non placuit, sinistris rumoribus paulo tenacius adhaeserunt, et per aures plurimorum multipliciter diffuderunt. Sic in brevi suas vires fama, imo infamia, dilatavit, et adulterinum germen vago multiloquio fecundavit, et quae altas veritatis radices non dederunt, tamen silvescere spuria vitulamina praesumpserunt. Sed durum forte religioso videbitur auditori quod nimirum et mihi durum videtur relatori, ut scilicet quisquam homo qui propositum religionis assumpserit, assumptumque vultu et habitu, imo et moribus, tenere dilexerit, hujus mendacii primus fuisse seminator vel dici debeat vel putari, cum nesciat vera religio turpi mandacio famulari. Denique scriptum est: « Noli velle mentiri omne mendacium: assiduitas enim illius non est bona . » Et infra: « Potior fur est quam assiduitas viri mendacis: perditionem autem ambo haereditabunt . » Cum igitur furto mendacium comparetur, imo furto pejorem assiduitatem mendacii Scriptura protestetur, non praesumo reum mendacii religiosum hominem affirmare, ne offendam religiosos, qui quod de se sentiunt et de aliis diligunt aestimare. Illud pro certo dixerim quod vestram forte reverentiam non offendet, unde quisquam, ut arbitror, me dignum argui non contendet, quia si non fuit ille homo, fuit saltem quasi homo. Sic enim se nequam ille « Satanas in lucis angelum transfigurat , » ut quibus infulserit, eos non illuminet, sed adurat, non est a fide absonum si dicatur se, et in hominem transmutare, cum satagit zizania super triticum seminare. De quo dictum est: « Inimicus homo hoc fecit . » Iste inimicus cum 51 Christum Deum esse nesciens, purum hominem aestimaret, et cum variis enervare tentationibus affectaret, ut arbitror, in forma illi hominis voluit apparere, sperans hominem hominis consilio facilius adhaerere. Non itaque mirum si homo iste nostris quoque se majoribus praesentavit, si me apud illos fictis calumniis accusavit, qui fratrum accusator a diebus pristinis exstitisse , et cujus invidia mors in orbem terrarum legitur introisse . Iste quidem a vera sanctitate, et sancta veritate omnimodo destitutus, qui justa quemdam ethnicum mille nocendi artibus est imbutus, tempus suae malitiae congruum assecutus, multis multa multoties de me nequiter est locutus. Nam et quae nunquam egeram, me egisse pertinaciter affirmavit, et quae bene gesseram, in contrarium commutavit: ad hoc studens malitiosa figmenta componere, ut maculam mihi et caeteris posset imponere. Unde scriptum est: « Bona in mala convertit insidiator, et in electis imponit maculam . » Iste insidiator plurimis fidem fecit, et eos ad credendum procaci instantia sic infecit, ut apud eos locum nuda veritas non haberet, sed sub specie veritatis operta falsitas praevaleret. Quae velut infans et tenera ex illius ore nequissimi prodivit, sed eundo vires praevalidas acquisivit, cunctisque resistentibus vehemens inimica, ad destinatum finem fronte pertransiit impudica. Nam cum prius inter viros nostri ordinis serpens et lubrica volveretur, et illic ei non tam semita quam via patula praeberetur, in his tamen organum male tinnulum non suspendit, sed ad decantandum suum inter caeteros canticum se extendit. Non solum enim monachos et eos qui dicuntur clerici saeculares, sed et turbas rumor iste non latuit populares, dum quod nostris sacerdotum principibus fuerat intimatum, ab eis diffusius tam religiosis, quam saecularibus est relatum. Quod vero tot et tanti relatores publice praedicabant, dignum fide auditores plerique aestimabant; et cujus adhuc plurimi faciem ignorabant, nomen meum gravi cum vituperio ventilabant. De me quidem clerici, de me laici, de me abbates, de me episcopi loquebantur, et rem ad purum nescientes, famam praeducem sequebantur; et quia in Ecclesia mea priorem me esse fama noverant certiore, ubique gentium vel locorum multa erat fabula de priore. Prior, inquiunt, de Bona-Spe, nequiter conversatur, prior religioni et ordini suo contumaciter adversatur: prior mercimonio fratrum suorum benevolentiam acquisivit: prior ambitionis intuitu suam illis gratiam impertivit: prior, inquiunt, violator pacis, litium seminator, proditionis reus, auctor dissensionis, temeravit jura, ordinem confudit, fidem rupit, usurpavit indebita, licitis non contentus ad inconcessa procaciter se extendit. Haec et hujusmodi de priore misero dicebantur, et a multis esse verissima credebantur, cum non semper esset praesto qui haec referentibus obviaret, et audientes ad certam veritatis notitiam revocaret. Noverant quidem scriptum esse: « Non credas omni verbo , » et iterum: « Antequam interroges, ne vituperes quemquam; et cum interrogaveris, corripe juste : » Et de incertis praeceptum: « Nolite judicare , » de manifestis vero: « Justum judicium judicate . » Noverant, inquam, in Scripturis haec et multa similia contineri, quibus possent a praecipiti judicio, et inconsiderato vituperio coerceri, sed quia non contemnenda referentium aestimabatur auctoritas, adhibenda videbatur audientium prona credulitas. Quae omnia in meam perniciem concurrebant, dum tam illi quam isti quasi ad lapides unanimiter decurrebant; et qui freti saniori consilio lapidantibus occurrebant, nihil tamen vel parum mihi misero succurrebant. Tanta enim erat persequentium multitudo, imo tanta ejusdem multitudinis fortitudo, ut eis veritatem pro me quisquam dicere vix auderet, et aggressus id audere, apud eos gratiam non haberet. « Et tu, inquiunt, ex illis es: nam et loquela tua manifestum te facit . » Denique tantus undarum inundantium cumulo cumulus supervenit, et ad hoc excrescente verborum turbine res devenit, ut dicerent qui me vexabant pacem rebus nullatenus posse dari, nisi de Ecclesia mea ejectus compellerer alias conversari. Cujusmodi consilio noster episcopus assensum non praebuit, imo id fieri auctoritate qua pollebat, valde prohibuit, praesertim cum Ecclesia nostra proprii abbatis providentia tunc careret, et ad eum cura nostri nullo medio pertineret. Sciebat quidem et dicebat me injustius diffamari, et Ecclesiam nostram non recto satis ordine tribulari, et se illis potestative in nos frementibus opponebat, sed eorum praevalido modum fremitui non ponebat. Volens quippe ab illorum calumniis nos absolvi, offerebat satis humiliter illorum pedibus se provolvi, si pacis intuitu ab incepto vellent desistere, et ei quam sciebat veritati non ultra resistere. Eamdem veritatem nonnulli abbates nostri ordinis praedicabant, et ea diligentius exquisita me innocuum judicabant, asserentes quemquam abbatum me mancipata Ecclesia non habere hujuscemodi potestatem, ut educat inde fratres contra suam et sui capituli voluntatem. Verumtamen nec episcopum 52 nostrum nec abbates praedictos, nec plures caeteros nostri principes audierunt, sed indefesso studio in eo quod coeperant perstiterunt, non irarum, non minarum tonitrua remittentes, nullam mihi, nullam nostrae pacem Ecclesiae promittentes, si non ego cum quibusdam fratribus de Ecclesia festinarem exire, cum propter nos videretur ejusmodi tribulatio desaevire. Nonnulli vero qui se mihi forte benevolos spoponderunt, cum super hoc eos consulerem, benigne responderunt: « Frater, inquiunt, oppressores tui abbatibus caeteris et illi nominatissimo caeterorum abbati de Claravalle, episcopis quoque, insuper archiepiscopo de te et tuis absentibus sunt locuti, et pro sua voluntate causam suam in illorum auribus prosecuti, et juxta dictum suum quale voluerunt consilium assecuti, illorum auctoritate in hac sunt pertinacia constituti. Denique episcopus tuus archiepiscopo non resistet, abbati de Claravalle quisquam nostri similis non obsistet; et quidquid oppressores tui de te asserunt, illi verissimum esse putant, quidquid isti expetunt, illi concedere non refutant. Qui si omnes oppressioni tuae decernunt insistere, tu quis es qui tantorum conatui possis resistere? Bonum est itaque ut istorum ad praesens voluntatibus obsequaris, ne forte resistendo durus et contumax videaris, et ut Ecclesia tua, cui perperam inferunt te praesente pacem recipiat te absente. Simili consilio noster episcopus tandem cessit, et egressum nostrum, quem ante prohibuerat, nunc concessit, et quia eum uti jure proprio incumbens violentia non permisit, quasi projecto clavo in mediis fluctibus nos dimisit. Etsi enim velle ea bonitate, quae sua est, non omisit, tamen pro nobis contendere fractus adversitatibus intermisit, et attendens conatus suos non proficere, quos praemisit, de se desperans, divinae deinceps providentiae nos commisit. Egressi ergo nos septem qui nominatim descripti fueramus, qui majestati principum satis acceptabiles non eramus, eorum claustris velut rei criminum mancipati, sub eorum ditione aliquanto sumus tempore conversati. Nobis autem egressis, inchoata pridem turbatio non quievit, sed magnus in Ecclesia, magnus in provincia nostra tumultus excrevit, ut certum fieret egressum nostrum, non pacem rebus contulisse, sed majoris scandali causam vel materiam intulisse. Fratres enim intra monasterium intolerabiliter gravabantur, foris vero saeculares non mediocriter mirabantur quod nostri principes nos vel nostram sic Ecclesiam perurgerent, cum causam perurgendi nisi gravem suae voluntatis impetum non haberent. Fratres, cum quibus per viginti et amplius annos fueram conversatus, nullam mihi calumniam inferebant; exteriores vero bonum satis testimonium deferebant, et in eos vehementius, et, ut putabant, justius succensebant, qui mala passim de me ficta magis quam cognita recensebant. Quibus vero nondum displicuit quod egerunt, nostrae provinciae potentes et principes adierunt, et eis ad patientiam inffexis majorem nostrae Ecclesiae violentiam intulerunt, et de me non tacentes, pejora prioribus addiderunt. Mirantibus enim et inquirentibus tam majoribus quam minoribus quid egissem, unde ab Ecclesia violenter expelli debuissem, cum tale quid a nostris aliquando fratribus non audissent, et ipsa antea nullatenus comperissent, isti ut, quod fecerant, possent credibilius excusare, studuerunt me absentem multo gravius, multo deterius accusare. Alius me tale quid commisisse quod nec debebat dici publice praedicavit. Alius me comburi dignissimum in auribus saecularium judicavit, intendentes eos a dilectione mei ad odium detorquere, quos attendebant mihi melius testimonium perhibere. Quidam vero qui assentandi studio placere nostris majoribus cupiebat, quod negabant illi, negans, quod aiebant, pariter aiebat: quietisque impatiens per nostram vagus provinciam equitabat, et verborum prodigus audita inauditis multo fenore cumulabat. Qui, cum juxta Salomonem malefaciens « in rebus pessimis exsultaret , » et de nostra ruina conquerentibus insultaret, a nonnullis reprehensus non se poterat convenientius excusare, quam: « Volo, inquiens, et debeo meum dominum adjuvare. » Dominum suum sacerdotum principem appellabat, cujus patientia et ipse minor dominus imperabat: illique majori minor ipse tam justo quam injusto volebat obsequio deservire, quem et suis voluntatibus attendebat prono satis animo consentire. Iste viros nostri ordinis quos videbat in hoc negotio nolle a vero deviare, nostrisque majoribus verbis, licet parum proficientibus, obviare, satagebat vel per seipsum, vel per suos nuntios curiosius convenire, blandiens precibus, terrens minis, ne a domino suo praesumerent dissentire. Iste et ei similes tot et tanta de me convenientia praedicarunt, tantis me calumniis, pudore seposito, diffamarunt, ut etiam saeculares tantum piaculum abhorrerent, admirantes quomodo religionis homines de quovis fratre suo talia dicere sustinerent. Etsi enim Scripturam non noverant dicentem: « Nolite annuntiare in Geth, neque in compitis Ascalonis, ne forte exsultent filiae incircumcisorum, ne exsultent filiae Philisthiim : » etsi haec, inquam, non legerant, horum tamen sensum tenere 53 videbantur, et Saul et Jonathae ruinam nescientes, de me similia loquebantur. « Etsi, inquiunt, illum religionis suae homines noverant graviter deliquisse, et cujusdam exsecrandi facinoris praecipitium incurrisse, non tamen debuerant in nobis saecularibus propalare, et ad insultandum lapso procaces forensium animos provocare. Cum enim huic tantum ab eis vituperium irrogatur, toti profecto eorum ordini derogatur, et ob hoc etsi ei excrescente odio deferre noluissent, sibi saltem ipsis parcere debuissent. » Haec et hujusmodi Ascalonitae, Gethaei, Philisthaei de nostris Israelitis ad invicem loquebantur, et mirantes cum stupore de religionis hujus interitu querebantur, addentes cum juramento plerique illorum quia, si etiam se in proximo sentirent morituros, non se tamen in istorum coloniam remedii gratiam transituros. Interea in claustro alieno, in quo missus fueram conversari, jusserunt principes me diligentius observari, timentes ne quid novi facerem quod eorum propositum infirmaret, ne quis superveniens quidquam mihi utile nuntiaret. Verum istos claustrales, inter quos velut custodes carceris conversabar, quos mihi duriores fore propter mandata principum primitus suspicabar, divina mihi voluit benevolentia mitigare, scientes et fatentes me injustius molestias praesentes tolerare. Qui cum mihi et plerique alii humanitatis gratia loquebantur, me pressum consolari affectu sollicito nitebantur, asserentes de meo scandalo plurimum se dolere, et pie adhortantes aequo me illud animo sustinere. « Deprime, aiunt, cor tuum et sustine, et in humilitate tua patientiam habe , » veritas liberabit te. Quae multorum exhortatio cum mihi non sufficere videretur, praesertim cum promissum res optata non cito sequeretur, fateor mihi frequentius illud occurrisse, quod de re fere simili quidam ethnicus legitur respondisse: « Omnes, inquit, ignoscunt, nemo succurrit. » Mihi quidem satis misericorditer ignoscebant, qui amantes veritatis me injuste opprimi cognoscebant, sed affectum mansuetudinis ad effectum juvaminis non deducebant, dum adversus principes nullum pro me defensionis gladium educebant. Plus videbam illos posse qui me offendere nitebantur, quam qui mecum offensione indebita gravabantur, dum illi et minaciter et efficaciter meis opprobriis insistebant, isti sola veraci voluntate, non etiam audaci libertate opprimentibus resistebant. Ego igitur de die in diem in hoc amplius affligebar, quod inter veri nescios, ut dignus mille mortibus arguebar, et qui magnae potentiae, magnae scientiae, magni denique meriti non habebar, tamen fama proficiente in pejus ubique gentium cognoscebar. Hoc est, ut verum fatear quod solebam amplius abhorrere, ad quod evitandum majus studium adhibere, et qui pridem in angulo paupertatis sine scandalo pravitatis delitescere cupiebam, nunc per vicos et compita, per urbes et palatia, me nominari reprehensibiliter audiebam. Sic longe lateque clamoribus liberis falsitas intonabat, veritas autem demisso adhuc vultu rauco murmure susurrabat, cum tandem e diversis mundi partibus abbates nostri ordinis advenerunt, et more solito ad Ecclesiam Praemonstratam colloquendi gratia convenerunt. Quorum plures per nostram Ecclesiam, plures per provinciam transierunt, et diffusi scandali tam ordinem quam originem audierunt, etsi non satis approbantes quae nobis nostri principes intulerunt, rem discretius pertractandam ad Convenarum commune judicium detulerunt. Ubi tam prioribus quam posterioribus a fundo revolutis, et quae obscura et dubia videbantur, lucidius absolutis, cognoverunt minus juste nostram Ecclesiam perturbari, et non meo, sed alieno merito me vexari. Veritate autem cognita quamplures eorum de tanto scandalo doluerunt, sed in suos majores vel aequales ferre sententiam noluerunt, decernentes sic nobis qualecunque remedium impertire, ut vellent quae facta fuerant non punire. Nos igitur qui de nostra Ecclesia violenter ejecti fueramus, suo jusserunt colloquio praesentari, praesentatos blande et humiliter dignati sunt adhortari, quatenus praeteritorum utcunque immemores ad nostram Ecclesiam rediremus, conturbatos fratrum animos paci reddere studeremus. Sciebant enim nec pacem fratribus posse dari, nec forenses graviter excitatos, digno silentio tranquillari, nisi quorum egressus illis in scandalum verteretur, regressu eorumdem qualiscunque tranquillitas redderetur. Et quoniam ante biennium ego pauper in eorum colloquio absens fueram accusatus, judicantibus eis me indignum honore prioratus, nunc in isto colloquio me praesente dignati sunt confiteri, quod falsa relatione adversum me compulsi fuerint commoveri. Dictum est, inquiunt, nobis quod noluerit dignum majoribus obsequium exhibere, et ob hoc dignus fuerit nostram sententiam sustinere; sed quia nobis nunc innotuit nihil eum perperam commisisse, facile remittimus quidquid creditus fuerat offendisse. Auditis autem omnibus quae de praesenti negotio decreverunt, quae in nos, vel pro nobis dicere voluerunt, sicut his quae videbantur convenientia decuit adgaudere, ita nos oportuit quae graviora visa sunt, sustinere. Nam quae nobis vel Ecclesiae nostrae illata fuerant violenter, decreverunt pro imperio nos ferre patienter, attendentes oppressores nostros ab eo 54 quod coeperant nolle flecti, excepto duntaxat quod ad nostram sustinuerunt Ecclesiam nos reverti. Quod etiam ipsum quidam ex eis non satis lucide voluerunt, sed decreto communi omnium nec obviare, nec resistere voluerunt, intelligentes nihil se apud illos honoris acquisisse, quod ira magis quam justitia praesumpserint nobis violentiam intulisse. Etsi enim quod a paucis factum fuerat ratum esse decrevit multitudo, illud tamen debere fieri, non plane censuit eorum rectitudo, imo singillatim quamplures eorum super hac injuria non mediocriter gravabantur, sed, ut dixi, pares suos vel majores offendere verebantur. Ideo pulchre scriptum est: « Dives commotus confirmatur ab amicis, humilis deceptus est, insuper et arguitur . » Quae nimirum vel quanta per praedictum mihi biennium nonnulli eorum arguentes intulerint, quanta de me et absente, et nescio passim protulerint, si vellem seriatim omnia recensere, vester, ut aestimo, non posset auditus sustinere. Quamvis enim contra propositum multa jam in hoc opusculo sim locutus, non sum tamen partem centesimam prosecutus, sciens et eis non placere, si quae praetermisi scripto memori commendassem, et non parvum volumen confici, si memoriter omnia replicassem. Illud dixisse sufficiat, quia nullam pestem, nullam persecutionem graviorem aestimo posse dici, quam cum illi qui fratres vel domestici putabantur apparent inimici, cum ille me persequitur ad quem refugiens in ejus debuissem gremio refoveri, si forte me vidissem lapidibus forensium perurgeri. Nihil absurdius quam aegrotum gravi manu medici deperire, ubi portus putabatur naufragium invenire, cum, juxta prophetam, leonem qui fugerint ursum periculosius incurrissent: quod prudens ille Tullius sibi conqueritur accidisse . Qui locus, ait, quietis et tranquillitatis fore videbatur, in eo maximae molestiarum, et turbulentissimae tempestates exstiterunt. Super quo vestra paternitas, vestra sanctitas, vestra discretio, vestra compassio manum mihi porrigere non gravetur, nec relictum seminecem in stabulum deducere dedignetur, ut quem praeterierunt, imo attriverunt sacerdos et levites, vos ei oleum infundatis ut bonus Samarites . Etsi enim vestram videre faciem, mea impraesentiarum parvitas non meretur tamen vestra excellens paternitas, cum verbum bonum, verbum consolatorium respondebit, suam mihi quodammodo gratiam praesentiam exhibebit. Nam si fuissetis hic apud me, « Lazarus non esset mortuus ; » sed et nunc scio quia quaecunque decreveritis a Deo, dabit illi Deus . Dicite ergo huic Lazaro, dicite, inquam, potenter, dicite misericorditer ut resurgat, et ut adversus eum mors nefaria denuo non insurgat, quia vestrum et dictum et affectum, justitiae, misericordiae, bonitatis perducet ad effectum adjunctae potentia majestatis. Quod si ea quae praetermisi vestra dignatio plenius scire curat, si tamen ad haec ipsa quae dicta aurem fastidio non obturat, fidelis narrator voce viva longe melius recensebit; et hic mea parvitas calcem ponens proposito reticebit. Vale.

Notes: (Eccli. VI) (Eccli. XXI) (quod absit!) (Prov.
XII) (Gen. III) (Eccli. VII) (Eccli.
X) (II Cor. II) (Matth. XIII) (Apoc. XII) (Sap. II) (Eccli. XI) (Eccli. XIX) (Eccli. II) (Luc. VI; Joan. VII) (Zach. VII) (Matth.
XXVI) (si Deus ita disposuerit) (ut dictum
fuerat) (Prov. II) (II Reg. I) (Eccli. II) (Eccli. XIII) (Amos. V) (Luc. X) (quod utinam mihi favens
divina potentia largiretur!) (Joan. XI) (ibid.)