EPISTOLA XIV. PHILIPPI AD RADULPHUM.  Praeclare e multiplici morte et martyrio philosophatur.
Author: Philippus de Harveng

Nonnullorum est ut cum loqui non noverint, tacere non valeant. Cujusmodi stultitiam alii perhorrentes, plerumque in illius cantoris Tygellii pertinacem vergunt duritiam, qui nunquam inducebat animum cantare rogatus, injussus cantabat. Sic juxta poetam in vitium ducit culpae fuga; et ab utroque lapsu nisi prudens et fortis animus non declinat, et felix ille qui ad neutrum se inclinat. Cum ego aliquando apud te et postmodum tu apud me hospitareris, rogasti, et jure hospitalitatis exegisti, ut de quovis martyre vel de martyribus tibi aliquid scriberem, tanquam et ipse non legeris agonem illorum plenum laboribus et sudore, et coronam triumphalem gloria praeditam et honore. Quod cum prima facie recusarem, et me utpote neque sciolum, neque ad hoc vacuum excusarem: tu pertinaciter multiplicatis precibus institisti, et, ut tandem loquendo ostendar insipiens, precum instantia coegisti. Unde si quid dixero quod dignum vel utile debeat judicari, non labori meo, sed tuis arbitror meritis assignari. Si autem desiderio tuo inventus fuero insufficiens, non mireris, et sperans forte grandia, invenire minima non graveris: sed ut volenti nec valenti veniam discas dare, illud poeticum tanquam propheticum memorare. Quodque parum novit nemo docere potest. De martyribus locuturus, nil in praesenti aptius mihi videor invenire, quod exordio hujus opusculi possit vel debeat convenire, quam quod Joanni vox divina coelitus nuntiavit, et, ne forte excideret, mandari scripto diligentius imperavit: « Scribe, ait, Beati mortui qui in Domino moriuntur . » In quo dicto etsi solos martyres non attendit, eos tamen procul dubio comprehendit; et sic de illis principaliter est loquendum, ut tamen non de caeteris penitus sit tacendum. « Beati, ait, mortui qui in Domino moriuntur. » Mortuorum alii beati; alii non beati, beatorum vero alii martyres; alii, ut quidam aiunt, non martyres. Martyr verbum Graecum est, et latino eloquio testis interpretatur, et cum eum qui martyr est testem posset usus loquentium appellare, verbum tamen Graecum latinitas maluit frequentare, ut eo verbo testis ille 67 proprie designetur, qui Deo testimonium perhibens, pati mortem in ipso testimonio et propter ipsum testimonium non veretur. Testis est qui aliquid attestatur cujus testimonio verum esse quod verum est, vel falsum esse quod falsum est, affirmatur; et tamen non omnis, qui hoc agit, martyr inter ecclesiasticos appellatur, sed tantum qui propter Deum id facere, et inter faciendum, illatam mortem perpeti comprobatur.

Nemo enim perfectius, nemo evidentius cognoscitur veritati testimonium perhibere, quam qui in perhibendo, mortem cogitur sustinere, dum praesente illa, jam falsa existimatio seductae conscientiae non blanditur, sed in secreto cordis ipsa rei veritas invenitur, et martyr veraciter quantum velit quantum valeat experitur. Aliquando quippe qui, afflatus superna gratia Deo satis devote famulatur, et in ejus servitio se fortem esse et stabilem arbitratur, agit magna, majora spondet, propositi satis promptulus exsecutor, sed quandiu pax arridet, nec adhuc imminet persecutor. Si vero turbata serenitate velut a regione deserti intonet ventus furens, si fulgurans ignis desaeviat, non illuminans, sed comburens: si secet, si urat, si ad mortem perurgeat malitia persequentis, non resistit, non obsistit mens invalida patientis, sed pressa et oppressa quodam carnis amore, et mollitie naturali victa, cedit et recedit non juvante gratia spiritali. Quos igitur scrutator cordium Deus sic intelligit infirmari, et tamen sua, quae multa est, gratia vult salvari: eos non sustinet premi gravius a tortore, donec reddat fortiores donatos gratia largiore. Legisti quia Petrus aestimavit et spopondit fortem et stabilem se futurum, et pro Magistro suo suam animam positurum, nec eum ullo pacto, etsi mori oporteat, negaturum; et tamen imminente persecutore, non est quod promiserat exsecutus, sicut Magister, qui melius eum novit, fuerat praelocutus. Affirmante autem Petro: Similiter, ait evangelista , et omnes discipuli dixerunt, et tam de illo quam de illis, relicto, inquit, eo, omnes fugerunt . » Quos Magister benignus, quoniam ad sufferendam pro eo mortem adhuc invalidos pervidebat, et tamen eos salvare sua gratia disponebat; eis persecutor, etsi timoris colaphum, tamen mortis malleum non incussit, quia illius impetum iste voce potentissima repercussit. « Quem quaeritis, inquit? At illi: Jesum Nazarenum; Et ille: Si me quaeritis, sinite hos abire, ut impleretur sermo quem dixit: Quos dedisti mihi non perdidi ex eis quemquam . » Vult secretorum conscius Magister, secum discipulos non teneri, non ad mortem subeundam ingravescente malitia perurgeri, ne si tempore immaturo, mortis instantia deprimantur, quia nondum pro Domino, consequenter nec in Domino moriantur. Quod si in Domino non essent mortui: non essent beati mortui. Nondum quippe illos divina gratia ad hoc roboraverat beneficio pleniori, ut constantes spiritu, propter Christi testimonium vellent mori: et ideo si negantes et refugae manu persequentium interirent, non salvari mererentur procul dubio sed perirent. Ut igitur sermo quem de illis non perdendis dixerat, impleretur, refrenato persecutore, illorum quispiam non tenetur: sed pro salvandis illis prior elegit ipse mori, ut postmodum facti fortes idem referant Salvatori. Post mortem enim ejus tanta illi spiritus gratia sunt donati, ut ante reges et praesides perhiberent testimonium veritati: et pro tuenda illa, non solum quaevis discrimina jam sufferrent, sed et mente inconcussa mortem inferentibus se offerrent. Multis itaque et variis passionibus sunt affecti, et ut Magistro expressius responderent, pro eo ad ultimum interfecti: et quia non morte propria, sed violentia malignantium interempti, nullo jam dubitante testes vere, id est martyres, sunt inventi. In quo martyrio, voluntati persequentium, non viribus corporeis, sed virtute spiritus restiterunt, et indeflexa mente usque ad effundendum sanguinem perstiterunt: quo effuso non victi, sed victores novo genere judicantur, et merito victoriae, honore et gloria coronantur. Nimirum ab antiquo, si bellum inter adversarios temporaliter ineatur, qui superstes hostem occiderit, victor sine dubio praedicatur: et manus occisoris palma viridi venustatur, caput vero corona aurea distincta gemmulis onustatur. E contra, in martyrio, qui carnem spiritui, futuris praesentia non proponit; qui, minas minis, verberibus verbera non reponit; qui occurrente gladio, devotam patientiam anteponit; qui urgente adversario, tandem animam suam ponit: iste victor judicio sane sapientium invenitur, et non palma, non lauro, non gemmis, non auro, sed aeternae gloriae praemiis insignitur. Quod ergo legis super caput martyris, vel Christi vel alterius poni coronam, vel auream, vel de lapide pretioso, non de terrena materia, quam stercori Paulus comparat odioso, sed de retributione dictum est, quae perfecta et integra et desideranda super aurum et lapidem avari judicio pretiosum, principale mentis ejus reddit passionis merito gloriosum. Habes de Christo: « Videmus Jesum propter passionem mortis, gloria et honore coronatum . » Et de Martyribus: « Beati, ait, qui persecutionem patiuntur propter justitiam . » Quod licet de omnibus quos in Christo vivere constat, possit intelligi juxta illud 68 Apostoli: « Omnes qui volunt pie vivere in Christo Jesu, persecutionem patiuntur ; » tamen apostolis specialiter loquebatur, quos ad patiendum propter justitiam hortabatur: et ut seipsum eis possit exemplum efficacius exhibere, sicut pro eis, sic etiam coram eis illatam mortem voluit sustinere. At illi verbo hujus et exemplo evidentius informati, et interna spiritus gratia postmodum abundantius roborati: omnes martyrium sunt perpessi sicut diversis locis et temporibus superna eis providentia praeparavit, illo tantum excepto, quem ab eis maligna proditio separavit. Quamvis et ille ductus poenitentia sibi perditus intulisset et mortem gravem, mortem nefariam pertulisset; sed quia Christi amorem et testimonium non attendit, cum exosus vitae hujus praesentiam laqueo se suspendit; non martyrium pertulisse, sed homicidium perpetrasse creditur sceleratum, et reus mortis Christi, sui quoque, quod est nequius, incidit in reatum. Unde constat verum esse quod aiunt, quia martyrem non poena facit sed causa; quia videlicet martyr non est omnis quem petivit gravis occasio, sed cujus passionem sana commendat intentio: qui sibi ullo modo inferre mortem ultimam non praesumit, sed illatam ab alio, tanquam levatis in coelum manibus sic assumit, ut tota sit ejus intentio ei solummodo complacere, quem novit martyribus salutari gratia praesidere. De qualibus Joannes: « Vidi, ait, sub altare Dei animas interfectorum propter verbum Dei et testimonium quod habebant . » Non omnes igitur interfecti, sed propter Dei verbum et testimonium interfecti, martyrio vel martyrii praemio coronantur, et beati, quia sic in Domino mortui, praedicantur. Ad quam beatitudinem Christus, ut dictum est, discipulos invitabat, cum beatos eos qui patiuntur propter justitiam affirmabat: eosdem sciens et accepta majore gratia persecutiones aequanimiter perpessuros, et merito patientiae ad promissae beatitudinis gloriam perventuros. Ex his enim quos ad salvandum ei Pater dederat quempiam non amisit; quia occidi eos immaturo tempore non permisit: et nequam ille proditor non ei procul dubio datus erat, quod etsi primo latuit, rei exitus evidentius asseverat. Caeterum eos quos novit sibi datos, sua gratia conservavit, quibus tamen amarum calicem quem prior ipse biberat, postmodum propinavit: cum scilicet ad bibendum eos processu temporis fortes vidit, quibus sicut martyrium, sic et martyrii praemium non invidit. Solus Joannes, quem prae caeteris Christus creditur dilexisse, in pacis gremio animam dicitur reddidisse, et cum omnes reliqui manum pertulerint occidentis, hic descendens in tumulum, instar obiit dormientis. Quod factum arbitror, non ut tanquam infirmiori Deus parcens et miserans provideret, vel tanquam minus grato majoris praemii gloriam invideret: sed in hujus quieto fine quietem contemplantium voluit praesignari, quae morte non laeditur, sed felice velut somno gaudet suavius consummari. Quam nimirum Christus recte prae caeteris diligere perhibetur, quia minus diligit quidquid manere diutius prohibetur: prohibetur autem manere justi labor et afflictio temporalis, manet vero et permanet mentis quies et contemplatio spiritalis. Alioquin non est credendum quod Joannes pro Christo vel noluerit, vel non valuerit mortem pati, et insufficiens fuerit perhibere, non tam verbo quam facto testimonium veritati, quia etsi tento Christo relicta sindone nudus fugit , tamen post acceptum in linguis igneis Spiritum , nunquam minas persequentium subterfugit; sed prompta voluntate oblatus pertulit cruciatus, festinans ad martyrium tanquam ad epulas invitatus. Unde habes: « Ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati . » Gavisus est quippe Joannes cum in facie principum verbum Dei cum fiducia loqueretur , cum pro eo tam verba dura, quam duriora verbera pateretur, cum ea quae de Christo audierat et viderat, jam non poterat silentio praeterire, Deo magis quam hominibus eligens obedire . Gavisus est cum in ferventis olei dolium mitteretur, cum in Pathmos insula exsulandi gratia teneretur; cum denique nulla ei passio ad futuram gloriam condigna videretur, et ei mors quam vita longe pretiosior haberetur. Unde colligitur Joannem quoque a martyrio nequaquam relaxari, vexatum et afflictum martyrii praemio non fraudari; qui, etsi diem ultimam igne vel gladio non finivit, tamen eum multa et varia tribulatio sic attrivit, ut omnibus pie attendentibus vera sit certitudo, quod ei ad complendum martyrium, nec fortis patientia, nec defuerit patiens fortitudo. Quem autem divina aequitas reddidit sic affectum, et de virtute provehens in virtutem deduxit ad perfectum; licet manu persequentis non noverimus interfectum, tamen ejus promptam voluntatem convertit in effectum; et in secreto suae scientiae quod humano intellectui videtur inaccessum, nisi forte cum adjutus gratia, mentis rapitur in excessum; illum virtutis merito suum martyrem novit esse, et sicut Apostolis sic dedit et martyribus interesse. Quod in Evangelio ipse Christus visus est intimare, cum Jacobum et Joannem habentes zelum, sed non adhuc secundum scientiam, voluit informare, ut ejus magisterio fratres prudentius 69 eruditi, ad promerendum quod optabant redderentur efficacius expediti. Petentibus enim illis ut concederentur in regno ejus, unus ad dexteram, ad sinistram alius residere, forte ut sic viderentur velut praecipui caeteris praesidere; ille statim quod postulatus fuerat non spopondit, sed imperitam juvenum retundens superbiam sic respondit: « Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum? At illi: Possumus . » Nulli dubium quin calicis nomine signet poculum passionis, quo potari sustinuit ad tergendas nostrae maculas luvionis; quod etsi nostra in eo visa est infirmitas abhorrere, tamen inventus est promptus ei spiritus adgaudere. De quo in Evangelio: « Pater, inquit, si possibile est, transeat a me calix iste . » Et iterum: « Pater, si non potest hic calix transire nisi bibam illum, fiat voluntas tua: Spiritus, ait, promptus est, caro autem infirma . » Istum calicem passionis, tam Joannes quam Jacobus se posse bibere responderunt, et cum Petro voce prompta postmodum spoponderunt; eosque in praesenti Christus evidenter non arguit ut mentitos, sed a praesumptione revocans doctor bonus erudit imperitos. « Nescitis, ait, quid petatis. Sedere ad dexteram, vel ad sinistram meam in regno meo non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo . » Ad obtinendum quod postulant adhuc eos idoneos non attendit, et ideo praeposteros juvenum impetus reprehendit, qui antea de percipiendo praemio certam volunt fiduciam sibi dari, quam ad illud digna lima et labore studeant praeparari, cum illa regni sessio non admittat temere praesumentes, sed afflicto corpore et humiliato spiritu promerentes, de quo promerendo cum responderent: « Possumus, » Christus futuri cognitor non negavit, sed illos bibituros, eum de quo sermo est calicem, affirmavit; et sicut a bibendo non Jacobum, quem Herodis gladio legimus occidisse , sic nec Joannem exclusit, quem in pacis gremio diximus obdormisse. « Calicem, inquit, meum bibetis . » Non dixit: Calicem meum bibes, ut alterum eorum intelligere nos moneret, et recepto Jacobo Joannem a bibendo calice removeret; sed: « Bibetis, » inquit, ut pariter Joannem et Jacobum ostenderet bibituros, et pro Christi nomine passionis amaritudinem perpessuros. Quem etsi constat in hoc illis asserentibus consentire, tamen si advertas, videtur in aliquo dissentire: cum illi quando premerentur infirmitatis onere necdum possent, iste autem perfectius noverit quantum possent. Cum igitur voce prompta et corde justo amplius praesidenti responderent illi fratres, possumus, de praesenti: Christus subintulit: « Calicem quidem meum bibetis, » asserens hoc futurum, et neutrum fratrem modo posse bibere, sed potius bibiturum. Neque enim dixit: Calicem quidem meum potestis bibere, quod eorum posse aestimatio praesidebat, sed: « Bibetis, » ait, quod melius ejus scientia praevidebat, quia nondum ad bibendum illis fortitudo conveniens praesto erat, quam futuram potius ipse auctor hujus muneris asseverat. Constat ergo illos calicem passionis bibisse, et quod nondum poterant, processu temporis potuisse; quem, etsi quando vel quomodo Joannes biberit nos nescimus, cui a persecutore inferri mortem ultimam non audimus; ille tamen cujus non verbum, non scientia fallitur, veraciter deprehendit, adversus cujus testimonium, quisquis invenitur recte sapere, non contendit. Sic et Mariam Virginem martyrem esse dicit, qui non contentiose auctoritati Evangelicae contradicit, cum praedicta et scripta sit illa sententia Simeonis, quod illius animam pertransiret gladius passionis: « Et tuam, inquit, ipsius animam pertransibit gladius . » Si martyr est cujus carnem transit gladius corporalis, quis neget esse martyrem cujus animum vexat et quasi exanimat tribulatio temporalis, cum multo sit acerbior passio, qua vexatur animus naturaliter immortalis, illa, quam sustinet caro cito deficiens et mortalis? Plerique etenim tam inconsolabiliter contristantur, tanto dolore, tanta miseria cruciantur, ut cum suo cruciatui non possint remedium adhibere, magis diligant mortem carnis, quam praesentem angariam sustinere. Cum Maria videret suum et Deum et filium injuste judicari, opprobriis, irrisionibus, sputis, colaphis flagellari, manus et pedes clavis, latus lancea perforari, extensum in patibulo morte turpissima condemnari, quis penset mater affectuosa quantam in animo tulerit laesionem, quo affectu ad cor suum retulerit filii passionem? Adeo inventa est mater pro filio doluisse, ut quod in carne filius, credenda sit mater in animo pertulisse, eique non clavorum, sed dolorum spicula sunt infixa, et ipsa cum filio vivens cum mortuo crucifixa. Existimo quia cum in conspectu matris filius in patibulo moreretur, si eidem matri optio donaretur: mallet cito moritura corpore crucifigi quam victura diutius in animo sic affligi. Quis ergo dubitet eam martyrem exstitisse, quam sic invenitur dolor intimus afflixisse, quam secuit et pertransiit tribulatio districtior omni serra vel gladio bis acuto, filio moriente, et ab omni velut ope miserabiliter destituto? Quod attendens Simeon: « Tuam, inquit, ipsius animam pertransibit gladius. » Ille etiam qui per Spiritum sanctum missae canonem ordinavit, et Mariam et 70 Joannem esse martyres latenter affirmavit, dum in Catalogo sanctorum, ubi non nisi martyres, memoravit, et Mariam prae caeteris, et cum caeteris Joannem nominavit. Denique tuus ille Gregorius cum de matre septem fratrum devote et memoriter loqueretur, quae filios invitasse inter manus persecutorum ad constantiam fidei perhibetur: quia mortes omnium sola in animo toleravit, eam, sicut nosti, plusquam martyrem appellavit. Unde constat quia non solum illi recte martyres existimantur, qui manu occisoris diem ultimum claudere comprobantur, sed qui amore justitiae temporaliter tribulantur, parati magis mori quam a recto proposito deflectantur. Quos paratos quia omnes solus scrutator cordium Deus novit, eorum autem plures noster caligantium oculus non cognovit: eos praecipue, eos quasi proprie martyres appellamus, quos non solum mortuos in Domino, sed occisos pro Domino nequaquam dubitamus: a quorum tamen tam numero, quam merito, non Mariam, non Joannem quisquam recte sapiens separavit, quos pertulisse martyrium non tam vulgaris assertio, quam evangelica lectio praedicavit; reliquos autem omnes quos meritorum excellentia novimus coruscare, et praesentem vitam in pacis gremio terminare: quia dignae confessionis quam ultimae passionis titulo clariores, consuetudo ecclesiastica discretos a martyribus nominat confessores. Qui enim fixa mente quae sunt Dei profitetur, Deumque laudabilem quadam vivendi excellentia confitetur: cum tandem in pace Ecclesiae diem ultimum claudere comperitur, recte confessoris tam nomine quam meritis insignitur. Verumtamen sicut agonem martyris ornat confessio, sic et confessor suo quodam non caret martyrio, dum nullus in hac vita conceditur meritis clarioribus elucere, qui praesentes molestias vel non vult vel non praevalet sustinere. Ut enim de aliis taceam, nunquid non cuidam martyrio sunt addicti, qui profitentes vel Augustini canonicam vel monachicam regulam Benedicti: sub pastoris virga et baculo una velut clauduntur officina, et ad nutum imperantis coercentur claustrali disciplina? Experimento nosti quam dura claustrales in conclavi obedientiae patiuntur, renuntiantes propriae voluntati quantis molestiis quatiuntur, qui, etsi non statim violenta manu carnificis occiduntur, tamen quotidie pro Christi nomine moriuntur. In persona quorum Propheta: « Propter te, ait, mortificamur tota die . » Et Paulus dicit: « Quotidie morior fratres . » Hoc attendens coelestis praeco, ut dictum est, non occisos, sed mortuos in Domino beatos praedicavit, in quo nostris claustralibus obtinendae beatitudinis spem donavit: qui dum sublato carnifice quasi vivere conceduntur, quotidie morte satis misera, sed plane salutifera moriuntur. Quae mors cum a Domino medicinaliter inferatur, et ab illis aequo animo, juvante gratia, sufferatur: sufferentes laboriosa quidem via ad aliam mortem ducit, quae laborem jam terminans ad beatitudinem introducit. Est enim non una vel eadem mors justorum, sicut nec una vel eadem injustorum; de quarum ad praesens loqui distantia alienum a proposito non habetur, si tamen tibi aeque scienti longum et superfluum non videtur. Caeterum plerique sicut libenter audiunt inaudita, sic nonnunquam reduci gaudent ad memoriam et audita: nec gravat eos frequentius id audire, quod, quia necessarium, memoriter volunt scire. Mors, alio nomine, dici transitus potest. Est enim mors transitus quidam de alio ad aliud: non quod mors omnis de alio transiens ad aliud judicetur, sed quia omnis moriens transire non incongrue perhibetur. Aliquando quippe sive limen ostii, sive alveum fluminis transimus, et tamen mori non dicimur, ne cum homo in eodem statu nunquam permaneat, sed instar floris egrediens velut umbra lenis pertranseat: in hac vita jam non vivere, sed mori potius asseratur, et vita falso vita, vero autem nomine mors dicatur. Quamvis hoc ipsum satis congrue posse dici nonnullis videatur, ut scilicet homo non hic vivat, sed magis moriatur, dum quidquid temporaliter agit, constet procul dubio pertransire, et transeundo cujusdam mortis exterminio deperire. Cum enim, verbi causa, de sessione ad stationem, de statione ad ambulationem, et sic de otio ad actum, vel de actu ad otium, sive de actu ad actum transimus: superveniente altero alterum jam non est, et quod esse desiit, quodammodo mortuum dicunt esse, cum sit mori nil aliud quam, quod fuerat, jam non esse. Et quoniam quidquid fere hic agitur de esse ad non esse transire comperitur, juxta eorum sententiam, vita praesens plena mille mortibus invenitur, et hoc solum nescit mortem, quod superducto altero non finitur. Cum ergo tot sint mortes, ut earum sit numerus infinitus, earum tamen, quae beatos faciunt, est finitus: et, ut video, invenies quasdam mortes velut praecipuas in Scripturis, quarum salvandis alia, alia competit perituris. Sunt enim quatuor, quas Scriptura recto nomine mortes dicit, quibus, si attendas, omnes homines sic addicit, ut nullus a principio in tota succedentium serie valeat inveniri, quem non constet, vel omnes eas, vel earum potius aliquas experiri. 71 Prima mors est transitus ad injustitiam. Quam mortem primo Deus homini terribiliter comminatur, praemonens ne in illam sensu devio collabatur: ne si forte illi primae animam exposuerit moribundam, malo proficiente in pejus, tandem corruat in secundam. « De ligno, inquit, scientiae boni et mali ne comedas; in quocunque enim die comederis ex eo, morte morieris . » Quocunque die, inquit, de justitia ad injustitiam, de obedientia ad inobedientiam, de mandato ad vetitum transibis, morte morieris; morte, inquam, peccati de qua propheta dicit: « Anima quae peccaverit, ipsa morietur . » Et in Evangelio: « Sine, inquit, mortuos sepelire mortuos suos . » Mortui qui sepelire suos mortuos permittuntur, non in carne, sed in spiritu moriuntur; cum scilicet ad vetitum, ad injustitiam transitum facere non verentur, et transitu prohibito, ab eo qui vita est, longe fieri promerentur. Quia vero primus Adam a justitia in injustitiam sic deficit, naturam suam concupiscentiae carnalis vitio sic infecit, ut ex sua suorumve copula, nullus nisi concupiscentialiter gigneretur, et genitus per peccatum nonnisi peccato mortuo nasceretur. Quod asserens Propheta: « In peccatis, ait, concepit me mater mea . » Propter quod abolendum Deus tandem voluit humanari, circumcidi carnem suam, aquae lavacro baptizari: fuso mori sanguine, sepultus suscitari, ut potenti sacramento mundo remedium largiretur, et lex justa sed noxia, justiore misericordia solveretur: non tamen ut nascentibus mors ingenita non inesset, sed ut natis et salutari remedio jam renatis deinceps non obesset. Mortem enim quae ab Adam usque ad Moysen regnaverat habena laxiore, et a Moyse usque ad Christum aliquantulum strictiore; Christi nativitas, martyrium, et resurrectio sic delevit, et quam ille primus ingesserat, iste potentius abolevit, ut renatos jam illa mors originali vinculo non teneret, et in eis mors secunda juris quidpiam non haberet. Nam qui salutaribus sacramentis semel a peccatorum maculis est ablutus, et a praevaricationis paternae duris et diuturnis nexibus absolutus, si juvante gratia non deinceps actualibus vitiis subjugatur, sed victrice manu eis et efficaci fortitudine reluctatur: sicut gaudet, quia prima morte perditorum contrito jam laqueo non tenetur, sic ei gaudendum est, quia secundo altera laedetur. De qua Joannes: « Qui vicerit, ait, non laedetur a morte secunda . » Et infra: « In his, inquit, secunda mors non habet potestatem . » Qui autem nullo sacramenti remedio a paternis est maculis absolutus, vel post absolutionem praeceps est in actualia devolutus; de prima morte ad quam eum vel sua vel parentum suorum iniquitas impulit subeundam, justo satis ordine transit perditus ad secundam. Secunda mors est transitus ad poenam injustitiae. Sicut transitus ad peccatum, peccatum est, peccatum autem mors est, quo, a Deo qui vita est, anima separatur, et utique a vita separari, mors non immerito judicatur: sic transitus ad poenam peccati poena est, poena vero mors est, cum scilicet longe facta requie qua omnis vita naturaliter delectatur, labore et aerumna miserabiliter cruciatur. Vita enim recte dicitur non vitalis, cui grata requies non efficitur socialis, quae attrita molestiis tam miserum habet esse ut male existenti melius sit non esse. Quod in illo perdito aeterna veritas designavit, quem reum malitiae poenis durioribus assignavit. « Melius, inquit, illi erat ut natus non fuisset homo ille . » Et quidem ethnicus: « Quomodo, inquit, potest esse vita vitalis, quae non conquiescit? » Vides quia vitam esse vitalem ethnicus quoque nescit, quae non intra quietis gremium delitescit, quae se ad amicalem requiei benevolentiam non inclinat, et in illam caput suum molli velut accubitu non reclinat. Recte ergo mori Scripturarum testimoniis asseruntur, qui peccato exigente ad poenarum molestias transferuntur, quorum, etsi manere utcunque substantia non desistit, tamen grata in requie, qua vita vitalis efficitur, non consistit. Earum autem poenarum, ad quas peccati merito devenitur, alia temporalis et transitoria, alia aeterna et indeficiens invenitur, quarum temporalis cunctis in hac vita degentibus lege pari, sed sine dispari pariter assignatur, aeterna vero solis perditis reservatur. Quia enim primus homo naturam suam ut praedictum est reus inobedientiae vitiavit, suos omnes posteros tam inexsecrabiliter obligavit, ut paterno merito generali sententia ferirentur, qua in sudore vultus sui pane suo miseri vescerentur ; haec igitur sententia qua sudant et laborant, ita omnium est communis, ut ab ea nec ipse Virginis Filius sit immunis, qui cum natus vel conceptus non fuerit lege omnium in peccatis, lege tamen omnium poenas pertulit pro peccatis . Solvit enim quae non debuit, ut debitorum maculis obvolutos, potenti misericordia redderet absolutos, ut quos tenet peccati merito mors poenalis, temporali purgatos non susciperet aeternalis. De qua legisti: « Justorum animae in manu Dei sunt; et non tanget illos tormentum mortis . » Solvit igitur quae non rapuit, ut laesos morte prima, secunda non penitus absorberet, sed in his quos elegerat utramque Deus misericorditer aboleret: et eductos de morte pessima peccatorum, mori eos felicius 72 morte faceret beatorum. Habent enim et beati mortes suas. Prima eorum mors est transitus ad justitiam; cum scilicet relicto eo quod vel originaliter contraxerant, vel actualiter commiserant, ad justitiam convertuntur: et ad eum quem peccati merito reliquerant, satisfactione congrua revertuntur. Vivunt enim et male vivunt, quorum urgent et vigilant passiones, quorum proficiunt de malo in pejus actiones, quorum membris lex peccati libere dominatur, et accepto mandato carnalis animus reluctatur. Unde Paulus ad Romanos : « Cum essemus, inquit, in carne, passiones peccatorum quae per legem erant, operabantur in membris nostris, ut fructificarent morti » Et cum easdem passiones Colossensibus enarraret, videlicet, fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam, et avaritiam, quae est simulacrorum servitus, subjunxit: « In quibus et vos ambulastis aliquando cum viveretis in illis . » In his igitur Colossenses aliquando passionibus ambulabant, ambulantes vivere, hoc est proficere, nequiter exsultabant, cum obliti coelestium, solis transitoriis inhiabant, et ad explendum nequam desiderium, cursu praepeti festinabant. Cum vero iram, indignationem, malitiam, blasphemiam, et caetera hujusmodi juxta Pauli monita deponentes, veterem hominem exuerunt, calcem vitiis imponentes; non sicut antea perverso proposito jam vixerunt, sed de illo ad aliud, morte prospera transierunt. Quibus idem Paulus: « Si mortui estis, inquit, ab elementis mundi hujus . » Et infra: « Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est . » Felix qui serpentis caput veneficum forti malleo jam contrivit, cujus interna passio, cujus nequam actio jam non vivit, qui exsecrans eam, quam vel prudens injustitiam appetebat, vel seductus falso justitiam asserebat: ad obsequendum eis nullos ultra exerit appetitus clausus velut tumulo manus et pedes institis compeditus. De quo Dominus: « Lazarus, inquit, amicus noster dormit, sed vado ut a somno excitem eum . » Ille, ait, qui mundana fugiens et eis graviter inimicus, sapientibus, quae Dei sunt, digne pro meritis est amicus: visitante gratia, a peccandi nequam proposito jam desivit, remotusque a tumultu et amore temporalium obdormivit. Sed volo eum a praesenti somno potenti misericordia suscitare, hoc est, auditoribus meis diligentius praedicare: quod hujus somni patiens sit procul dubio surrecturus, hoc est, peccato renuntians vitae et salutis praemium percepturus. Ad quod respondentes discipuli: « Domine, inquiunt, si dormit, salvus erit . » Si eum qui desivit curam vigilem perversis operibus impertire, nova loquendi formula doces vel asseris obdormire, quia non est culpae hujusce dormitio, sed virtutis, habet procul dubio spem salutis. Hunc autem somnum mortem quoque Dominus voluit appellari, quod tamen auditores necdum poterant arbitrari: existimantes dormientem ad vigilandum facilius surrecturum, quam ad vitam eum qui erat mortuus, reversurum. « Dixerat, inquit, Jesus de morte ejus: illi autem putaverunt quia de dormitione somni diceret . » Quod eum, qui non peccat, Jesus dixerat obdormisse, idem valet ac si eum diceret mortuum exstitisse, quia et somnus in Scripturis mors aliquoties nominatur, et sicut dormire, sic mori dici potest quisquis a vitiis feriatur. Illi autem, qui verba ejus nondum plenius capiebant, id quod erat facilius et verisimilius asserebant, existimantes somno quam morti rectius convenire, si peccatorum clamor concedatur ad requiem devenire. « Tunc ergo, inquit, dixit eis Jesus manifeste, Lazarus mortuus est . » Ille, ait, quem sermone mystico prius dixeram obdormisse, ut expressius et manifestius loquar, dicitur et obisse, quia recte moritur, cujus viva olim passio jam venit ad defectum, cum ejus vel affectio non movetur, vel non ducitur ad effectum; quem autem divina gratia beneficio visitat pleniori, ut eum felici, de peccato, ad justitiam transitu donet mori: recte ejusdem testimonio Domini Lazarus appellatur, cujus interpretatio acceptum beneficium protestatur. Lazarus enim interpretatur adjutus, et quidem illum adjuvat, quem manu potentissima sic occidit, cujus actus et affectus noxios Deus amputat et recidit: quem remotum a clamore et amore et negotio saeculari, clausum velut tumulo ligat tanquam mortuum nectura salutari: « Lazarus, inquit, mortuus est: sed eamus ad eum . » Eamus, ut ego et sic mortuo praestem gratiam resurgendi, et vobis intuentibus, post talem obitum spem vivendi, ut attendentes in isto tam vivente quam mortuo meae beneficium largitatis, et mortem consimilem et vitam non dissimilem appetatis. Quod prudenter intelligens Thomas: « Eamus, inquit, et nos, ut moriamur cum eo. » Eamus, ut morte justorum nostra etiam anima moriatur, ut hujus mortis merito nobis vivere concedatur, quia is qui suis quibuslibet largitate benevola sic dat mori, dabit et vivere cornu pleno, vel magis, pleniori. Quod per Moysen pollicens, ait: « Ego occidam, et ego vivere faciam . » Et Anna de illo: « Dominus, inquit, mortificat et vivificat . » Cui facto perversi quilibet nesciunt adgaudere, sed accensi malitia eligunt invidere; et quo plures audiunt Lazaro similes praedicari, eo 73 majore constat mentis eos inquietudine cruciari. Ad hoc autem inveniuntur, tam processu temporis, quam profectu sceleris devenire, ut etiam in Lazarum cogitent desaevire; et quem pro certo vident tam verbo quam exemplo caeteros praevenire, eum magis persequuntur, et optant prae caeteris interire. « Cogitaverunt, inquit, principes sacerdotum ut Lazarum interficerent, quia multi propter illum abibant et credebant in Jesum . » Nunquid non Paulus quasi Lazarus est, qui velut clausum tumulo cruci asserit se confixum, qui legi mortuus, Deo vivit, in quo mortua vetustate, novitas Christi vivit? Galatis loquens, « Christo, ait, confixus sum cruci . » Et infra: « Mihi, ait, mundus crucifixus est, et ego mundo . » Et supra: « Legi mortuus sum ut Deo vivam; vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus . » Per quem Paulum, vel propter quem multi ad portum fidei deducuntur, multi percepta fide, Christum diligunt et sequuntur, dum illius vel sermone vel epistolis tanquam radio sideris perfunduntur, dum vita et exemplo ut carbone vastatorio spiritaliter accenduntur. Quod cum vident et invident maligni principes seniorum, cum tanto profectui nequissimi detrahunt Judaeorum: nullum suo livori convenientius remedium arbitrantur, quam si Paulum nullo modo ultra vivere patiantur. « Omni regioni Judeae et gentibus annuntiabam, ait Paulus, ut converterentur ad Deum vivum; hac ex causa, Judaei, cum essem in templo, comprehensum tentabant volentes me interficere . » Vides quia Paulus cum Judaeos convertere vult et gentes, nonnulli Judaeorum veneno invidiae tabescentes, in templo eum, ubi tutior esse debuit, comprehendunt: volentes interficere, cujus vitam sibi contrariam reprehendunt. Qui ab eo qui praesidebat templo nequaquam destitutus, juxta nomen Lazari contra malitiam persequentium est adjutus, dum inter manus horum, voluntati quorum intolerabiliter gravis, constans et intrepidus in proposito perseverat. « Auxilio, inquit, adjutus Dei usque in hodiernum sto . » Stantem Paulum vel Lazarum quisque invidus tentat occidere, cum a divino cultu minis vel fraudibus studet retrahere, cum ea morum turpitudine qua vitam suam pessimus decolorat, illum sibi reddere similem elaborat. Sed divino adjutus auxilio dolos cassat hostium et terrores, nec ad opera tenebrarum manus exerit promptiores; sic tam primam quam secundam mortem fugiens perditorum, ut post primam qua laetatur, et secundam laetior appetat beatorum. Denique Lazarus non ad unam tantum mortem corporaliter devenisse, sed post unam, creditur rursus alteram invenisse; plane signans quemvis justum ditari munere gratiae tam fecundo, ut primo sancte mortuus, moriatur sanctius et secundo. Secunda ejus mors est, cum post mortificationem vitae veteris et exterminium vitiorum, expleto velut cursu transit ad laetitiam praemiorum: cum sopita praesenti molestia vel labore, transit ut obtineat optatam gloriam cum honore. De qua Paulus: « Cupio dissolvi et esse cum Christo . » Quandiu in visibilibus gunfis anima corpori colligatur, et in lucta et agone vanitati subdita conversatur, quandiu praesenti molestia, velut parturiens ingemiscit, et ex fide adhuc vivens, illa Domini atria concupiscit; una tantum morte mortuam se laetatur, dolens quod venire nondum ad alteram concedatur. « Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est, habitavi cum habitantibus Cedar, multum incola fuit anima mea . » Etsi morte prospera ad justitiam gaudeo me transisse, et in ea secretum contemplandi, juxta verbum Job , velut sepulcrum invenisse, tamen, quia cum habitantibus Cedar adhuc compellor habitare, qui dulcedinem praegustatam veneno praesumunt amaritudinis molestare: doleo quod iste, quem transire optabam lege hospitum incolatus, manens more civium videtur mihi misero prolongatus. Videns itaque Paulus in tanta se miseria constitutum, ne cursum expediat tenacis vitae sinibus obvolutum; vult praecidi, velut telam in dimidio temporis a texente, novos putari pampinos cartallo citius recidente; aestivos Cancri soles occurrente Capricorno gratius breviari, tensos vivendi limites breviori termino coarctari. Contextam dierum seriem coepto cupit itinere non evolvi, et non contentus una, in mortem alteram vult dissolvi , ut cum Christo, in quem desideranter prospiciunt angeli, possit esse, cum quo est juxta Petri testimonium bonum esse. Quo intuitu aequo satis animo voluit, et adjutus potuit sustinere quidquid ei mundi adversitas vel magis perversitas voluit intorquere, nec eum ad amorem vivendi nequiter potuit retorquere quidquid saeviente mundi malitia sibi vidit poenaliter imminere. Nam multa et varia latronum, fluminum, maris, ex genere, ex gentibus pericula, incommoda famis, sitis, nuditatis, frigoris est perpessus, et in perpetiendo, etsi carne, tamen spiritu non defessus , ut cum in eum totis viribus tribulatio desaeviret, ipse mortis beneficio ad coronam repositam pertransiret. Sic et Stephanus, quem idem Paulus imo Saulus martyrem esse fecit, dum illum, cunctos expediens, expeditorum manibus interfecit: Stephanus, inquam, munitus patientia, lapidantibus lapides non objecit, et amore praesentium, futurorum diligentiam non abjecit, 74 sed consummato cursu ad coronam sui nominis vult transire, lapidantibus valefacto in Domino diligit obdormire. Quod autem, sicut de eo scriptum est , « obdormivit, » nihil est aliud dicere quam transivit; qui in exercitio justitiae labore vigili torquebatur, solutus a corpore transisse in requiem gratulatur. Quem et David in hoc agone sudans transitum laetus sperat, et eo facto se quieturum fidenter asseverat, sciens hoc beneficium a quibusque fidelibus exspectari, et ipsos ab eodem, ex peccato, munere non fraudari. « In pace, ait, in idipsum dormiam et requiescam . » In qua autem pace se intelligit et diligit quieturum, in ea videt et praevidet impium non futurum, quia cum justis non habet impius eumdem transitum invenire, neque facto transitu ad eamdem requiem devenire. « Vidi, ait, impium superexaltatum et elevatum, et transivi, et ecce non erat . » Vidi, ait, in hoc praesenti gurgustio impium exaltari, et raptum vento superbiae, velut paleam elevari; sed cum transivi, hoc est cum praevidi in spiritu de labore ad somni gratiam me venturum, et in ea salute salubri et delectabili fruiturum: novi procul dubio eumdem illic impium non adesse, nullumque male misero cum beatis fidelibus locum esse. Ad hunc transitum, quem nescit impius vel mente perditus veluti pestem vitat, sermone gratifico Dei sapientia nos invitat, ut quos ejus concupiscentia mundi reddidit contemptores, transitus ad ipsam haereditatis promissae exhibeat possessores. « Transite, inquit, ad me, omnes qui concupiscitis me . » Vos, ait, quorum devotio non mundi, sed Dei sapientiam concupiscit, concupiscens in salutare, vel in atria Domini defetiscit: eam mortem diligite, cujus ad me beneficio pertransitis, aggredimini transitum, quo expleto haereditatem meritam invenitis. Ad me enim, nisi morte vel transitu medio non venitis, ad haereditatem non nisi digne et salubriter obdormitis, quia, etsi in sudore et labore cuivis negotioso et vigili praeparatur, tamen nisi transeunti, nisi obdormienti quies haereditaria non donatur. Unde habes: « Cum dederit dilectis suis somnum, ecce haereditas Domini . » Ob hoc autem, ad transeundum auditor humilis invitatur, ut cum transierit, optata dulcedine perfruatur, qui longe faciens quidquid in morte vel transitu amaritudinis experitur: inventa haereditate, dulcore ejus incomparabili delinitur. Quod innuens Sapientia, cum dixisset: « Transite ad me, omnes qui concupiscitis me ; » paulo infra subjunxit: « Haereditas mea super mel et favum . » Cum in omnibus, quae gustus noster amat carnaliter experiri, nihil melle et favo possit dulcius inveniri: ob hoc super utrumque promissa haereditas commendatur, ut nihil desiderabile et terrenum ei comparabile cognoscatur. Ad quam nos facere transitum Christus, Dei virtus et Dei sapientia, non solum verbo prophetico voluit praemonere, sed postmodum facto et exemplo historialiter edocere, cum pro nobis homo factus, mori voluit, vel transire, unde et quo transeamus documentum gratum et evidens impertire. De quo evangelista: « Sciens, inquit, Jesus, quia venit hora ejus ut transeat de hoc mundo ad Patrem . » Ne quis nostrum in hoc mundo speret vel diligat remanere, quantumcunque in eo vel abundare successibus, vel bonis videatur operibus praeeminere: ipse Dei Filius, qui labores in mundo venerat sustinere, in eodem noluit mansionem stabilem obtinere. Moriens igitur, de mundo ad quem venerat, est egressus, fecundoque transitu ad Patrem a quo processerat, est regressus, dans nobis spem et gratiam, ut nos illuc etiam transeamus, hoc est de labore hujus mundi ad aeternam requiem morte media veniamus. Beatos autem ea morte, mortuos negare quis audebit, et in spe mortis hujus quis sane sapiens non gaudebit; cum sic moriens Christo commori praedicetur, et hujus mortis merito eidem convivere comprobetur? « Si mortui sumus, ait, cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum Christo . » Et infra: « Si compatimur, inquit, ut et conglorificemur . » Recte ergo sic mortui, id est Christo commortui, beati asseruntur, qui et juxta divinae vocis testimonium in Domino moriuntur: in quo, id est in cujus beneplacito, in cujus mori gratia non vere perhibentur, qui morte vel transitu Christo similes non habentur. Unde scire te volo, quia mortuorum alii a Domino et in Domino; alii a Domino, sed non in Domino; alii nec a Domino, nec in Domino moriuntur. Et quicunque in Domino, ipsi a Domino, sed non convertitur, dum non omnes qui a Domino, consequenter in Domino moriuntur. Qui autem nec a Domino nec in Domino moriuntur, illa morte utique moriuntur de qua scriptum est: « Homo autem occidit quidem per malitiam animam suam . » Et illud: « Anima quae peccaverit, ipsa morietur , » quia Deum constat peccatum non fecisse, et eum hujus mali auctorem non fuisse; qui deserti a gratia peccato moriuntur, nimirum nec a Domino nec in Domino moriuntur. Neque enim Deus, sicut habes dicente Scriptura, mortem fecit , qui peccato nec prius, angelum, nec post, hominem interfecit; sed peccati et mortis suae ipsum constat esse diabolum inventorem, 75 et homine plasmato peccandi postmodum incentorem. Qui bonus a bono Deo conditus perversitate misera superbivit, et accepto non contentus, quam non acceperat, Dei similitudinem appetivit; mendax et pater mendacii, sicut Evangelii veritas protestatur , sua solius defluens voluntate, unde et diabolus appellatur. Lapsus vero et perditus cum irrecuperabilem se videret, et homini recens facto propositam beatitudinem invideret: in serpentis eum specie ut vetitum manducaret seduxit et sic in orbem terrarum mortem quam de coelo advexerat, introduxit. De qua scriptum est: « Invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum, imitantur autem illum qui sunt ex parte illius . » Homo simplex et incautus cum audivit invidum suasorem, nec prima statim facie falsum respuit promissorem: neglecto Deo in partem suasoris deviam declinavit, et eum imitari morte mortuus non negavit. Quam mortem, ut praedictum est, Deus creditur non fecisse, nec peccantibus peccatum quodlibet intulisse, ne si ab auctore bono peccatum cuivis inferretur, peccans non culpabilis, sed jure excusabilis haberetur. De qua Scriptura: « Deus, inquit, mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum . » Haec itaque mors, quae sicut non in Domino, sic a Domino non infertur, cui justo judicio consequenter altera subinfertur, quia dignum et justum est ut peccatum, quod esse Deo contrarium comprobatur, eodem vindicante poena merita subsequatur. Poena autem mors est, de qua scriptum est: « Injustitia mortis est acquisitio, » quoniam digni sunt morte, qui ex parte illius sunt. Qui enim injustitiam diligit perpetrare, et in partem illius gressu labili declinare: dignus morte, id est poenarum molestiis invenitur, acquirens eam sibi, cum ejus illa verbis et manibus accersitur. Quae mors, quoniam peccanti juste pro meritis irrogatur, ejus esse Deus auctor non incongrue praedicatur: cujus sicut non peccare perfecte convenit bonitati, sic punire peccatorem ejus est non inconveniens aequitati. « Justus quippe Dominus justitias diligit: aequitatem videt vultus ejus . » Punit ergo quidquid contra justitiam perpetratur, eique justo judici poena peccantium assignatur; quae, etsi mala nonnunquam nominatur, eo quod voluntati patientium non concordat, Deo tamen bona est, quoniam a justitia non discordat. Inde est quod malum Scripturae testimonio Deus cogitare seu facere praedicatur, nec tamen judicio sane sapientium accusatur, cum scilicet mores et actus hominum infrunitos, dictante justitia non sinit impunitos. Per Michaeam: « Ecce ego, ait, cogito super familiam istam malum; unde non auferetis corda vestra . » Et Isaias: « Faciens, inquit, pacem et creans malum . » Et Amos: « Si est malum in civitate quod Dominus non fecit? » Deus igitur, qui nisi bonus est, facere malum non negatur, cum eo feriente peccator molestiis aggravatur, non quod malum, id est culpa Deo sit inferenti, sed malum, id est grave et asperum sufferenti. Quod malum, quae asperitas sic longe lateque in humano genere pervagatur, ut omnes Adae filios complectatur, nec ab hoc gravi jugo quisquam se videat relaxari, qui possit velut albae gallinae filius gloriari. Denique aethnici qui praesentem vitam prudentius inspexerunt, non vitalem sed poenalem eam esse diligentius perpenderunt; et cum se in ea premi poenis et molestiis doluerunt, mortem quam vitam appellare eam expressius voluerunt. Unde ille: Vivo, ait, si vita est mortis habere genus. Quia domo, patria, uxore, familia privabatur, et inter Getas et Sauromatas gravi exsilio tenebatur; et quod his gravius est, nullo spei remedio fovebatur, talis vita grave genus mortis misero videbatur. Sed huic aethnico, vel cuivis falso Catholico mors haec seu molestia qua punitur, qua in praesentiarum ultoris manum gravissimam experitur, sicut justo judicio culpae est retributio praecedentis, sic nimirum poenae est initium, vel praelibatio subsequentis, ut in praesenti vita mors ejus et perditio poenaliter inchoetur, post hanc vitam augmento gravi et interminabili consummetur. Tunc enim eum excipit alta profunditas infernorum, unda irremeabilis juxta sententiam aethnicorum: sepulcrum pressum lapide quem manus misericordiae non revolvit, institarum ligatura quam divina missio non absolvit: et transitus virgae gravis juxta Scripturae testimonium sic fundatus, ut ei sit miser ille sine termino, sine remedio mancipatus. Et, quia vermis qui non moritur , et ignis ustio, sempiterna tenebrarum confusio, adversitas intolerabilis et aeterna; et cuncta hujusmodi, quae sepultis illic peccatoribus sunt inflicta, meritorum retributio, et justi judicis sunt vindicta: recte mors ista esse a Domino praedicatur, qui malis et injustis, malum justum reddere comprobatur. « Mihi, ait, vindictam ego retribuam . » Et digne haec damnatio mortis nomine meruit appellari, in qua quemque perditum tantis constat molestiis aggravari, ut Deo, qui vita est, longe facto cogatur velut deficiens exspirare, et ad laudandum ipsum jam nec velit nec valeat respirare, Unde habes: « Non mortui laudabunt te, Domine: neque omnes qui descendunt in infernum . » Sicut non laudant Deum qui peccando nequiter moriuntur, sic nec etiam qui poenas in inferno peccati merito patiuntur; et cum in peccantibus reproba sit voluntas, descendentibus in infernum superadditur insanabilis 76 difficultas. Haec autem difficultas cum sit a Domino qui poenas inferre perditis non negatur, non tamen esse in Domino, hoc est in ejus gratia praedicatur, quia poenis infernalibus quas ejus vult severitas intorquere, ejusdem benevolentia nequaquam diligit adgaudere. Quod ostendens Scriptura, cum dixisset: « Deus mortem non fecit , » subjunxit: « Nec laetatur in perditione vivorum . » Mortem peccatum dicit, quod, ut saepe dictum est, Deus non fecit: perditionem vero vivorum, aeternas poenas nominat perditorum, quas nimirum Deus creditur operari, sed in eis ejus benevolentia non laetari, dum salvari mallet hominem quam perire, et ad malum referendum perditorum meritis cogitur devenire. Sed relicta perditis morte sua quam non satis novimus inexperti, cujus experientiam nobis adesse nolumus, sed averti; ad mortem martyrum loquendi series revertatur quam benigno consilio divina bonitas operatur. Quae cum eos vel originalibus vel actualibus attendit vitiis deservire, quos ad salutis gratiam et electorum numerum vult venire, quando vult et quantum vult, suum eis dignatur beneficium impertire, eorum affectus et effectus male vivos faciens interire. In cujus typo mortis, baptismum novimus consecrari, persequentes Aegyptios aquis vehementibus suffocari : venerando mysterio maris profundissima transvadari, eductum Dei populum vetustate mortua renovari: hoc est salubri lavacro nostra longe vitia proturbari, et sepultis Aegypti moribus Christo mortuo conformari. « Consepulti sumus, ait Paulus, cum illo per baptismum in mortem . » Cum visitante gratia renuntiat quis Aegyptiacae servituti, cum peccatum exsecrans, operam dat virtuti, cum triumphatis hostibus mare Rubrum sicco datur vestigio pertransire, cum de Aegypto ad solitudinem felici transitu pervenire; cum pacis intuitu relegat vitiorum clamores pristinos et tumultus, nova lotus gratia Christo pro nobis mortuo videtur consepultus. Quem sepultum sive lotum excipit eremi latitudo, exceptum fovet, fovendo promovet necessaria fortitudo, quia, etsi Aegyptiorum submersa est in aquis vehementibus multitudo, tamen desertum incolentibus non conceditur quietis plenitudo. Insurgunt enim hostes, quos constat profectui bonorum invidere, qui minas terribiles illis transeuntibus praesumunt intorquere; quos cum non valeant a proposito detorquere, nituntur saltem ab eis aliquas proficiendi morulas extorquere. In quo filii Israel digni vituperio non habentur, sed probi quique et strenui commendabiliter exercentur, dum suis adversariis fidenter obviant et resistunt, expugnant resistentes, et a coepto itinere non desistunt. Sic nimirum cum divina gratia de peccatorum tenebris nos educit, et baptismi vel poenitentiae lavacro nos ablutos ad justitiam introducit: mortui quidem sumus, dum antiqua in nobis malitia jam non vivit, sed tamen nostra devotio nondum quietis plenariae sanctuarium introivit. Subrepunt enim quaedam ex latere, velut vitae veteris rediviva, vel novorum forsitan vitiorum nascuntur incentiva, quae laxato eis loro prorsus fierent oppressiva, si non Deus praeveniens inferret mala misericorditer purgativa. In hoc igitur incolatu, tam justi quam injusti poenaliter affliguntur, et pro peccatis vel suis vel suorum, poenarum molestias patiuntur, nec est quisquam, licet de Aegypto exierit, tam beatus, qui praesentem eremum transeat non tentatus. Sed injusti deserti a gratia in tentationem propositam inducuntur, justi autem quasi aurum de camino purgati educuntur ; dum illos praecipites divina aequitas non revocat ab incoepto, istis vero laborem fingit misericorditer in praecepto. Cum enim justi eligunt Deo jubenti obedientiam exhibere, et secundum mandatum ejus praesentes molestias aequanimiter sustinere: nimirum labor, sine quo vita seu via praesens minime pertransitur, in praecepto fingi mirabiliter invenitur, cum in labore scilicet, patientia et humilitas custoditur, secundum quod Scripturarum praecepto vel regula definitur. « Fili, ait, accedens ad servitutem Dei sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem, et deprime cor tuum et sustine . » Et infra: « In dolore, inquit, sustine, et in humilitate tua patientiam habe, quoniam in igne probatur aurum et argentum: homines vero receptibiles in camino humiliationis . » Labor igitur qui reprobis, ut ante dixi, poenae est initium vel praelibatio secuturae, in electis agit vicem malagmatis, olei, ligaturae, et quod illos juste pro meritis majorem pertrahit ad ruinam, isti sentiunt operante gratia medicinam. Hoc enim ferramento spuria vitiorum vitulamina reciduntur: hoc igne, paleae leves et inutiles exuruntur: hoc malagmate laesa vulnere sanitas reparatur, hoc oleo tumoris et doloris incommoditas mitigatur: hujus vi ligaturae distorta et fracta in integrum revertuntur, hoc tandem medicamine infirma quaeque ad remedium convertuntur. Et, quod amplius est, hac fornace vel camino aurum lucidius redditur et argentum, et justi justitia optatae puritatis accipit incrementum; et ubi perditorum plumbea vel stannea iniquitas cinerescit, illic electorum aurea vel argentea perfectio dilucescit. Ad hoc quidem eos qui peccato mortui ad justitiam transierunt; qui mundo crucifixi, tenebrarum opera reliquerunt: ad hoc inquam, eos vult divina bonitas flagellari et quandiu sunt in corpore, verberibus et molestiis 77 castigari, ut vel eorum maculae gravi tanquam rasorio deleantur, vel deletis maculis, merita meritis amplioribus augeantur. Sicut autem peccatoris mors pessima de malo in pejus accipit incrementum , dum vel culpas multiplicat, vel pro eis prius grave, et post gravius invenit detrimentum; sic utique mors martyris in conspectu Domini pretiosa, profectu commendabili habetur fructuosa, dum et in praesentiarum frequentius de virtute facit transitum ad virtutem, et virtute consummata felicius transit ad salutem. Haec autem mors qua in praesentiarum moritur vel in morte proficit tam frequenter, cum scilicet amore justitiae mala tam frequentia sustinet patienter, cum pressus gravi molestia, non recusat pro Christo perpeti graviorem, et sic de justitia facit transitum ad justitiam ampliorem: haec, inquam, mors cui superni gratia muneris conceditur praesto esse, eum ut videtur martyrem facit esse. Cum enim cujuslibet vel interna pulsatur animus laesione, vel caro exterior illata premitur passione; si exemplo Christi pugil fortis permanet in agone, bonum agens transitum mercedis intuitu vel coronae: recte profecto etiam in praesenti creditur martyr esse, quem constat et pati gravia, et patienti gratiam non deesse. Quae quoniam nisi a Domino martyri non donatur, non incongrue martyr mori a Domino praedicatur, a quo sibi propitio meruit obtinere, ut praesens martyrium velit et valeat aequanimiter sustinere. Quia vero idem martyrium non ira, sed Dei miseratio creditur operari, quae per illud detergi maculas, et merita facit meritis augmentari, quae frumentum purgans in area gaudet paleas adoleri, quae aurum examinans ad majorem illud vult munditiam promoveri: digne mortem istam esse quoque in Domino confitetur, quisquis ejus gratiae rebellis et incredulus non habetur. Si enim gaudium est angelis cum peccator a peccatis ductus poenitentia se avertit , et adjutus gratia novo proposito ad justitiam se convertit, quanto magis eidem justificato credendus est adgaudere, cujus dono et gratia justitiam meruit obtinere? Quem cum videt Dominus de peccato ad justitiam pertransisse, hujus veritatem transitus de se sentiens processisse, quod eidem transeunti novit salubriter expedire, sanandis pravis motibus, aedificandis moribus convenire: hoc ei prudens medicus non gravatur nec invidet impertire. Dat ergo illis multos et varios labores corporis, animi cruciatus, quibus ille graviter, sed salubriter educatus: morte utili jam gustata ejus transit de profectu diligentius ad profectum, donec cura et studio diligenti veniat ad perfectum. In qua morte Paulus apostolus asserit se versari, et in ea profectu congruo, donante gratia prosperari: ostendens se non solum urgente poenarum molestia non tristari, sed etiam profectus avidum quadam mentis latitudine gloriari. Corinthiis loquens, « Semper, inquit, mortificationem Jesu in corpore vestro circumferentes . » Et iterum: « Semper nos in mortem tradimur propter Jesum . » Et in alia Epistola: « Utquid et nos, ait, periclitamur omni hora? Quotidie morior, fratres . Qua vero morte vel semper vel omni hora vel quotidie moriatur, quo gradu vel ordine ad ampliorem justitiam provehatur, Romanis insinuans: « Non solum autem, inquit, sed et gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem; spes autem non confundit . » Tribulationem gravem, diutinam tolerantiam, quamdam innuit mortem esse, quam, quia profectus multiplicis considerat causam esse; ejusdem se experientia non gravari, sed proficiendi avidus asserit gloriari. Qui cum historiam miseriae suae Corinthiis enarraret, et malorum illatorum, quamdam velut seriem vel catalogum ordinaret: quod in eis non defectum, sed profectum acceperit, ostendit evidenter, sufferendo haec omnia nequaquam in angaria, sed libenter. « In laboribus, inquit, plurimis, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus frequenter . » Et pluribus quae sequuntur longa satis serie numeratis, quae apponere hic omnia supersedeo gratia brevitatis, subjunxit: « Libenter gloriabor in infirmitatibus meis . » Et iterum: « Placeo mihi, ait, in infirmitatibus, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, in angustiis pro Christo . » In omnibus quae pro Christo videtur gravia sustinere, dilatato sinu cordis gloriari se asserit, et sibi complacere, sciens quia quidquid pro illo, si tamen et in illo, hoc est in ejus gratia patietur, in profectum bonae mortis et augmentum justitiae convertetur. Quodpropter et Corinthios curat diligentius admonere, ut in eo quod sufferunt nitantur stabiles permanere; affirmans quod labor sit non mediocriter fructuosus, qui merito constantiae, Domino fuerit gratiosus. « Stabiles, inquit, estote et immobiles, abundantes in opere Domini semper: scientes quod labor vester non est inanis in Domino . » Si stantes et instantes bonis operibus laboratis, si in Domino laborantes bonis operibus abundatis: scitote quod labor, quem in ejus beneplacito vestra constantia patietur, inanis vel inutilis non habetur. Unde et Thessalonicensibus: « Nunc vivimus, ait, si vos statis in Domino . » Qui etiam cum Ephesios curaret ad obedientiam invitare, quae obedientia sit commendabilis, voluit demonstrare, ne errore deceptus vel imperans vel obtemperans deviaret, et mandatum obedientiae justitiae legibus obviaret. 78 « Filii, ait, obedite parentibus vestris in Domino: hoc enim justum est . » Quia multos vel servos dominis, vel parentibus filios certum est obedire, quorum obedientia non meretur fructum commendabilem invenire: brevi satis indicio Paulus voluit definire, quae bonis obedientibus obedientia debeat expedire. Parentibus enim obedire non semper justum est, sed in Domino parentibus obedire semper justum est; cum in eo scilicet, quod majorum monitis obeditur, ipse obediens Deo placere veraciter invenitur. Si vero pater filio praesumat quidpiam imperare, quod inveniatur divino beneplacito repugnare: nihil bono filio convenientius est agendum, quam illud ex doctrina apostolica fiducialiter respondendum: « Obedire oportet Deo magis quam hominibus . » Cum ergo in exsequendis majorum monitis, multus plerumque labor et angustia sufferatur, constat quod exinde nullus fructus justitiae consequatur: si non, ut dictum est, idem labor in Domino sufferatur, et quidquid in Domino fortis obediens sustinebit, Paulo Corinthiis affirmante, fructu salutifero non carebit: « Scientes, ait, quod labor vester non est inanis in Domino . » Sciens itaque Paulus se etiam in Domino durius laborare, et quae satis enumerat mala in ejus beneplacito gravia tolerare: non solum in Domino, sed etiam in labore quem suffert in Domino gloriatur, attendens quod labor et tribulatio profectum congruum gradatim operatur. Qui autem in hac morte vel profectu justitiae sic versatur, qui tot et tanta toties indefesso pati spiritu gratulatur; nunquid tu dices eum nondum recte martyrem aestimari, et cum martyrio crucietur, adhuc tamen martyrem non vocari? Si facit martyrem igne vel gladio vel patibulo quolibet cito mori: non est martyr qui non momentaneo, sed supplicio premitur longiori? Si est martyr qui semel moritur, nihil tale iterum perpessurus, non est martyr quotidie moriens, iterum et iterum moriturus? Sed forte qui moritur morte prima, quamvis multa et gravia patiatur, et patiens de justitia ampliorem ad justitiam provehatur: ob hoc tamen nondum martyr humano judicio praedicatur, quia finis, cui datur laus digne commendabilis, ignoratur. Sicut enim multos vides, quorum miseria martyrio non convenit, sed discordat, sic habes quamplurimos, quorum finis initio non concordat, qui cum amore justitiae multam in adversis patientiam proponant assumere, vel assumant, eam tamen infirmitati rigore proposito non consummant. Hanc autem ille et in seipso longe certius experitur, et aliis demonstrare multo manifestius invenitur: qui propter Christum non solum minas et verbera tolerat persequentis, sed consummato cursu manum gravissimam sustinet occidentis. Qui etsi antea vel Christum non cognoverit, vel pro eo nihil grave pertulerit; si tamen ad ultimum, propter ejus testimonium occidatur, nimirum martyr esse cunctorum judicio praedicatur. Si autem e converso prius inventus fuerit multam Christo reverentiam detulisse, mortem primam, qua transitur ad justitiam, satis gravem et diutinam pertulisse: ad obtinendam vero retributionem, et aeternum beneficium praemii gratioris tandem quieto fine sine manu transeat occisoris: iste apud homines nomen vel gloriam martyris non assumet, sed quod ita sit et apud Deum, affirmare temere quis praesumet? Quis contendet quod mors justi, vel prima qua transit ad justitiam, vel qua transit ad praemium mors secunda, tam apud Deum quam apud homines sit martyrii penitus infecunda, si cum in illa graves nonnunquam et diutinas cogatur molestias hominum sustinere, in hac inveniantur illi manus occulto Dei consilio continere? Etsi enim longe abest hostis furor, et furens gladius occidentis, adest tamen propius securis et ascia succidentis: cum scilicet gravi morbo Deus et gravissima vi doloris, transire justum facit ad remedium gloriae plenioris. Sed quia non est meum omnia supernae altitudinis consilia penetrare, non debeo nec audeo quidquam tibi de talibus affirmare: ad illos te remittens, qui majoris intelligentiae gratiam assecuti, incerta et occulta divinae sapientiae manifestius sunt locuti. Hoc unum et scire datum est, et mea parvitas fiducialiter protestatur, quod quisquis prius ad justitiam, post ad justitiae praemium transire comprobatur: sicut non nisi a Domino, sic in Domino utrumque transitum operatur, in cujus beneplacito utriusque perfectio consummatur. Et quia dixi mortes hujusmodi transitus appellari, in Domino mortuos recte beatos noveris praedicari: in quibus Dei gratia tam benigne diligit operari, ut inveniantur non solum prima, sed et secunda morte plenius gloriari. Quod si nos et nostri similes, martyrii gratia non donamur, ut scilicet pro Domino manu persequentium occidamur: ad hoc saltem nos ope summa niti decet, ut in Domino moriamur, ut mortui praedicata beatitudine perfruamur. « Beati enim mortui qui in Domino moriuntur . » Et quidem tua professio et humilis habitus quem praetendit, jam prima justi morte mortuum te ostendit: in cujus exercitio si te non delicatum exhibueris et inertem, non te martyrii facile dixerim inexpertem. Laborem cujus mors secunda, etsi forte gravis, tamen longe felicius consummabit, cum tuus ille spiritus de praesenti nequam saeculo transmigrabit: cum rupto carnis vinculo quo 79 tenetur, in illud praeoptatum Dei sanctuarium inducetur. Quo cum venerit, doceri a me parvulo jam non poscet, sed viso Creatore plenius jam cognoscet: quis in illo sanctorum collegio confessionis titulo glorietur, quis ampliore gratia martyrii gloria coronetur. Ad utrumlibet horum ille pariter nos perducat, et in suum Domini gaudium introducat, qui ea bonitate, quae sua est, immeritos nos vocavit, et prima morte mortuos, ad secundam misericorditer invitavit. Vale.

Notes: (Apoc.
XIV) (Joan. XIII) (Matth. XXVI) (ibid.) (Joan. XVIII) (Hebr. II) (Matth. V) (II Tim. III) (Apoc. VI) (Marc. XIV) (Act. II) (Act. V) (Act. IV) (I Joan. I) (Matth. XX) (Matth. XX) (Matth. XXVI) (Marc. XIV) (Matth. XX) (Act. XII) (Matth. XX) (Luc. II) (Psal. XLIII) (I Cor. XV) (Gen. II) (Levit. IV) (Matth. VIII) (Psal. L) (Apoc. II) (Apoc. XX) (Marc. XIV) (Gen. III) (Psal.
LXVIII) (Sap.
III) (cap. VII) (Coloss. III) (Coloss. II) (Coloss. III) (Joan. II) (ibid.) (ibid.) (ibid.) (ibid.) (Deut. XXXII) (I Reg. II) (Joan. XII) (Galat. II) (Galat. VI) (Galat.
II) (Act. XXVI) (ibid.) (Philipp. I) (Psal. CXIX) (cap. III) (Philipp. I) (II Cor. II) (Act. VII) (Psal. IV) (Psal.

XXXVI) (Eccli.

XXIV) (Psal. CXXVI) (Eccli. XXIV) (ibid.) (Joan. XIII) (Rom. VI) (Rom. VIII) (Sap. XVI) (Ezech. XVIII) (Sap. I) (Joan. VIII) (Sap. I) (ibid.) (Psal. X) (Mich. II) (Isa. XLV) (Amos III.) (Isa. XXX) (Deut. XXXII; Hebr. X) (Psal. CXIII) (Sap. I) (ibid.) (Exod. XIV) (Rom. VI) (Psal. XCIII) (Eccli. II) (ibid.) (Psal. XXXIII) (Luc. XV) (II Cor. IV) (ibid.) (I Cor. XV) (Rom. V) (II Cor. XI) (II Cor. XII) (ibid.) (I Cor. XV) (I Thess. III) (Ephes. VI) (Act. V) (I Cor. XV; II Cor. XI) (Apoc. XIV)