EPISTOLA III. AD HENRICUM HENRICI II IMP. FILIUM, ROMANORUM REGEM.
Author: Petrus Damianus

ARGUMENTUM.--Haec epistola scripta est ad Henricum superioris Henrici filium, qui mortuo patre nondum imperator fuerat appellatus, sed regium nomen sustinebat; qui proximus est ad imperatoriam dignitatem gradus. Erat autem tunc temporis adolescens ejusque aetas a selectis quibusdam primariae nobilitatis proceribus regebatur. Hujus igitur adolescentis animum quasi quibusdam stimulis impellere conatur S. doctor ad opem. Ecclesiae ferendam, quae scelestissimi illius pseudopontificis Cadaloi furore pessime vexabatur. Quoniam vero cognoverat eumdem Henricum, et pravis suorum quorumdam consiliis, quibus omnia honestate et pietate cariora erant, et sua sponte etiam, quod postea exitus patefecit, ad pejorem causam defendendam magis esse propensum, lenibus verbis acriora quaedam, et, ut ita dicam, amariora intermiscet, ut quem pudore non poterat, minis saltem et timore ad officium revocaret.

Domno HENRICO praecellentissimo regi, PETRUS peccator monachus servitutem. Subditi quique timent regem, rex necesse est metuat Conditorem. Sed cum Scriptura dicat: « Cui plus committitur, plus requiritur ; » etiam in hoc expedit regem propensius formidare, quod illi, quem cordis occulta non fallunt, cogitur de pluribus rationem reddere. Cum igitur rex in judicio discutiat hominem, Deus regem, dignum ne est, ut pulvis timeat pulverem, et idem pulvis in rege divinam despiciat majestatem? In diebus tuis, o rex, obortum est tale periculum, quod omnium pene transcendit nequitias saeculorum, apostolica nimirum sedes per haeresiarcham Parmensis Ecclesiae scinditur, religio Christiana, confunditur, apostolorum labor evertitur, et universalis splendor Ecclesiae per tenebrosam unius schismatici hominis concupiscentiam obscuratur. Quid ad haec dices, qui ecclesiasticae defensionis officio fungeris, qui in paterni, vel aviti sceptri jura succedis? An plenae forte robur aetatis adhuc tibi deesse conquereris? Sed ecce Joas rex Juda tener adhuc de sartis tectis templi celeriter instaurandis cum sacerdotibus disputat ; eos quoque collatam a populo vetat retinere pecuniam, totamque artificibus operum judicat exhibendam. David vix dum adolescentiae limen ingrediens, adversus Goliath non cum gladio, sed cum lapillis quasi pueriliter dimicat, sed ei caput tanquam vir fortis ictu pugionis obtruncat . Adolescentulus adhuc Josias 243 omnia vasa Baal de templo Domini cum sacerdotibus projicit, et in convalle Cedron, flamma vorante, succendit . Illi igitur honorabant templum, in quo sanguis brutorum animalium fundebatur; tu non succurris Ecclesiae, in qua pro salute mundi Christi corpus offertur? Nam, ut ad gentilium quoque recurramus historiam, Annibal ille, qui Carthaginensium dux factus est, cum adhuc novem esset annorum, Amilcari patri juravit ad aras, quia cum primitus posset, adversus Romanos acerrime dimicaret . Imbelles pueri bella jam spirant pro terrenae unius civitatis honore; et tu, te non excitas ad procinctum pro tuenda universalis Ecclesiae libertate! Quidam praeterea consiliarii, tui videlicet aulici ministerii dispensatores de persecutione Romanae gratulantur Ecclesiae, utrique scilicet parti faventes blandeque canentes, ut modo se venerabilis papae fautores per assentationis lenocinium asserant, modo primogenito Satanae falsi successus laeta promittant. Quod tamen de quibusdam sanctis viris, qui tuis consuevere interesse consiliis, nefas est credi. Plane quisquis sanctam dividere molitur Ecclesiam, timendum sibi est ne secundum evangelicam sententiam et ipse dividatur: « Veniet, inquit, Dominus servi illius in die, qua non sperat, et hora, qua nescit, et dividet eum, partemque ejus cum infidelibus ponet . » Porro de Phaleg filio Heber scriptum est, quia in diebus ejus divisa est terra ; de te quoque cavendum est ne dicatur, quia in diebus tuis divisa est Ecclesia. Scribantur annales, texatur historia quae dicat quia Nerva clementissimus imperator pacificavit Ecclesiam, Constantinus confirmavit, Theodosius exaltavit, et cum perventum fuerit ad te, gloriosum ne tibi est, si dicatur: Heinricus divisit? Absit hoc a te, ut hanc legat historiam posteritas ventura de te. Noli ergo esse Phaleg, qui conjuncta dividas ; sed esto Christi discipulus, qui divisa conjungas. Ii vero qui ad divisionem apostolicae sedis diabolico succenduntur instinctu, Dathan, et Abiron, atque Chore ad memoriam revocent, et ex eorum perditionibus colligant , qui finis etiam se, qui non dissimilia sectantur, exspectat. Illi sane schisma fecerant Synagogae, isti divisionem machinantur Ecclesiae. Quamobrem sicut illos utique viventes terra deglutiit; sic isti per schismaticae nequitiae meritum prudentes, et scientes merguntur in tartarum. Nec glorientur qui manifeste Romanae Ecclesiae schisma non faciunt, sed tamen annuendo et negligendo scindentibus non resistunt, quia sicut non solus ille, qui dixit: « In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum ; » sed et omnes fautores ejus repente sunt e coelo projecti, ita non modo Chore, sed et complices ejus, ducenti videlicet quinquaginta viri coelestis ignis sunt incendio devorati. Unde cavendum est, ne malitia subditorum redundet in regem, et si non delinquentem, non tamen pro viribus prohibentem. Nam Gregoriana sententia est: Facti culpam habet, qui, quod potest, negligit emendare. Cavendum est, inquam, o rex, ne dum tu pateris dividi sacerdotium, 244 tuum quoque, quod absit, dividatur imperium. Nam sicut sacra testatur historia, mox ut Saul apprehendit summitatem pallii Samuelis, et scidit, protinus illi Samuel: « Sic, inquit, scidit Dominus regnum Israel a te hodie, et tradidit illud proximo tuo meliori te . » Porro autem sicut pallium illud vestis erat Samuelis, sic et sancta Ecclesia vestis est utique Redemptoris. Cui per Prophetam dicitur: « Confessionem et decorem induisti . » Confessionem quippe Dominus induit, cum sibi peccatores associat poenitendo sanatos; decorem vero, cum sibimet clementer agglutinat innocentes nitore justitiae speciosos. Pallium igitur Samuelis Saul abrupit et regnum perdidit; Christi scinditur vestimentum, et licet non scindentis, tamen scindere permittentis, stabit imperium? Inconsutilem vestem Jesu miles gentilis metuit scindere, et Christiani non verentur Ecclesiam per errorem schismaticum separare? Cum ergo vestis Christi sancta dicatur Ecclesia, scissio vestis, divisionem minatur regiae potestatis. Hinc est forte quod urbes, oppida, sive provinciae hujus regni ab exteris quotidie cernimus nationibus usurpari. Baltassar nempe, quia vasa Domini foedanda labiis Gentilium protulit, mox ex ore Danielis audivit: « Divisum est regnum tuum, et datum est Medis et Persis . » Heli sacerdotii dignitate detruditur, dum non intentat filiis verbera, sed blanditur, utcunque tamen corripuit illos, sed lenitate patris, non austeritate pontificis , atque idcirco cervicibus effractis occubuit , quia peccantibus inclementer indulsit. Achias propheta pallium suum in duodecim partes scidit, et dixit ad Jeroboam: « Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum de manu Salomonis, et dabo tibi decem tribus . » Divisio ergo vestis scissuram regalis significat ditionis. Quod quia nequaquam Dominus in diebus Salomonis implevit, sed in posteris ejus haec sententia viguit; de te quoque pium est credere quod tibi qui innocens es, regnum integrum permanebit; post te vero subjectorum tuorum meritis, nisi forte se corrigant, transferetur et concedet in exteros. Sicut enim per Danielem dicitur: « Dominatur Excelsus super regnum hominum, et cuicunque voluerit dat illud » . Nam et Assyriorum regnum, et Lacedaemonum aliorumque gentium per definita temporum spatia se tenuerunt, nec diutius praefixit diuturnitatis terminum, sicut eorum testantur annales excedere potuerunt. Huic etiam Italico regno aliquando dominati sunt Graeci, aliquando Galli, plerumque Latini. Tu quaeso, gloriose rex, a pravis consiliariis, tanquam a venenatis serpentium sibilis aures obtura, in virile te robur per ardorem spiritus excita, collapsae matri tuae Romanae Ecclesiae manum porrige, et tanquam archangelus Raphael a Sara filia Raguel daemonium, a quo viduatur, expelle , ut sicut Octavianus Augustus in hoc gloriatur elogio: « Urbem, inquiens, lateritiam reperi, relinquo marmoream ; » sic et tu multo gloriosus multoque nobilius dicere valeas: Romanam Ecclesiam jacentem quidem puer inveni, sed antequam plene pubescerem, 245 auctore Deo, in statum pristinum revocavi. Ut de te quoque, sicut de illo, celebri quandoque per populum devotione dicatur: utinam, aut non nasceretur, aut non moreretur; imo, ut de sacris paginis adhibeamus exemplum, illud impleatur in te quod David sibi Deum Israel dixisse commemorat: « Sicut lux aurorae, oriente sole, mane absque nubibus rutilat, et sicut pluviis germinat herba de terra : » sic cum eodem David non immerito valeas et ipse cantare: « Cuncta salus mea, et omnis voluntas, nec est quidquam ex eo quod non germinet . » Utraque praeterea dignitas, et regalis scilicet, et sacerdotalis, sicut principaliter in Christo sibimet invicem singulari sacramenti veritate connectitur, sic in Christiano populo mutuo quodam sibi foedere copulatur. Utraque videlicet alternae invicem utilitatis est indiga, dum et sacerdotium regni tuitione protegitur, et regnum sacerdotalis officii sanctitate fulcitur. Rex enim praecingitur gladio, ut hostibus Ecclesiae munitus occurrat. Sacerdos orationum vacat excubiis, ut regi cum populo Deum placabilem reddat. Ille sub lance justitiae negotia debet terrena dirimere; iste fluenta coelestis eloquii debet sitientibus propinare. Ille constitutus est, ut nocentes atque scelestos legalium sanctionum censura coerceat; iste ad hoc ordinatus est, ut per claves Ecclesiae, quos accepit, alios zelo canonici vigoris astringat, alios per mansuetudinem ecclesiasticae pietatis absolvat. Sed audi Paulum de regibus disputantem, et rectam regalis officii lineam jacientem: nam post multa sic ait: « Dei enim minister est tibi in bono; si autem malum feceris, time. Non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit . » Si ergo tu es minister Dei, quare non defendis Ecclesiam Dei? Cur armaris, si non praeliaris? Cur accingeris, si congredientibus non resistis? Quis sub aestivo meridiatur umbraculo securus poterit disputare de bello? Porro veraciter sine causa gladium portas, nisi resistentium Deo colla transfodias, nec vindex es in iram ei qui malum agit, dum in adulterantes Ecclesiam non consurgis, et cum Simeone et Levi violatae sororis opprobrium a domo Israel non repellis . Vertatur ergo docta manus ad capulum, et cum David in Amalechitas impetu fulguris irrue ; et sicut ille latrunculos subegit sic et tu hostes Ecclesiae vibrato justitiae mucrone transfige. Sentiat sentiat veterrimus ille draco, Cadalous videlicet perturbator Ecclesiae, eversor apostolicae disciplinae, inimicus salutis humanae, sentiat, inquam, radix peccati, praeco diaboli, apostolus Antichristi, et quid plura dicam? sagitta producta de pharetra Satanae, virga Assur, filius Belial, filius perditionis, qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur , vorago libidinis, naufragium castitatis, Christianitatis opprobrium, ignominia sacerdotum, genimen viperarum, foetor orbis, spurcitia saeculi, dedecus universitatis: attexantur adhuc epitheta Cadaloi, catalogus videlicet nominis tenebrosi serpens lubricus, coluber tortuosus, stercus hominum, latrina criminum, sentina vitiorum, abominatio coeli, 246 projectio paradisi, pabulum tartari, stipula ignis aeterni, sentiat iste motum regiae majestatis, et terrenum metuat principem, qui audacter provocat in bella coelestem; et quia dicit insipiens in corde suo: « Non est Deus ; » experiatur inesse regio pectori Christianae fidei pietatem, pro divinae militiae castris non enerviter confligentem. Regnum ergo tuum arma corripiat, ut cum Melchisedech stet sacerdotium ; sacerdotium oret, ut avitum David exaltetur imperium. Nam ad hoc pro te universalis orat Ecclesia, ut et labor tuus ei quietem pariat, et orationibus illius gloria tibi triumphalis accrescat, sicut et Moyses orabat eoque simul orante, vincebat; si vero remitteret manus Moyses, superabat protinus Amalech . Hinc et Apostolus ait: « Obsecro primum omnium fieri obsecrationes, postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus, et omnibus, qui in sublimitate sunt constituti . » Quare hoc? Audi quod sequitur: « Ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate et castitate . » Porro quia splendidae memoriae pater ejus magnificus imperator sublimiter exaltavit Ecclesiam, tu quoque sicut ejus haeres imperii, sic etiam in ecclesiasticae cautionis jura succede. Igitur in ecclesiastici status incolumitate servanda clarissima soboles paternis respondeat institutis; et ab arbore sua non degerminet ramus in fructu, quam per traducem virtutis et gratiae decus exornat. Sed sicut olim per illum, non amodo per te et collapsa resurgat Ecclesia, et ecclesiastica quae confusa est refloreat disciplina. Durius forte locutus sum regi, praesertim cum Salomon dicat: « In cogitatione tua regi ne detrahas, et in secreto cubilis tui, ne maledixeris diviti, quia avis coeli portabit vocem tuam, et qui habet pennas annuntiabit sententiam . » Et revera, qui peculatus crimen incurrit, in diacoposin cogitur infarcire quod tulit, sed tunc deferendum est regi, cum rex obtemperat Conditori; alioquin cum rex divinis resultat imperiis, ipse quoque jure contemnitur a subjectis. Si quis enim proprius, non Dei rex esse convincitur, qui in die pugnae non stat pro castris Ecclesiae, et sic propriis utilitatibus, specialiter metuit, ut ruinae periclitantis Ecclesiae non succurrat. Sed et cum per Isaiam Dominus dicat: « Venite, te arguite me ; » cur homo ab homine despiciat argui quem constat eadem mortalitatis lege constringi? Et cum lege forensi cautum sit, ut qui in peremptores parentum non ulciscitur, in jus haereditariae successionis nullatenus admittatur, ego, qui in homicidam matris meae, Romanae scilicet Ecclesiae ulcisci nequeo, ultores saltem impellere non tentabo? Deputa ergo me, o rex, fideliter consulentem, non procaciter obloquentem; vel si placet, aestimato me prae dolore peremptae matris insanum, non adversus excellentiam regiae majestatis insolenter elatum. Sed, o utinam ego ante tribunal tuum adjudicer reus perduellionis, dum tu tamen in adversarios apostolicae sedis vindices arbiter aequitatis. In cervicis meae jugulum securis vibrata desaeviat, tantummodo Romana Ecclesia propriae dignitatis apicem per te reparata conscendat. Porro si Cadaloum cito velut alter Constantinus Arium 247 destruis, et Ecclesiae, pro qua Christus mortuus est pacem reformare contendis; faciat te Deus in proximo de regno imperiale fastigium scandere, et a cunctis hostibus tuis insignis gloriae titulos reportare; alioquin si adhuc dissimulas, si mundi periclitantis errorem, cum possis abolere, detrectas, et reliqua. Cohibeo spiritum, et consequentiae relinquo lectoribus intellectum.

Notes: (Luc. XII) (IV Reg. XII) (I Reg. XVII) (IV Reg. XXIII) (T. LIV. Dec. III, lib. I) (ut foeda per populum vulgatur
infamia) (Luc.
XII) (Gen. X) (Gen. X) (Num. XVI) (Isa. XIV) (IV Reg. XV) (Psal. CIII) (Dan. V) (I Reg. II) (I Reg. IV) (III Reg. XI) (Dan. IV) (Tob. VIII) ( Suet. in
Augusto ) (II Reg. XXIII) (Ibid.) (Rom. XIII) (Gen.
XXXIV) (I

Reg. XXX) (II Thess. II) (Psal. XIII) (Gen. XIV) (Exod. XVII) (I Tim. II) (Ibid.) (Eccle. X) (Isa. I)