EPISTOLA XIII. PHILIPPI AD ***  Disputat pulchre de virtutibus praelatorum.
Author: Philippus de Harveng

« Dilectissimo dilectorum, minimus ille suorum. » Quis cui praesentem scribat epistolam praefixus titulus non ostendit, dum nomen utriusque juxta morem solitum non praetendit? Cujusmodi novitatem si lectoris cujuspiam admiratio reprehendit, causam rei tacitae nondum satis, ut aestimo, deprehendit. Prius ergo legat, vel si placet perlegat quod in epistola continetur, et conjicere poterit, si tamen prudens fuerit, cur tam meum quam tuum nomen in titulo non habetur. Mira et miranda dispositio Dei, quae uno more genitos cum in hanc lucem laboriosam profundit, processu temporis largitatis suae diversa eis charismata sic infundit, ut alii pauperes, alii divites habeantur; alii timeant, alii timeantur; alii diligant, nec tamen diligantur, etsi forte quandoque dilecti fuerint, paupertatis suae merito repellantur.

Cum in scholis ego et tu pueri, discendi gratia versaremur, et ne vagos intempestiva libertas laederet, sub magistrali ferula teneremur, affectu quodam tenero grata nos dilectio colligavit, et diversorum animos in unum quasi manipulum religavit. Et quamvis pueri levitate nativa facile moveantur, et nunc invicem diligant, nunc ab invicem repellantur, nos tamen pueros haec mobilitas non urgebat, sed inchoata semel dilectio fixa stabilisque manebat. Processu vero temporis, cum annorum pueritia jam cederet et succedens adolescentia grandiores et forte discretiores nos redderet, hujusmodi mutatio tenorem dilectionis mutuae non inflexit, sed conflatorio fortiori ad diligendum amplius non provexit. Quo enim de die in diem majoris intelligentiae existebam, eo tuum erga me affectum diligentius exquirebam; et quanto eum solidiorem certius pervidebam, tanto diligentem gratius et vehementius diligebam. Praeterea 55 quaedam inesse tibi morum compositio videbatur, quae a sane sapientibus diligi merebatur: quae in caeteris adolescentibus vix potest inveniri, qui se vident generositate sanguinis insigniri. Solet quippe adolescens de prosapia nobili superbire, et eorum quos inferiores viderit, consortium fastidire, indignum judicans familiare minoribus obsequium impertire, cum sibi, ut aestimat, digniori debeant deservire. Tu vero et praepollens generis granditate et nil tamen de supino referens Maecenate, non solum coaequales, verum et minores affectu benevolo colligebas, et bonae indolis adolescens, omnibus te amabilem exhibebas. Prae quibus eo tempore mihi unanimo spiritu jungebaris, diligebas ut aequalem, ut majorem etiam verebaris, et qui solo annorum numero inferior aliquantulum habebaris, tanquam et in caeteris te praeirem, me praeferre nullatenus gravabaris. In me tua dignatio molli se accubitu reclinabat, mihi loqui, me audire non mediocriter affectabat, affectumque tuum mea nec inutilitas, nec imparilitas revocabat, sed ad diligendum me tua te gratis bonitas provocabat. His et multis hujusmodi considerans te meritis abundare, sic meritum, sic amantem non poteram non amare, et quem erga me tam benevolum intuebar, sincerae quoque dilectionis ulnis interioribus amplectebar: et bene dilectionis sincerae. Ut enim verum fatear, non per hanc ditari temporaliter appetebam, nec a te jure amicitiae quidquam muneris expetebam, etsi multis mea cupiditas indigebat, non tamen te ut ea suppleretur indigentia diligebat. Non me tibi conciliabat pecuniariae aucupatio utilitatis, sed amandae facta significatio probitatis: quod in te scilicet morum probitas relucebat, quae me ad diligendum quodam sui pretio conducebat. Sic quippe et Tullius Cicero veram dicit amicitiam exoriri, et exortam fomentis congruentibus enutriri, eumque amicum veraciter inveniri, qui gaudet amici virtute, non utilitate propria deliniri. Et quoniam sicut ille amicitiae lineas describebat, sic nos ab invicem diligi mea conscientia sentiebat; putabam nos recte computari inter illa quae paria dicuntur amicorum, de quibus eo tempore legebamus pariter apud litteras ethnicorum. Et revera magnum mihi tunc temporis et commendabile videbatur, quod inter raros et praeclaros dilectores nostra, ut putabam, poni dilectio merebatur, quod sicut Theseus et Pirithous, Pylades et Orestes, Tydeus et Polynices, Patroclus et Achilles, Laelius et Scipio, sic ego et tu dilectione vicaria nectebamur, et nullis causis irruentibus ab eodem proposito flectebamur. Et quia res ut erant diligenter considerans te amplius idoneum sentiebam, tibi magis quam mihi honores maximos ambiebam: quasi pro certo aestimans quod profectus tuus nostrum nullatenus propositum infirmaret, si, me manente in humilitate, praecipuum quaevis dignitas sublimaret. Haec et hujusmodi plurima, in secreto apud me sentiebam versari, quae tamen eo tempore non curabam in tuis auribus fabulari, ne nobiliori plebeius viderer adulari, et magis verbo quam opere tuam gratiam aucupari. Sic enim et moralis ethnicorum lectio me docebat, et, quod amplius est, ipsa jam ratio suadebat, ut non verbo et lingua exterius se nostra dilectio ventilaret, sed stabili et veritate et opere interiorem magis animum occuparet. In qua diligendi veritate nostra amborum adolescentia se transegit, nullaque importunitas per id temporis ad dissidium nos coegit, quia ipsa dilectio cuncta sibi adversantia sic abegit, ut consensus firmaretur qui in unam quasi animam nos redegit. Quod dum agitur, prior ego fines adolescentiae sum egressus, et ordine consueto contiguos juventutis terminos introgressus, intra quos posteriora deserens ad anteriora procedebam, et te praeterito sequentem itinere praecedebam. Jamque, velut interiori domo juventus mea tenera versabatur, et tua tenerior adhuc velut in vestibulo tenebatur, cum mihi qui diutius vixeram, et forte plurimum offensae productiore vita contraxeram, divina gratia colaphum repentinum incussit, et de manibus spem saeculi fallacem quam avidus amplectebar excussit. Ergo valefaciens saeculo abjeci quidquid in illo seductus ambiebam, habens multa contemptui quae antea plurimum diligebam, et ad monasterium fugiens pristinam habitationem exclusi, habituque religionis assumpto, in claustrali diversorio me reclusi. Ubi cum et de praeteritis veniam postularem, et pro posse mala praesentia declinarem, ad haec mihi locum et exemplum suffragari plurimum sentiebam, et invento portu non mediocriter adgaudebam. Sed quia tu, qui mihi quasi animae meae dimidium videbaris adhuc in saeculo, et in his quae reliqueram tenebaris, praedictus ille portus nondum mihi satis sufficiens putabatur, et inventa quies teneriore tui memoria turbabatur. Prora quidem navis meae, optata in statione aliquantulum quiescebat, sed fluctibus puppis exposita gravi periculo subjacebat: et quantum ex hac parte securitatis beneficio gratulabar, tantum fere ex alia tristi sollicitudine praegravabar. Quia enim duo amici ex eadem pendere anima perhibentur, cum uno invicem diligenti affectu fortiter colligentur, anima mea eo se vitaliter vivere non credebat, quo te in hujus saeculi pelago naufragoso mortifera Sirenarum dulcedo retinebat. 56 Non ergo se tota anima mea intra meipsum poterat cohibere, nec a se quidquid erat in saeculo penitus removere, cum tui, qui pars ejus non contemnenda eras, cogeretur plerumque reminisci, imo, si credi potest, cogeretur nullatenus oblivisci. Nam sicut non facile potest oblivioni tradere quis seipsum, sic nihilo minus eum quem diligit ut seipsum, cum potius super illo vigilanti sollicitudine sic intendat, ut unione diligendi ex eo se pendere perpendat. Et hanc quidem dilectorum unionem quam in litteris ethnicorum primo didiceram, quibus tecum in scholis, per aliquot annos curam impenderam, divinarum quoque Scripturarum auctoritas praedicare commendabiliter videbatur, quae prioribus relegatis jam vacanti mihi frequenter legebatur. Cum Judas patriarcha expressius innuere niteretur quanto dilectionis glutino Jacob pater filio suo Benjamin uniretur, sic ait ad Joseph: « Si intravero ad patrem meum et puer defuerit, cum anima illius ex hujus anima pendeat, morietur . » Vides quod ex anima filii et anima pendet patris, quia scilicet erga illum tanto tenetur affectu charitatis, ut illius prosperitas vitale huic conferat lenimentum, et e regione adversitas intolerabile detrimentum. Et ne hunc affectum hujus putetur operari sola connexio propinquitatis, non amandae et amatae supradicta significatio probitatis, audi alias quanta inter extraneos dilectio reperitur, quam tenero, quam sincero alter alterius amore devincitur. Cum jubenti regi Saul David adolescentulus de pascuis eductus assisteret, et filius illius Jonathan bonae indolis pastorem attenderet, « Anima, inquit, Jonathan colligata est animae David, et dilexit eum Jonathan quasi animam suam . » Ecce animae David anima Jonathae colligatur, et tanquam animam suam alter alterum diligere praedicatur; in quibus non propinquitas, non aequalitas generis invenitur, sed alter in palatio, alter in pascuis enutritur. Haec autem legens vel audiens, alienum a religione nequaquam judicavi quod te diligendum tanquam meam ipsius animam aestimavi, cum sanctus ille David tantopere Jonathan diligentem diligeret, et prae cunctis adolescentibus regis filium citharoedus vel pastor eligeret. Neque nobilitati tuae debet etiam incongruum aestimari quod minori genere diligendo dignatus es colligari, cum Jonathan regalis dignitas insigniret, nec tamen cytharoedum venientem de pascuis fastidiret. Cum igitur in claustrali diversorio conversarer, et pro meis meorumque profectibus aliquoties deprecarer, urgebat me tui prae omnibus tanta cura, ut nullum mihi videretur aliquando remedium habitura, quandiu ad optatum dilato esset desiderio perventura. Tui vero sollicitus, divinae pro te misericordiae frequenter supplicabam, teque illi die et nocte, prece supplici commendabam, et inter commendandum, ut verum fatear, graviter suspirabam, dolorisque incontinens, lacrymarum profluvio faciem irrigabam. Et quamvis locorum intervallo essemus longe ab invicem separati, diverso jam proposito, diversis et negotiis occupati, te tamen ubique locorum non pede, sed affectu sollicito prosequebar, te absentem praesentialiter amplectebar, et mirum in modum cum me nec videres, nec crederes tecum esse, tamen beneficio diligendi nonnisi poteram tecum esse. Imo, ut mihi potius videtur, tu mecum meo in diversorio versabaris, tu meo non corpori, sed spiritui, quod est amplius, jungebaris, tu mihi nullo teste hominum loquebaris, me loquentem tu audire, etsi jam non obedire sicut antea, videbaris. In secreto cordis mei sedem tibi occultam locaveram, te mihi solitario irremotum illic collegam posueram, tu aequalem illic partem obtinebas privilegio sociali, soli Deo postpositus quem sequi proposueram desiderio principali. In optando salutis beneficium te mihi conferebam, dum quod et quantum mihi, hoc et tantum tibi sine differentia cupiebam: in orando autem, te mihi frequenter praeferebam, mei quasi negligens pro te precum hostias offerebam. In omnibus quae bene agere me credebam, te mecum intuebar, te mihi absentari nec ad modicum patiebar: tuum volebam esse quidquid, si quid Deo placitum, actitabam, nec tamen quidquam damni per hoc incurrere formidabam. Sic enim certum est spiritualia beneficia se habere, ut cum alteri alter ea contulerit, non se tamen per hoc videat indigere: imo quo eis largiore animo proximum fecundabit, eo eis gratius et feracius abundabit. Quidquid ergo salutis meae causa utcunque conabar operari, in profectum quoque tuum optabam summopere commutari, ut cui, sicut dictum est, in corde meo sedem constitueram amicalem, obtinerem et cum eo jucundius et felicius in coelestibus aeternalem. In hac autem interim sede cordis mei tu mecum habitabas, tu in ea meum consortium, meum colloquium nullatenus recusabas, tu etsi a nullo praesto mihi adesse videbaris, tamen cunctis mihi proprior, quia cunctis interior, habebaris. Et hoc quidem beneficium meus mihi spiritus conferebat, qui cum quem caeteris mea dilectio praeferebat, etsi remotum et nescium, mihi tamen frequentius offerebat, imo ejus absentiam a me penitus auferebat. Potens est enim spiritus sibi eum quem 57 dilexerit, praesentare, et tam volentem quam nolentem virtute quadam memori retentare, miscere colloquia, familiare obsequium exhibere, sollicitare precibus, et ad quaevis interiori alloquio commonere. In quo sine intermissione cum per annos aliquot laborarem, et tuam salutem irremisso affectu praeoptarem, ecce divinum consilium quod nullus sane sapiens reprehendit, cujus altitudinem « non sapiens, non scriba, non conquisitor hujus saeculi, deprehendit , » te, quem optabam praesentia mundi prospera relegare, ad longe ampliores honores ecclesiasticos voluit sublimare. Fateor, dolui, gemui, flevi, non vel Dei subtile consilium arguendo, vel tuis prosperitatibus invidendo: sed timui ne tuum sic animum praecelsa, ut assolet, dignitas deliniret, ut per hanc humilia religionis et sanctitatis aspera fastidiret. Etsi enim « omnis potestas a Deo , » nonnulli tamen illecti lenocinio potestatis recusant incurvari ad sufferendam sarcinam sanctitatis: et quo in Ecclesia gradus obtinent digniores, eo a sanctitate excursus faciunt longiores. Inde anxius, inde sollicitus, non potui tuis honoribus adgaudere, quos perfectus amator sanctitatis invenitur, non mediocriter abhorrere, quia scilicet per eos et negotiis exterioribus occupatur, et plerumque, volens nolens, vitiis collateralibus implicatur. Cum autem ad honores divino disponente consilio pervenisti, amicos tibi novos et innumeros collegisti, quia dignitas, quae plerumque interiorem animum inquietat, eum quem suscipit amicis exterioribus locupletat. Unde apud Salomonem scriptum est: « Amici divitum multi . » Et iterum: « Divitiae addunt amicos plurimos . » Quorum cum obsequiis et frequentia ditareris, et eorum explendis voluntatibus utiliter intentus habereris, aliquantulum relaxasti, imo, ut aestimo penitus relegasti. Nec mirum. Humanus enim animus cum per multa sparsim dividitur, ad singula minor efficitur; et cum exterioribus curam eligit impertire, ab interioribus compellitur resilire. Non ergo mirum si novis supervenientibus vetera projecisti, si multis utilibus postponere quiddam inutile voluisti, cum et si dignitatis fastigio pluribus praeemineres, tamen ad obtinendum idem fastigium pluribus indigeres. Ego autem sub silentio mihi sedens in angulo paupertatis, non tam mores gerens compositos, quam exteriorem habitum sanctitatis, etsi aliquid assumpsisse mihi videor novitatis in me tamen considero residere plurimum vetustatis. Adhuc enim dilectione tui fateor me teneri, et ab ea teneritudo mea non potest penitus amoveri sed quanto vetustiorem, tanto eam suaviorem gustus interior experitur, ut in divinis litteris dicere quidam Sapiens invenitur: « Vinum, inquit, novum, amicus novus, veterascet, et cum suavitate bibes illud . » Vinum quippe novum non est dignum penitus reprobari, vinum vero vetus dignum plurimum approbari, quia illud bibi potest, sed aculeo novitatis mordet, exasperatque palatum, istud vero demulcet et indulcat vetustatis beneficio defaecatum. Super quo quidam ethnicus pulchre dicit: Qui properant, nova musta bibant, mihi fundat avitum Testa merum. Sicut ergo avitum merum suavius et jucundius degustatur, sic amicus antiquior gratius et tenacius retentatur; et contra per antiquum Scripturae mandatum delinquit, qui eum quem commendat antiquitas, instabili animo derelinquit. « Ne derelinquas, ait Scriptura, amicum antiquum, novus enim non erit similis illi . » Quem enim novum potero tui similem invenire, qui tenero me affectu et obsequiis studeat praevenire, in quo, etsi aliqua fortem subluceat significatio probitatis, tamen deest commendatio vetustatis? Denique sedenti cuivis in angulo quem exterior prosperitas non praecurrit, profecto amicorum facile, copia non occurrit, quia sicut plerique graves sibi respuunt inimicos, ita nonnulli quos pauperes viderint non recipiunt in amicos. Cum vero te suscepit amplexu gratuito dives sublimitas, et in ea carnalibus oculis copiosa refulsit utilitas; statim animo tuo amicorum nova copia se infudit, cujus grata infusio foras veterem me effudit; sed licet effusus, tamen te effundentem vice reciproca non effudi. Et pridem infuso nihil oppressorum superfudi, ne videretur mihi levitas reprehensibilis attributa, cum odorem testa diu servet quo recens est imbuta. Cum igitur a dilectione tui, ut praedixi, non essem explicitus, sed urgenti affectu pristino, non modice tui sollicitus; frequens mihi voluntas inerat ut te familiarius compellarem, et quod volvebam animo, verbis tibi exterioribus intimarem. Sed unde accessus ad tantae praesentiam majestatis, ei praecipue quem urget repagulum paupertatis; ei, inquam, qui abjectionis ergastulo cohibetur, ad eum qui multis circumstantibus in palatio continetur? Quomodo posset tot ostia, tot ostiarios pertransire, et ad cathedram magistralem, vel interius cubiculum pervenire, vel te illic potius ad hoc vacuum invenire, ut ei colloquenti vel aliquam velles morulam impertire? Quomodo ejus posses diutius colloquium sustinere, in quo nil esse ponderis, nullum tibi putares commodum imminere, cum plerisque nihil intolerabilius videatur, quam si pauper cum divite loquacitate inutili fabulatur? Quod si forte tibi 58 tanta inesset humilitas, ut loquentem gratanter audire dignaretur, et locutioni tanta utilitas, ut audiri congrue mereretur; majorum tamen adventatio personarum non facile repellenda, vel causarum discussio non sine dispendio differenda; tuam mihi diutius vacare majestatem nullatenus pateretur, et ad eam cura tua, vellet nollet, reflecti cogeretur. Quod propter in meipsum reversus, in secreto cordis mei proposui tibi loqui, ubi et nullus medius interesset, et brevitas temporis non obesset, ubi vel loquentem vel audientem nullus obstrepens causaretur, ubi causae majoris incursie non interrumpere niteretur, ubi denique nec tu ipse vel indignans audire recusares vel benevolus occurrentem quamlibet molestiam accusares. Et quoniam animo cupienti plerumque non satisfacit locutio illa interior, nisi ad proferendum quod ille conceperit, sermo jungatur exterior; aliqua de multis non solum corde, sed et stylo quo potui, sum locutus, et te ut praesentem verbo, sic et absentem scripto familiariter allocutus. Hoc enim ipsum est et stylus exsequi qui utcunque non refugit, et nec spatium temporis nec loci convenientia subterfugit, quia sicut possum nullo teste hominum secretaliter plurima cogitare, sic nullo eorum conscio solus aliqua scriptitare. Scripsi ergo hanc allocutionem meam, ignorans profecto utrum in manus tuas aliquo tempore sit ventura, aut, si forte pervenerit, utrum sit placitura, quia nonnunquam aut non praesentantur quibusque majoribus profutura, aut obviante fastidio respuuntur veluti nocitura. Sed quamvis illa non concedatur, vel ad tuam praesentiam pervenire, vel forte perveniens tuam gratiam invenire; tamen quia potest non soli tibi, sed et caeteris pluribus convenire, non erit incongruum, si praeter te, quis alius voluerit hanc audire. Quod si nullus, mihi tamen proficiet quod mea, ut potest, voluntas operatur, dum non solum desiderio, sed et scripto eum quem diligit adhortatur, ut juxta suscepti officii et inventae mensuram dignitatis habere sibi studeat condignum meritum sanctitatis. Ad quod obtinendum plurimum valet, si seipsum unusquisque prudenter metiatur, si discrete noverit cujus gradus vel ordinis habeatur; si teneat fixum memoria, quod in divinis litteris per Salomonem sanctus Spiritus protestatur, qui desponsatae sibi animae terribiliter comminatur: « Si ignoras, inquit, o pulchra inter mulieres, abi post vestigia gregum, et pasce haedos tuos . » Audis veritatem in divinis litteris resonare, audis eam parcentem terribiliter intonare, ut certum sit eum mori potius quam dormire, qui obfirmatus duritia inventus fuerit hoc tonitruum audire. Moritur quippe qui non audit, non hac morte visibili quam solam impii pertimescunt, qui invisibilia non videntes solis visibilibus adhaerescunt; sed illa terribili, quam Deus primis parentibus praedixit, ne peccarent, et inflixit peccantibus, ut veracem ejus sententiam comprobarent. « Qua die, inquit, comederitis ex eo, morte moriemini . » Et per prophetam Ezechiel : « Anima, inquit, quae peccaverit, ipsa morietur. » Sicut anima corpus vivificat dum ei conjungitur, et ea recedente illud necessario mori compellitur, sic profecto anima moritur cum delinquit, quia eam Deus, qui vita ejus est, derelinquit. Derelicta vero a Deo cum jam ejus vitalibus pascuis non fovetur, post vestigia gregum, id est, post suas ire concupiscentias non arcetur; et pascit haedos suos, id est mundos cogitatus fovet, diligit, amplexatur, provectuque nequissimo ad effectum operis eos perducere gratulatur. « Abi, inquit, post vestigia gregum, et pasce haedos tuos . » Quo judicio? Quo merito? « Si ignoras te , » inquit. Ne ergo post vestigia gregum abiens haedos pascat, unusquisque recte sapiens se cognoscat; sciat seipsum, et haec a se intelligentia non labatur, ut « non equo et mulo, quibus intellectus non est, similis habeatur . » Scit autem seipsum qui prudenter intelligit, quid et ad quid factus sit; in quo denique sit gradu vel ordine constitutus, et eidem ordini quis modus vivendi lege obedientiae attributus. Omnes quippe nos homines facti sumus et ad serviendum ei a quo facti sumus, ut nostrum inferius, ei obediat, quae nobis est indita rationi, et eadem ratio diligenti sollicitudine divinae ditioni. Unde propheta Michaeas : « Indicabo, inquit, tibi, homo, quid sit bonum; et, quid Dominus quaerat a te. Utique facere judicium et diligere misericordiam: et, sollicitum ambulare cum Deo tuo. » Praeter hanc autem legem, quae cunctis hominibus generaliter est indicta, et non tenentibus eam, damnatio competens est addicta quibusdam hominibus, quaedam quasi lex indicitur specialis, quibus ordo superior et gradus attribuitur spiritalis. Cum enim omnis fidelium multitudo, in clerum et populum dividatur, minus quidem populo, clero autem quiddam amplius assignatur; neutri quidem aliud quam Deo deservire, sed clero praecipitur majorem servitio diligentiam impertire. In clero autem sacerdotes inferioribus praeferuntur, quorum manus sacri liquore Chrismatis perunguntur, ut illud sacrosanctum Christi corpus et sanguinem consecrare, et caetera salutis sacramenta possint jure sacerdotii dispensare. Inter ipsos 59 vero sacerdotes dignitatis ordine principantur, qui assumpto baculo pastorali, vel abbates, vel episcopi nominantur, quorum illi regularem suis claustralibus disciplinam, isti vero tam claustralibus quam caeteris omnibus vivendi debent exemplum et doctrinam. Grandis honor, sed honori huic injungitur gravis cura, et ejus species ferentem non mediocriter est laesura si is quem divina dispositio caeteris gradu honorifico vult praeesse, summo eisdem studio non diligit et prodesse. Ob hoc enim a Deo quidam in Ecclesia praeponuntur, et eisdem propositis divino alii ordine supponuntur, ut fidelem curam digniores inferioribus impertire, et inferiores dignioribus humilitate debita studeant obedire. Illi paterna sollicitudine ministrent inferioribus doctrinam spiritalem, isti superioribus exhibeant obedientiam filialem, eosque tanquam patres et filios, quorum nomina sunt ad invicem relativa, non carnis propagatio, sed, quod est validius, efficiat charitas conjunctiva. Denique et abbas a paternitate nomen accepit. Abba enim Hebraice, pater Latine, et episcopus superintendens interpretatur, eo quod non dominandi lenocinio super caeteros sese extendere, sed proficiendi desiderio super curam eorum jubetur intendere, ut super subditos non extentus, sed intentus episcopus habeatur, et erga eos non tyrannica regnandi libidine, sed paterna juvandi sollicitudine teneatur. Unde Apostolus ad Corinthios: « Nos autem, inquit, non in immensum gloriabimur, sed secundum mensuram regulae, quam mensus est Deus, mensuram pertingendi usque ad vos: non enim quasi non pertingentes ad vos superextendimus nos . » Qui autem se non praesumit superextendere, ne quam Deus mensus est videatur mensuram excedere, juxta nomen episcopi paterna sollicitudine superintendit, sicut paulo infra evidenter ostendit: « Instantia, inquit, mea, quotidiana sollicitudo omnium Ecclesiarum: Quis infirmatur et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? » Nescit igitur episcopari, qui non superintendere, sed potius diligit dominari, qui assumpta praefulget dignitate, sed eamdem injuncta non munit sanctitate. Huic quippe dignitati comes individua sanctitas assignatur, ut ejus consortio tanquam muro inexpugnabili muniatur, cujus patrocinium si inventa fuerit dignitas non habere, compelletur detrimento, justoque contemptui, subjacere. Sicut enim sanctitas clarior et celebrior efficitur sublimata solio dignitatis, sic nimirum dignitas solidior et dignior munita patrocinio sanctitatis, quamvis sanctitas habeat gratiam, carens etiam extera dignitate, dignitas vero, non solum non prosit, sed et plurimum obsit, si caruerit sanctitate. Nam cum indignus quilibet in sublimi dignitatis solio collocatur, tam ipsi quam caeteris eadem nocere dignitas comprobatur; et quae debuerat salutarem omnibus proferre disciplinam, detestabilem econverso vertitur in ruinam. Primo quidem eum quem efficit gradu et ordine celsiorem, reddit etiam consequenter, longe lateque caeteris notiorem; et cujus vitam indigna conversatio deprimit et incestat, incestum ejus dignitas quasi praelato lumine manifestat. Quod intuens recte Sallustius: « Qui in excelso, inquit, aetatem agunt, eorum facta cuncti mortales noverunt. » Eapropter non est indigno exterior magnopere dignitas appetenda, inquieta cujus garrulitas non tacet, si qua noverit arguenda, sed ingerit plurimorum notitiam sub umbra vitiorum latere cupienti, indignans tacendo praestare colludium delinquenti. Qui quanto altiori dignitate exterius sublimatur, tanto magis indignus esse meritis declaratur; et dignitas non eum juxta hoc vocabulum digniorem, sed juxta vitae meritum famam ejus efficit turpiorem. Super quo prudens ille Boetius: « Collata, inquit, improbis dignitas, non modo non efficit dignos, sed prodit potius et ostendit indignos. » Nec solum famae, sed et moribus infert dignitas detrimentum, quae volenti peccare, explendi non mediocre dat augmentum, dum ei et praesentis licentiae seductibile blandimentum, et futurae impunitatis gratum praetendit munimentum. Cum enim dignitate suffultus videt sibi caeteros subjacere, et ut ei complaceant suis illos voluntatibus adgaudere, vel si quid illis displicet, tamen sine reprehensione debita sustinere, ille quidquid libuerit sibi existimat et licere, et hujusmodi licitum praesumptivo spiritu non timet adimplere. Multo iste felicius careret fastigio dignitatis, cujus patrocinio explet nequitiam miserae voluntatis, qui quo sibi videtur felicior, quia voluntati licentia vel possibilitas acquiescit, eo fit miserior, licenter adimplendo ad quod nequiter inardescit. Quocirca Neroni Seneca: « Pestifera, inquit, vis est valere ad nocendum. » Et Romanorum facundissimus ille Tullius ait de quodam: « O miserum cui peccare licebat. » Sed haec licenter ab injustis potentibus usurpatur, non justitiae legibus confirmatur; et quam sibi putat licentiam perversitas miserae voluntatis, negat esse licentiam lex justissima veritatis. Quod asserens supradictus ille Sallustius: « Ita, inquit, in maxima fortuna minima licentia est; » quia enim eorum, ut ait, facta, qui in excelso aetatem agunt, cuncti mortales noverunt: ideo 60 minimam licentiam eis dicit esse, ne scilicet qui jubentur aliis ordine praelationis prodesse, perversitate operum inveniantur obesse; et eo magis noceat eorum perversitas, quo eam notiorem reddit honoris sublimitas. Et revera sic se habet religiosae censura veritatis, ut qui majoris in Ecclesia sublimatur solio dignitatis, ei pariter injungatur perfectioris sarcina sanctitatis; et quo sublimior eo esse perfectior jubeatur, et ad juste vivendum, arctioris legis vinculo teneatur. Vult enim divina justitia ut, cum honore debito ecclesiastica dignitas enitescat, obtinentis merito non vilescat; et cum ejus notitia longe lateque plurimum se diffundat, pravae opinionis odorem, vel potius fetorem pariter non effundat. Effundit autem, si is qui amat prae caeteris honore sublimari, non timet vitae merito diffamari; si quibus praeest gradu et ordine dignitatis, non satagit et praeesse et prodesse splendore congruo sanctitatis. Qui cum nigredine vitiorum attaminaverit vitam suam, et amore peccandi contempserit famam suam, subjectos suos non solum non invitat ad vitam meliorem, sed eisdem peccandi viam aperit largiorem. Quia enim non est sana ejus conscientia, sed aegrescit, lingua profecto ad corrigendum subditos obtumescit: et malum quod in suis amat et multiplicat imprudenter, in aliorum moribus sustinet patienter. Quod si forte sui oblitus in subjectorum mores praesumit intonare, aut exigente loco regiminis justum aliquid praedicare, praedicationem ejus fere omnes recusant audire, vel audientes contemnunt obedire. Sic fit ut cum praelatum non commendat injunctae meritum sanctitatis, contemptui habeatur ipsius excellentia dignitatis; et quandoque proferens verbum necessariae veritatis, repellit auditores suae merito pravitatis. Passim ergo subditi morum corruunt in ruinam, cum praelatus eorum vivendi non tenet disciplinam; et illius occasione ad deterrima prono animo deflectuntur formamque propositam ulnis avidioribus amplectuntur. Et qui suae solius culpae merito condemnatur, pro subjectorum quoque excessibus damnabiliter judicatur, quoque non sufficiens, onus portare compellitur aliorum, et de manu ejus sanguis requiretur perditorum. Quidquid enim praelati exemplo committere subditi non verentur, quidquid damnationis, praevalente hujusmodi commisso promerentur, nimirum justus Judex districtius exigit a praelato, qui sic illos vel ad peccatum impulit, vel saltem non repulit a peccato. Quanto ergo is qui praeest prae caeteris inferioribus sublimatur, tanto multiplicius tam suis quam aliorum vinculis obligatur; et cum pluribus peccatorum institis fuerit obvolutus, punietur atrocius, in profundiores tenebras devolutus. Sed ne videatur plus justo minaciter intonare, et tam grave praelati judicium mendaciter affirmare, audi Scriptura divina quam terribiliter comminatur, quae, sicut minaciter, sic et veraciter hoc testatur: « Judicium, inquit, durissimum in his qui praesunt, fiet ; » et: « Potentes potenter tormenta patientur ; » et: « Fortioribus fortior instat cruciatio . » Sed istorum sensus verborum poterit lucidius apparere, si placuerit seriatim, ipsum capitulum recensere, in quo divina Scriptura praelatos invenitur terribiliter commonere, ut audiant et caveant quod constat eis male viventibus imminere. « Praebete, inquit, aures, vos qui continetis multitudines, et placetis vobis in turbis nationum: quoniam data est vobis a Domino potestas et virtus ab Altissimo, qui interrogabit opera vestra, et cogitationes scrutabitur. Quoniam, cum essetis ministri regni illius, non recte judicastis, neque custodistis legem justitiae, neque secundum voluntatem Dei ambulastis: Horrende et cito apparebit vobis quoniam judicium durissimum in his qui praesunt fiet. Exiguo enim conceditur misericordia, potentes autem potenter tormenta patientur. Non enim subtrahet personam cujusquam Dominus, nec verebitur magnitudinem cujusquam, quoniam pusillum et magnum ipse fecit, et aequaliter illi cura est de omnibus. « Fortioribus autem fortior instat cruciatio . » Audis quia praelatis severa Dei justitia non blanditur, majoribus non parcit, nec eorum perversitatibus assentitur, sed quia fecit omnes, et est de omnibus illi cura, potentes potenter, et fortiores est fortius punitura. Vellem hoc capitulum praelatis omnibus tam notum haberetur ut non facile ab eorum memoria laberetur, imo in ore ipsorum tanta frequentia volveretur, ut non solum sensus, sed et verborum series teneretur. Miror, si posset tam obstinatus vel durus quispiam inveniri, qui hoc conflatorio non cogeretur aliquantulum emolliri, qui ad has minas tam veraces quam terribiles non timeret, et vitiose inolita non timore percitus aboleret. Sed quia non omnes curant, vel forte vacant divinas litteras lectitare, et si quas legerint, nolunt vel nequeunt cuncta memoriae commendare: provide censura ecclesiastica voluit ordinare, ut nonnulli praelati virgam vel baculum sibi ferrent, in quo velut codice suum sibi commonitorium anteferrent. Denique Joas cum rex fieret, in manu sua librum legis tenendum accepit, quem illi Joiada pontifex mysterialiter offerri praecepit; ut sciret tam Joas quam caeteri, quod divinae legi rex debeat obedire , et ejus testimonio manus suas, 61 id est quidquid egerit, insignire. Sic et ii qui apud nos abbates vel episcopi nominantur, cum divino disponente consilio ad locum regiminis ordinantur, ut habeant assidue quasi praenuntium mysterialem, accipiunt in manibus virgam vel baculum pastoralem. Cujus forma videtur non mediocre mysterium continere, per quod ipsum praelatum, velut codex appositus, non desinit commonere, quantas apud se virtutes debeat obtinere, quanta virtutum gratia foris in subjectorum oculis eminere. Est enim virga illa recta et plana ut in ea non tortitudo, non scrupulus habeatur, sed sine inaequalitatis omni offendiculo teneatur, cujus pars inferior subjuncto aculeo terminatur, pars quae coelum respicit unco superposito decoratur. Mira species. Quam quis intuens non mirabiliter obstuperet, nisi ejus notitiam usus frequentior jam haberet. Sed quoniam multae hujusmodi virgae frequentius jam videntur, videndi assiduitas tollit videntibus ne mirentur: formamque mirabilem quae multis multoties se ostendit, videt quidem plerusque, sed cum stupore debito non attendit. Verumtamen ejus lator eam attente praecipitur intueri, multoque attentius quod in ea constat mysterium contineri, ne, sicut Urias tulit litteras in quibus nescientis mors ejus habebatur, sic et iste improvidus ferat unde feriri mereatur. Si enim prudenter intelligat, principatum stabilem obtinebit, juxta illud Salomonis: « Intelligens gubernacula possidebit ; » si vero non intelligat, flagellum nullatenus evitabit, sicut apud Osee scriptum est : « Non intelligens vapulabit. » Denique ad hoc in manu ejus virga ponitur, ut possit non latere, latet autem quod constat eum intellectu debito non videre: et qui intellectum vel cor intelligens convincitur non habere, ablatam de manibus in dorso virgam cogitur sustinere. De qua Salomon: « Virga, » inquit, « in dorso ejus qui indiget corde . » Virga ergo in manu honor et gloria est tenentis, virga in dorso, gravis miseria sustinentis, quia qui prudenter quod tenet intelligit, honore et gloria coronatur, qui vero non intelligit, ad flagelli tolerantiam incurvatur. Unde et David: « Obscurentur, inquit, oculi eorum ne videant; et dorsum eorum semper incurva . » Cum enim oculus ne videat, id est cor ne intelligat, obscuratur, dorsum procul dubio ad patiendum quod meruit incurvatur; et contemptum voluntarium necessariae visionis sequitur, imo persequitur condignae sufferentia passionis. In manu igitur praelati virga ponitur pastoralis, ut prudenter intelligat quid in ea mysterii lateat spiritalis; et quod intellectu perceperit, operibus explere non desistat, ut intellectus mysterio, manus intellectui non obsistat. Hujus autem virgae mysterium hoc est. Uncus ille quo virga desuper insignitur, qui plerumque et pulchrior et operosior invenitur: praelati mansuetudinem videtur exprimere, qua sibi suos debet subjectos attrahere, ut ab eis filiali affectu diligatur, et cum dilectus fuerit, gratius et efficacius audiatur. Illum enim subjectus non facile vult audire, illius non mandatis, non voluntatibus obedire, qui nesciens affectuosae mansuetudinis perhonestum et perutile nutrimentum, in subjectos quasi leo se nimis exhibet truculentum. Cui divina Scriptura, si tamen audiatur, praebet commendabile documentum, ejusque feritatem ad mansuetudinis revocat lenimentum, ne qui debet subjectos colligere amplexu columbino, repellat et dispergat rugitu belluino. « In mansuetudine, » inquit, « opera tua perfice, et super hominum gloriam diligeris . » Et: « Quanto magnus es, humilia te in omnibus . » Et paulo infra: « Noli, ait, esse sicut leo in domo tua, evertens domesticos tuos, et opprimens subjectos tibi . » Et longe post: « Rectorem te posuerunt? noli extolli: esto in illis quasi unus ex illis . » Auctoritas divina cum praelato mansuetudinem hanc imponit, illum, de quo dicimus, uncum virgae mysticae superponit: docens quia potestas fraudatur honore principali, si, qui praefertur caeteris, lenitate careat sociali. Quod et doctores ethnici videntur confirmare, dum eos qui praesunt, student ad clementiam invitare: et etiam eis in exemplum deos misericordes praemittunt, qui quoties delinquunt homines, eis fulmina non immittunt. « Quod si dii placabiles et aequi, ait Seneca, delicta potentum non statim fulminibus persequuntur; quanto aequius est hominem hominibus praepositum, miti animo exercere imperium? » Quo forsitan lecto amicus Senecae Paulus hujusmodi lenitatem sese ostendit habuisse, et ejus quasi unco Thessalonicensium sibi animos attraxisse prudenter intelligens subjectos ad obediendum non posse efficaciter invitari, si ab eis timeri solum appeteret, non amari. « Facti sumus, inquit, parvuli in medio vestrum, tanquam si nutrix foveat filios suos . » Nutrix quae fovere filios suos diligenter intendit, suam vel aetatem corporis, vel granditatem generis non attendit, sed illorum infantiae affectu benevolo condescendit, et quibus infundere vitale satagit alimentum ne forte respuatur, apponit mansuetudinis condimentum. Sic et is qui praeficitur ad nutriendum animas subjectorum, allicere sibi debet rudes et varios affectus animorum; et ab ejus sectatu si quos pressos fastidio viderit elongare, debet illos unco mansuetudinis revocare; revocatos mansuetis sibi amplexibus 62 colligare. Caeterum ne nimia et vitiosa inveniatur mansuetudo, quidquid enim est nimium, declinare in vitium fixa est certitudo: necessario adjungitur eidem mansuetudini rectitudo, adjunctione cujus illam obtinet matura sanctitudo. In cujus typo rei praefato illi unco hastile rectum supponitur, cujus beneficio sublimior et evidentior uncus efficitur: quo absente, ille in terram corruens abjectione degeneri tenebrescit, praesente vero tanquam subjuncto candelabro lumen superpositum elucescit. Quamvis enim praelati mansuetudo ad colligendum subditos se inclinet, necesse est tamen ut ad terrena vitia non declinet; sed rectitudini tanquam vasi firmiter innitatur, ne lapsis plus justo condescendens, et ipsa levitate instabili collabatur. Debet quidem praelatus sic se aliis amabilem exhibere, ut eorum tamen nolit vitiis adhaerere, sic esse dilector subditorum, ut non sit etiam dilector vitiorum. Quae nimirum invenitur nequaquam diligere cum nullum eis assensum curat impendere, cum subjectorum excessibus timore vel amore noxio non blanditur, nec adulatoriis eorum obsequiis delinitur. Habet ergo hastile rectum, cum nec illorum fallaci gratia delectatur, nec, avaritia dominante, illorum pecuniam aucupatur, cum sic illos diligit ut quod verum et sanctum est dicere non recuset, et diligendi gratia dilectorum vitia non excuset. Habet hastile, cum id quod pravum et asperum in illorum videt moribus dissonare, in directum et planum satagit revocare, non solum verbis perstrepentibus salutarem doctrinam inferendo, sed formam sanctitatis manu, id est operibus praeferendo. Quia vero, ut scriptum est: « Perversi difficile corriguntur , » et a peccandi proposito nec precibus, nec blanditiis retrahuntur, cum semel et iterum commoniti fuerint, necessario feriuntur, et eorum viae latissimae spinis et maceria sepiuntur. Cum enim perversus quilibet nolens corrigi non feritur, et ad peccandum ei via largior aperitur: et nimis prona facilitas indulgendi perversis moribus incentivum suggerit delinquendi. Recte ergo in virga pastorali aculeus hastili subjungitur, qui terram tangit, vel, quod amplius est, eidem infigitur: in quo etiam virga mystica terminatur, sicut ab unco superiori, de quo jam praedictum est, inchoatur. In hoc autem aculeo feriendi signatur asperitas, qua delinquentium subjectorum terrena feritur carnalitas, ut quibus non proficit olei aut malagmatis lenimentum, eorum putredinem medicinale resecet ferramentum. Neque enim satis inter illos rectitudo debita conservatur, nisi eorum culpa disciplinae aculeo feriatur, nisi vulnus putridum sectionem, et inobedientia dignam sustineat ultionem. Unde Apostolus Corinthiis: « In promptu, ait, habentes ulcisci omnem inobedientiam . » Quia vero plerumque ira vel imperitia modum deserit ulciscendi, et laxato loro in excessum progreditur feriendi: pulchre hastili recto aculeus praedictus adhaeret, et manui ferienti non aculeus, sed hastile cohaeret; signanter innuens quia peccantes sic punire debet ultionis amaritudo, ut de manu ferientis nunquam excidat rectitudo. Sive ergo producit aculeum necessitate feriendi, sive extollit uncum praelatus affectu leniendi, cum scilicet vel subjectos appetit dignis verberibus cohibere, vel in spiritu mansuetudinis se illis amabilem exhibere: hastile medium non recedit a manu, ut rectitudo utrobique teneatur, eademque tenentis manus unco magis quam aculeo vicinatur. Cum enim pro persona quam gerit, et amari a subditis debeat et timeri, necesse est tamen ut amari amplius appetat quam timeri, et longiuscule remotus ab aculeo feriendi, viciniorem sibi habeat mansuetudinem attrahendi. Sed talem se praelatus non potest foris erga subditos exhibere, nisi primum suis moribus excolendis interiorem studuerit diligentiam adhibere, et de profectu tendens sollicitus in profectum, juvante gratia, eosdem profectus perduxerit ad perfectum. Cujus rei subtilius et spiritualius mysterium aestimo designari, cum insignitur manus ejus baculo pastorali, in forma cujus mystica vel docetur, vel doctus cogitur reminisci quo studio, quo ordine ad perfectum debeat proficisci. Nam caeteris non digne satis invenitur prodesse, nisi prius studuerit sibi ipsi bonus esse, nisi primum a seipso bonitatis texturam ordiatur, qua vestiturus caeteros ipse primus et praecipuus vestiatur. Unde Scriptura divina: « Qui sibi, » ait, « nequam, cui bonus . » In virga igitur pastorali pastor mysterialiter admonetur qualis esse debeat, qui ad pastoris excellentiam promovetur, ut si eum convenire sermo vocalis hominum vel non vacet, vel forte vereatur, eleganti silentio virgae suae mysterialis eum species alloquatur. Cujus virgae, ut dictum est, habet aculeum pars extrema, media vero hastile, uncus autem eminet in suprema: et sic ejus forma triplex triplicem videtur profectum designare, ad quem ex decreto divinae legis pastor spiritalis jubetur aspirare. Denique funiculus triplex, juxta Ecclesiasten , difficile rumpitur, quia triplex hic profectus tam tenaci connectitur loramento, ut, aut vix, aut nullatenus disrumpatur impulsu violento. Per aculeum, hujus virgae castigatio designatur, quia terrenarum colluvies voluptatum rationis imperio subjugatur, cum scilicet membra sua praelatus mortificat, quae super terram vivere perhibentur, quandiu male dedita libertati, lege spiritus non tenentur. De quibus Apostolus 63 ad Colossenses : « Mortificate, inquit, membra vestra quae sunt super terram: fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam et avaritiam. » Ex his membris vetus homo peccati conficitur, qui pulchre non super coelum, sed super terram esse asseritur: quia eum qui affectu lubrico in hujusmodi vitia se dimittit, solis data virtutibus coelestis conversatio non admittit. Debet ergo veterem hominem cum actibus suis, cum hujusmodi membris suis sese praelatus exuere, et ad exuendum, dignam corporis castigationem assumere: ut, cum illud castigatum et redactum ad debitam fuerit servitutem, effectu prospero de virtute proficiat spiritus in virtutem. « Castigo, ait Apostolus, corpus meum, et servituti subjicio, ne cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar . » Si enim corpus non disciplinae aculeo castigatur, profecto ipse qui praedicat, reprobatur; et cum forte aliis occasione qualibet annuntiat veritatem, ipsum Deus non respicit, cujus vita non aspicit aequitatem. De quo Propheta: « Aequitatem, ait, vidit vultus ejus. . » Videt quidem Deus, id est approbat aequitatem, verbosam vero reprobat falsitatem; et apud quem dignam corporis castigationem intelligit non versari, suas ab illo justitias non curat enarrari. « Quare, inquit, tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Tu vero odisti disciplinam . » Ne igitur divinus eum sermo tam graviter arguat et accuset, necesse est iterum suam disciplinae aculeo configere non recuset, id est assumpta castigatione terrenos in se premat affectus, quibus non oppressis spirituales non evehitur ad profectus. Premit autem terram suam cum ab ejus voluptatibus diligit abstinere, vigilias, abstinentiam, jejunia sustinere: cum recordatione vel excessus praeteriti vel futuri judicii frequenter lacrymatur, et in his quae Dei sunt convenienter assiduus occupatur. His quippe et hujusmodi studiis insolens spiritus emarcescit, qui carnali deditus voluptati contumaciter insolescit: ipsa etiam carnis concupiscentia defetiscit, vel contra spiritum inefficaciter concupiscit. Cum vero caro digne fuerit castigata, et sicut Deo spiritus, sic illa spiritui subjugata: ex ea castigatione consequenter castitas orietur, vel potius orta longanimis et indeficiens producetur. Sicut enim de praedicto materiali aculeo surgit virga quae gracili longitudine decoratur, sic ex refrenatione voluptatum carnalium decora castitas generatur, quae ideo gracilis dici potest, quia flagrantibus desideriis expetita, abstinentia, jejunio, vigiliis et laboribus acquisita: multa denique frequentia precum usuque planius expolita. Nimirum virga materialis ad unguem nullatenus expolitur, quandiu vernis floribus vel ingenitis frondibus redimitur, vel succosa teneritudine nativi corticis operitur; sed cum nudata fuerit fronde, flore, cortice, surculis amputatis, politur candor ejus praeferens typum castitatis. Talis virgula manui pastoris inseritur, cum ei regendarum animarum cura committitur, quae abraso cortice nullum offendiculum dat tenenti, et polito candore mysterium insinuat intuenti. Nam et caro quae bysso, purpura, serico delinitur, quae laboris impatiens fomentis delicatoribus enutritur, quae terrenis immersa naturales concupiscentias non refrenat, nec se a blandimentis carnalibus et noxiis alienat, profecto aut vix aut nunquam obtinere praevalet candorem debitae castitatis, quem exigit magnopere pastoralis excellentia dignitatis. Et hanc castitatem eadem pastoralis excellentia praecipitur sic amplecti, ut ab ea possit non solum non excidere, sed etiam non deflecti, et hanc fortitudinem honestet munditiae pulchritudo, et eamdem munditiam versa vice muniat inflexibilis fortitudo. Ideo et virga mysterialis non solum abraso cortice candida vel polita, per quod signatur castitas multo labore et studio pulsis illecebris carnalibus acquisita: sed longa quoque et inflexibilis invenitur, quia ad perfectum castitatis nonnisi inflexibili longitudine pervenitur. Quod illa inflexibilis est, castitatis signatur fortitudo; quod longiuscula, signatur indefessa perseverantiae longitudo, ut juxta Ecclesiastem « Omni tempore tua sint candida vestimenta , » nec audias hostium irruentium monita fraudulenta. « Incurvare, inquiunt per Isaiam , ut transeamus. » Quandiu stat recta castitatis et munditiae fortitudo, per eam transire non praevalet quantavis hostium multitudo; sed si illa blandimentis eversa carnalibus enerviter incurvatur, ista per eam transiens adepta victoria gloriatur. Omni ergo tempore sint pastoris candida vestimenta, ut nulla unquam recipiat insidiantium hostium blandimenta; qui si forte tentaverint inferre lenocinium immundae pravitatis, ille resistat eis perseveranti fortitudine castitatis. Cujusmodi castitatem qua pastores ecclesiastici decorantur, et contra hostium tentamenta forti perseverantia roborantur, in Canticis canticorum angelicae virtutes admirantur, et mirantes quae, vel quanta sit, non immerito sciscitantur. « Quae est ista, inquiunt, quae ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris: et universi pulveris pigmentarii? » Virgulae nomine non incongrue 64 castitas designatur, quae coelestis disciplinae polita rasorio, jejuniis, et abstinentia tenuatur, ut gravi procul reumate libidinis ablegato, ascendat ad coelestia passu nulla gravedine retardato. « Quae est ista, inquiunt, quae ascendit sicut virgula fumi? » . Et bene, fumi, quia fumus in inferioribus ortum habens ad superiora progreditur; et longe lateque suum fundit vel odorem si bonus est, vel fetorem si malus est. Est enim fumus malus cujus ignis comburit, non illuminat: cujus fetor corrumpit et attaminat; qui procedens de profunda fornace vitiorum offocat fauces, nares obturat, excaecat oculos iniquorum. Cujusmodi fumus processisse legitur de incendio Sodomorum, cum vindictam Deus expeteret de iniquis moribus perditorum, qui eversi corporeae lubrico voluptatis longe transgressi fuerant legitimae terminos castitatis. « Intuitus est, inquit Abraham, Sodomam et Gomorrham, et universam terram regionis illius: viditque ascendentem favillam de terra quasi fornacis fumum . » Hujusmodi fumus et in Apocalypsi de puteo abyssi legitur ascendisse, et obscuritate sua solem et aerem corrupisse, cum multo inconvenientius vel talem fumum puteus non haberet, vel saltem intra suas eum angustias retineret. « Aperuit, inquit, puteum abyssi, et ascendit fumus putei sicut fumus fornacis magnae: et obscuratus est sol et aer de fumo putei . » Puteus abyssi vel fornax magna, ipsa est exusta profunditas conscientiae peccatricis quam excitat et succendit « favus ille distillans, ut scriptum est, de labiis meretricis , » cum scilicet miser animo voluptatis corporeae suggestionibus exardescit, et prorumpens in opera, non Deum, non hominem pertimescit. Fumus autem putei aut fornacis ipsa est fama, imo infamia tenebrosa, qua solis et aeris obscuratur species luminosa, dum non solummodo ipsum qui praeest sui manifestatio sceleris inhonorat, sed et subjectos sibi, diffuso vel exempli vel meriti contagio, decolorat. Sol quippe si defaecato radio sui luminis illucescat, ab eo lumen aer accipit ut diescat; si vero nubiloso velamine illius facies obtegatur, aer procul dubio nocturna caligine tenebratur. Sic et praelati tam vita quam doctrina si digno radiaverit lumine sanctitatis, subjectus populus opportuno perfunditur munere claritatis; si autem ille fumo turpitudinis denigrescit, et iste consequenter interpolatione vel ingrata, vel forte placita tenebrescit. Ne igitur fumi hujus illa esse in Canticis virgula putaretur, quae profectu mirifico, de deserto ascendere perhibetur, cum dixissent admirantes: « Quae est ista quae ascendit de deserto sicut virgula fumi ? » adjunxerunt cujusmodi fumi: « Fumi, aiunt, ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii . » Bonus fumus qui ex aromatibus procedit, ex aromatibus, inquam, myrrhae et thuris et universi pulveris pigmentarii. Myrrha mortuorum corpora condiuntur hujusque beneficio condimenti nulla putredine corrumpuntur; et ideo per illam non incongrue carnis castigatio designatur, merito cujus ipsa caro ab aeterna damnationis putredine conservatur. Caro enim quae in praesenti non consentit humiliato spiritui condolere, dolorem aeternum compellitur sustinere, quae autem moerens affligente poenitentia contabescit, exsiccatis vitiorum noxiis humoribus postmodum poenaliter non putrescit. Thus vero in sacrificiis divinis offerebatur, cum post excessus varios Deus necessario placabatur, cum devotus sacerdos sese altari praesentabat, et tam pro se quam pro populo preces Deo suppliciter allegabat . Quocirca per thus, orationis devotio convenienter accipitur, quae de cordis arcano sicut incensum in conspectu divino dirigitur: orans Deum ut conferat necessariae gratiam castitatis, et collatam conservet suae beneficio largitatis. « Ut scivi, ait quidam sapiens, quod aliter non possum esse continens nisi Deus det; adii Dominum, et deprecatus sum . » Universus pulvis pigmentarii, variarum virtutum collectio est, quae in mortariolo disciplinae sedulitate bene viventis colligitur et attritione carnis et spiritus in subtilitatem redigitur: et quo districtius caro et spiritus atteruntur, et subtiliori virtutum pulvere perfunduntur. Ex hujusmodi autem myrrha, thure, pulvere pigmentarii pretiosum aroma conficitur, unde pedes Jesu vel forte caput ipsius perungitur; impleturque illud Evangelii: « Domus repleta est ex odore unguenti . » Odor iste quo domus repleri dicitur, fama est et opinio castitatis, quae domum, id est Ecclesiam, replet suae radio claritatis, cum non solum apud se digna fortitudine castitas invalescit, sed ejus etiam fortitudo longe lateque omnibus innotescit. De quo Paulus: « Christi, ait, bonus odor sumus in omni loco . » Et Isaac patriarcha: « Ecce, inquit, odor filii mei, sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus . » Quod autem Paulus vel Isaac odorem nominat, hoc Scriptura in Canticis fumum appellat: « Quae est ista, inquiens, quae ascendit sicut virgula fumi? » Virgula fumi castitas est boni odoris, bonae opinionis, bonae famae, quae castitas, vel cujus odor et fumus castitatis, ascendit et provehitur in conspectu divinae majestatis, certumque est ipsam castitatem Deo nequaquam displicere, cum et ejus fumus, id est opinio, inveniatur 65 non mediocriter complacere. De quali fumo Joannes in Apocalypsi: « Ascendit, inquit, fumus incensorum de manu Angeli coram Deo . » Angelus in Scripturis nonnunquam sacerdos accipitur, quia Dei nuntius in terra sacerdos efficitur, dum missus ad homines divinam eis annuntiat voluntatem, et tam verbo quam exemplo tenendam eis praedicat veritatem. Unde Malachias propheta : « Labia, inquit, sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia Angelus Domini exercituum est. Quod si Angelus, propheta perhibente, sacerdos debet dici, cui testimonio digna refragatione non potest, contradici, quanto magis ille, qui honore praelationis prae caeteris sacerdotibus insignitur, cujus doctrinae et imperio a caeteris sacerdotibus dispositione divini ordinis obeditur; per cujus ministerium sacerdotes alii consecrantur, benedicitur chrisma, quo nati sub peccato ad justitiam renascuntur? Cujusmodi Angelum profecto angelica decet vita munditiae privilegio dignis virtutum meritis insignita, ne si ab illo qui eum fecit Angelum, vivendo perversius avertatur, more illius prioris apostatae, de Angelo in Satanam convertatur. De manu autem Angeli secundum Apocalypsin fumus incensorum ascendit coram Deo, cum devota conversatio sacerdotis et fama ejus commendabilis placet Deo, cum devotionis ejus circumquaque bona opinio divulgatur, et non tam praedicatio quam laudata conversatio ad bene vivendum caeteros exhortatur. Hujus fumi virgulam angelicae virtutes, ut dictum est, in Canticis admirantur, et de ejus ascensu, id est profectu, mirantes gratulantur, cum sacerdos insignitus pastoralis infula dignitatis, intus corde, foris manu tenet inflexibilem rigorem castitatis. Sed quoniam nulla virtus obtinet meritum perfectae sanctitatis, nisi fortius protegatur adjunctae supereminentia charitatis, recte virgae pastorali, quae, ut dictum est, designat castitatem, uncus superponitur figurans charitatem. « Adhuc supereminentiorem viam, ait Apostolus, vobis demonstro: « Si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest . » Multa quidem carnis castigatio etiam apud ethnicos invenitur, et eorum conversatio rigore castitatis nonnunquam inflexibiliter insignitur; sed quia de virtute castitatis, charitatis non proficiunt in virtutem, eadem ipsa castitas illis non sufficit ad salutem. Pulchre igitur virgae pastorali superponitur uncus ille qui eidem virgae cohaerens aliquantisper in altum protenditur, et inflexus capite arcuato in seipsum ita revolvitur, ut cum incurvatione sui deorsum ejus summitas adducatur, facto gyro sursum versus iterum eadem reducatur. Haec est illa charitas quae diligens profecto diligitur, quae Deum sibi attrahit, et a Deo sursum retrahitur, per quam sibi castitas superiorem Deum inclinat et adducit, et eam adducentem Deus ad se elevat et reducit. Unde et ipse ait: « Ego diligentes me diligo ; » hoc est ego attrahentes me attraho. Et per Jereremiam : « In charitate, ait, perpetua dilexi te: ideo attraxi te miserans. » Et illa quae in Canticis diligebat: dilecto suo suppliciter aiebat: « Trahe me post te . » Ista dilectio castitatem reddit utilem et honorat, ista quidquid boni agitur ad unguem meliorat, virtutumque caeterarum catalogus non assequitur pulchritudinem debitae sanctitatis, si non fuerit insignitus hujus diademate claritatis. Unde Scriptura divina: « O quam pulchra est, inquit, casta generatio cum claritate . » Casta generatio recte carnis integritas appellatur, quae de corporeae castigationis aculeo tanquam de radice virgula generatur, quae nimirum tunc pulchra est, et pulchra veraciter affirmatur, cum suae claritatis, id est debitae charitatis velut diademate coronatur. Ista charitas cujus uncus ille typus est et figura, claritas est virtutum nullo tempore desitura, quia charitas nunquam excidit apostolica perhibente Scriptura, sed hic habet initium, consummationem in coelestibus habitura . Qui ergo pastoralem manu virgam vel baculum vult tenere, qui hujusmodi dignitatem vult inconfusibiliter obtinere, ejusdem virgae formulam debet diligentius intueri, et ad ejus mysterium non solum intellectu, sed etiam effectu operum promoveri. Membra sua quae sunt super terram aculeo castiget abstinendi, corpus et animum castificet rigore continendi: Deum sibi alliciat aduncato affectu diligendi. Si vero non tenuerit hujusce regulam sanctitatis, profecto privabitur ipsius merito dignitatis; et juxta supradictum Boetium ipsa eum dignitas indignum ostentabit, et ipse dignitatem juxta Tullium deturpabit. Sicut enim Boetius: « Collata, inquit, improbis dignitas non modo non efficit dignos, sed prodit potius et ostentat indignos; » sic et Tullius de Caesare loquens: « Dum quosdam, ait, magis ornare voluit, non illos honestavit, sed ornamenta ipsa turpavit. » Quod utrumque velim ut devites summo studio, summa cura, ne et tu dignitati et ipsa tibi sit dignitas nocitura, et utriusque vestrum irreparabilis sit jactura. Et Ecclesia conqueratur sub tali principe ruitura. Salomon dicit: « Regnantibus impiis ruinae hominum . » Et infra: « Cum impii sumpserint principatum, gemet populus . » Sed quis ego, ut vel arguam vel doceam, vel saltem suggerendo commoneam pastorem ecclesiasticum 66 et doctorem, cum ego ultimum convivii locum, ille cathedram obtineat digniorem: ego latens in angulo nihil aliud debeam quam silere, et sub umbra silentii me docibilem majoribus exhibere? Caeterum, qui multum diligit, veraciter experitur quia multa dilectio, quid, vel quantum debeat, non metitur, et quoniam judicium impatiens amor nescit, profecto intra metas debitas facile non quiescit. Prorumpens igitur, quod aut nullatenus efficere potest, sperat, et cum multo repellatur obice, tamen improbus perseverat, ejusque affectus a proposito non laxatur, quamvis eum effectus operis non sequatur. Unde si quis praesentem forte legens epistolam indignatur, quod tantillus homuncio tantam excellentiam sic affatur, inde frenum indignationis suae moderatius, ut existimo, retinebit, quod adversus quem evidenter succenseat non habebit. Cum enim scriptoris nomen non inveniatur scripturae hujus titulus designare, dubius erit lector cui eam debeat specialius assignare; et revera ab ignorante non potest rationabiliter contradici, quin id quod tibi dico, et alter dicere et alteri possit dici. Si autem vel quolibet alio revelante, vel meipso forsitan non negante id tibi veraciter esse dictum intelligis, et intellectum diligis, quaeso, ut quamvis more divitum pluribus occuperis, tamen cum aliquando fueris vacuus id non solum legere, sed et relegere non graveris, quia lectio parum vel nihil prodest prima statim facie fastidita, prodest autem plurimum si placuerit decies repetita. Sed jam forte verbosus tibi videor exstitisse, et epistolae propositum in libelli magnitudinem convertisse, cum epistola gratam exigat brevitatem, iste vero jam libellus prolixam obtineat granditatem. Super quo etiam mihi, ut existimo, venia debet dari, quia scatebat animus paulo diutius tecum fabulari; et cum tuae praesentiae mihi copia non daretur, elegi ut vel absenti mea parvitas liberius loqueretur. Cui locutioni hoc ultimo versiculo calcem ponam, tibique occupato productiorem legendi sarcinam non imponam: Paratus Deo quantum potero gratias exhibere, si tuae majestati mereatur haec allocutio complacere. Vale.

Notes: (Gen.
XLIV) (I Reg. XVIII) (I Cor. I) (Rom. XIII) (Prov. XIV) (Prov. XIX) (pace tua dixerim) (Eccli. IX) (Eccli. IX) (ut
caetera praetermittam) (Cant. I) (Gen. II) (cap. XVIII) (Cant. I) (ibid.) (Psal. XXXI) (cap. VI) (II Cor. X) (II Cor. II.) (Sap. VI) (ibid.) (ibid.) (Sap. VI.) (III Par. XXIII) (II Reg. XI) (Prov. I) (cap. IV) (Prov. X) (Psal. LXVIII) (Eccli. III) (ibid.) (Eccli.

IV) (Eccli.
XXXII) (I Thess. II) (Eccli. I) (II Cor. X) (Eccli. IV) (cap. IV) (cap. III) (I Cor. IX) (Psal. X) (Psal. XLIX) (Eccle.
IX) (cap. LI) (Cant. III.) (Cant. III) (Gen. XIX) (Apoc. IX) (Prov.
V) (Cant. III) (ibid.) (Levit. II) (Sap.
VIII) (Joan. XII) (II Cor. II) (Gen. II) (Cant. III.) (Apoc. VIII) (cap. II) (I Cor.
XII) (Prov. VIII) (cap. XXXI) (Cant. I) (Sap. IV) (Rom. VIII) (Prov. XXVIII) (Prov.
XXIX)