EPISTOLA LXXIX. AD BRIENTIUM FILIUM COMITIS.
Author: Gilbertus Foliot

Domino et amico suo charissimo BRIENTO filio comitis frater G. e. b. P. Glocestriae dictus abbas, bene currendo fructu non privari justitiae.

Quosdam pertrahit in stuporem quod cum litteras non didiceris, librum nihilominus edidisti. Verum scias id mihi non fuisse miraculo, cum quod artis tibi negabat industria, vehementiam amoris in te ex parte dictitasse cognoverim. Amor enim non accipit ex impossibilitate solatium, vel ex difficultate remedium. Semper enim operatur magna si est, vel si operari renuit, amor non est. Hinc est quod cum litteras non didiceris, in campum tamen litterarum non mediocriter impegisti. Haereat animo tuo divi regis Henrici honore digna memoria, cujus dies bonos et aurea quondam saecula patriae gens orbata deplorat, et rubigo praesentis aetatis frequenti sed tristi recordatione commemorat. Non est tibi elapsum memoria, quod te promovit a puero, quod juvenem educavit et donatum militiae cingulo, donis et honoribus ampliavit. Verum hinc est quod te sui memorem fecit et recenti memoria vivit apud te: quoniam obiisse sibi totius Angliae facies admodum desolata crebra miseriarum inundatione recognoscit. Ab illo enim degenerans amor tuus propagatur in stirpem regiam unicam ejus filiam et regni ipsius haeredem, cujus causam non solum armis, sed ut audivimus et jam vidimus, eloquii venustate simul et veritate sustines et defendis. Totum namque brevi complectis argumento, quod hactenus veritatis ignaros in favorem suae partis alliciat et jamdiu veritatis conscios vel confirmet si amici sunt, vel obtudat, ut reliberet inimicos. Ipsam tamen de qua tibi sermo est in nullius commendes injuriam. Ea quae regis Henrici fuerant, unicae ejus filiae, et legitimo matrimonio procreatae asseris jure deberi. Videtur ad id quod asseris juris cujusque regula coaptari. Est enim divinum jus, et naturale est et humanum. Ex jure divino Dominum in Evangelio audivimus, dicente sibi matre sua: Fili, quid fecisti nobis sic? respondit ei Dominus: Quid est quod me quaerebatis? nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse? Magnus est Dominus ad compassionem ancillae, et magna est coelestis haereditas, temporali comparata et transitoriae. Sic tamen loquitur Dominus, ac si neminem dubitare oporteat, quin ea quae patris sunt naturali ejus filio jure debeantur. Sed qui nullam praetermittit occasionem, si sibi oblata fuerint, quin tua dicta remordeat, non filium, sed filiam de qua agimus esse contendet, et quae filio magis competunt non debere filiae regalia sceptra addici. Quid contra istud lex divina respondeat, audiamus. In libro Numeri, capitulo ultimo, super hoc aliquid invenies: Salphaad homo erat Judaeus, de tribu Manassae: huic filiae tantum erant et nullus filius. Visum est quibusdam ob sexus imbecillitatem, non debere eas in bona patris admitti. De hoc requisitus Dominus legem promulgavit, ut filiabus Salphaad totum cederet integrum quod fuerat ab earum patre possessum . Eant qui volunt; ponant in coelum os suum, astris si placet machinentur insidias. Nobis fixum erit quod aeterna lege sancitum est. Si vero jus naturale percurras, causae huic non mediocre firmamentum et robur invenies. Jus enim naturale est quod natura non tantum nosse omnia animalia docuit, secundum quod singula juxta genus suum amorem sibi quemdam conciliant, fetus propagant, propagatos diligunt et conservant. Si te ex tenore hujus juris interroges, quid rebus hujusmodi sit natura propinquius, recte respondeas, id esse quibusque natura propinquius, ad quod ea naturalis plus trahit affectus. Sed volo dicas manifestius: Singulorum ad id magis affectus trahitur, quod ex iisdem quodam velut carnis et sanguinis participatio procreatur. Attende igitur ut vel homines a natura secernas, vel idem in his esse debere naturali jure concedas. A patre et matre prima est in filium filiamve progressio. Nepotem statue vel quemlibet alterum in sanguinis linea gradum. Jam languet amor et tepescit affectus, et sanguis ipse cursu quodammodo longiore defervuit. Est ergo in filium et filiam aeque ferventior amor, affectus promptior et natura convinctior. Sed dices haec omnia quae de naturali jure diximus, ad interioris habitus qualitatem, non ad possessionis spectare successionem. Non ita est. Quem enim reputas natura proximum, restat ut ab eo quod possidetur minus aestimes alienum. Vide quid te natura perdoceat. Tractus maris et sinus littorum pisces inhabitant, in quibus eos naturalis partus effudit. In quibus educatae sunt, saltus ferae non desinunt. Silvas aviculae, in quibus concreatae sunt, suis implent organulis, et natura in singulis, non solum intime trajicit qualitatis affectum, sed ipsi successivae suae soboli exteriora quae possidet, quo potest jure largitur. Vide naturam ne expellas a te, prudenter ejus acquiesce judicio. Regis Henrici condignam sobolem, unicam ejus filiam, legibus editam et educatam, regis ipsius haeredem inconcussa ratione pronuntia. Hoc divinum, hoc jus naturale suadet; hoc juris humani sanctio protestatur. Nam jus humanum partim civile, partim jus gentium appellatur. Civile est quod observandum sibi civitas unaquaeque constituit. Jus gentium est quod non civitas una sed unaquaeque gens sibi censuit observandum. Sed et civili et jure gentium caute decretum est, ne liceat cuiquam patrifamilias filium filiamve legitimo procreatam matrimonio, nisi certis intercurrentibus causis abdicare. Causae vero hujusmodi sunt; ut si quis patri manum injecerit, vel ejus mortem indiciis manifestis optaverit, vel beneficiis ingratus exstiterit et quae hujusmodi sunt, quibus intervenientibus culpis, lex etiam liberos abdicare permittit. Sed nihil horum in praesenti causa reperies. Illa enim, cujus causam tam sollicita cura perstringis, quando patri rebellis exstitit? Quando ingrata beneficiis? Audivimus eam ad patris consilium tentasse maria, transcendere Alpes, ignotas adiisse regiones, nupsisse ibidem ad patris imperium, et in ipso rerum fastigio et imperii culmine, honeste sancteque tam diu perstitisse, donec, post viri decessum, non necessitate urgente, vel impetu femineae voluntatis leviter impellente, sed patre, qui miserat, revocante, ad ipsum reversa est. Et licet in ipso culmine rerum, ut dictum est, perstitisset, ut regina Romani orbis et diceretur et esset, nequaquam supercilio elata est, sed ad omnem patris nutum ipsius subdita voluntati, ejus item consilio secundis potita nuptiis, viro nubens forti, sicut audivimus, et strenuo, Andegavensium, Cenomannensium, Turonensium domino, Normannorum etiam tunc triumphatori, ut audivimus, serenissimo. In his omnibus, quae dicta sunt, non invenies cur exhaeredari vel abdicari a patre debuerit. Ne quidem abdicata, sed pio prudentique consilio potius est in totius Angliae et Normanniae dominationem, episcoporum omnium et totius regni hujus nobilium juramento firmata. Eorum namque qui statuto consilio patris, ut dicitur, consueverant appellari nominibus, nemo plane relictus est, qui non ei consilium de obtinendo et tuendo post regis obitum regno Angliae et ducatu Normanniae sub juramenti religione promitteret. O tempora digna taceri! Reminisci pudet communis opprobrii nomen quod opprobrio duxerim? id quemque jurasse quod oportuit, sed ab eo quod sancte juratum est, cito leviterque recessisse. Quis infatuavit Angliam? Miserum dico caput, quisquis ille est, in quem tot redundant perjuria, homicidia, incendia, flagitia, desolationes et scandala. Quando sibi securus erit qui contaminavit regnum, polluit sacerdotium, et non solum praesenti aetati sed futurae posteritati grave inflixit opprobrium? Vere haereditas ad quam festinatur in principio, in fine benedictione carebit. Quis jam Angliae clades enumeret? Vetus habet historia, quod Alexandro mortuo pueri ejus imposuerunt sibi diademata et regnare coeperunt, unusquisque in loco suo, et multiplicata sunt mala in terris. Sic sic multiplicata sunt et hodie. In aures amici deploro quod sentio. Tot reges patimur quot nuptiis angustamur. In luto servimus et latere, et solam libertatis umbram habemus, jam nihil agendo libere sed servis, qui increverunt hodie, tanquam voluntarie obsequendo. Nam. . . . . . levius fit patientia Quidquid corrigere non est fas. Et quid erit finis miseriae? Dicam quod sentio. Dum stabit abominatio, deesse non poterit desolatio. In Deum graviter offensum est et contra insensatos pro ipso pugnat orbis terrarum. Revocetur ad justitiam status; bona principia laudabilis exitus prosequetur. Inter caetera quae dixisti, laudabiliter et hoc positum est. Non ex toto in perniciem vadit, qui de medio malae viae revertitur. Reversus quidem es, nec reversus solum, sed conversus. Audiisti peccasse multitudinem, et ad horam impetum multitudinis es secutus. Ore magis peccasti quam corde. Et quidquid ore promitteres fidem corde servabas. Filii Israel quandoque commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum et servierunt sculptilibus eorum . Tu quoque in pronum currente multitudine, non ad primos impetus restitisti. Nec contra torrentem brachia inutiliter vaneque jactasti. Nactus opportunitatem quod corde fovebas apud te, illud opere demonstrasti: sed qui te aemulo livore persequitur, geminati perjurii calumniam fortassis opponet. Semel pejerasse malum est, iterasse perjurium multo pejus. Magis igitur bis quam semel perjuros a justitia recessisse, quid si cum rege stetisses, semel quidem pejerasses, perjurium tamen non iterasses, ideoque melius fecisses. Ne te siliqua vana perterreat, fidelitatem uni, fidelitatem promisisti et alteri; primo cui debebas, postmodum cui non debebas. Primo non pejorasses, nisi secundo aberrasses. Ab hoc errore declinasti, et sic omnia sanasti: hos evasisti laqueos, sed alios fortassis incurres. Tibi regis objectatur electio, ut te jure repellat Ecclesia, cujus instituta despicis et sacramenta contemnis. Sed nunquid ad justitiam te sacramenta perducent? Sacra suos operentur effectus. Sanctificent nos potius quam a proposito sanctitatis avertant. Non potius mundatos peccato justificent quam crimine irretitos, manibus ligatis et pedibus, in inferna demergant. Male de sacramento praesumitur, si per ipsum non laxatur culpa, sed reatus augetur. Nostro quidem judicio nihil in his est quo te juste premat Ecclesia, si causam tamen hanc judex equilibris examinet. Nisi si forte rubore suffunditur, quod ei viam qua ire oporteat, quasi praevius ostendisti. Volo tamen attendas quid in parte hac audierim vehementius jaculatum. Non diu est quod audisti dominum papam Innocentium convocasse Ecclesiam et Romae conventum celebrem habuisse. Magno illi conventui cum domino et patre nostro domino abbate Cluniacensi, interfui et ego Cluniacensium minimus. Ibi causa haec in medium deducta est, et aliquandiu ventilata. Stabat ab imperatrice dominus Andegavensis episcopus, qui cum causam ejus diligenti percurrisset oratione, contra ipsum quasi sub voce praeconia in communi audientia declamatum est. Et quia dominus Andegavensis duo inducebat praecipue, jus scilicet haereditarium et factum imperatrici juramentum, contra haec duo in haec verba responsum est. Oportet in causis omnibus, quae multiplici jure nituntur, hoc considerare praecipue, quid sit jus principale in causa, quo causa ipsa principaliter innititur, quod vero secundarium sit et ab ipso principali dependens. Sublato enim jure principali, necessario tollitur et secundarium. In hac igitur causa principale est, quod dominus Andegavensis de haereditate inducit et ab hoc totum illud dependet, quod de juramento subjungitur. Imperatrici namque sicut haeredi juramentum factum fuisse pronuntiat. Totum igitur quod de juramento inducitur, exinaniri necesse est, si de ipso haereditario jure non constiterit. Ipsum vero sic infringitur. Imperatricem, de qua loquitur, non de legitimo matrimonio ortam denuntiamus. Deviavit a legitimo tramite Henricus rex, et quam non licebat, sibi junxit matrimonio, unde istius sunt natalitia propagata: quare illam patri in haeredem non debere succedere, et sacra denuntiant. Hoc in communi audientia multorum vociferatione declamatum est, et nihil omnino ab altera parte responsum. Rogo, mihi in parte ista respondeas. Interim dicam ipse quod sentio. Majores natu, personas religiosas et sanctas, saepius de re ista conveni. Audio illius matrimonii copulam sancto Anselmo archiepiscopo ministrante celebratam. Ipsum enim non aliter quam sanctum audeam appellare. Nam cum frater quidam dubitaret utrum sanctus appellari debuisset, ei divinitus haec facta est revelatio. Dum oraret et ab oratione in mentis raperetur excessum, liber ei in manibus datus est cujus dum primas revolveret paginas, nihil scriptum nisi sanctus Anselmus invenit. Et cum caetera quaeque percurreret, nihil reperit nisi sanctus Anselmus. Unde certum est non placere divinitati ipsum aliter appellari quam sanctum. Certum est perfectam huic non defuisse charitatem quae foras mittit timorem . Mirabile namque de ipso testimonium a sanctis audivimus. Manus autem sibi praecidi permisisset, quam eas ad opus illicitum extendisset. Longe sit igitur ab intellectu bonorum, abradatur a cordibus omnium, ut a sapientissimo rege et summae sanctitatis episcopo, quidquam nisi legitime et sancte fuisse credatur admissum. Nec Romanas unquam aures pulset amplius tale ludibrium, quod omnium bonorum attestatione constat esse mendosum. Verum de ipsa matre imperatricis sanctorum quorumdam relatu cognovimus, ipsam a cunabilis ipsis in dignitatem regiam, ostenso diviniter oraculo praesignatam. Nam dum ipsam regina Mathildis, regis Willielmi sponsa, de sacro fonte levaret, puella ipsa injecta manu velamentum quod capiti reginae supererat, apprehendit, suumque caput involvit. Quod quidam quorum nunc etiam vita superstes est, altius attendentes, signum quod praeostensum est exponentes, dignitatem regiam, in quam postmodum sublimata est, manifeste sunt praelocuti. In longum se extendit epistola, eo quod materiam magnam attigimus, etsi non plene explicuimus. Et tu per verba quae per militem tuum mandasti mihi, excitasti me, et cum currere coepissem, augebat mihi stimulos ipsa tui memoria, ut ab opusculo quod mihi tui praesentabat memoriam vix avelli potuerim, sed me fere in taedium lectoris extenderim. Unde in fine teneas, ut memor sis finis, et in Ecclesiam Dei et pauperes ejus charitatem benevolae mentis exerceas. Memor esto matris tuae quae diripitur, et conculcatur ab omnibus, et quos in diebus angustiae suae deberet filios experiri charissimos, hostes reperit infestissimos. Nec adversus eam tuus inde zelus accendatur, si in causa praesenti non ea qua oportuit libertate vocis usa est, cum eam praesidentis auctoritas non solum impedierit, sed quasi ligatam vinculis in hoc ipso velut immobilem fecerit. Sed jam nunc, Deo propitio, et favente parti huic domino papa Coelestino, vincula solventur, quae muta fuere loquentur. Vale. Et biduo saltem ores pro me, quia biduo mihi est intermissa oratio ut litteras dictarem ad te.

Notes: (Luc. II.) (Num. XXXVI) (Psal. CV) (I Joan. IV)