EPISTOLA X.  Rescriptum ad eumdem de unita dilectione.
Author: Nicolaus Claraevallensis

Reverentissimo Patri et amico charissimo BROCARDO Balernensi abbati, frater NICOLAUS in vero salutari, salutem.

Vidi litteras vestras, imo vos in litteris vestris et de camino fornacis ardentissimae scintillas evolantes incurri, nec adustus sum ex eis, sed accensus et in medullas cordis, verba flammantia descenderunt et incenderunt eas. Beatum sane pectus, quod charitatis flamma profundius absorbuit in spiritu judicii, et spiritu ardoris. Felix anima, ubi vera paupertas, inexpugnabile refugium et singularem requiem fabricavit. Dulcissimus animus, quem spiritus humilitatis largiori gratiarum flumine placidissime circum rorat. Vigilantissima mens, de qua tam sapientiae quam eloquentiae fontes et perenniter et affluenter ebulliunt. Denique consummatissimus homo, in quo virtutum concentus et conventus scientiarum reverendum sibi thalamum consecravit. Nunquid varietatis, et non potius veritatis sunt haec verba? Veritatem dico, non mentior, testimonium perhibente mihi conscientia mea. Novit etiam ille divinus intuitus, cujus oculis omnia nuda sunt et aperta , quia sicut in scripto, sic et in animo, sentitque anima quod continet pagina, longeque sublimius quam mortui possunt apices designare. Unus et unicus estis post illum unum, quem diligit anima mea, qui principalem in pectore meo mansionem habetis. Sed et ego in sacrarium vestrae dilectionis receptus, vestris visceribus invisceratus sum in aeternum et in saeculum saeculi. Sola mors, quae horrendum divortium amicorum facere novit, poterit hanc intercidere unitatem: imo nec ipsa, forsitan autem et huic ipsa comparabitur unitati quando tanto unicius, quanto invisibilius occurremus in unitatem fidei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi . Tunc ex omni parte, omni arte callidi tergiversatoris elusa et elisa videbimus Deum in nobis, nos videndo alterum in altero subtili jucunditate et jucunda subtilitate: quia, qui « adhaeret Domino, unus spiritus est . » Si itaque cum omnes adhaeserimus Domino, unus spiritus erimus cum Domino. Ergo in illa civitate munita et unita, unitas sola regnabit et implebitur illud quod puer citharoedus sic intonat: « Jerusalem quae aedificatur ut civitas, etc. . » Sed haec cogitet, qui cogitare sufficit, quia etsi ex his afficior, defecit, fateor, spiritus meus, nec assurgit vel ad intuendum tantae dignationis arcanum. Hic enim opus est et visu mundiori et sensu profundiori cum utrumque longe a me et ultra me esse non ambigam. Interim me felicissimum dico et judico cui sola notitia vestra, quaecunque reliqueram large centuplicavit. Inde est quod licet praesentia corporis remotus sitis a me: memoria tamen cordis totus estis apud me, et in me et mecum, non sine multa dulcedine jucunditatis. Si potest mihi auferri cogitatio mea, poterit et dilectio vestra, quandiu illa fuerit in me, non eritis sine me; quia vera est nimis sententia illa, animus amico possidendus est, haec autem nunquam abest, sed hactenus. De caetero itane ludere vultis cum puero isto, sane dignanter atque amicabiliter; sed si ita luditis, ut non illudatis, postulatis vos recipi a me in simplici stylo, cum ego totus obstupuerim in luce sagittarum vestrarum, in splendore fulgurantis chartae vestrae. Tota pagina phalerata est, et splendoribus rhetoricis inauratur, et fecundissimi sensus, sententiarum majestate scintillant. Alteratis enim verba eadem in eadem pagina et difficillima, sed facillima vobis subtilitate: colores oratorum in manu vestra cerei sunt, illene ergo implumis est bestiola, qui floridissimas et multiplices artium pennas sensibus suis insuit, ut directior exeat sagitta verborum? Nunquid ille testudo est qui tam cognitione, quam dilectione veritatis in verticem rerum attolletur? Quomodo talpa est qui cordis oculos illuminatos habet, qui terram et terrena contemnit? An cicada qui voce magna clamat ad Deum et post Deum die ac nocte: magna humilitas est magnum esse, nec sentire se magnum. An pennatum animal ego sum? de sex alis pennatorum animalium nondum penna, necdum ala subcrevit. Cervusne ego qui necdum perfeci pedes meos tanquam cervorum, et super excelsa statutus sum? Siccine cygnus vocor, qui nondum dedi voci meae vocem virtutis: cujus albedo, si qua est, necdum tamen est in sincerissimum repurgata candorem? Sed amicus est qui loquitur, et illum de quo loquitur, vehementer pectori suo impressit. Credit quidem propter quod loquitur, et ardenter credit de amico, quod etiam de inimico libentissime crederet. Porro illa duo secretiora verba, quae mihi mandastis, collegi et collocavi inter verba mea; quae etsi personata non sunt, tamen serpere desierunt. Dabo autem operam elimare et eliminare quod residuum est, ne quid in amico sit quod amicum offendat. Salutat vos H. vester et mandat vobis quia prope est dies in quo feriet pactum cum Domino Deo suo, cui vos interesse et instanter supplicat et constanter requirit. Promisisti enim; sed et G. meus, et vestro, qui haec excepit, individuus comes scriptitationum mearum, memoriam vestri spiritus in suo spiritu plenissime collocavit. Valete et orate pro utroque, quia uterque vester est.

Notes: (Hebr. IV) (Ephes. IV) (I Cor. VI) (Psal. CXXI) (Psal. XVII.)