EPISTOLA XXIII. 1. 2. 3. 4. 5.  6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.  14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32.  33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47.
Author: Paulinus Nolanus

Severi caritas laudatur; item missum sibi ab eo Victorem, et exhibitum a Victore ministerium in cibis ritu monachorum praeparandis, eleganter sancteque commendat. Ex adhibita sibi ab eodem Victore etiam tonsoris opera, multa praeclare de coma disputat: totaque Samsonis et mulieris peccatricis ad Christi pedes historia allegorice exposita, clausulam de Christi caritate prorsus auream apponit.

SEVERO fratri PAULINUS. Quid extorques, ut te plus amemus? crescere summa non recipit. Si potest mare superfluere obices suos, et quaecumque naturalem plenitudinem servant, incrementum temporale sentire, potest et caritas in te nostra cumulari: quam suo fine complemus, cum te sicut nosmetipsos diligamus. Itaque ut cubitum ad staturam nostram adjicere, sic amoris tui cumulum facere, non possumus; desideriis tamen modum nullum ponimus. Qui enim existimas satisfacere te nobis assiduitate ista honorificentiae ac pietatis tuae, qua praesentiam tuam nobis tam frequentibus epistolis compensare conaris, sollicitas potius gulam caritatis, tantoque minus exples gratia litterarum, quanto majorem sedulitate ipsa et humanitate sermonis tui causam suggeris, te ipsum, tam unicae nobis unanimitatis in Christo, frater, desiderandi. Quid enim fieri diligentius in Deo et proximo potest, quam quod in nobis exhibes Christo? in quo Dei praeceptum utrumque completur: quia idem nobis et Deus est majestate naturae suae, et assumtione nostrae proximus factus est. Hoc igitur in te proficiente 118 consummatur caritas tua, quae sit in ipso infinito perfectio, quia finitur in Christo cujus magnitudinis non est finis: sed nobis in eo finis sit, ut per ipsum sine fine vivamus: quibus Christus et generale initium est, quia per ipsum omnia; et speciale fastigium, quia caput corporis, cujus membra sumus. Dulcis et rectus est Dominus, dulcis in te mihi: et quam magna multitudo dulcedinis ejus tu mihi; Nam quantus quantus es, qua mente, qua lingua es, totus desiderium es: et mihi dulcedinem Christi sapis ut hortus mihi, ut odor agri pleni, quem in odorem unguentorum illius currendo legisti. Nam et ager tu illi es, qui vicissim ager nobis est. In ipso enim serimus, et ab ipso metimus. Ager vero tu, non ille spinis horridus, aut arenis aridus, aut petrosis asper et nudus, in quo semen datum aut suffocatur, aut destituitur, aut uritur: sed ille, quem benedixit Deus a rore coeli, et ubertate terrae. Unde et lingua tua verbo Dei rorat, et cor tuum fertile Deo, semen exceptum spiritali fruge multiplicat; ut de fructibus tuis impleat manum suam messor, et sinum suum qui manipulos colligit; hoc est, ipse Deus, qui verbi in nobis sui et seminator et messor est. Ipse, et manus qui dextera Dei, quam bonis operibus implemus. Idem et ille Abraham sinus est, in quo operum mercede requiescimus. Sic hic Deus in tua caritate nobis abundans; non solum litteris tuis nos, sed et tabellariis benedicit, visitat, pascit, illuminat; utroque nobis munere aperiens thesaurum bonum cordis tui: ex abundantia enim cordis os loquitur: et, omne enim , inquit, animal ad simile sibi congregatur. Propterea benedixit te Deus, quia innocentes et recti adhaeserunt tibi, et cum impiis non sedes; odisti iniquitatem, diligis animam tuam, quam projecisti in Christo, ut huic vitae perdita servaretur aeternae, damno sui semetipsam lucrifaciens, si per caritatem Christi vilescat sibi. Quo affectu vilis tibi, at pretiosae Deo animae tuae suavitatem in favis oris tui Christum spirantibus odorantes benedicimus Dominum, Dei Verbum Deum: qui sicut in ipso illo homine, quem gessit, 119 ita in nostris mentibus gradus quosdam corporeae aetatis exsequitur; nascitur, crescit, roboratur, senescit. Sed orandus, ne in nobis diu aut jugiter parvulus, et infirmus, et pauper sit. In te quidem, ut gloriamur, quia bonum tuum gloria nostra est, profectus ejus experientes, agnoscimus bonitate grandem, malitia parvulum, sapientia senem, fide fortem, et in spiritu piae humilitatis pauperem, caritate divitem. Nam prioribus erga humilitatem nostram officiis alios anteverteras, omnibus nostris, ut saepe testati sumus, et amicis studiosior, et proximis religiosior, et fratribus diligentior. Nunc vero ista nostrae visitationis vice, etiam temetipsum supergressa humanitate superasti. Sat enim nobis erat annuis commeatibus emereri litteras tuas, et a te missos videre, in quibus non solum vicem praesentiae tuae, sed et fidei teneremus effigiem. Tibi tamen satis non fuit institutam observantiam solemni perfunctione celebrare. Longum tibi multa dilectio fecit mora hiemis a nobis silere. Concaluit cor tuum intra te, et in meditatione pietatis sanctus tibi bonae impatientiae ignis exarsit. Nec suffecit litterarum ad nos editione maturare, nisi gratiam sermonis tui, etiam de sanctis comitibus tuis lecto perlatore, cumulares. Benedictus, quem in hoc munus elegisti et assumsisti quo Deum feneras : quia etsi peccatores nos vera conscientiae nostrae professione, tamen tuae simplicitatis opinione falsa putans, ut ais, sanctos, non jam hominis, sed Christi caritate nos diligis: et idcirco mercedem prophetae accipies, quia propter nomen Christi prophetarum honore accipis etiam non prophetas. Nobis vero similis gratia non debetur hujus officii, quo fratrem Victorem in nomine Dei, tuaque persona ad nos venientem, intima affectione et magna gratulatione suscepimus. Id enim tantum fecimus inutiles servi, quod facere debuimus; quoniam perspicua veritas cogebat nos ovem puram in eo suscipere atque venerari; quem non solum ovem pelle, verum spiritus mansuetudinis, et expressa in verbo ejus atque silentio Christi modestia revelabat. Vere recognovimus in eo sanctorum formulam beatorum Martini et Clari, quem proximo intervallo illustris magistri sequacem te autore cognovimus. Horum se unius in regeneratione esse progeniem, alterius in via comitem fuisse filius pacis. Victor asseruit. Homo vere, ut scripsisti, Dei humilis corde, non humilis gratia: vas misericordiae et mansio Altissimi quem recipit, et oblectat placido 120 animae trementis hospitio. Is nobis benedictiones, praeter illas quas a vobis geminas in litteris et palliis afferebat, plures addidit de opibus mentis suae, non solum contubernio spiritali gratissimus nobis, sed et corporeo famulatu sedulus. Audeo enim rem oneris nostri fateri, dum tibi nihil de ejus bonis taceam, quae gaudium tuum esse certo scio: quoniam portio tua est bonum familiaris tui. Servivit ergo mihi, servivit inquam; et vae mihi misero, quod passus sum; servivit et peccatori, qui non serviebat peccato; et ego indignus a servo justitiae ministrabar. Sed hinc mihi levamen aliquod tanti ponderis spero, quod sancti fratris famulatum non superbia vindicavi, sed contestandae caritatis meae, et fide capiendae benedictionis admisi. Benedictio enim mihi erat sancta in nomine Dei famulatio, et in libertatis spiritu famula dilectio. Ob hoc voluntarium ejus bonum, et pro ipsius utilitate suscepi, praesumens eo potentiorem exorandi pro me futurum, quo plus meriti de religionis operibus acquisisset. Aget profecto orationibus suis, ne meis oneribus accreverit, quod etiam ex me accessit fructibus suis. Dilexi enim, fateor, in ejus obsequio benedictionem, timens ne repudiata elongaretur a me; quia scriptum tenebam: Noluit benedictionem, et elongabitur ab eo. Dedi itaque me totum manibus ejus atque visceribus: quia per viscera caritatis manus famulas, et membris meis unctor, et pedibus lotor adhibebat; liberalium plenus affectuum, sed servilium praereptor operum, vix ut me aquam ministrare manibus suis sineret. Ex libro enim tuo istius gratiam servitutis adamavi, ut minimam saltem guttulam de sacris Martini actibus delibarem. Ipse vero quotidie non solum pedes meos lavare, sed et calceamenta, si paterer, tergere cupiebat, avarus dominationis internae, et idcirco corporeae servitutis impiger Sed de pedibus lavandis tantum semel fateor apostolico me exemplo cessisse, quos legeram pedes suos lavandos servienti Domino praebuisse. Neque enim partem in hereditate nisi famulantis obsequio recepissent; quoniam bonus Dominus et salutarium magister, serviendi ministerio dominandi meritum conferebat; et humilitatis humanae praebebat exemplum, quibus divinae sublimitatis parabat consortium. Unde perspecto muneris tanti mysterio, et intellecta boni magnitudine, qui primo ministrantis apparatu pedes offerre trepidaverant; jam non pedes tantum, sed 121 totos se usque ad caput perlui rogaverunt. Et ego Dominum Jesum in fratre Victore veneratus, quia omnis anima fidelis ex Deo est, et humilis corde cor Christi est, fateor, ad remedium infirmitatis optavi, ut oleo me vel aqua melior conservus attingeret. Nec irritus fui praesumtae opis; nam quasi medicatum manibus piis oleum de ipsa ungentis mansuetudine mihi lenius in medullas perlapsum est, et exsultaverunt ossa humiliata. Benedixit anima mea Dominum, et omnia interiora mea nomen sanctum ejus. Nam et sensibus vegetandis proderat haec pietatis magis palaestra, quam corporis, qua frater bonus artus mihi fragiles, manu fingente, componens, mentis quoque vigorem recreatis ossibus erigebat, cooperante proculdubio manibus fide: ut dum infirmam carnem manus diligentis duceret, compatientem animam gratia credentis elueret, fieretque mihi intus oleum laetitiae, quod foris erat oleum sanitatis. Accipe modo aliam ejusdem in nostris sensibus servitutem. Quia non solum refectionis nostrae, sed et parsimoniae curam gerens, facilem nos victum cibo simplici capere, coctis in gutta olei et aquae copia pultibus, docuit: sed eas tanto gratiae sale, tanta dulcedine caritatis condiebat, ut coquos et condituras non desideraremus: quia aquae purae oleum suavitatis, quod nulla muscarum importunitas exterminavit, simplicitas caritati juncta miscebat. Verum spiritalis coquus interiorem hominem cibare doctior, quo destrueret escam gulae, non siligine nobis pultes, sed farina confecit aut milio. Ac ne in hoc ipso delicatius nobiscum agere videretur, qui nos ad orexim monachorum parabat imbuere, fabam intrivit panicio, quo citius senatorium poneremus fastidium. Sed in benedictione dulcedinis animae delicias habebamus, gratulantes quod frater etiam in carnalibus ministeriis spiritalis, propheticis nos cibis pasceret. Nam in contritione permixta panes illos tribulationis imitatus est, quos Ezechiel propheta de vario frugis et farris conficere sibi genere jussus est, et ad expressionem Judaicae confusionis, qui obliti Deum, immutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli manducantis foenum, in stercore boum coquere, coctosque sub foetido cinere, cum lacrymis captivatis in mensura sumere. Videlicet ut superventuram perfidiae suae poenam corporaliter in 122 propheta signatam providerent, et vel ita reverterentur ad Dominum, si eos ad poenitendum non solum verbis denuntiata, sed etiam corporibus Prophetarum expressa, offensi Dei ira revocaret. Voluit ergo frater Victor, ut non solum jejunio, sed et cibo humiliare animam disceremus: et recordatione peccatorum veterum, intellectuque praesentium tristes manducare panem doloris: quamvis ex parte nobis pepercerit, fabam tantum milio panicioque confundens: quod tamen forsitan oblivionis magis quam moderaminis fuerit. Nam homo sanctus fideli cautione metuisset aliquid nobis de Scriptura sancta subtrahere: et ut totam juxta Dei verbum confectionem prophetici panis impleret, lentem quoque et hordeum et viciam miscuisset in crumilum , ut aestuantibus extra sui labra fervoribus, dissimilium sibi fructuum quasi repugnante coctura, fatiscens rimis olla crepitaret. Nihilominus tamen de paucioribus frugibus testam capacem replens, intulit nobis multo nidore catina infumantia; totumque non solum mensulae nostrae ambitum, sed et cellulae nostrae spatium olida caligine vaporavit: atque, ut multiplicaret nobis benedictionem, alterius quoque prophetae prandium coenulae nostrae contulit, ut Elisaei nobis ollam inferret: in quam misit farinam; nec herbam veneni, sed condimentum salutis incoxit, in nomine Domini gerens omne quod agebat: quo tuti atque securi non exclamavimus ad eum; Homo Dei, mors in olla: quia jam in olla nostra vita est, postquam Dominus Jesus Dei Verbum caro factus est, et habitavit in nobis: et vasa fictilia nostri corporis; voluntariae nobis pravitatis lubrico de suis manibus elapsa, et diuturnis contrita peccatis, ut in meliorem usum figulus ipse renovaret, assumsit in semetipso, factus et ipse de nostri corporis limo tamquam vas, ut ait, perditum, id est, in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum. Et ideo dicit: Moab olla spei meae, quia non solum ex Juda, sed ex Moab, hoc est, non solum de sanctorum, sed etiam de peccatorum origine corpus assumsit: qui decocta quasi per ollam carnis nostrae cruditate, sanctificavit in aeternum nobis cibum carnem suam. Caro enim ejus, ut ipse ait, vere cibus vitae est. Ipsa est et 123 illa secundum Jeremiam olla urens peccata, et illo igne consumens, de quo ait: Ignem veni mittere in terram; quem et in nobis optemus accendi, ut in olla Dominici corporis, id est Ecclesia, concoquamur: perustisque vitiis defaecati, efficiamur argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplo; ut jam non urenda sarmenta, sed palmites fructuosi in eodem Domino, id est, vera vite maneamus, fiatque nobis idem Dominus ad escam dulcis ille botrus, qui nobis in crucis vecte suspensus, de terra repromissionis et fructum ostendit, et gustum dedit, ut non jam sectemur vilia ruris inculti gramina, inter quae etiam pestiferos viticularum silvestrium racemos carpere periclitemur. Quod certe nobis accidit, cum squalente curarum secularium spinis anima, cui cultura Dei verbum est, vitam hanc aevi brevem et boni sterilem suspirantes, inter actus supervacuos peccata noxia quasi inter agrestes herbas germina venenata colligimus, et sic in ollam corporis vel cordis nostri mortem mittimus. Sed gratias Deo, qui nos liberavit de corpore mortis hujus per Christum Jesum Dominum nostrum: quo infirmitati nostrae sui spiritus virtutem permiscente, et amaritudo malitiae nostrae, et sterilitas inutilitatis, infuso praecordiis verbo Dei, velut convertente salutaris et vividi salis aspergine, ad dulcedinem fecunditatemque mutata est. Recurramus ad fratrem Victorem, qui vas etiam farinulae nostrae ex usu usurpationis suae, quam in nomine Dei faciebat, copiosum de benedictione fecit: ut aliquid etiam de beati Eliae hydria nobis daret, qua propheta coelestis in verbo sacro ad sufficientiam indeficientem repleta, benedictam cum filiis Sareptae viduam per triennii famem pavit. In qua vidua jam tum per prophetam Christus, ut opinor, Ecclesiam suam non frumenti, sed verbi pane pascebat; de qua dicit: Viduam ejus benedicens benedicam; illam scilicet viduam quam Apostolus ait, mortuo viro, quibus volet nuptiis liberam; quia desinente lege, cui finis est Christus, a gratia ad libertatem transitum faciens Ecclesia, Christo quasi vidua legis innupsit. Hujus nunc vasis oleum gratiae et benedictionis farina non defecit in omnium foris gentium fame, quarum miseram a cibo vitae 124 et fide Trinitatis inediam congrue praefiguravit illa quondam triennii fames. Sed, ut super hoc institutum concludam, ita Domini gratiam farina nostra in fratris Victoris manu sensit, ut quae vix ante sufficiebat panibus, nunc abundet et pultibus, fraternitatemque monacham vespertini post jejunia cibi avidam, duplici ministerio, aut fermentatis orbibus, aut soluto farre distendat. Verum idem Victor meus quamvis fortioribus cibis inducere stomachum nostrum studeret, tamen et hoc infirmitati nostrae frater necessarius consulebat, quod defectiones fidei nostrae in illis pultibus absumendis adimplebat: et opera manuum suarum consummabat uno pro nobis adjutore istius ferculi, quem ex rusticanis receptum domi renutrimus, aetate corporis senem, mentis infantem: quia jam senectute deficiens renatus est gratiae, et in novitatem vitae de vetustate carnis effloruit. Eum fratris Victoris coquina, et assueto cibo, ut ex rusticis hominem, et apto, ut edentulum saginavit. Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum. Eripuit eum de tenebris et umbra mortis; et nunc aspersus hyssopo et emundatus, in voce exsultationis et confessionis epulatur, et clamat: Erravi sicut ovis quae perierat; Benedicam Dominum in omni tempore, qui mihi tribuit intellectum, et eripuit me de luto faecis, et immisit in os meum canticum novum. Junior fui, et senui: sed non defecerunt in vanitate dies mei. Quia fecit mihi magna, qui potens est. Torrente voluptatis suae potavit me, et refloruit caro mea. Frumentationem mihi misit in abundantia, et saturavit animam inanem et nunc senectus mea in misericordia pingui, donec in pace dormiam et requiescam in longitudinem dierum. Venio nunc ad majorem fratris erga me victoris operam, qua me suis manibus tondere dignatus est: quod ipsum tamen beneficium tibi debere me voluit, mandato tuo dicens se mihi artem suam prodere. Propterea rogavi eum ut quod perita manu fecit, id impensis orationibus ambo faciatis; videlicet ut exorato precibus vestris Domino, peccata nostra, quibus super capillos capitis multiplicatis animam habemus, impexam non accisione medii tondeantur, sed ad vivum quasi novacula radente 125 perimantur. Est autem nobis novacula nunc salutiferae, nunc pestiferae sectionis. Remedii et decoris novacula nobis Christus Deus est, qui cor nostrum circumcidit, vitia radit, animae caput levigat, et faciem mentis accurat: nosque, ut illam in lege captivam, purgat, et liberat horrido miserae servitutis capillo: ut conjungendi Domino, velut illa in Israelitae viri nuptias transitura, criminibus carnis nostrae, quasi barbaris crinibus exuamur. Deinde sensibus innovatis, ut comis rudibus enitescamus, vitamque nostram, quasi Nazaraeum crimen pascentes, Deo in castitate et parsimonia consecremus. Cavendum vero, ne illa iminica ex diverso novacula, quae in protoplastis. noxia fraude deceptis generis humani caput rasit, in caput nostrum, hoc est, fidem qua nobis caput Christus efficitur, ascendat; nosque gratia spiritali, tamquam illo Nazaraeo crine dispoliet: qui quanto servantibus bono maneat, et exitio decerpatur incautis, ille in Judicum libro ab oraculis sacer heros argumento est, invictus crine servato, captivus absciso, et iterum fortis renato. Utinamque tam prudens ad cavendam mulierem, quam fortis ad strangulandum leonem: sed carnali victus illecebra, qui gratia spiritali vicerat, cum praevaluisset forti, ab infirmitate superatus est. Quod patiantur necesse est, qui suam feminam, id est carnem, viro suo, hoc est spiritui in Dei leges non subjugant, et tamquam malesuadae conjugi moles mariti fluentibus animis acquiescunt; degeneres ab illo Magistro , qui mox ut agnovit Christum, inter ipsa militiae rudimenta, magni certaminis victor non acquievit carni et sanguini. Videamus itaque omnia quae Samson pertulerit ab infida uxore corruptus, quia eadem peccatores spiritaliter feremus, quae ille carnaliter ad nostram eruditionem expressa sustinuit. Ita enim nobis violata Christi gratia, ut illi incisa coma, hostis illudet; auferet oculos, mittet in carcerem, et vertendis molis velut asinos deputabit. Unde nos Dominus, ne collum nostrum non subditum jugo Christi dignum faciamus asinaria mola, admonet per prophetam: Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus. Homo enim, ut alibi dicit idem propheta, non intelligens honorem suum, hoc est naturae suae 126 dignitatem, quae ceteris in terra animantibus ratione dominatur, ideo rationalis factus, ut autorem suum intelligere nosset et colere, abutens tanto munere Creatoris ad licentiam erroris sui, comparatur jumentis, et similis efficitur. Quod in rege Babylonio videmus evidenter impletum, qui stoliditatis impiae et vecordis superbiae poenam sensu hominis exutus, in belluino haec corde sustinuit. Etenim homo in errore positus, et a justitia relapsus, juste, ut Samson, sapientiae pariter et gratiae virtute desertus, caecitate punitur et mola: quia dignus est opere jumentario, qui semeptisum lumine rationis orbaverit, et in similitudinem belluarum corporis servus abjecerit. Considera hujusmodi mortalium vitam, et tota tibi species jumenti molentis occurret. Ut ille panis oculos corporis, sic iste sordibus vitae suae oculos mentis obsutus , per errores suorum sensuum, quasi circa ambages molarum, laboriosa miser statione versatur, usui suo vacuus, et operosus alieno: stat in via peccatorum, compeditus vinculis cupiditatum suarum: et ipse sibi carcer est obsessus tenebris erroris sui, et conscientiae squalore concretus: in semetipso pistrini ergastulum patitur: saxum cordis sui pertinacia iniquitatis induratum quasi molam versat, farinam hostibus suis de corrupta animae suae fruge conficiens. Quia, sicut scriptum est, peccator de anima sua currit : ita qui peccatum operatur, de mola vitae suae hostile triticum molit, ut zabulum pascat, cui panis fit anima quae sibi fames est. Quod si non semper vadens, sed aliquando revertens, spiritus fiat, velut coma reduci, ita gratia reflorente integrabitur. Sed ut totam de capillis texamus epistolam, juvat indulgere sermoni, et illum Domini fortem usque ad finem suum prosequi. Nam et in caecitate ipsius, et in morte divini sacramenta mysterii praelineata mirabimur. Quia quod scriptum est, plures illum hostes stravisse morientem, quam toto prius vitae suae tempore perculisse, arbitror principe loco vim Dominicae passionis interpretandam, qua zabuli domus cecidit, et regnum mortis solutum est. Quod, vivente semper, ut vivit, Christo, et ante carnalem adventum suum in majestate naturae suae apud Deum Patrem Deo Verbo, tamen dispositis in ordinem suum seculis 127 ab Adam usque ad Moysem, mortis potestas, licentia bacchante, regnaverat; et de lege intellecto, nec evitato, peccato creverat: hoc regnum Rex regum, et dispensator temporum Dei Filius passione sua divisit ac diruit, Deus factus sub lege, ut subjugatos legis solveret, factus per mulierem, sed mulierem sexu, virginem partu, ut sanctificaret utrumque sexum Creator utriusque, suspiciendo virum, nascendo per feminam. Itaque mortem ipsam moriendo destruxit, solvens, ut scriptum est, inimicitias in carne sua, et faciens utrumque unum, id est, hominem et Deum, quem in seipso connexuit Deus et homo Christus Jesus. In quo utriusque substantia naturae discordiam posuit , et unificantis gratiae aeternum foedus agnovit. Spoliatos nos zabuli latrocinio, et vulneratos in via, praeterferat frater in levita, frater in sacerdote, quos lex nec sacrificiis redemerat, nec prophetis. Sed non praeterivit ille Samarites, qui propter nos hujus etiam nominis suscepit injuriam; non praeterivit, quia non erat mercenarius, sed verus et bonus pastor, qui animam suam pro ovibus positurus advenerat. Hic hominem saucium praetermissum a praeviis, nec curatum, miseratus accessit, et jumento suo, hoc est Verbi incarnatione suscepit: et oleo gratiae, et vino passionis, suae, commendatum stabulario, perfecto illi magistro gentium , in duobus Testamentis denarii mercede sanavit, redditurus illi et beatae virginitatis de innumeris hujus boni fructibus uberes gratias, et innumerabiles coronas, quia hoc consilium praecepto adjiciens, de suo supererogavit. Non ergo erat iste frater, qui et conditione Dominus a servis, et natura Deus a mortalibus discrepabat: sed tamen et homo erat ille, de quo scriptum est: Et homo est, et quis cognoscet eum ? Neque ideo frater noster, quamquam et hoc divina pietas pro humilitate cordis sui famulis nomen indulserit, dicens: Narrabo nomen tuum fratribus meis, tamen nostra arrogantia non audendus dici frater, nec quia homo fieri dignatus est; quia et in ipso hominis ortu nihil habet commune nobiscum; qui citra nostrae generationis usum caro factus de Spiritu sancto, intemerata sacrae matris virginitate, et conceptus et natus est. Et ideo sine ullo corporis nostri confagio, 128 nostrum corpus effectus, non dedit Deo placationem suam, quia ipse propitiatio erat: nec pretium redemptionis animae suae, sed nostrae, quia non egebat salute Salvator. Nos enim venditi sub peccato egebamus pretio redemtionis: et ideo propter nos homo, propter nos forma servi, propter nos filius ancillae. Qui benedictus et sanctificator sanctorum, pro nobis tamen et peccatum et maledictum factus est, quod non erat; ut nos, qui et ex praevaricatione peccatum, et ex damnatione maledictum eramus, ab utroque absolveret, utrumque in sua carne affigens cruci. Ideo dictum puto: Frater non redimit, redimet homo: quia quos frater non redemerat, hoc est, propheta, seu legislator, qui homo tantum erat; hic homo redemit, qui et Deus erat. Deus enim, inquit, erat in Christo reconcilians sibi mundum. Hujus enim modi homo solus praevalere potuit adversus sententiam mortis, et aculeum peccati, ut chirographum mortis aboleret, et humiliaret calumniatorem: non tamen ei majestate naturae suae, sed habitu nostrae congrediens; et nihil ei extorquens violento dominatu, sed superans eum lege justitiae; ut tamdiu potestas ejus valeret, donec interficeret justum, in quo nihil dignum morte posset ostendere: non solum quia sine delicto occisus est, sed etiam quia sine libidine natus, cui subjugaverat ille, quos coeperat; ut quidquid exinde nasceretur tamquam suae arboris fructus, prava quidem habendi cupiditate, sed tamen non iniquo possidendi jure retineret. Justissime itaque cogitur dimittere credentes in eum, quem injustissime occidit; ut, et quod temporaliter moriuntur, debitum exsolvant; et quod semper vivunt, in illo vivant, qui pro eis quod non debebat exsolvit. Quamobrem puto et ipse nobis leo ille est, in cujus mortui ore cibum mellis invenimus. Quid enim dulcius Dei Verbo? et quid fortius Dei dextera? Aut in cujus mortui ore favus et apes, nisi in cujus verbo salutis nostrae bonum, et congregatio gentium? Quarum potius figuram plerique in hoc leone posuerunt, quia populus gentium qui credidit, 129 corpus feritatis erat ante, nunc Christi est: in quo Apostoli velut apes a rore coeli, et divinarum floribus gratiarum mella sapientiae condiderunt, ac si esca ab ore edentis exierit: quia prius efferae Deo nationes receptum Dei verbum fideli corde sumentes, fructum salutis ediderint. Qui vero Christum magis in eodem sibi leone proponunt, Samsonem Judaeorum figuram, videlicet ut illum leonem quasi Christum Judaeus occiderit: id quoque assignantes mysticae praeparationi, quod eo potissimum tempore quo conjugium petebat, optatam potentis belluae egerit caedem; quia videlicet non posset firmari conjugium, quod in Christo et Ecclesia pactum est, nisi occiso leone de tribu Juda. Idem enim Dominus leo, ille, qui vicit, et catulus est leonis, sua sponte sopitus, et a semetipso resuscitatus de quo scriptum est: Quis suscitabit eum? Voluntarie enim sacrificans pro nobis Patri hostiam sui corporis, idem summus et in aeternum sacerdos, animam suam sicut ipse testatur, eadem resumsit potestate, qua posuit. Hic leonis catulus, quia Filius Dei, et idem leo, quia aequalis Patri. Quare ut mihi videtur, huic aptius est leoni: De edente exivit esca, et de potente dulce. A quo enim, nisi a Salvatore nostro, cujus sermo vita est, et qui hanc nobis escam simul et ruminavit docens et promsit impertiens; et, si placet aliter, ut de edente esca sic exeat, quia hic leo de tribu Juda pro nobis victor ex ore nos adversi leonis eripiens ideo venatur, ut servet; capit, ut absolvat; frangit, ut solidet; mandit, ut integret; hoc in nobis edens quo corrumpimur. Quamobrem optemus hujus leonis praeda fieri, ne simus praeda leonis inimici. Efficiamur esca Dei, ne simus esca serpentis. Edat nos Christus, ne zabulus voret. Edente enim Christo, ut dixi, in nobis absumitur, quo consumimur. Christus etenim vita est: et mortale hoc non poterimus deponere, nisi absorbeamur, quia mortem nostram devorat Christus. Cibus autem Christi esse non possumus, nisi faciamus voluntatem ejus: ut vicissim et ipse nobis cibus fiat, in quo semper vivimus, si ad ejus praecepta vivamus. Sic ergo de potente exit dulce, cum amaritudine malitiae nostrae per ipsum in dulcedinem bonitatis commutata, dulcis a verbo ejus esca procedimus, qui nos edendo, consumsit peccato, reparavit ad vitam. Solus hic potens, dulciter potens, qui liberavit pauperem ab avaro potente, qui feritatem mei corporis per mysterium pietatis 130 suae in mortem sui corporis perimens, ibi cibum vitae edit, ubi miserae fames mortis arebat. Qui mihi offensionem gratia, peccatum justitia, infirmitatem virtute, mortem vita, confusionem gloria, regno mutavit exilium. Qui audiebamus: Terra es, et in terram ibis; nunc jam audimus: Conversatio vestra in coelis est. Itaque illam speciem, quae in illo Samsone vel recrinito vel moriente retexitur, et in omnem Christi famulum convenire arbitror. Homo enim, qui praeventus fuerit in aliquo peccato, et salubriter poenitendo ad instaurationem gratiae, quasi capillis renascentibus revertitur, ponens ut arcum aereum brachiu sua, id est fidem spei verae, et spem fidei non fictae, exercens idem ad praelium manus suas operibus pietatis, cujus exercitatio ad omnia utilis est: tum ut quibusdam bonae conscientiae et fidei firmae lacertis valens audebit invadere, et poterit vertere inimicorum columnas. Hae autem sunt columnae hostilis domus, quibus nititur: in qua velut nostri victor epulatur illudens captis, si membris nostris, ut armis suae iniquitatis, utatur. Dejicimus ergo hunc inimicum domo sua, interitu subjugatae carnis; qua adjutrice intus in nobismetipsis hostis inclusus, intestino animam nostram bello quatit; crimine voluntatis nostrae potens nostri factus, nostra adversus nos vitia satellites habet, interioremque nostrum ministerio exterioris oppugnat. Sed meminerimus pacti, quo per baptismatis gratiam consepulti Christo in crucis sacramenta juravimus, ne jam quasi viventes agamus in hoc mundo; vivamusque jam non nos, sed Christus in nobis. Quo nobis in honorem capitis restituto, cadet zabuli domus et tota inimicorum cohors cum peccati nostri morte morietur. Quamobrem non solum morte Samsonis commori disco hostibus meis, hoc est, mortificando carnem meam simul interficere peccatum, ut superstite spiritu victor salutis triumphem, et dicam animae meae: Convertere in requiem tuam, quoniam Dominus benefecit mihi: sed et caecitate Samsonis, qua corporeis tantum captus oculis, spiritales non amisit, illuminor ad intellectum bonum ut exemplo illius sciam quos magis debeam oculos habere. Non enim invocasset ille vir Dominum in suae virtutis auxilium, nisi mentis oculos habuisset incolumes, quibus lumen est Christus, in cujus lumine videbimus lumen. Quod si semper ardet in lucerna 131 corporis nostri, tunc opera tenebrarum occidunt, et princeps hujus mundi mittitur foras: non utique extra mundum hunc, cum quo, sicut scriptum est, in damnatione conjudicatus mixto fine vacuabitur: sed foras a cordibus nostris, a quibus, si Christum recipiamus, expellitur. Ergo, quia illum imitantur qui sunt ex parte illius, nos imitemur Dominum Jesum, qui nos vocavit in sortem hereditatis suae, et tollere nos jussit jugum suum suave, ut grave illud legis et mortis jugum discuteret a nobis. Est autem et crinis ut jugum levitatis; nam, ut Scriptura divina nos docet, levis est sanctorum coma, impiorum gravis. Haec aut virtutis, ut in Samsone; aut sanctificationis, ut in Samuele: illa autem aut ponderis, ut in Abessalone; aut squaloris, ut in Nabuchodonosor. Qua hominum comarumque discordia docemur in capillis opera censere; siquidem regi Assyrio in solitudinem feritatemque damnato, luctuosa concretio capitis intonsi in jubam leonis horruerit: ut etiam corporis specie transiret in belluam, qui non solum a regnis suis, sed etiam a sensibus exsulabat humanis, coma tristi leonem, uncis unguibus vulturem, sensu et pabulo bovem referens: ne unius tantum belluae similitudinem ferret in poenis, qui multarum similis fuisset in moribus. Intellecto tamen tandem Deo, et sensui reformatus et regno, factus et ipse nobis est in exemplar fidei, ut regnum, quod intra nos est, timeamus amittere peccando, et meminerimus repetere poenitendo. Nec Abessalon, quamvis decoro et corpore superbus et capite, poterat dicere quod Samson dixit: Si tonsus fuero, discedet a me virtus mea; quia non habebat illam in pulcherrimo licet crine virtutem, quae non corporalium capillorum, sed gratiae spiritalis erat, quam impius habere non poterat. Virtus enim et sapientia Dei Christus est; qui in parricidalem animam non adibat, quia non habitabat in corpore subdito peccatis. Denique capillaturam illius pro iniquitatum mole desectam, etiam tonsurae necessitas indicata testatur. Sic enim habes: Tondebat caput suum, quia gravaretur: cum autem detonsus esset, ponderabat capillos capitis sui, et 132 erant centum siclorum pondere regali. Quo apertius exprimi potest pro operibus numerari capillos, cum in impii capite non aliquam virtutem, sed tantum sarcinam capillorum Scriptura signaverit? Ponderabat, inquit, capillos capitis sui. Gloria enim impio est iniquitas sua. Neque solum operatio eum nequam, sed et nequitiae, ut quidam ait, fama delectat. Unde illud in Psalmis habes: Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate ? Lumen etenim impiorum tenebrae, honor umbra, celsitudo transitus, caput zabulus; et ideo coma pondus est: propter quod Scriptura regali pondere gravem illius parricidae comam dicit, hoc est, zabulico pondere. Zabuli etenim regnum est omnis impius: sic et qui mollibus vestiuntur, in domibus, inquit, regum sunt; hoc est, principum aeris hujus, et nequitiae spiritalis ducum: in quorum domibus et regnis agunt, aut impietate duri, aut lascivia molles: quorum divitiae peccatum, itinera lubricum, finis interitus, gloria in inferno, domus in sepulcro est. Talium crines crimina sunt, et idcirco illi crines esse non possunt, quibus bellator sacer funes hostium, et novas restes quasi mollia fila solvebat. Sed illi potius, de quibus scriptum est: Funes peccatorum circumplexi sunt mihi. Peccatis enim suis anima et implicatur et premitur. Quod bene probat Propheta, qui dicit: Superposuerunt iniquitates meae caput meum, sicut onus grave gravatae sunt super me. Vides quam graves habeat peccator comas. At, cui coma Christus est, levis et volucer exsultat, dicens: Deus, qui praecinxit me virtute, et posuit immaculatam viam meam: qui perfecit pedes meos tamquam cervi, et super excelsa statuit me. Jugum enim, ut dixi, et coma Christi levis est, quia servientes Christo operamur bona, quibus pennati in alta provehimur. Unde etiam in carne positis Christianis Apostolus dicit: Vos autem jam non estis in carne, sed in spiritu. Subjecta enim subditae Deo animae caro transit in spiritum, non substantiae commutatione, sed vitae. Itaque et mortem mihi Samsonis et caecitatem volo, ut vivam et videam Deo. Nam forsitan ille receptis propter futurum mysterium in coma viribus, 133 recipere simul, ut amiserat, oculos ideo non desideravit, quia virtus illa coelestis gratiae internis sana luminibus corporeo non egebat obtutu. Hoc igitur exemplo et nos contentis ad Dominum sensibus, carnales oculos secularium rerum aversione caecemus, quibus orbari propheta desiderabat, cum diceret: Averte oculos meos ne videant vanitatem. Et Dominus ipse oculis Judaeorum caecitatem praeferens, dicit: Si caeci essetis, peccatum non haberetis. Reminiscamur qua pernicie illis in paradiso oculi sint aperti, quos tamdiu habuerunt illuminatos Deo, quamdiu clausos habuere peccato. Nam tum demum nuditatis suae hauserunt pudorem, cum bonae conscientiae castitatem, cujus lumine vestiebantur, praevaricationis crimine perdiderunt. Et ideo veri luminis damnum est, ad usum tenebrarum uti luminibus; et oculos in terrena defixos caecare coelestibus. Illuminatur autem anima tali caecitate, qua despicit mundum, ut conspiciat Deum. Quia omne, inquit, quod in mundo est, concupiscentia oculorum est. Ob hoc Apostolus obduci aciem nostram huic mundo, et enubilari Christo docens, ei scilicet qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, id est, omnis hominis mentem venientem, sollicitat nos ab aspectu praesentium in suspectum aeternorum, et dicit: Nolite quaerere quae in hoc mundo sunt; praeterit enim hujus mundi figura. Et iterum idem: Quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est ad dexteram Patris. Omnia enim, ut Ecclesiastes ait, sub sole vanitas. Proinde super solem veritas. Ita et qui in veritate consistunt, etsi intra mundum vivant habitatione corporea, tamen supra mundum sunt conversatione coelesti. Et astrorum choros, vel coelorum polos evolantes spiritu scandunt et supervadunt, celsioresque elementis agunt, non subditi rebus et usibus elementorum, sed affixa in Christo vita superiores mundo fiunt, manentes in eo qui est super omnia Deus benedictus in secula. Vides quemadmodum nos a mortalibus ad Deum transferat imitator Christi, doctrina pariter exemploque virtutis, auferens velamentum a corde nostro, ut revelata facie contemplemur gloriam Dei; quae infidelibus velamine legis absconditur, fidelibus Evangelii revelatione detegitur. Jam ergo nobis illa carnali coma opus non est. Vetera enim, inquit, transierunt, et ecce nunc 134 omnia nova , quoniam exortum est in tenebris lumen rectis corde, misericors et miserator, et justus Dominus. Dominus autem spiritus est. Ubi vero spiritus Domini, ibi libertas: et ideo tunc honori fuerit capillatio, cum adhuc illud spiritale velamen legis etiam corporali habitu praeferri oportebat; nunc jam oneri est, postquam sol aeternae libertatis illuxit, et caput nobis factus est Christus, qui nos ut jugo, ita et onere capitum depressorum levaret. Propterea jam audemus in voce exsultationis et confessionis, ut liberi, proclamare: Disrumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum. Nunc enim tempus acceptum, nunc salutis dies, cum jam non in umbra nubis, sed in lumine corporis sui Veritas adest. Et opportune ad gratiae tempus et speciem libertatis tonsor in promptu est, qui nos et prolixiore capitis velamento levet, ut gratiae spiritalis beneficium etiam corporalis forma testetur, et in libertatis internae laetitiam serenitas revelatae frontis ostentet. Feminis tantum comam apostolica reliquit auctoritas; quia etsi ipsis una nobiscum fides velamentum cordis amoveat, tamen tegimentum capitis, et frontis umbraculum, verecundiae decus postulat: et ideo perfectus fidei ac disciplinae Magister docet indecorum viro crinem, quia abscondi non potest caput viri Christus, quod est et illa supra montem aedificata civitas, in Ecclesia, quae corpus est Christi. Itaque viro dedecens, feminae decus est: quae nemini caput est, sed honestatis cultu ornat virum, et corporis seriem, quae a capite Christi Deo, et viri Christo, et mulieris viro texitur, quasi in fundamentum locata sustentat. Sed eam quoque per consortium corporis, membrorumque texturam, participem et summi capitis facit Christus: in quo nec masculus, nec femina sumus. Habeant sane capillos, quibus juxta illam evangelicam peccatricem vestigia Christi tergeant, et sapientiae pedibus implicentur: ut aliud nisi sapientiam amare, nisi virtutem amplecti, pudicitiam osculari nesciant; et ut extremo saltem rore verbi coelestis aspersae dicant: Ros enim , qui abs te est, sanitas est nobis. Sint mulieribus nostris comae, spiritalium acta virtutum, jejunia misericordiae, orationes. Tales enim et virum decent crines. Ornet eas Christi gratia, non capilli; castitatis gemma, non lapidis; et operum in his, non odorum 135 fragret unguentum. Meminerint esse se filias illius filiae regis, cujus gloria omnis ab intus est. Intelligant cur illas Apostolus prolixiori capitis velamento tegi jusserit: Propter angelos, inquit, illos videlicet ad seductionem paratos, de quibus sancti judicabunt. Hi enim petulantius infirmiora vasa pertentant, sicut non Adam, sed Evam coluber aggressus est. Unde etiam docere in Ecclesia prohibentur, ne exaltato spiritu decreta sapientiae audeant intueri, et scientia inflante dissiliant. Profecto enim valet ad confusionem malorum , si videant mulierem sensus suos ignorantiae specie per silentium tegere, disciplinam intellectus sui verecundo habitu confiteri, ut non audeat serpens tentandam rursus aggredi desperatione capiendae. Non frustra autem hoc eo potissimum tempore fieri debere Apostolus docet, cum aut oret mulier, aut prophetet. Tunc enim venit in spiritus conceptionem: et ideo tunc magis excitat tentatoris invidiam, cum in virum perfectum spirans exit terminos infirmitatis suae. Quod autem et de oratione eadem Apostolus quae et de prophetia sentit, non mirum, cum et alio loco dicat orari spiritu: nam et cum oramus, inquit, quemadmodum peti debeat nos nescimus, sed ipse nos Spiritus docet. Igitur quia et in oratione fit conceptio spiritalis, ne quis, ut scriptum est, mulieri ultra vasculi sui fines agenti dolus hostis et laqueus occurrat, vult Apostolus in habitu ejus ostendi esse illi supra caput potestatem, qua regatur pariter et defendatur: ea ipsa humilitate cordis virtutem illi conferente, qua scientiae supercilium premit gubernaculo disciplinae: et mavult timere, quam altum sapere; tutius tacita per timorem fidei, quam perita cum lingua, incassum pressura frontem capillo, nisi etiam pudore velaverit. Ergo in commune omnis anima studeamus illis adornari capillis, quos Deus numerabiles habet, sicut ipse dicit: Sed et capilli capitis vestri omnes numerati sunt. Cujus vero ille capitis capillos magis numerare dignetur quam ejus cujus ipse verticis caput est? de quo dicitur: Caput ejus ut aurum cephas : quo nomine probabilius aliquod et purius aurum significari puto, sicut illud de terra Evilath . Hoc enim aurum forma sanctorum est, qui in capite corporis, ut lumina micant, et sunt aurum ignitum Deo. Quia videlicet eos per examina passionum in hujus mundi fornace conflatos, 136 invenit, ut scriptum est, dignos se: et in his sacram imaginis suae percussit monetam imprimens cordibus et linguis eorum veritatis suae verbum: eosdemque ipsos statuens nummularios, ut secundum suam formam probabiles Domino cuderent nummos; et abolita de nobis figura Caesaris, vivum Regis aeterni numisma signarent, ut spiritu redemtionis inscripti, cervice jam jugo libera, et salutis titulo praemunita fronte caneremus: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. Summa igitur ope enitamur ita nos comparare, ut divini capitis, quod nobis per gratiam Dei Christus est, crines et aurum esse mereamur. Ex ipso enim capite pullulat illa caesaries, de qua scriptum est: Capillatura ejus, ut greges caprarum. Et bene illorum potissimum animalium nomine designantur greges Christi, quorum maxime usus in lacte est: quia omnis qui credit Deum Christum, totam Trinitatis plenitudinem in eo, quem Pater unxit Spiritu sancto, fide pietatis amplectitur. Et ideo ipsa mater omnium viventium, Christi corpus, Ecclesia, succo pietatis exuberat: et bona ubera ejus super vinum. In quo opinor significari, quod dulcior sit libertas gratiae in lacte misericordiae, quam in vino justitiae legis austeritas. Littera enim, inquit, occidit, vides censurae merum; spiritus autem vivificat, vides uberum munus, et lactis effectum. Sed hoc, ut tu magis intelligis, emendetur , quo prima nascentium mulctra coalescit. Bona igitur ubera, quae pastor bonus, qui pro ovibus animam suam posuit, illis immulsit infantibus, de quorum ore perfecit laudem sibi, ut destrueret inimicum boni, et defensorem mali. Ex harum caprarum gregibus erat ille vir gregis qui parvulos Christi nondum aptos solidiori cibo, teneris lactabat alimentis, quibus dicebat: Lacte vos potavi, non esca: nondum enim poteratis, sed nec adhuc potestis. Cum autem hujus lactis alimonia creverimus, firmatis primum fidei conceptione vestigiis, adolescemus in robur juventae: et firmata per fidem caritate atque patientia levabimus manus nostras in actionem robustiorem; operibusque virtutum velut cibo fortiore vivemus, ut efficiamur et illi crines, de quibus scriptum est: Crines ejus abietes nigrae , sicut corax: id est, corvus. Sed bonus iste corvus, nec ille ad arcam revertendi immemor, sed ille pascendi prophetae memor: cui bene comparantur illarum abietum aemuli crines, de quibus 137 dicit, abietes bonae et nigrae, adducentes naves Tharsis; unde nunc corax iste non noctis, sed luminis corvus est; cujus coloris speciosi crines sunt: ideo sancti, genus regale et sacerdotale, quibus divinum caput ut ostro gloriae suae purpurat: quia et juvenalis gratia in hujus praecipue coloris capillo florentem vestit aetatem. Non dissimulandum tamen, quod avis ista interdum forma peccati in Scripturis, interdum gratiae species invenitur. Videtur enim esse mortifera, cum ad supplicium producitur impiorum: quia mala, sicut scriptum est, per malos angelos mittit Deus: vel cum in ultione maledicti dicitur: Oculum qui irriserit patrem et matrem, effodiant eum corvi de convallibus. Laudabilis autem eadem avis vel cum prophetam mane panibus, et ad vesperam carnibus alit; vel cum pulli corvorum invocant nomen Domini. Sed et color ejus aliquando in sanctis, aliquando in impiis dicitur. Sponsa namque Christi dicit se fuscam esse, et decoram; et Dominus tenebras posuit latibulum suum. Et rursus e contrario ab Apostolo commonemur, ne nos tenebrae comprehendant. Verum tamen illae abietes nigrae, et bonae, adducentes naves Tharsis, secundum ejus formam sunt, quae fusca pariter et decora est. Ipsius enim et membra sunt Sancti, qui sicut et palmae florentes, et cedri multiplicabiles; ita et abietes nigrae, et bonae sunt, quia in Ecclesia, hoc est, Dei monte, verticibus meritorum eminent, ut abietes in suis montibus. Et sicut illae aptae navibus contexendis, ita illi principes populi de monte legis, ut a Libano excisi, arcam Domini, sive navem, hoc est, Ecclesiam per hujus mundi diluvia navigaturam, edolatis verbo Dei gentibus texuerunt, et in compagem caritatis fide stringente conjunctam fluctus mundi istius imputribiliter secare docuerunt. Sed et nunc eruditae ad apostolicam fidem animae abietes sunt nigrae, et bonae; nigrae vero jam non de peccato, ut puto, magisque adhuc vel de inhabitatione corporea, vel de exercitationis internae quasi bellico pulvere, vel pulverulento sudore nigrantes; bonae tamen, propter spiritalem etiam in noctibus corporum conversationem. Sic et naves, quae fluctibus mundi supernatant: et fide veri, atque opere justi a dextris, ut scriptum est, et sinistris, velut remis armantur: qui verbo Dei quasi gubernaculo diriguntur, et ad auram Spiritus sancti sensuum suorum sinus pandunt, et cordis sui velum vinculis caritatis, ut funibus ad antennam crucis stringunt. Et arbor illis est virga de radice Jesse, quae totam 138 corporis nostri quadriremem regit; et cui si juxta illam poeticam fabulam, in prophetica veritate nectamur, voluntariis adstricti nexibus, et obstructis non cera, sed fide; neque corporis, sed cordis auribus, contra hujus mundi varias ad capiendum, pares ad nocendum, illecebras tuti et innocui scopulos voluptatum, quasi saxa sirenum, praetervehimur. Adstringamur autem huic arbori fune validissimo, vincti in spe, fide, caritate, credentes cordibus, et oribus confitentes individuam Trinitatem, quae est spartum triplex, quod non rumpitur. Hoc sparto et opera nostra textantur, quo et rudente fidei nostrae arbor erigatur caritatis antenna, et vitae nostrae vela sinuentur; ut simus et abietes illae, quae in fabricam templi magnis ratibus intextae ducebantur a Tharsis; vel iidem naves, qui illam aemulemur, quae Solomoni quondam electum aurum, et opes Tyrias afferebat . Tanto autem studiosius et quaestuosius nostra negotiatio debet agitari, quanto rex noster aeternus Jesus illo temporali Solomone praestantior est. Ecce, enim, inquit, major Salomone hic: qui non conteret nos spiritu vehementi inter naves Tharsis, si illi, bono actu vitae nostrae, lucrum, quod est pretiosissimum Deo mercimonium, convehamus: ut suum ipse pretium accipiat a nobis; quia ipse est et margarita, quam tota spiritalis istius mercaturae conversatio sibi nititur comparare. Cui coemendae si facultas nostra suffecerit, non deprimentem sarcinam, sed levantem nos per hoc mare magnum et spatiosum vehemus: et dormientem in nobis pro nostra segnitia Dominum, si vel dormientem vectare mereamur, excitare audebimus, ut increpans ventos spirituum inimicorum, vel etiam nostrorum sensuum, salvos nos faciat a pusillo animo, et tempestate; tendentibusque nobis ad tranquillitatem suam, maria consternat ut quasi naves suarum onerarias opum deducat in portum salutis, victricibusque fluctuum puppibus virides laetus imponat coronas. Simus et dextera ejusdem, qui totus dextera est, non habentes in actibus nostris sinistram: ut ad dexteram Judicis stare, vel potius dextera ipsius Judicis esse mereamur; et opera nostra in die retributionis sicut capillos sui capitis Dominus remunerator adnumeret, ut ipse jam praefatus est in Evangelio, pronuntianda judicio; cum benedictione divina, et attributione regifica remunerabit spiritalium merita virtutum, hoc est pulcherrimas sui capitis comas qualibus et illa in Ecclesiae typo mulier, 139 Christi vestigia unguento et lacrymis rigans tersit: quae non tam pretio munerum, quam obsequii placuit affectu. Non enim unguentum in illa Dominus, sed caritatem dilexit, qua pudenter impudens, et pie improba sine opprobrii et repulsae metu, extraneam sibi domum Pharisaei, non invitata, illa vi petulans penetravit, qua rapitur regnum coelorum: et tantum verbi coelestis esuriens, non ad dapes illius, sed ad pedes Christi cucurrit, seque in illis abluit, et cibavit: atque ipsos sibi pedes sacrarium, ut ita dixerim, et altare constituit. In quibus libavit fletu, litavit unguento, sacrificavit affectu. Sacrificium enim Deo spiritus contribulatus quem illa immolans Deo, non solum remissionem delictorum, sed et gloriam praedicandi cum Evangelio nominis meruit. Et quia vocandae ex gentibus Ecclesiae imaginem praeferebat, omnia in semetipsa mysterii salutaris insignia gessit. Uncta est chrismate sui muneris; poenitentiae lacrymas habuit in lavacrum, viscera caritatis in sacrificium: et ipsum vivum vivificantemque panem manibus et ore praesumsit ; sanguinem quoque calicis, antequam fieret calix sanguinis, osculis sugentibus praelibavit. Beata quae Christum in carne gustavit, et in ipso corpore Christi corpus accepit: merito praelata Pharisaeo, pascenti licet Christum; quae Judaeo epulante jejuna, non cibi, ut dixi, sed salutis avida serviebat. Beata, quae meruit in Ecclesiae typum hac quoque specie figurari , ut in domo et convivio Pharisaei non ipse Pharisaeus, sed peccatrix ad veniam justificaretur. Plus hujus importunitas consequitur, quam Pharisaei dapsilitas. Etenim dispositi a seculis sacramenti ordo poscebat, juxta illam Noe patris propheticam benedictionem, in tabernacula Sem transire habitationem Japheth, hoc est in domo legis et prophetarum, Ecclesiam potius justificari , minorem temporum aevo, sed gratiae lege majorem; unde ipsius in Johanne legis persona profitetur: Qui post me venit, ante me factus est, quia prior me erat. Ut autem etiam in typo congrueret Ecclesia capiti suo, bene formam peccatricis acceperat, quia Christus quoque formam peccatoris accepit. Sed Judaeus neque caput neque fundamentum habiturus in Christo, nec caput Christi, nec pedes, unxerat; quod utrumque pretiosis unguentis 140 mulier evangelica irrigaverat. Propterea Synagogae, neque oleum gratiae, neque aqua refectionis a Christo est; cujus typum illi Pharisaeo gerenti, circa ipsum et olei et aquae salutaris fontem, et aqua et oleum caritatis exaruit. De hoc fonte praedixerat per prophetam: Oleum peccatoris non impinguet caput meum; sicut ad Ecclesiam suam dicere potuit: Impinguasti in oleo caput meum: quae non solum confectione, sed etiam vase pretiosum detulerat unguentum, quod multorum graminum sive florum mixta in unum gratia et virtute fragrabat. Quae potuit nisi Ecclesia tale conficere? quae de variis coelestium gratiarum floribus et succis odora, multimodas suavitates ex diversis gentibus Deo spirat, orationesque sanctorum, velut aromata pateris incensa flagrantibus, spiritu veritatis exhalat : ut ei talium florum odoribus, seu liquorum roribus, affluenti Sponsus ipse gratetur illa qua et in Canticis Canticorum voce blanditur: Columba, inquit, mea, perfecta mea, quoniam caput meum repletum est rore: caput Christi Deus, et crines ejus electio Sanctorum, quibus Pater gaudet in Christo, et crines mei guttis noctis. Ros, ut scimus, non est imbris humor, sed refrigerii, quo reficiuntur arida ab aestu diurno gramina. Hujus roris lucidis guttis non nisi serena nocte spargitur terra. Unde intelligi datur, eas noctis guttas, quibus caput et crines suos sapientia maduisse laetatur, formam esse sanctorum, quam et in stellis Apostolus coruscare designat, quae aeque serenis noctibus micant, quibus rores cadunt. Quae autem nox intellectu spiritali putanda, nisi passio Domini, quae et dies illuminavit? de qua puto scriptum: Et nox illuminatio mea in deliciis meis. Sed si et hoc seculum noctem putes, quod conversione gentium, quarum ante fidem tenebris horrebat, ut nubibus serenatum est; et nunc Ecclesiae lumine quasi pleno lunae perfectae speculo, et sanctis hominibus, ut puris in serenitate sideribus, opera fidelium, quibus animam suam quisque vivificans a praeteritae siccitatis siti reficit, quasi rores in hac, ut diximus, seculi nocte destillant. Et ideo caput suum Christus tali repletum rore laetatur, et illuminator noctium nostrarum tamen guttis noctis nostrae crines suos gaudet esse perfusos; quia ipsius refrigerium et refectio est illa fidelium operatio , quibus vel fratres juvantur, vel 141 inopes confoventur. Ideo denique et vocem Judae aspernatus est, qui recepti corde suo zabuli spiritu mulieris unguentum Christi pedibus invidebat. Operibus enim pietatis et misericordiae et ungitur, et feneratur, et pascitur Christus . Verum traditor, antequam proderet Dominum, perfidiam suam prodidit: quem non pauperum, sed furtorum suorum cura commoverat, et livor mentis infidae, ut unguentum illud, quamlibet pretiosum, dominici tamen sanguinis comparatione vilissimum, pretiosius corpore salutari judicans, indignaretur in feminam pie prodigam, quam ipse Dominus bonum in se opus testatur operabam; docens egentium curam esse posthabendam, sed sibi tantum: ut in eo ostenderet, quod corde perverso fidei misericordiam praetulisset , cum fomes operum fides sit, et praeceptis suis praestet ipse praeceptor. Nisi quod in hoc quoque filius perditionis ostendit, quam vilem Christum haberet; qui unguentum, quod supra Christum effundebatur, perire dixit. Et ideo non est in pretio sanguinis Christi, quia habere non potest redemtorem, quem maluit habere venalem; et jure a commercio vitae mortis contractor excluditur, suo ipsius damnandus judicio, quo triginta aureis vendidit eum, quem mulier, ut ipse taxaverat, unxit trecentis. Sed in hoc perversus, quod ipsum vili aestimans Dominum, unguentum illud, quod in salutarem nobis ejus sepulturam praemittebatur, caro aestimavit. Vere, ut zabulus, ignarus gratiae Dei, in qua illi non esset portio; non caritate, sed invidia, magno aestimavit pretium mortis ejus, qua nos gratis servat, qui magno emit, non vendit . Nos enim ille vult pretiosos facere sui muneris vilitate. Ipse nobis hac pietate pretiosior, quod se vili vult aestimari, ut ab omnibus ematur. Quoniam enim, inquit, ipse fecit pauperem et divitem, et aequaliter illi cura est pro omnibus. Unde ait: Gratis accepistis gratiam, gratis date. Hujus gratiae gratuitis opibus dives Petrus debilem pauperem, et tantummodo egenae stipis cupidum, pecuniam non habens, sanitate ditavit. Itaque egeamus avaritia auri, ut abundemus gratia; et per inopiam voluntariam vilescentes huic seculo, pretiosum Domino efficiamur unguentum. Spirabimus enim bonum Christi odorem Deo, si mortem Christi in corpore nostro circumferentes, et vitam in spiritu manifestantes, et passionis Dominicae et resurrectionis odore fragremus. Mittemus 142 autem unguentum in corpus Christi, si substantiam vitamque nostram in fidem veritatis ejus et praecepti obedientiam conferamus. Tunc in ejus corpore replentia domum totam unguenta fragrabimus, si caritate perfecta possimus umquam dicere: Mihi autem mundus crucifixus est; non amanti divitias , non honores seculi: non amanti quae propria sunt, sed quae sunt Christi: non amanti quae videntur, sed quae non videntur. Hae nobis erunt in virtutem et ministerium sanctum comae, quibus et pedes Christi detergeamus, et funes peccatorum rumpere possimus, et in spiritu libertatis gratulantes dicere: Disrupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis. Sed dum currendi spatium, dum serviendi tempus est, pascamus hujusmodi comam: et imitemur non solum dilectionem illius evangelicae peccatricis, ut amore magno magna debita diluamus, sed et importunitatem ejusdem, ut praeripiamus irae imminenti salutem. Opportune, importune panem vitae quaerentes, patrisfamilias januam et nocte pulsemus. In noctibus enim, inquit, extollite manus vestras in sancta. Omnis in Christo sapientis limina , ut jussum est, exterentes, ubique captemus cibum vitae, ubicumque aucupemur verbum Dei; de omnium fidelium ore pendeamus, quia in omnem fidelem Spiritus Dei spirat: et necesse est a minimo Dei servo vel guttam coelestis sapientiae destillare, quae ariditatem mei cordis irroret; et mihi supra hujus seculi sapientium flumina ad potum utilitatis exuberet: quia malo quinque verba loqui in lege , quam multa millia in lingua; sicut unum diem in atriis Domini vivere, quam millia in tabernaculis peccantium, quoniam spiritus ubi vult spirat, et audio vocem ejus et nescio unde veniat. Igitur ubicumque auram ejus captabo: undecumque vel tenuem halitum legam. Quocumque vel in domum indigni , vel in domum Pharisaei audiam justum venisse, contendam praeripere hospitis gratiam, praeripere si possim regnum coelorum. Ubicumque mihi resonaverit Christi nomen, accurram; ad cujuscumque interiorem domum Jesum intrare cognovero, et ipse properabo. Cum reperero sapientiam, cum reperero justitiam in alicujus penetralibus recumbentem, curram ad pedes Christi, ut vel extremo sapientiae vestigio signer; nec fastidiam pedes, immo optabo, ut vel pedibus suis tangat caput meum Christus. Illa fimbriam tetigit, et curata est; alios et transitu apostolici corporis inumbrando sanavit. 143 Expandamus illi capillos , id est, omnes nostrorum insignium dignitates ante ipsum sternamus; et dejiciamur a nobismetipsis, ut exaltemur ab illo, qui in altis habitat, et humilia respicit. Lacrymis delicta nostra fateamur, ut de nobis quoque dicat Justitia illa coelestis: Lacrymis rigavit pedes meos, et capillis suis tersit. Fortasse enim ideo non laverit pedes suos cum discipulorum lavaret, ut eos nostris lacrymis nos lavemus. Non mediocris anima illa meriti est, de qua potest dicere Sapientia: Ex quo intravit, non cessavit osculari pedes meos. Quid est hoc osculum, nisi pignus aeternum illius caritatis, quae operit multitudinem pecatorum. Haec oscula Sponso suo jam tunc parabat Ecclesia, quando cantabat: Osculetur me ab osculis oris sui. Quod privilegium sola sibi catholica dilectio jure vendicat, quae unica atque perfecta uni viro ab ipsius ore Verbi petit oscula veritatis, ne fraudis haereticae veneno, ut incestis oris alieni osculis polluatur. Pedibus ergo Christi oscula casta figamus, ut mereamur a pedibus in caput surgere; et in superiora corporis membra crescentes, jam de proximo vultus audeamus et oris ipsius oscula postulare. Et, cum Dei verbum puro corde libantes, gustaverimus quam suavis est Dominus, tunc anima nostra totis in amore sapientiae visceribus accensa, dulci refrigeretur ardore, et confixa ignitis dominicae caritatis sagittis, quibus omnis alia inimicarum delectationum dilectio interficitur, dicat in corde compuncto: Quoniam vulnerata caritatis ego sum. Beatus vero qui potest et osculo tangere pedes Christi. Quis mihi misero os adureret, et linguam meam coelesti illo carbone purgaret, ut vel calcaneum Christi mererer summo tenus ore contingere, et subdito capite sola sancta tergere, ut caput meum potius Christi pedibus tergeretur; et, dum pedes lambo divinos, piarem castis labia immunda vestigiis . Exhortemur ergo nos invicem, certatimque dicamus: Venite adoremus, et ploremus ante Dominum, qui fecit nos. Illi flentes, nostra gaudia seminabimus: illius vestigia perungentes, vulnera nostra sanabimus. Quidquid enim Christo impendimus, nobis 144 potius conferimus. Denique illa perfundendo Christum se abluit; pedes illius detergendo, sua peccata mundavit: illum diligens, se dilexit. Et ideo meruit audire: Filia, fides tua te salvam fecit: quod ille, qui erat de filiis regni, non meruit audire, magisque justificata est haec servitio, quam ille convivio. Pharisaeus enim non crediderat, ista credebat. Denique ille dicebat: Hic si esset propheta, sciret utique quae esset mulier quae eum tangit; et ideo non justificatus est convivio, ad quod quasi tantum hominem invitaverat Christum, imputans forte illi, qui propter nos et pauper erat, quod tanti fecisset in dapes suas, pauperem dives assumere . Illa vero non tanto ambitu servitutis, et impendii, et lacrymarum, sperasset remissionem peccatorum, nisi Deum credidisset in Christo: et ideo in extremo licet Salvatoris vestigio caput suae salutis invenit. Quo te, miser Judaee, jactabis? In domo tua te peccatrix nostra praevenit, ingressa in labores tuos. Tu enim epulabaris ut superbires, illa jejunabat ut serviret. Et quam de urceis tuis effundendam negaveras aquam, illa de suis oculis ministrabat. Tu pedes Christi nec linteo, illa crine detersit. Quos tu indigne nec manibus contingere voluisti, illa osculis mulcere non destitit. At certe tu potius hoc ministerium in domo tua recepto hospiti debuisses, si vel exemplo patrum fas hospitale servasses. Sed sufficit vobis ad superbiam jactare patrem Abraham; et ideo te illa praevenit, quae affectu fideli se potius patris tui filiam comprobavit; a quo te degenerem etiam ista inhumanitas arguit, qua dedignatus es lavare pedes Domini cum et Abraham angelorum, et ipse Dominus laverit servulorum. Quamquam tunc quoque fidei pater etiam Christi pedes laverit, quem unum de tribus propheticis videns oculis adoravit; et ideo vos ipse sic increpat ore praesenti: Si filii Abraham essetis, opera Abraham faceretis, et addit: Ille vidit diem meum, et gavisus est. Beati autem et qui non viderunt, sed cum videntibus crediderunt. Ex quo manifestum est, nobis acquisitam fidem, tibi perfidia perisse naturam. 145 Sibi ergo habeant arrogantiam, sibi divitias, sibi nobilitatem et justitiam suam, qui Abraham patrem corpore magis quam spiritu gloriantur, incircumcisi corde, et sola carne Judaei. Nobis et ad salutem et ad gloriam satis est Christus, et ipse crucifixus; qui nos de lapidibus in Abraham filios excitavit, illis contra de Abraham filiis in nostrae originis lapides obrigescentibus. Nobis Ephrem sinister ad dexteram, benedictus proficit, illos in Manasse, qui praesumptione senioris avo dexter astiterat, translata in caput sinistra, crucis mysterio denotavit: quia crux Judaeis scandalum, Christianis futura gloria, illum esset sinistrum factura de dextero, et me dexterum de sinistro: quia Judaeis in nostra deserta labentibus, et nobis in illorum sata invadentibus, sunt caecitate quod fuimus, et sumus gratia quod fuerunt. Sed non ita nostra salute gaudebimus, ut vestro laetemur interitu. Docti enim sumus a vestri corporis fratre, sed spiritus nostri Magistro , non insultare ramis fractis: quia ipsi non ex operibus, sed ex muneribus miserationum Dei, in arborem vestrae stirpis inolevimus. Potens autem est communis Dominus, sed Christianorum pater, hoc est, fidelium Deus, item vos genuinis corticis vestrae sinibus inserere, et vestro cespiti replantare; qui nos vestrae pinguedinis succo per adoptionis beneficium medullavit, ut utrosque in unum Domino fructificantes radix una sustineat. Interim malo peccatricis et pauperis nostrae divitias in lacrymis et affectu, quam tuas in impietate et littera: illius jejunium, quam tuum convivium. Malo inter capulos illius Christi pedibus illigari, quam inter dapes tuas tecum juxta Christum sine Christo discumbere. Si modo unguentum ad pedes Christi non habeam, in adventu ejus ad meas faces oleum non habebo. Et vae mihi si unguentum meum vile sit: pretioso enim opus est, ut consepeliri merear sepulturae ejus: cujus nisi morte commoriar, resurrectione non vivam. Ergo illum amemus, quem amare debitum est. Illum osculemur, quem osculari castitas est. Illi copulemur, cui nupsisse virginitas est. Illi subjiciamur, sub quo jacere, supra mundum stare est. Propter illum dejiciamur, cui cadere resurrectio est. Illi commoriamur, in quo vita est. Et quam digne vicem huic Domino referre poterimus, in quo et mortui vivimus? 146 qui vicissim nobis hoc esse dignatur, quidquid illi fuerimus servuli sui. Ita enim se immiscet nobis, ac nos sibi conserit, ut quod ipse accepit, nobis proficere faciat; qui quod nobis, id est, minimis ejus tribuitur, sibi acceptum ferat. Sic et honori suo implicans suos, prope omnia nobis etiam nomina sua communicavit. Ut virtus Dei dicitur, ita et nobis virtus esse dignatur. Deus enim nostrum refugium et virtus. Hereditas ut illi nos, et ille nobis. Nam sicut habes in Moyse: Facta est Dei portio populus ejus Jacob; ita et in psalmis habes: Portio mea Dominus. Et sicut ipse de se ait: Ego sum lux hujus mundi; ita et ad suos dixit: Vos estis lux hujus mundi. Ego sum, inquit, panis vivus: et nos omnes unus panis sumus. Ego sum, ait, vitis vera; et tibi dicit: Plantavi te vitem fructuosam, omnem veram. Mons Dei Christus, in quo beneplacitum est Deo habitare in eo, et sancti ejus montes Dei, montes uberes, de quibus nos illuminat mirabilis a montibus aeternis. Petra est Christus: Bibebant enim de spiritali sequente eos petra, petra autem erat Christus. Etiam discipulo suo hujus vocabuli gratiam non negavit, cui dicit: Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Sed quid miramur eum famulis suis indulsisse sua nomina, quibus et patrem suum participat et regnum. Dedit enim potestatem recipientibus se filios Dei fieri; et, quantum in ipso est, omnibus dixit hominibus: Dii estis, et filii Excelsi omnes. Nos vero nostrarum crimine voluntatum, sicut homines morimur, et sicut unus de principibus cadimus. Unus enim principum angelorum fuit, antequam dejiciendo cadens fieret zabulus, cui dicitur: Quomodo cecidit Lucifer, qui mane oriebatur? Sed non sicut ille, in aeternum interitum damnati sumus: quia ille autor peccati fuit, simulque pro se et pro homine punietur, qui eodem periit scelere, quo perdidit. Homo autem non in finem meruit exterminari paradiso, et terra esse, quia divina Justitia levius judicavit, aliena mente peccasse, quam propria. Criminosius est decipere quam decipi, et peccatum excogitare, quam facere. Et ideo temporaliter et ad emendationem punitus est fraudis assensor, in aeternum autem supplicium destinatus mortis inventor, cui numquam deficiet poena peccati, quia numquam desinit. Itaque non angelus, non legatus, ut scriptum est, sed ipse Dominus 147 venit erigere allisos, solvere compeditos, et salvum facere quod perierat. Sed ut illum deceptorem nostrum mutua quasi deceptione confunderet, per mysterium pietatis suae dignatus est unigenitus Dei Filius ipsam nostrae fragilitatis suscipere naturam, ut de ipsa, quam deceperat, zabulus vinceretur; et qui semper sub Dei virtute et legibus fuit, ut est, homini subjugaretur. Quid ergo illi retribuemus pro omnibus quae retribuit nobis? Retribuit enim, sed ut bonus Dominus bona pro malis, cui nos mala pro bonis ingesseramus. Benedicebat, et maledicebamus. Ille sanabat, et nos blasphemabamus: justificabat impios, et cum iniquis deputabatur. Quid ergo illi pro malis meis quae pertulit, quid pro bonis suis quae contulit, referam? quid pro suscepta carne ? quid pro alapis? quid pro opprobriis? quid pro flagellis? pro cruce, obitu, sepultura, rependam? Esto, reddamus crucem pro cruce, funus pro funere; numquid poterimus reddere quod ex ipso, et per ipsum, et in ipso habemus omnia; et ipsi, qui habemus, ab eo sumus? Ipse enim fecit nos, et non ipsi nos, et anima nostra semper in manibus ejus. Reddamus ergo amorem pro debito, caritatem pro munere, gratiam pro pecunia. Vae enim nobis, nisi dilexerimus. Quando autem sperem me miserum et egenum huic Domino posse reddere, cui nec apostoli se reddidisse profitentur. Audi denique unum de ipsis confitentem se non reddidisse, qui dicit: Quis prior dedit ei, et retribuetur illi ? Sed ipsi gratias, qui nobis tanti fenoris remittit usuras, et obligationis immensae compendium praestat, solam a nobis dilectionem sui repetens; quam inter praecepta sua principali loco ponens, ostendit quomodo illi insolubile debitum etiam inopes solveremus. Nemo se igitur excuset difficultate solvendi, quia nemo se potest dicere animum non habere. Non sacrificia, non munera sumtuosa, non duri labores exiguntur a nobis: in nobis est, unde solvamus. Res enim potestatis nostrae est, noster affectus: hunc Domino impendamus, et solvimus. Denique David liberatus de manu omnium inimicorum suorum pro salutis suae plena securitate, non regni opibus, sed animi solvens, ait: Diligam te, Domine, virtus mea. Addo etiam amplius eum, qui creditor est, debitorem fore, si illi pretium bonitatis suae, quam nobis indebitam praestat, gratuita diligentes animo pensione solvamus. Diligitur 148 autem et in nobismetipsis, quia ipse dixit, hoc signum fore discipulorum suorum si diligerent invicem dilectione qua ipse dilexit nos, id est, ut cor unum et unam animam habeamus in Christo: et id quisque proximo suo faciat, quod sibi fieri cupit. Quo magis tua caritate gloriamur in Domino, quae sola nos facit aliquatenus vel unum de magnis et innumeris debitis Deo solvere. In omnibus enim aliis bonis vix nos tantum vel in paucis initiatos, in tua tantuin dilectione profitemur esse perfectos:

Notes: (V. not. 69) (Latin. forte editionem; vid. ep. 5, n. 4) (V. not. 70) (V. not. 71) (V. not. 72) (V. not. 73) (V. not. 74) (V. not. 76) (V. ep. 41,
n. 3, et carm. 21, v. 537) (V. not. 78) (Paulo; vid. ep. 30, n. 5) (V. not. 79) (V. not. 80) ( id est, deposuit) (id
est, S. Paulo. V. n. 24; ep. 30, n. 5; carm. 22, v.
178 et 32, v. 353) (V. not.
81) (quoniam femina decepta, et dejecto
per feminam viro, omnem prolem primi hominis tamquam
peccatricem legibus mortis, malitiosa quidem
nocendi cupiditate, sed tamen ut aequissimo jure victoriae
vindicabat) (V. not. 82) (V. not. 83) (V. not. 84) (V. carm. 21, vers. 667) (V. not. 85) (V. not.
86) (V. not.

87) (V. not. 88) (V. not. 88 bis) ( id est ante
sumsit, et sic infra praelibavit) (Ambros.
lib. VI, in Luc. VII) (V. 
not. 89) (Ambros. lib. VI, in Luc. VII) (V. not. 90) (Ambros. lib. VI, in Luc. VII) ( pro aspergitur) ( id est misericordia seu eleemosyna) (V. not. 91) (V. not. 92) (V. not. 93) (V. not. 94) (V. not. 95) (V. not. 96) (V. not. 97) (V. not. 98) (V. not. 99) (V. not. 100) (V. not. 101) (id est vestigia. V. not.
102) ( id est pedibus) (V. ep. 30, num. 5) (V. not. 103) (V. 
not. 104) (V. not. 106) (Ambros. lib. VI in
Luc. c. 7)