1  EPISTOLA PRIMA. PHILIPPI AD WEDERICUM.  Quaerit de operibus sex dierum, an simul aut successive ea Deus patraverit, et de tempore creationis angelorum atque lapsus primorum parentum.
Author: Philippus de Harveng
Date:  [fiat lux]

Petis, et instanter petis, ut, quia cernis apud te duos ab invicem dissentire, dum unam sententiam alter altero melius aestimat se sentire, scribam tibi, cui potissimum debeas consentire. Miror quare hujusmodi a me judicium tam instanter inquiris, quare, ut alios praetermittam, avunculi tui scientiam super hoc non requiris; qui et tuo religioso studio religiosius congauderet, et tibi sciscitanti gratius et prudentius responderet. Est enim ille, sicut religiosis moribus insignitus, sic etiam apprime litteris eruditus, ut tibi et formam praebere condignae valeat sanctitatis, et nihilominus impertire doctrinam veritatis. Sed, quia tibi placuit id a me non solum sciscitari, verum instanter et humiliter sciscitari, tandem utcunque tibi conabor respondere, ne me tui aestimes contemptorem, si elegero penitus reticere.

Quaeris utrum Deus cuncta simul creaverit, an sua post invicem opera fecerit, ut secundum moram et ordinem sex dierum, mora et ordo intelligatur et operum. Et quod legitur Deus fecisse primo illud, postmodum aliud, sic recipiat intellectus gratiam spiritalis, ut tamen non debeat excludi litteralis. Quaestio haec nimirum obscura et difficilis est; unde nonnulli priorum certavere diu et adhuc sub judice lis est. In Scripturis enim divinis quaedam inveniuntur tam diversa, ut sibi invicem videantur adversa, dum alibi Deus sua quasi post invicem opera fecisse ostenditur, alibi vero simul omnia creasse manifestius invenitur. Sed, quia non est fas, ut divina Scriptura quidquam dicere contrarium asseratur, ne repugnans sibi ipsi, rea esse mendacii convincatur; restat ut per omnia verax esse et sibi consona cognoscatur, si adjutus gratia prudens lector intelligentiam consequatur. Huic autem lectori sicut difficile est ejusdem Scripturae abscondita intellectu congruo penetrare; si eadem penetrata multo difficilius verbis sufficientibus explanare: quia, etsi verba sua plana satis et aperta videntur disserenti, plerumque tamen obscura et difficilia videntur audienti. Hinc est quod ea de qua quaeris sententia, nobis satis lucida non videtur, et quod de ea potissimum possimus affirmare, certum nobis fixumque non habetur; quia scilicet tam obscura est, quod eam quoque priores nostri ad liquidum non viderunt; vel potius quia eam verbis minus sufficientibus exploserunt, vel quia desidia et hebetudine opprimimur nos lectores, et ad capiendum quod legimus caligante sumus ingenio tardiores. Etsi ergo illi, qui nos tempore, et scientia praecesserunt, eamdem sententiam prout decuit perviderunt, et eam exponendo satis, ut eis visum est, lucidam reddiderunt: nobis tamen eorum expositio expositione altera videtur indigere, nobis, inquam, 2 qui desides ad legendum, et hebetes ad intelligendum, vix etiam levia possumus obtinere. Videntur enim plerisque in locis vel contraria dicere, vel potius tam diversa, ut a nobis non facile discernatur cujus eorum assertio rectius eligatur: cum unusquisque in suo sensu abundans recte sibi sentire videatur, nec alter ab altero falsitatis apertius arguatur. Sic quippe divini tractatores eloquii sensum suum nituntur approbare, ut tamen non praesumant alterius improbare: nisi forte illum a fide sana cognoverint deviare, vel ei circumstantiam lectionis manifestius obviare. Sciunt enim quia divina Scriptura plerisque in locis parit varios intellectus, quorum nullus dignus est reprobari, quamvis alter altero possit amplius approbari. Et ideo plerique sic alterum eorum eligunt et commendant, ut tamen eos qui aliter senserint errare non contendant. Diversis ergo modis intelligunt quod scriptum est: « In principio creavit Deus coelum et terram , » et caetera quae sequuntur. Quorum diversitatem, et longum est in praesenti ad medium revocare, et superfluum praesentes litterulas talibus onerare: praesertim cum tu non petieris ut quid super hoc singuli sentiant tibi per ordinem recenserem, sed ut e duobus, quae proposuisti, quid mihi videretur potissimum, responderem. Si ergo scirem quid divinae scriptor historiae Moyses in his verbis intelligi voluerit, id et ego potissimum judicarem, id nimirum ambiguitate postposita, praeferendum caeteris affirmarem: quamvis, etsi alius aliter senserit non debeam reprobare, si tamen illud constiterit a veritatis regula nequaquam deviare. Potest enim idem spiritus, qui famulo suo Moysi ad scribendum verba sua dictavit, qui eorumdem verborum sensum ei congruum inspiravit, potest, inquam, et alii in eisdem verbis intellectum alterum demonstrare, et utrumque tamen a cognitione veri minime defraudare. Est autem verisimilius ut in his quae Moyses scripsit, quidquid posteri ejus videre veraciter potuerunt, qui nimirum diversi diversis modis ea intellexerunt, ipse quoque Moyses ad liquidum intellexerit, et hanc ei dignatus sit Deus gratiam impertire ut verbis suis non adversos, sed diversos intellectus viderit convenire. Quia vero longum est hanc diversitatem seriatim colligere, conabor, ut postulas, quae potiora videntur, eligere: quae doctores ecclesiasticos amplius invenio commendasse, quos aestimo secreta Scripturarum diligentius et subtilius penetrasse. « In principio creavit Deus coelum et terram . » Principium est Dei Verbum, Dei sapientia, in qua David perhibente , fecisse Deus creditur omnia quae nimirum creatrix est, non creata, per quam tam spiritalia quam corporalia sunt creata. Coeli quidem nomine Scriptura signare voluit naturam spiritalem, per terram vero, creaturam signavit corporalem: quas Deus in principio, id est, pater in Filio, vel in ipso operandi creavit exordio. Sic enim quod dictum est, in principio, convenienter potest intelligi, ut exordium signetur operandi, quo scilicet Deus, ea quae apud se praedestinaverat ab aeterno, coepit exsequi realiter operando. In hoc autem operandi exordio naturam creavit spiritalem, rationalem, intellectualem, quam ideo coeli nomine voluit designare, quia eam coelestibus desideriis voluit inhiare: ut terrenis affectibus libera, Creatori suo, amoris nexibus inhaereret, et illi soli subdita, cunctis irrationabilibus supereminens praesideret. Hujus naturae spiritalis sive rationalis sunt angeli, sunt et animae humanae, quorum angeli simul, et semel a principio sunt creati: animae vero humanae processu temporis et creatae sunt et creantur, et usque in finem saeculi creabuntur. Sed, quamvis quotidie novae animae creentur, nova tamen fieri natura non dicitur: quoniam animarum spiritalis rationalisque est natura, et jam a principio in angelis hujus naturae praecessit creatura. In hoc etiam principio, id est, in eodem operandi exordio, creata est terra, id est, informis quaedam et confusa materia, de qua terra facta est, id est quidquid corporeum est: non solum scilicet ea quam terram usitato nomine nuncupamus, sed et aqua, aer, coelum, quae corporea distinctis vocabulis nominamus. Cum autem creata est informis illa et confusa materia, de qua postmodum facta sunt omnia; omnia quodammodo facta sunt, quia in illa non inconvenienter jam dicunt existere, unde ea materialiter constat procedere. Quia ergo Deus in principio creavit coelum et terram, id est, incorpoream et corpoream creaturam, non incongrue simul omnia creasse affirmatur, cum omne quod creatum est, vel incorporeum vel corporeum habeatur. Quod attendens quidam sapiens, cum ipsum vellet Creatorem excellenter et breviter, collaudare; hanc ejus creationem verbis satis evidentibus visus est commendare: « Qui vivit, inquit, in aeternum, creavit omnia simul . » Simul quippe omnia sunt creata, cum in principio, et natura spiritalium, et materia corporalium est creata: nec deinceps aliquid vel creari dicitur, vel oriri, cujus, vel similitudo, in angelis, vel origo in informi materia non possit inveniri. Sed, cum simul eo modo quo dictum est, creata sint omnia, tamen, sicut alibi scriptum 3 est, « prior omnium creata est sapientia; » non illa quidem quae Deo Patri coaeterna est et consubstantialis, sed quae creatura est non creatrix, natura scilicet rationalis. Quae ideo sapientia dicitur, quia divinae sapientiae capax efficitur: et ejus est vocabulo non incongrue nominata, cui per intellectum similis est creata. Est autem creata prior omnium, non temporis antiquitate; sed causa potius et dignitate. Non enim tempus erat quando creata est: et ideo non est prior omnium tempore, quae non est creata sub tempore. Sed causa prior est omnium, quia omnia facta sunt propter ipsam, et omnia referuntur ad ipsam: et secundum ipsam omnia creata sunt quae cum ipsa in praejacenti materia creata sunt. Quia vero ista facta est rationalis, reliqua autem creatura facta est irrationalis, ista, ut Deo, cui per rationem similis facta erat, prudenter obediret, illa vero ut isti propter quam facta erat, humiliter deserviret: ista procul dubio prior est omnium dignitate conditionis, quae praelata est omnibus merito rationis. Est et aliud propter quod prior omnium non inconvenienter posse dici videtur: quia scilicet, cum ista invisibilis, et illa visibilium rerum materia pariter crearetur: ista quidem formata, creata est non informis, illa vero non formata creata est, sed informis. Sic enim praejacens illa materia facta est de nihilo, ut creata fere comparabilis sit nihilo: et nisi ad formam postmodum et speciem veniretur, quid sibi vellet informis illa confusio, nesciretur. Natura vero rationalis sic creata est, ut praejacentem materiam non haberet, sic ab ipso creationis exordio distincta personaliter, ut eam permista confusio vel confusa permistio non teneret: sic formam sortita conditioni congruam, ut formari deinceps non egeret, sic quidquid ad discretionem et numerum pertinet assecuta, ut in his nihil minus debito possideret. Est quippe illi naturaliter insitum et innatum, ut haberet immaterialem substantiam, personalem distantiam, rationalem intelligentiam, tam liberam arbitrii potestatem, ut ad bonum vel ad malum posset inflectere propriam voluntatem: ad bonum quidem non coactam sed adjutam gratia praecedente, ad malum vero non impulsam, sed elapsam eadem gratia deserente. Est illi naturae concreata immortalitas uniformis, acuta subtilitas, perfectio multiformis: discernendi vigor Creatori conformis, et ideo merito dicenda est non informis. Quia ergo natura angelica formata creata est, et quod est illi esse, hoc est quodammodo formatam esse, dum ex quo habet esse, ex eo et sic esse; omnia vero visibilia sic constat quasi imperfecte creari; ut prius in materia esse habeant quam formari; recte sapientia prior omnium esse creata memoratur, cujus creatio formatione ingenita non post addita consummatur. Verumtamen juxta aliquid eadem informis creata judicatur, pro eo quod sua ei creatio non quidquid est necessarium largiatur: in qua, cum multiplicem senserit largitatem potentiae creatricis, restabat ut acciperet gratiae beneficium adjutricis. Erat quippe necessarium, ut ad eum quem suum noverat Creatorem, datum arbitrium converteret per amorem: et ei cooperante gratia eligeret imo diligeret adhaerere, in quo, et cum quo, dona quae acceperat posset in aeternum feliciter possidere. Hac enim conversione et dilectione sufficienter formaretur, et hac formatione stabiliter firmaretur: nec ultra posset ab eo, vel in modicum dissentire, postquam semel diligendo eligeret obedire. Haec autem conversio, id est, forma in sua creatione naturae est angelicae non collata sed oblata: ut si eam eligeret, in meritum verteretur, si vero se averteret, aeterno juste supplicio puniretur. Eo igitur modo creata est, etsi multa percipiens, non tamen sibi sufficiens sed informis, conversa vero ad amandum veram lucem, omnino ei prout decuit fit conformis: pars autem quae averti voluit non solum mansit vel permansit informis, sed oblatam lucem abjiciens, tenebrosa facta est et deformis. Sic decuit rationalem fieri creaturam ut quae habenda erant non haberet omnia per naturam: sed per intelligentiam et liberum arbitrium quae sua ei creatio conferebat, et videret et assequi praevaleret quod suus ei Conditor offerebat: et ad id non sine suo merito perveniret, et ab eo non nisi voluntate spontanea resiliret. Creata igitur statim nullo spatio mediante convertitur, et eum, a quo erat, amore complectitur: et cum per liberum arbitrium vel in melius vel in deterius posset ferri, aspexit et dilexit quod dignum fuerat anteferri. Voluntatis quippe libertas quae illi naturaliter adfuit, sub otio vel ad modicum vacare non potuit, quin sine dilatione ad aliquid volendum verteretur, alioquin nescio quomodo recte voluntas diceretur. Si enim nihil vellet, voluntas non esset: cum nisi a volendo voluntas non dicatur, quamvis quid volendum sit, non hoc nomine discernatur. Caeterum cum voluntatis sit velle: quid nisi bonum vel malum econtrario potest velle? Velle autem est voluntatis: velle bonum vel malum hoc erat libertatis. Et quid aliud erat velle bonum, quam ad Deum converti: velle malum, quid aliud quam ab eo averti? Creata igitur natura angelica, quia liberam 4 habuit voluntatem. Et voluntariam libertatem, statim et voluit voluntate, et quid vellet, elegit libertate: et pars eorum altera, Deum voluit, quem suum creatorem et novit et amavit, pars vero altera, libera nihilominus voluntate, ad volendum aliud declinavit. Et illa quidem in proposito confirmatur gratia et merito liberae voluntatis, et ab eo quem voluit, accipit gratiam firmitatis: ut quae erat mutabilis per naturam, pro eo scilicet quod de nihilo facta est, jam non possit mutari per gratiam, quia bono incommutabili voluntate spontanea conjuncta est. Nec ideo tamen libertas arbitrii dicenda est injurias sustinere, si non potest ulterius malo, sicut primitus, adhaerere: imo nunc proprius et convenientius liberum nominatur, cum dono gratiae ab omni tam miseria quam timore miseriae liberatur. Pars autem ista, quae liberam quoque, ut dictum est, habuit voluntatem, ad seipsam mox conversa, eam perdidit in qua facta fuerat dignitatem: et quia sibi, non Deo, perverse voluit adhaerere, nec in eo, quod erat, potuit permanere. Lapsa igitur et in profundum tenebrarum dimersa, aeterno supplicio cruciatur, et crucianda in diem judicii reservatur: cum adjunctis omnibus qui eam pertinaciter imitantur, illi vermi vivaci et igni inexstinguibili pariter deputantur. Sed, quia in his quae diaboli sunt non multum delectabiliter immoramur, his omissis, ad bonos angelos revertamur. Creati sunt angeli mutabiles quidem per naturam, quia facti de nihilo mutari potuerunt, sed non mutati per gratiam, quia ei a quo facti sunt, adhaeserunt: eique adhaerentes manserunt et permanserunt aeterni, quamvis Creatori aeterno nullatenus coaeterni. Illius quippe aeternitas neque initium noverat, neque finem, istorum vero aeternitas initium habuit, sed non finem: quia dum illi ardenti desiderio se impressit, ab illius firmitate dono gratiae non recessit. Hinc ergo dulcissimae contemplationi delectabiliter inhaerendo, et suam mutabilitatem illius firmitate stabili cohibendo, vicissitudines variosque temporum motus nescit, sed quidquido transitorium est, supergressa, in illius aeternitate aeternaliter requiescit. In qua aeternitate nunc hoc, nunc aliud quod est temporis, non habetur, sed simul et semel beata identitas vel eadem beatitas possidetur: in quam mutatio vel vicissitudinis obumbratio non incurrit, quae per diversa et varia, diverso modo et variabili non discurrit. Propter hanc aeternitatem qua Deo constat angelos cohaerere, et Deum in angelis nihilominus aeternaliter permanere, eosdem angelos domum aeternam Apostolus nominavit, cum ad sperandam coelestem mansionem fidelium animos invitavit: « Habemus, inquit, domum non manu factam, aeternam in coelis . » Illa quidem domus et nostra et Dei est, nostra, quia ad ejus mansionem speramus nos venire, si Deo voluerimus vel potuerimus lege debita deservire: et Dei est, quia Deus in ea dignatur habitare, et habitans decore eam venustare. Quem decorem David adhuc in terra positus jam videbat, et visum fervens spiritu diligebat: et quia nulli ejusdem mansionis gaudium invidebat, perceptam gratiam sub silentio non premebat. « Domine, inquit, dilexi decorem domus tuae et locum habitationis gloriae tuae . » Hoc est, coelum, sive coeli, in quo vel quibus Deus et esse dicitur et sedere, et suam voluntatem diligit adimplere: sicut et in oratione Dominica commendatur, et in Psalmis multoties praedicatur. « Pater, inquit, noster, qui es in coelis , et: » Dominus in « coelo sedes ejus ; » et: « Deus noster in coelo omnia quaecunque voluit, fecit . Et quoniam non solum ante hoc coelum, sed nec in ipso coelo vicissitudo temporis invenitur, quia et in sua beatitudine nil amittit nec futurum aliquid temporaliter operitur: ideo cum factum legitur, silet de temporibus, silet de diebus Scriptura, quia omnem temporis creaturam ista supergreditur creatura. Et recte in ejus creatione nulla fit mentio temporis vel diei, in qua nulla invenitur varietas temporariae speciei: quia ubi nunc hoc, nunc aliud non deprehenditur variari, tempus vel dies non debet nominari. Ipsa etiam terra cum facta esse in principio memoratur, in ejus creatione nullum tempus vel dies nominatur: quia illa rerum corporalium praejacens materia, quae terrae nomine designatur, sine forma vel specie, sine distinctione congrua fuisse declaratur. Ubi autem forma vel species, ordo, mutatio vicissitudo nulla erat, tempus procul dubio vel dies nondum erat: quia mutabilium variae formae rerum, exerunt vices temporum vel dierum. Sed haec informitas in eadem materia non dicitur permanere, imo etiam tam cito creator voluit removere: ut cum ipsam creationem formatio sequeretur, tamen inter utramque nullum intervallum temporis haberetur. Prius quidem materies est creata, posterius est formata: sed illud prius, hoc posterius tempore non praecessit, quia inter utrumque nulla, ut dictum est, mora temporis intercessit. Simul ergo utrumque factum est quod post invicem fieri dictum est: quia uno eodemque momento temporis materies ejusque species ad esse prodierunt, quae tamen nequaquam unum et eumdem 5 ordinem vel originem habuerunt. Prior enim materies quam species, non tempore, sed origine fuit: quemadmodum sonus cantum, flamma lucem, corpus umbram nullo temporis intervallo praecedit, sed originis ordine veraciter antecedit. Hoc est quod noster ille Augustinus in Confessionum libro XIII dicere videtur: « De creata, inquit materia, qui ejus informitatem sine temporis interpositione formasti, nam, cum sit aliud coeli et terrae materies, aliud coeli et terrae species; materiem quidem de omnino nihilo, mundi autem speciem de informi materia simul tamen utrumque fecisti: ut materiam forma nulla more intercapedine sequeretur. Vides quod, sicut hic datur intelligi, mundi materiam et ejus speciem sive formam Creator simul fecit, quia inter utramque nullum spatium temporis interjecit: et tamen illa prior, ista posterior esse non dubitatur, sicut idem Augustinus in libro Confessionum XII protestatur. « Verum est, inquit, omne quod ex informi formatur: prius esse informe, deinde formatum. » Cum ergo sit, ut vides, omnis informitas anterior, formatio vero ejus, posterior, et sic ipsa mundi materia sit primaeva, ut tamen ei sua forma vel species sit coaeva: restat queri cujusmodi fuerit haec species quae suae materiae sic dicitur inseparabiliter cohaesisse, ut inter utramque, nullam constet temporis intercapedinem incurrisse. Quidam volunt quod sic informis illa materia continuo sit formata, ut quatuor elementa sint ab invicem separata: et sicut nunc videmus locis congruis assignata, et cunctis quae in eis sunt, tam animantibus quam inanimantibus adornata, quae describuntur in Genesi sex dierum numero consummata. Videtur enim eis, quod non satis conveniat Creatori, ut in operandi exordio quidquam fecerit imperfectum, et processu temporis illud duxerit ad perfectum. Cum sicut potens fuerit de nihilo creare materiam praejacentem, sic ex ea formare potuerit mundum sine mora temporis consequentem. Est ergo illa sex dierum enumeratio, juxta litteram non tenenda, sed in eis mystica interpretatio requirenda: cum sicut ex istorum intelligimus documento, omnia quae illic describuntur, Deus consummaverit in momento. Juxta hunc sensum non solum homo a principio cum angelis est creatus, sed et caetera omnia, quibus conditis est praelatus: et haec subita et perfecta exhibitio, dicitur forma rerum, quam dicit Scriptura consummatam intervallo et numero sex dierum. Contra hujusmodi sententiam quivis sapiens non praesumit faciem obfirmare, ne videatur divinam velle potentiam infirmare, si hoc non posse fieri contentiose perstiterit affirmare: cum non possit, quod asserit, aperto scripturarum testimonio confirmare. Verum et aliter fieri posse, Scriptura negare non videtur, imo quasi obmurmurat, si in ea juxta litteram nil tenetur: praesertim cum propter homines se esse scriptam veraciter arbitretur, et indignum non judicet, si eorum intelligentiae condescensione congrua famuletur. Recte ergo illa distinctio sex dierum ad litteram posse intelligi non negatur, et sua Deus opera perfecisse per intervalla temporum aestimatur: nec in hoc tamen omnipotenti ejus potentiae derogatur, quia hoc non ejus imbecillitati, sed voluntati potius assignatur. Potuit quippe alio modo facere si voluit, sed eo forte modo facere voluit, quem rationali creaturae convenire potius praevidebat: propter quam mundum et ea quae mundi sunt faciebat. Fecit itaque Deus informem illam materiam quam Scriptura modis variis nominavit, propter quasdam similitudines, quas inesse illi non incongrue judicavit: ut cum homo audiret eam tam diversis nominibus nuncupari, sciret eam nihil horum fuisse proprie sed per similitudinem sic vocari. Vocatur enim terra, et terra invisibilis et incomposita: vocatur et abyssus cujus facies tenebris premebatur, vocatur et aqua super quam spiritus ferebatur. Vocatur terra invisibilis, propter obscuritatem: incomposita, propter deformitatem: invisibilis, quia luce nondum erat illuminata: incomposita, quia nondum formis congruis adornata. Vocatur abyssus, propter occultam profunditatem: aqua vero, propter facilitatem: abyssus, quia ejus profunditas non se praebet humano perviam inspectori aqua vero, quoniam ad formandum praebet se facilem Creatori. Sicut enim ex humore aquoso habent gigni omnia quae gignuntur, sic ex illa informitate Deo dicente omnia formata producuntur. Dicente illo « fiat lux, facta est lux » : qua lucente illius materiae statim informitas est formata, sed non statim rerum omnium forma vel species consummata. Nec te moveat quod noster ille Augustinus dicit, quia Deus coeli et terrae materiem et coeli et terrae speciem simul fecit: et formam a materia, nulla temporis interjectio separavit, sed utramque sine mora media velox manus artificis copulavit. Alibi quidem cum de eadem informi materia disputaret et eam grano vel semini, ex quo arbor nascitur, compararet: dixit in illa informitate posse cuncta invisibiliter inveniri, sed ex ea in lucem per moras temporum exoriri. « Sicut, ait, in ipso grano invisibiliter erant omnia simul quae per tempora in arborem surgerent, ita ipse mundus cogitandus est, cum Deus omnia simul creavit, 6 habuisse simul omnia quae in illo, cum illo facta sunt potentialiter atque causaliter, priusquam per temporum moras ita exorirentur quomodo nobis jam nota sunt. » Vides quia illa primae conditionis opera ad unguem non subito perducuntur, sed per moras temporum oriuntur: et cum illa informitas sit omnium mater rerum, forma tamen vel species intervallo perficitur sex dierum. Et haec quidem Augustinus secundum diversas diversorum sententias est locutus, ne alteram videretur reprobare, si solam esset alteram prosecutus: sciens quia creatori omnium injuria non infertur, si in rebus dubiis, nunc ista, nunc altera pro captu disputantium antefertur. Et tamen ipse in hanc mihi videtur sententiam potius declinare, qua dicitur intervallo sex dierum sua Deus opera consummare: et quod ait coeli et terrae materiem, et speciem Deum simul fecisse, non impugnat id, quod ait per moras temporum perfecisse. Aliquoties enim dicitur esse factum, quod tamen nondum penitus est peractum: Habens quantum rei convenit inchoatae, nondum habens quidquid habendum est consummatae. Sic nimirum cum nascitur germen de semine, et profertur arbor de germine: statim ut educta de tenebris in auras luminis evocatur, cunctis intuentibus species arboris demonstratur. Dicit qui inspicit: Non hoc est terra, non lapis, sed arbor; dicit et forte cujus generis arbor: Et tamen nondum est illic umbrosa diffusio ramorum, non multiplicitas innumerabilis foliorum: nondum illic florum varietas speciosa, non denique pomorum suavitas fructuosa. Haec autem omnia, etsi nondum ex illa vel cum illa nova arbore videntur exoriri, possunt tamen in illa non realiter, sed causaliter et potentialiter inveniri: quae quamvis exinde non eliciat manus curiosa cultoris, elicit tamen vis naturaliter insita per potentiam Creatoris. Sic profecto cum illa mundi materia tenebrosa, dicente Deo « fiat lux » facta est luminosa: coepit in ea coeli et terrae, imo quatuor elementorum species sublucere, sed nondum singula locis singulis, et proprietatibus pleniter eminere. Prius vero quam diceret Deus illa materia sic informis erat, ut nec visibilis nec tractabilis haberetur, etiam si esset qui id facere conaretur: sed hanc informitatem Deus aliquatenus mox formavit, cum eam luce facta illuminans, principales mundi partes aliquantula specie declaravit. Ad hoc enim lux illa facta est, ut illud chaos incompositum illustraret, ut latentem in eo mundum fulgore praevio demonstraret: ut cum singularum partium plenaria distinctio sequeretur, id in luce non in tenebris ageretur. Et hoc « vidit Deus quod esset bonum , » scilicet ut lux fieret, quae quamdam speciem quatuor elementis infunderet: cujus munere quae cuique daretur proprietas cerni posset, sine qua quid invisibilis contineret materia, nullus nosset. « Et factum est vespere et mane dies unus , » id est lux illa ab ortu vergens ad occasum, et ab occasu, circuitu mobili revertens ad ortum, spatium diei complevit, quae splendore suo illius informitatem materiae, sic delevit: ut ultra jam informis non esset, et tamen consummata ejus formatio nondum esset. Secundo quippe die, id est secundo lucis hujus circuitu, fecit Deus firmamentum quod coelum nominavit, id est a caeteris eum elementis distinctione plenaria separavit: et proprium assignans ei locum, in motu eum volubili confirmavit, et quidquid naturae illius congruebat sic et disposuit et dispositum voluit firmiter stabilire, ut illud non inveniatur a lege tunc imposita usque in finem saeculi resilire. Tertio die, id est, tertio lucis praedictae circuitu, quae sub coelo erant aquae sunt congregatae, et propriis trachonibus sive alveis assignatae: et arida, quae et terra vocatur, apparuit, quae caeteris gravior et immobilis locum inferiorem obtinuit. Inter coelum superius et inferiorem terram, locum aer medius occupavit, quem eodem die operosa manus artificis serenavit: dum aquas quae ab ipso coelo usque ad terram diffusae erant spissitudine nebulosa, congregatas susceperunt terrarum receptacula spatiosa. Haec quae praedicta sunt in tribus primis diebus facta sunt: in quibus sic est sufficienter mundi machina constituta, ut singulis ejus elementis locus esset proprius, ordo, forma, vel species attributa. In his tribus lege perpetua mundus est ordinatus, in tribus sequentibus, creaturis variis adornatus: ne quasi inutilis et superfluus haberetur, si factus solummodo propter se videretur. Coelum igitur quod caeteris elementis prius esse conditum invenitur, quarto die, sole, luna, stellisque variis insignitur: quorum sol jubetur splendore ingenito diem illuminare, luna vero et sidera per noctem coruscare. Prius enim, etsi operante luce illa quam diximus, dies sine dubio fuerunt, tamen tanti luminis non fuerunt: et ad hoc novi solis major claritas instauratur, ut ejus ministerio dies in posterum expleatur. Quinto die, aer volatilibus, aqua natatilibus adornantur, sexto die in terris animalia, bestiae, reptilia, procreantur, novissime vero eodem sexto die Deus hominem de limo terrae plasmavit, plasmato animam inspiravit: quem, quia ad imaginem 7 suam fecit, non corporis forma, sed excellentia rationis, inter omnia et super omnia quae in mundo fecerat, gradus voluit esse dignioris. Ipse est propter quem, mundum et quae mundi sunt Deus fecit, et ideo cunctis quae ante eum et propter eum fecerat, sic praefecit: quemadmodum fructus arbori, judicio cultoris antefertur, cum in illius cultura nisi propter poma ejusdem cultoris diligentia non affertur. Homo igitur propter quem mundus factus est, ipsius mundi quodammodo fructus est, causa quidem et utilitate prior, quamvis posterior tempore, sicut pomum longe utilius, etsi posterius procedit ex arbore. Et forte non incongrue is qui post omnia factus est homo non arbori sed ipsi potius comparandus est pomo: quia sicut arbor sexto profectu pomo gratius onustatur, sic mundus sexto die quasi sexto sui profectu facto tandem homine venustatur. Post illud quidem granum vel semen quod supra diximus arborem invisibiliter continere, ipsa radix primum proficiendi locum videtur obtinere: secundum vero truncus, tertium rami, quartum frondes, quintum flores, sextum et ultimum fructus. Sic nimirum post informem illam mundi materiam quae facta primitus invenitur in creatione temporalium, sexto die ad hominem pervenitur: ut in illo sua Deus opera inveniretur consummare, quem quasi fructum omnium prae caeteris volebat sublimare. Usque ad hunc ergo mundi formatio videtur accepisse profectum, in hoc vero adducta est ad perfectum: Et in ipso mundo novum deinceps nil formatur, quia quidquid fit postea, factum antea judicatur. Sic mundus processu temporis est perfectus, cum omne genus rerum pleniter est adeptus; cum sexto die quasi excelsior vel excellentior factus est propter hominem digniorem sicut dies sexta hora gradum obtinet altiorem. Cum enim in crepusculo matutino noctis caligo resolvatur, et nocte abeunte, dies sine intervallo temporis oriatur: infuso terris novo sole procul dubio dilucescit, sed tamen statim dies meridiano lumine non clarescit. Nox quae fuerat, jam recessit, et lux aliquantula jam accessit: nondum habens quidquid habitura est luminis, vel caloris, cum sol pervenerit ad coeli medium altioris. In prima quidem hora tenebrosa caligo discutitur, et quaedam rerum subobscura facies aperitur, progrediente vero sole augmentum accipit claritudo, tandemque sexta hora perficitur claritudinis ejusdem plenitudo. Cum enim per intervalla sex horarum ad centrum meridianum sol ascendit, ipsam diem naturaliter sic illuminat et accendit: ut illa in utroque plena et perfecta sufficienter habeatur, et ultra jam non proficere, sed defluere videatur. Sic informis illa mundi materia, quasi nox fuit, cum invisibilis et incomposita facta fuit, sed dicente Deo: fiat lux, quasi sol matutinus refulsit, per quem illi materiae quaedam claritas mox illuxit: cujus praesentia et tenebras nullo dubitante removit, et tamen eamdem materiam ad perfectionem debitam non promovit. Haec autem promotio, sensim per intervallum facta est sex dierum, sexto vero die consummata est omnium forma rerum: cum perfectis omnibus, quae non dignitate, sed tempore sunt priora, novissime factus est homo, ejusdem diei, ut dicitur sexta hora. Sic mundus et dies videntur quodammodo convenire, et ad perfectum pariter in senario pervenire: dum mundus, ut dictum est, sexto die hominem accipit caeteris digniorem, et dies sexta hora gradum obtinet altiorem. Haec opera sex dierum qui sic intelligit, erroris non damnatur, nec huic intellectui quisquam sane sapiens reluctatur: quia, etsi in his quae dicta sunt, mysterium multiplex continetur, illud tamen litterali sensui contrarium non habetur. Sic enim plerisque in locis Scripturarum profunditas invenitur haberi, ut constet in ea multa et profunda mysteria contineri: nec tamen ab ea litteralem intelligentiam removeri, et eo gratius ad fructum intimum pervenitur, quo non solum verbis frondosa, sed et veritate fructuosa litterae superficies invenitur. Convenienter igitur potest credi quod homo non a principio cum angelis sit creatus, sed postmodum sexta die de limo terrae, sicut legitur, sit plasmatus. Et accepta anima immortali et incorporea per naturam, dignitate ingenitae rationis, omnem excesserit irrationabilem creaturam. Denique vir quidam nostri temporis, religionis habitu et moribus insignitus, et litteris tam divinis quam saecularibus non mediocriter eruditus, qui nobis ingenii sui non parva reliquit monimenta, in quibus inveniuntur non contemptibilia sanae fidei documenta: quodam loco cum de illo primo homine disputaret et corpus ejus de limo, animam vero de nihilo creatam affirmaret, sic ait: « Fides catholica hoc potius eligit, et veritati magis consentaneum judicavit, ut credamus animam primi hominis quando facta est, non de praejacenti aliqua materia factam, sed de nihilo creatam, neque factam a principio quando angeli facti sunt, sed postea, cum corpus ipsum cui infundenda erat formatum est ab ipso creatore, simul et factam et corpori sociatam. » Vides quia isto asserente fides catholica elegit, et veritati magis consentaneum 8 judicavit: ut credatur animam hominis non a principio cum angelis factam esse, sed postea formato corpore, et factam, et eidem pariter corpori junctam esse: ut humanae animae sit coaevum, et tamen sive illa, sive illud creatis a principio angelis non aequaevum: nec moveat si dicitur quod Deus imperfectum nil fecerit , cum tamen sua post invicem opera fecerit; quia sic in suo genere singula quaeque fecit, ut perfectum faceret, quidquid fecit. Verbi gratia cum dixit Deus: « Fiat lux, » facta est lux subito tam perfecta, ut non matutina, sed quasi meridiana videretur: ut nullas in proficiendo morulas pateretur: quod nec secundo, nec tertio, nec ulli deinceps diei collatum perhibetur. Post illum enim primum diem, omnis dies subobscurum ortum accipit in crepusculo matutino: et per horarum momenta usque ad sextam incrementum accipiens, et exinde paulatim deficiens tandem clauditur vespertino. Ille vero unus dies, etsi tenebras habuit vespertinas, non tamen habuit matutinas; sed in ipso ortu tantae perfectionis lumen illius est inventum, ut nullum ei meridies, lucendi conferret incrementum. Sic etiam, cum dicitur quia firmamentum Deus fecit , sciendum est quia perfectum illud fecit: non a summo incipiens, ut processu temporis ad imum tenderet faciendo, sicut mulier telam texit cum prius eam inceperit ordiendo. Hoc et de caeteris elementis aestimo sentiendum: quod eo die vel tempore consummantur, quo facta memorantur. Similiter, cum natatilia, vel volatilia, dicitur Deus creavisse, non eorum creationem, ab ovo credendus est incoepisse: ut scilicet ovo, congruis fomentis animato, novellorum fetuum, produxerit parvitatem, et eosdem processu temporis, enutritos, tandem ad debitam perduxerit granditatem. Non sic illa facta sunt, et hunc ortum, vel profectum penitus nescierunt: sed quae cuique perfectio competebat; in ipso sui exordio, protinus acceperunt. Item, cum animalia, bestiae, reptilia in terra creata sunt, non a conceptu, vel partu, sicut nunc agitur, inchoata sunt, sed remota ea, quam novimus, nutritoria tarditate, creata sunt, qualia, nunc videmus perfecta robore, vel aetate. Frutices quoque et arbores, non ab informitate seminis, vel teneritudine germinis inchoantur, ut processu temporis in ramos, et folia diffundantur: sed in ipsa creatione, et steriles, robore debito, ramis, frondibus venustantur, et fertiles pomis etiam congruis onustantur. Denique illa paradisus quae a principio, plantata memoratur, ab eo, inquam, principio quo terra herbis, et arboribus adornatur diversorum pomorum, copia replebatur; quae, etsi ex arboribus procedere videbatur, non tamen illis, interventu temporis, posterior habebatur. Eapropter cum fieret primus homo, in eodem pomerio positus perhibetur, ut scilicet, illa plenitudine fructuum, victus ei sufficiens conferretur: excepto, quod lignum scientiae boni et mali, tangi, summa diligentia prohibetur, non quia malum esset; sed ut ejus obedientia probaretur. Non enim illum hominem Deus formare coepit a puero, sicut ex tunc, et deinceps formatur in utero: in quo necdum pomis, vel indiget, vel praevalet sustentari, nec adhuc est idoneus, novis mandatorum fascibus onerari. Sed illum Deus talem fecit, ut statim, et maturitatem haberet pubertatis, et rationis capax obedire posset legibus sanctitatis: et ideo crescendi et multiplicandi benedictione muneratur, et a praedicto fructu, augendi gratia meriti revocatur. Verum, ille angelus qui in principio creatus erat. qui aversus a Creatore, diabolus factus erat: cum illum hominem in collata justitia stantem attenderet, et felicitati ejus irreparabiliter perditus invideret: non praevalens eum opprimere per violentiam, insidiis molitus est circumvenire, ne unde lapsus fuerat, illuc ille posset obedientiae merito pervenire. Nec mirum, si homo, diaboli fraudibus praevenitur, quorum ille in principio; iste vero sexto die, conditus invenitur: ille fervens malitia, jam consueverat melioribus invidere: iste simplex et rudis, necdum didicerat, hostiles insidias praecavere. Si autem sex dierum opera, ut quidam volunt, nullo ab invicem intervallo temporis secernuntur, et simul creati homo et diabolus asseruntur: tamen quomodo iste ab illo subverti potuerit, cum uterque simul creatus sit, necesse non est quaeri: et si quaeratur, potest facile responderi. Illa nimirum quaestio, quam in quodam libello, te dicis invenisse, sed quis ejusdem libelli auctor exstiterit, asseris te nescisse, non est magni pendenda, nec debet quempiam permovere, cum ejus tendiculas possit festina solutio removere. « Quomodo, inquit, homo diabolica persuasione cecidit, cum in eodem momento uterque creatus sit? » Et adjungit: « Diabolus simul creatus et lapsus est; homo vero de hora sexta usque ad horam nonam in sua obedientia fuit. » Si, ut iste asserit, magis consonat veritati, ut homo et angelus pariter sint creati, et angelus statim cecidit male secutus propriam veritatem: homo vero a sexta usque ad nonam injunctae obedientiae tenuit sanctitatem; nunquid non intra hoc spatium, videlicet a sexta usque ad nonam, diabolus potuit insidias homini machinari, et homo tandem per easdem insidias supplantari? 9 Major ut video quaestio, multoque perplexior oriretur, si quemadmodum simul creatus et lapsus angelus perhibetur, sic etiam homo creatus, cum angelo lapsus quoque pariter diceretur: quia non est perspicuum, quomodo cum persuasore corruere persuasus veraciter asseratur; cum malus persuasor corruisse, non incongrue antea videatur. Cum vero a sexta usque ad nonam homo in sua obedientia manserit, et angelus creatus statim ceciderit; quis dubitet, quomodo iste ab illo male suadente subverti potuerit, cum ille tantum spatium persuadendi habuerit? Quamvis ex eo quod a sexta usque ad nonam, homo in sua obedientia mansisse affirmatur, oriri mihi alia quaestio videatur, quae potest, et ad quaerendum quosvis parvulos permovere, et ad solvendum nonnullos forte grandiusculos exercere. Si enim angelus in principio factus est, quod a nullo qui recte sapiat, dubitatur, et cum eodem angelo, sicut isti placet, homo esse conditus affirmatur; quare a sexta usque ad nonam, et non potius a prima usque ad nonam, fuisse obediens praedicatur, cum sexta hora, nisi quinque praecesserint, veraciter non dicatur? Illud autem principium quinque horae nullatenus praecesserunt: Et hora quae omnes reliquas antecedit, non sexta, sed prima tropice nominatur, et ideo a prima, non a sexta, recte hominis obedientia commendatur. Sed, quoniam de hac hora, nihil certum in Scripturis canonicis recolo me legisse, et quota hora factus sit homo, non illas audeo definisse: hujus rei judicium, illi debemus commendare, qui hominem et factum cum angelis, et factum sexta hora nititur affirmare: qui miratur, quo modo diaboli persuasione homo dicendus sit corruisse, cum ille lapsus statim ceciderit: iste vero a sexta usque ad nonam in sua videatur obedientia permansisse. Illud sine reprehensione potest veraciter affirmari, quod invenitur Scriptura canonica protestari: quia videlicet homo, propter quem mundus est creatus, sexto die caeteris posterior animantibus est plasmatus. Cui assertioni, etsi intellectus congruit spiritualis, non tamen est absonus litteralis: ut cum in ea mysticum aliquid subtiliter vestigetur: tamen juxta litteram posse accipi non negetur. Ad id quod quaesisti, utrum simul, an post invicem sua Deus opera fecerit, haec existimavi fuisse respondenda, tuo prudenti committens judicio, utrum tenenda sint, vel forte respuenda. Ad id vero quod quaesisti: utrum alii, quam ei cui semel commissus est, quivis grave suum facinus debeat confiteri, paratus illius judicio et digne flere quod actum est, et digna inposterum observantia cohiberi: pace tua frater, in praesenti supersedeo respondere, hujusmodi responsionem multiplici verborum copia, considerans indigere. Disputanti enim super eo cuilibet, tam multa possunt opponi, et opponentibus tam multa e converso reponi: ut mihi longum et difficile videatur, prosequendo ad unguem, omnia definire, et, ut verum fatear, difficultatem hujusmodi, vires meae non sufficiunt expedire: hic igitur haec mea responsio terminetur: ne prolixitate inutili legenti fastidium generetur. Vale.

Notes: (quod verius dici
potest) (Gen. I) (ait) (Gen. I) (Psal. CIII) (Eccli.
XIX) (II Cor. V) (Psal. XXV) (Matth. VI) (Psal. X) (Psal. CXIII) (cap. 32) (cap. 19) (Gen. I) (Gen. I) (Gen. I) (Deut. II) (Gen. I)