EPISTOLA XVIII. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.  8. 9. 10.
Author: Paulinus Nolanus

97 Paschasium diaconum diutius apud se retentum excusat Victricio Rotomagensi episcopo. Deinde Victricii laudes graphice describit, quomodo etiamnum miles sese verum Christi confessorem ac martyrem in tormentis praestiterit; quomodo episcopus factus Rotomagensem Ecclesiam instituerit et illustrarit, utque in barbaris regionibus Christi fidem excoluerit et monasteria instituerit.

Beatissimo semper et venerabili patri VICTRICIO, PAULINUS. Quod optantibus aliquandiu non contigerat, id repente insperantibus, Domino donante, provenit, ut occasio nobis ad venerandam sanctitatem tuam scribendi per domesticum fidei, et eum potissimum fratrem, qui in Domino tuus pariter ac noster esset, daretur. Accidit enim Romae nobis ad celeberrimum natalis apostolici diem concurrere benedictum diaconum fratrem nostrum Paschasium, quem praeter gratiam fraterni in sacro ministerio contubernii, eo venerabilius amabiliusque suscepimus, quo de sanctitatis tuae clero, et corpore, et spiritu esse cognovimus. Sed fatemur violentiam nostram qua illum de Urbe ad sanctitatem tuam redire cupientem, quamvis festinationem piam justissimi desiderii probaremus, tamen in tuo amore complexi Nolam perduximus; ut et hospitium illic humilitatis nostrae quaedam per illius ingressum tui spiritus aura benediceret; et diutius quasi quadam tuae gratiae portione frueremur, videntes et tenentes eum, quem et institutionis tuae discipulum: et viae comitem, modestia morum, cordis humilitas, mansuetudo spiritus, fides veritatis, et sermo in omnibus sale conditus probabat. Itaque da veniam fratri nostro in nobis, vel nobis in illo: quia sive illius tarditas arguatur, sive praesumtio nostra culpetur, utrumque delictum caritas Domini excusabit tibi, qua vel ille nobis parere compulsus est, vel nos eum non timuimus invadere, et pro nostro jure retinere, non arrogantia pervicaci, sed corde puro et fide non ficta, nostrum credentes esse quod tuum est: teque ita vicissim reputaturum non ambigentes, ut illum non abfuisse tibi duceres eo 98 tempore quo nobiscum fuisse cognosceres. Nam etsi regionum intervallis corporaliter disparamur; spiritu tamen Domini, in quo vivimus et manemus, ubique effuso conjuncti sumus, ut unius corporis membra, et cor unum et unam animam habentes in uno Deo . Quamobrem spiritali speculo mentem erga nos tuam considerantes, nosque connexos invicem tibi, de affectione nostri pectoris vindicavimus nobis, ut unanimem animum tuum in fratre retinendo, gratia Domini quae tibi largiter data est id ipsum operante, ut in corporis etiam tui membris, et in vestimenti tui fimbriis diligaris; quamvis multos morarum illius dies perdiderimus, dum corripiente nos in sua misericordia Domino, ad emendationem spiritalem carnali aegritudine verberabamur. Sed qui consolatur humiles; et sanat contritos corde, consolatus est nos in praesentia fratris nostri benedicti Paschasii: de qua dum refrigerabamur in spiritu, etiam corpore reficiebamur: amicus enim bonus medicina cordis est; et bene duobus in unum coactis Christus interstat. Neque vero in infirmitate tantum nostra contribulatus et compassus est, sed in nostri clarissimi filii Ursi, quem comitem indivulsum peregrinationis suae habuerat, gravissimo languore diu confectus est. In quo et fidem ejus et caritatem in Domino plenam perspeximus. Nam quantum ille laborabat in corpore, tantum hic in spiritu macerabatur. Et ideo respexit illum Dominus in hujus humilitate, cumulans et hoc beneficium, ut usque ad mortem infirmatus, fide tamen et labore Paschasii, quem Dominus experiri voluit potentiam apud se sancti sui confessoris dilectissimi Felicis Dominaedii nostri, de periculo inveniret salutem. Per hujus enim ipsius manus genitus, in lectulo baptizatus rEDIT. Praestabit idem Dominus, qui illum orationibus sancti fratris nostri Paschasii, et sollicitudini cum eo nostrae, et imprimis ecclesiae tuae te proculdubio semper in tuis ubilibet positis respiciens, redonavit, perducat in conspectum tuum incolumem et salvum, et liberum peccato, servumque justitiae. Non ambigimus et ipsum, si ad te meruerit pervenire, magna fidei incrementa facturum pare Paschasio et te amborum magistro. 99 Notum enim nobis fecit Tychicus tuus carissimus frater et fidelis minister in Domino, non quidem te magis quam in te Deum praedicans, quanta Dominus per te lumina in obscuris ante regionibus accendisset: qui educens nubes ab extremo terrae, te quoque in lucem populi sui de extimo orbis eduxit, et clarum fulgur in pluviam uberem fecit. Sicut terra Zabulon quondam et Nephthalim, via maris trans Jordanem Galilaeae, et qui sedebant in regione umbrae mortis, lucem viderunt magnam: ita et nunc in terra Morinorum situ orbis extrema, quam barbaris fluctibus fremens tundit Oceanus, gentium populi remotarum, qui sedebant in latebris, via maris arenosa extra Jordanem, antequam pinguescerent fines deserti in ea, orta sibi per tuam sanctitatem a Domino luce gaudentes, corda aspera Christo intrante posuerunt . Ubi quondam deserta silvarum ac littorum pariter intuta advenae barbari aut latrones incolae frequentabant, nunc venerabiles et angelici sanctorum chori urbes, oppida, insulas, silvas, ecclesiis et monasteriis plebe numerosis, pace consonis celebrant. Quod quamquam in totius Galliae populis et ubique gentium Christus operetur, qui totum orbem circuit quaerens dignos se, et per nationes in animas sanctas se transfert, et in viis directionis ostendit se hilariter, et omni providentia occurrit amatoribus suis: tamen in remotissimo Nervici littoris tractu, quem tenui antehac spiritu fides veritatis afflaverat, et potissimum in vas electionis excerpsit, in te prima refulsit clarius, incaluit ardentius, et propius apparuit; et in quo sanctificaret illic nomen suum, et per cujus nomen etiam solis ab occasu in omnem terram sonus ejus exiret, assumsit. Denique nunc Rotomagum et vicinis ante regionibus tenui nomine pervulgatum, in longinquis etiam provinciis nominari venerabiliter audimus, et inter urbes sacratis locis nobiles cum divina laude numerari. Haud immerito: cum totam illic, qualis in Oriente memoratur, Hierusales faciem apostolorum quoque praesentiam meritum tuae sanctitatis adduxerit: cui peregrinam memoriis suis urbem, affectu sanctorum spirituum et effectu operum divinorum, sedibus suis comparant, qui in te ipsum aptissimum sibi diversorium repererunt. Juvat videlicet amicos Dei et principes populi veri Israel, id est populi appropinquantis sibi, in ea urbe remorari 100 et cooperari tibi, in qua cum angelis sanctis continua diebus ac noctibus Christi Domini praedicatione mulcentur. In qua illis per devotissima fidelium corda famulorum, plurimae virtutes amicae gratam requiem et familiare metantur hospitium. Ubi quotidiano sapienter psallentium per frequentes ecclesias et monasteria secreta concentu, castissimis ovium tuarum et cordibus delectantur et vocibus. Et nunc illos intemerata virginitas in sacri corporis templo tenet ut in visceribus pudicis requiescenti Christo hospites faciat. Nec minore eosdem voluntate sanctis operibus et pio ministratu inexpugnata, noctu diuque famulantium viduarum pascit integritas, vel subjugatorum Deo conjugum arcana germanitas; quae orationibus sedulis laetum in operibus suis Christum ad visitationem non jam maritalis tori, sed fraterni cubilis invitat; cum ipso sanctisque ejus vicissim mixta, concubitu castitatis spiritibus visitantum immaculato amore confunditur. Nunc vero per misericordiae viscera reficiuntur, et in filiis pietatis atque justitiae conquiescunt; te in omnibus eruditionis tuae filiis diligentes, et in te Christum amantes, ac per hoc virtutes Dei, id est potentiam in Christo suam in tua potissimum civitate, ut consortem te suum testentur, operantes. Gratia illi et gloria, qui opera manuum suarum non omittens omnem hominem vult salvum fieri, et in agnitionem veritatis venire; et pedibus Evangelii toto orbe discurrens, te quoque speciosum verbi sui pedem facere, in quo exsultaret ut gigas ad currendam viam, et in praeparationem evangelicam pacis suae vestigio calceare dignatus est, ut per te quoque super aspidem et basiliscum ambularet, et conculcaret leonem et draconem. Ac ne tam illustris lucerna sub modio taciturnitatis obscura latitaret, sic te apostolicae sedis evectu quasi super candelabrum sublime constituit, ut tota domo multorum illuminatione luceres. Sed quibus te itineribus ad viam suae veritatis adduxit? Carnalibus muniis ad spiritalia suae virtutis instituens, creavit initio militem, quem postea elegit antistitem; et passus est militare te Caesari, ut Deo disceres militare; ut dum labore castrensi corporis robur exerces, spiritalibus te praeliis roborares, confessioni spiritum firmans, et passioni corpus indurans. Quod divinae providentiae circa te fuisse consilium ingens, postea exitus tuus a militia, et ingressus ad fidem docuit. Cum primo Christi amore succensus, ordinante ipso Domino, quamdam operis suis 101 pompam, per insignem concilio militari diem progressus in campum es, toto illo quem jam mente respueras, muniminum bellicorum praecinctus ornatu; cunctisque mirantibus accuratissimos in te habitus ac terribiles apparatus, repente obstupefacto conversus exercitu, ante pedes sacrilegi tribuni militiae sacramenta permutans, arma sanguinis abjecisti, ut arma pacis induentes, contemnens armari ferro, quia armabaris Christo. Et illico antiqui serpentis invidia concitato in furias tribuno, districtus in verbera, et vastis fustibus fractus, nec tamen victus es, quia crucis ligno innitebaris. Geminataque mox corpori poena, acuto testarum fragmine laniata immanibus plagis membra subtritus es, tunc mollius fulciente Christo, cujus tibi gremium lectulus erat, et dextra pulvinar. Unde ad majorem hostem, necdum vulneribus obductis, accensa potius eorum dolore quam fracta virtute reparatus, fortior prosiluisti; oblatusque comiti, de potentiore inimico gloriosius triumphasti. Nec ausis ultra diaboli satellitibus superata ingerere tormenta, capitalemque sententiam meditantibus, ut vel fine carnalis tuae vitae vinci desinerent, Dominus noster fortis et potens, et invictus in praelio, conspicuis mirabilibus pectora quamlibet obdurata confudit. Nam carnifex, qui in itinere, quo percussorem tuum sacra victima sequebaris, cervicem tuam insultans minaciter attingendi temeritate violaverat, quasi ictus sui locum praecurrente gladium manu palpans, excussis illico oculis caecitate percussus est. O Christi ineffabilis bonitas, quantum in suos ostendit affectum! Injuriam confessoris sui non tulit impunitam, qui suis crucifixoribus rogavit ignosci; contumeliam martyris statim ultus est, qui passionem suam noluit vindicari. Sed ea ipsa ira pietatis est. Idcirco enim unus caecatus est, ut plures illuminarentur; et ipse forsitan qui oculos carnis amiserat, lumina mentis acciperet. Statim denique majore documento, qui feralis custodiae ministerium triste curabant, quas ipsi arctius innodatas et ad ossa depressas, vel exiguo rogantibus vobis beneficio relaxare noluerant catenas, conversa in conspectu ipsorum prece vestra ad Deum Christum, sponte de manibus absolutis fluere 102 viderunt; nec ausi renectere quod Deus solverat, ad comitem pavidi cucurrerunt, veritatem Dei pro confessoribus confitentes. Quod auditum religiose et creditum, comes principi suo cum testimonio militum retulit. Et, ut ipsius quoque repentina ad clementiam de furore conversio inter mirabilia Dei numeraretur, factus est in te praedicator Christi in quo esse devoverat persecutor. Puto et ipsum tamquam Saulem aliquando Spiritu sancto Dominus impleverat , quia et te sicut David suum diligebat: ut sicut ille rex quondam, dum ad prophetas persequendos proficiscitur, propheta effectus est, ita et comes ille respersus gratia Domini, quae de fidei tuae abundantia redundabat, qui ad puniendum confessorem venerat, et ipse confessus abscederet. Credidit enim; et quos saeviens praedamnarat ut reos, laudans emisit ut sanctos; et testimonium perhibuit veritati, qui testes fidei punire cupiebat. Quid ergo miremur tam potentem te esse meritorum, tam divitem gratiarum, cum hoc tibi fuerit virtutum in Christo rudimentum, quod longorum laborum paucis consummatio est? Dubitemus etiam nunc an perfectus sis, qui de perfectione coepisti? et si legitime coronandus sis agone decurso, cum currere coeperis a corona? Quis daret nobis pennas sicut columbae, et volaremus ad te, et requiesceremus in conspectu sanctitatis tuae; coram in ore tuo Christum Deum admirantes atque venerantes, tergeremus capillis pedes illius in tuis pedibus, et lacrymis rigaremus, et in illis cicatricibus tuis quasi dominicae passionis impressa vestigia lamberemus. Suaviora enim sunt vulnera amici, quam oscula inimici . Vae mihi misero peccatori immunda labia habenti cui fructus iste non contigit, cum in manu fuerit. Meminisse enim credo dignaris, quia sanctitatem tuam olim Viennae apud beatum patrem nostrum Martinum viderim, cui te Dominus in aetate impari parem fecit. Ex illo igitur, licet brevi notitia te attigerim, tamen magna dilectione complexus sum, et quanta tunc licuit copia veneratus sum sanctitatem tuam; et me ac meos, qui te absentes, tamen quia jungente Christo unum sumus, per me videbant, 103 commendavi in aeternum tibi; gaudeoque nunc, quod hoc saltem mihi gloriari licet, quia faciem tuam in carne viderim: sed lugeo negligentiam infelicitatis meae, quod occasionem tanti boni ignarus amiserim; et contenebrantibus me illo tempore non solum peccatis, quibus etiam nunc premor, sed et curis hujus seculi, quibus nunc propitio Deo liber sum, sacerdotem te tantum, quod in medio erat, viderim; et quod inerat insignius, martyrem vivum videre nescierim. Memineris, quaeso te, nostri in illa die, qua ad te innumera meritorum tuorum cohorte comitatum, ornamentisque felicibus comtum, et infulis pariter atque adoreis coronatum, et niveas sacratorum antistitum vittas, et floridas confessorum purpuras occurrentium manus afferent angelorum; teque ipsum ut argentum igne examinatum, et aurum in fornace seculi hujus probatum, ipse summus auri sui argentique purgator accipiet, et ut pretiosam diademati suo margaritam Rex aeternus aptabit: nec tuarum tibi tantum praemia se debere virtutum Judex justus agnoscet, videns innumeros circa te sanctorum utriusque sexus greges, quos illi quotidie institutis tuis generas, formula omnibus perfectae virtutis et fidei; sicut et frater Paschasius ostendit, in cujus gratia et humanitate quasi quasdam virtutum gratiarumque tuarum lineas velut speculo reddente collegimus. Vere tu beatus tot beatorum parens, tante messis sator, centesimum, et sexagesimum, ac tricesimum fructum Deo fecunditate tuae terrae afferens, et mensuram parem de variis partuum tuorum fructibus recepturus. Te Altissimus inter regni sui maximos nominavit, cui concessit facto aequare sermonem; ut et doctrina tibi vitae tuae sit, et vita doctrinae. Quo fit, ut nemo se audeat excusare discipulus velut difficultatis imperio, cum prius adstringatur virtutis exemplo.

Notes: (V. not.
54) (V. 
not. 55 et 56) (V. not. 57) ( id est deposuerunt) (V. 
not. 58) ( Latin. forte te) (V. ep. 3, n. 1) (V. not. 59) (V. not.
60)