EPISTOLA VIII.
Author: Gerhohus Reicherspergensis
Date:  [sine] [ f. acie] [mendum]

Eberhardi ep. Babenberg. ad Eberhardum archiep. Salzb. epistola contra Gerhohum, divinitatem in sacramento altaris a sumentibus vorari, ac Christum qua hominem Patri aequalem esse asserentem.

Beatissimo Patri et domino Eberhardo sanctae Salzburgensis Ecclesiae archiepiscopo, E. Babenbergensis per patientiam Dei, si quid est, id ipsum totum, quod est in eo, sine quo nihil est. Quamvis scribere non vacet mihi, cui vix etiam spirare concedimur propter innumeras et varias saecularium, proh dolor! negotiorum occupationes, necessitate tamen cogente, quae legem non habet, contra legem, quam mihi de non scribendo indixeram, rupi aliquantulum silentium, et illud taciturnitatis meae propositum. Qui enim famam negligit, crudelis est . Schedulae domini G. quibus jam omnes pene anguli terrae hujus repleti sunt, non praeterierunt me, neque intactum reliquerunt apud alios, nescio si et apud vos, ubi tamen non solum credo, sed et scio, et certus sum quod non invenerit locum, aut inveniat aliquid quod contrarium sit mihi, ne dicam veritati, quod animus ille vester non posset recipere, qui et charitatis, et veritatis et totius puritatis domicilium est. Praefatus noster scriba, doctus inter alia quae non sunt hujus temporis, scripsit quibusdam fratribus, quasi solus ipse propheta sit in Israel, in collatione mecum habita turbatum se fuisse animo, eo quod Christum vassallo comparaverim. Salva pace sua, licet sapiens et doctus satis sit, in hoc neque sapientis, neque docti, nec etiam viri boni usus est officio, qui et proximo suo maledixit, et ea quae intra nos dicta sunt, aliter quam dicta fuerint, interpretando suo se prodidit indicio, quod non ad aedificationem charitatis, sed potius ad destructionem in corde mihi et corde locutus est. Cum enim ejusdem periculi sit utrumque, plus minusve justo sentire de Christo, ipso fratre nostro proponente in doctrina sua, quod ab his dissonat, quae catholica Ecclesia et tenet, et concinit laude symbolica de Christo: Aequalis Patri, etc., admiratus sum, et licet minus doctus et sapiens communi, ut verbis suis parceret, nec sic ablactaret nos, ut tam a solido cibo quam ab ipso piissimo latere Matris Ecclesiae divelleret, cum idem et lac parvulorum, et solidus perfectorum cibus sit. Magis autem ac magis eo laborante in suis probationibus, cum adduceretur ab eo ad improbandam veritatem ipsius Veritatis testimonium: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo , et caetera huic similia, ad denegandum quod inde ei confici videbatur, videlicet, quod Christus esset aequalis Patri, secundum quod homo est, similitudo proposita est a me de vassallo et domino. Qui quamvis eamdem rem qualibet totaliter possideant, et non minus habeant alter altero, minor tamen est alter altero. Non aliter comparavi Christum vassallo, neque vassalum Christo, nisi, ut praedictum est, ad specificandum quodammodo, quod Beda ait: « Quidquid habet Filius Dei per naturam, dedit assumpto homini habere per gratiam. » Quod ipsum etiam ei in quodam Apologetico, contra hujusmodi ineptias conscripto, ostendi multa per similitudinem explanari, non tamen omnino rem rei comparative coaequari. Longe namque aliud est exempli similitudine vel parabola aliquid agere, et aliud est rem rei in eo quod est, esse vel non esse coaequando assimilare. Hac de causa quod scripsi, scripsi tunc et scribo etiam nunc vestrae paternae discretioni, ut me excusatum habeatis super hujusmodi enormitatibus, et haec qualiacunque vestro potissimum atque omnium, qui veritatem diligunt et intelligunt, judicio certis legibus emendationis subjicio, sciens in humanis adinventionibus nihil tam perfectum quod perfectius esse non possit, nec tam bene dictum, quod melius dici non possit, vel ab aemulis incrustari aliqua ex parte sinistra interpretatione, ad sensum dicentis aut scribentis non accommodata. Fundamentum aliud, sicut ait Apostolus, nemo potest ponere, Deo gratias, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus . Qui ex hoc mundo transiturus ad Patrem, novissime sacramentum corporis et sanguinis sui, quod Sacramentum omnium sacramentorum, commendans discipulis suis, hoc modo ait: Accipite, et comedite, hoc est corpus meum . Huic fundamento stabili et immobili sancti Patres superaedificantes exemplis et documentis aurum et argentum, et lapides pretiosos multis auctoritatibus erudierunt et roboraverunt sanctam catholicam Ecclesiam, ita ut in civitate Dei non desit murus, nec antemurale, et jam amplius alia doctrina non sit necessaria. Sed quicunque etiam angelus de coelo aliud docuerit, scilicet contrarium Evangelio, anathema sit. Verumtamen quia inimicus homo non cessat jugiter superseminare zizania, et oportet illa crescere usque ad messem, diligentissime praecavendum est ne quis per ignorantiam vel negligentiam falsa pro veris recipiat. Quamobrem non doctoris aut correctoris auctoritatem usurpantes, sed commonitoris officio pro modulo nostro fungentes quaedam ejusmodi, quae nos et alios reverberant, in scriptis quorumdam fratrum nuper reperta, ad Vestrae Sanctitatis censuram trutinanda et eliminanda perferre decrevimus: et id quidem non ad nostram gloriam, non ad fratrum, quorum scripta sunt, verecundiam aut injuriam. Si enim ad vos tanquam ad sapientem architectum recurritur super his quae ad decorem domus Dei spectant, vere dignum et justum est, quia vobis et merita vitae, et thesauros scientiae contulit Deus prae multis participibus vestris. Scripta quaedam domni Gerhohi abbati Eberacensi directa usque ad nos pervenerunt, in quibus, ut verum fateamur, una cum ipso abbate et aliis quibusdam fratribus quam plurimum scandalizati sumus propter verba cujusdam fratris, quem ipse non immerito reprehendit, nimis incaute posita, cujus haec verba erant in epistola vobis transmissa. « Ego igitur in sacrosancto mysterio sicut spiritalis uvae meracissimum sanguinem sub vini sapore ac specie bibere me quidem, sed solum ac purum sine carne non dubito: ita solam et puram carnem Christi sine ossibus, sine membris corporalibus, imo humani corporis plenitudine sub panis sapore ac specie manducare me credo, nec me Filium hominis, sed carnem Filii hominis manducare confiteor. » Insuper et de pixidula eucharistiali, videlicet corporis Domini, et aliis quibusdam in ipso contextu litterarum, quas vobis direxerat, nimium excessisse visus est, quasi minus in eucharistiali quam in spatioso altari corpus Domini comprehendi possit. Rogati autem a quibusdam religiosis, ut contra aliquid scriberemus ad aedificationem saltem quorumlibet parvulorum, quibus lacte opus esset, non solido cibo, revolvimus animo illud Evangelicum, quod de peccato scandali specialiter intelligendum est: Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum intra te, et illum solum , fratremque illum, qui talia scripserat, per domnum A. venerabilem abbatem de Ebera vocavimus ad nos, praesertim quia manus imponere presbyterii a nobis, licet indignis, ante aliquot annos acceperat. Auctore itaque Deo, et velociter currente sermone ejus frater ille ab errore viae suae revocatus est. Qui ad se reversus quantum desipuerat, tantum resipuit ab eo, quod carnem ab ossibus et sanguine, et sanguinem ab ossibus et carne diviserat in corpore Domini, occasione, ut ait, horum verborum: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis . Quia in sermone divisa, ut credidit, etiam in re ipsa divisim accipienda nimis simpliciter intellexerat. Insuper quia scriptum reperit, videlicet in quibusdam sententiis: « Integer Christus sumitur in utraque specie, sed illa persona, in qua sunt tres illae naturae, » videlicet divinitas, anima et caro, « et tamen in solum corpus Christi transit panis ille materialis: sicut integer Christus in cruce, et tamen sola caro vulnerata fuit. » Quam autem inepte sit haec praedicti fratris in corpore et sanguine Christi divisio, et ecclesiasticae veritati contraria, beatus Augustinus evidentissime declarat dicens: « Quando Christus manducatur, vita manducatur: nec quando manducatur, partes de illo facimus. » Item: « Unusquisque partem suam accipit. Per partes manducatur, et manet integer. » De jam dictis igitur et caeteris ineptiis, et scriptorum suorum excessibus fraterne commonitus, et, Deo gratias, emendatus est considerata potissimum auctoritate: quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis licet non solam carnem assumpserit anima, sed animam humanam similiter cum corpore. Item: Accipite et comedite: Hoc est corpus meum , quod vel exossatum, vel exsangue credere maximae incredulitatis et absurditatis est. Item sanguinem aestimare sine corpore, qualis est stillans de corpore, aut manans e vulnere, paris amentiae est, quia tale sumitur a nobis quale est. Quale autem sit declaravit, cum post resurrectionem dixit: Spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere . Et testimonio veritatis magnus ille praeco ipsius veritatis beatus Hilarius succlamat hoc modo: « De naturali in nobis Christi veritate, quam dicimus, nisi ab eo discimus, stulte atque impie dicimus. Ipse enim ait: Caro mea vere est esca, et sanguis meus vere est potus. Qui edit carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo. De veritate carnis et sanguinis non est relictus ambigendi locus. Nunc enim et ipsius Domini professione, et fide nostra vere caro est, et vere sanguis est, et haec accepta atque hausta id efficiunt, ut et nos in Christo, et Christus in nobis sit. » Quibus verbis sufficienter ostenditur, quid sacramentum, quid res sacramenti, quis etiam effectus ipsius sacramenti sit. Quae tria principaliter in hoc sacramento requirenda sunt. His atque aliis sanctorum Patrum auctoritatibus commonitus frater ille, facile acquievit omnibus quae catholica sentit Ecclesia, et Deo gratias, verbum Dei, quia in terram bonam cecidit, coaluit, et fructum attulit in patientia. Promisit enim coram Eberacensi abbate et aliis religiosis, scripti sui, quod revocari non poterat, retractationem cum hac emendatione, ut de caetero non ponat in coelum os suum, et de tam ardua re ultra vel nihil, aut forte, si necesse fuerit, parcius scribat et cautius his duobus evitatis, scilicet falsitate sensus et verborum novitate. Hactenus haec. Nihilominus autem silentio praeterire non possum aliud quoddam offendiculum, quod in eisdem invectivis domni G. praepositi invenimus. Sumpta enim auctoritate de paschalis agni typica immolatione ad convincendum eum, quem divisorem Christi nominat, intra caetera sic ait: « At nunc in vero Agno, qui tollit peccata mundi, caput cum pedibus, divinitas videlicet cum tota humanitate voratur, quia Christus integer in altaris mysterio manducatur. » Quis invenit ista? Quis audivit talia? Quanto rectius cum Propheta diceret: Pone Domine custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis? Quicunque sensus ejus in verbis istis sit, verba ipsa nimis incircumcisa, et ab usu, et consuetudine scholae Christianae videntur aliena, cum dicat Apostolus: Profanas verborum notas de vita . Si enim Dominus noster Jesus Christus ad evitandum horrorem sub specie panis et vini hoc sacramentum commendare curavit, quare nos de re tam ineffabili loquentes verborum horrorem pariter et errorem non evitemus? Dictu enim et auditu horrenda nimis videntur haec verba: « Divinitas simul voratur et humanitas. » Credere, quod Christus in altari integer sumitur, recte offerre est; sed proprietates utriusque naturae in Christo ab invicem non discernere, non est recte dividere. Sane quod in agno typico praefiguratum est, adimpleri intelligitur in his qui divinitatem et humanitatem cum nostris infirmitatibus in Christo intelligentes sine torpore mentis, ut ait beatus Gregorius, vestigia ipsius Christi fide sectantur et opere. Verba autem haec, scilicet: « Divinitas simul et humanitas voratur, » hac auctoritate non videntur roborari. Caute in talibus incedendum est ne tam dicendi quam sapiendi sobrietatem excedamus. In dicendo quidem multa, sed in scribendo plurima et gravissima sunt pericula docente ac dicente beato Hilario: « Non est humano aut saeculi sensu in Dei rebus loquendum, nec per violentam aut impudentem praedicationem coelestium dictorum sanitati alienae atque impiae intelligentiae extorquenda perversitas est. Quae scripta sunt, legamus, et quae legerimus, intelligamus, et tunc perfectae fidei officio fungemur. » Corpus Christi et sanguis in altari conficitur, et sumitur et distribuitur secundum speciem sacramentalem, ita ut ejusdem mensae participes idoneos in id ipsum, et aequaliter omnes percipiant, quantum ad rem sacramenti, velut in manna coelesti secundum Apostolum: Qui multum habet, non abundavit, et qui modicum, non minoravit . Secundum effectum autem, quantum quisque credit, tantum comedit Augustino auctore: « Utquid paras ventrem et dentem? Crede et manducasti. » Unde in complendo oramus dicentes: « Ut quae nunc visibili sacramentorum specie gerimus, certa rerum veritate capiamus. » Quae omnia ad effectum et spiritualem modum percipiendi respiciunt, quae solis justis conveniunt. Sacramentaliter autem et realiter secundum veritatem corporis Christi, quod de virgine natum est, et in ara crucis immolatum, aeque omnes digni et indigni percipiunt, alii in vitam, alii in mortem. Ad propositum redeuntes, et hinc inde, in quantum possumus, perscrutantes, non invenimus uspiam: « Divinitas simul voratur tota et humanitas. » Legimus utique: Passus est Deus, non deitas, persona videlicet Filii Dei, non illa natura, quae illi cum Patre et Spiritu sancto una et eadem est inseparabilis et indivisibilis. Aries immolatur, Isaac patris gladio abducitur. Quod sumitur in specie panis, corpus Christi; quod in specie vini, sanguis Christi est; nec tamen aliud in una, aliud in altera, sed idem Christus in utraque; Deus, inquam, verus et homo verus, ipse, in quo sunt omnes thesauri scientiae et sapientiae Dei absconditi; ipse, qui est Dei virtus et Dei sapientia; ipse, in quo inhabitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter. Frequentius autem sumitur ob redivivas tentationes duplici in specie, quia ipse est animarum et corporum refectio atque redemptio. Et hoc est, utrumque, tam liminare quam superliminare linire sanguine agni, eodem etiam in modum crucis mediis aspero in postibus. Nusquam adhuc invenio: « Deitas passa est, deitas crucifixa, deitas oblata, deitas vorata. » Sed quia verba Sapientis velut clavi in altum defixi sunt, ne super verticem nos extollere videamur, doceri potius volumus quam alium ex infirmitate sensus nostri judicare. Verumtamen hoc neque a magistris didicimus vel a sanctis Patribus, neque doceri posse credimus, quod divinitas simul voretur et tota humanitas. Cum etiam beatus Augustinus dicat: « Quia Christum fas vorari dentibus non est, voluit Dominus Jesus panem et vinum in mysterio vere carnem suam et sanguinem consecratione Spiritus sancti potentialiter creari, et quotidie pro mundi vita immolari. » Sileant, imo pereant omnes rationes, et omnia argumenta philosophica, ubi de fide agitur. Id credamus, id sequamur, quod ipse Christus docuit, ut non noster sensus in nobis, sed jugiter ejus praeveniat effectus. Fides enim non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum. Omnis humana ratio deficit, ubi virtute Dei, et sermone Dei operatorio tanta fit rerum permutatio, ut de pane corpus Christi, et de vino sanguis Christi fiat, attestante beato Ambrosio in libro De sacramentis: « Vides quam operatorius sit sermo Christi. Si enim tanta vis est in sermone Christi Domini Jesu, ut incipiant etiam esse quae non erant, quanto magis operatorius est, ut sint quae erant, et in aliud commutentur! Non erat corpus ante consecrationem, sed post consecrationem dico tibi quia jam corpus Christi est. » Ubi cum aliud prorsus videatur, et aliud sit, non tamen aliquid ibi fallaciae, vel illusionis est, vel in phantasia vel in praestigio, sed omnia vera et non ficta, et non solum sensus humani infirmitas ibi non fallitur, sed tam ipse sensus quam ratio et intellectus exsuperatur. Quod ne impossibile videatur ei, qui Omnipotens est, audi Hilarium: « Non subjacet, inquit, naturae legibus, a quo legem omnis natura sortitur. » Non ergo sine causa inquit Apostolus: Videte, ne quis vos seducat per prophetiam et inanem fallaciam secundum elementa hujus mundi . Item aliud offendiculum in litteris eisdem est in eo quod ait de verbo carnis. Hic utique aut animus erravit aut calamus. Sed quia super hoc Hilarium appellavit, ad Hilarium veniamus, cujus in psalmo LVIII, unde se munit, haec verba sunt, et non alia: « Si vere verbum caro factum est, et vere nos verbum carnem cibo Dominico sumimus, quomodo non naturaliter in nobis manere existimandus est, qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? » Igitur evidentissime aut verbum carnem, aut carnem verbi potius quam verbum carnis dici convenit et auctoritate praemissa et ratione hac, quia non caro verbum, sed verbum carnem assumpsit. Nos itaque credimus et confitemur quod verbum Dei Patris est, quod a Patre procedit. Caro verbi est, quam ipsum verbum a Patre procedens assumpsit. Qualiter autem verbum carnis dicendum sit, cum a solo Patre procedat, nec a carne assumptum sit, ipse viderit. Nos sine auctoritate graviori recipere non praesumimus. Item non sine causa, inquit Apostolus: Doctrinis variis et peregrinis nolite abduci . Verba enim peregrina et inusitata ponere, ubi de fide Christi et sacramentorum ejus agitur, hoc est aliis, quam Mariae, pannis Christum involvere. Propheta mittendus a Domino humiliter ait: Nescio loqui, quia puer ego sum . Amicus etiam et familiaris confabulator Domini ex ipsa et in ipsa collatione Domini impeditioris et tardioris linguae se esse confitetur. Ille etiam, quo inter natos mulierum non surrexit, Domino attestante, major, ait: Qui post me veniet, ante me factus est, cujus non sum dignus solvere corrigiam calceamentorum ejus . Et unde hoc scholasticis istis, ut in fronte novitates suas adinveniant, et non recipientes eas omnes dijudicent? Illud enim super omnia mirabile dogma videtur, et nova quaedam hujus temporis traditio de aequalitate Filii hominis et Dei, quasi Christus aequalis sit Deo secundum quod homo est, quia legunt: Dedit illi Deus nomen, quod est super omne nomen , et propter certas auctoritates consonans huic et consimiles. Cujus evangelii conditores vel etiam assertores, ut paucis convenire liceat, scire velimus, quo sensu velint dicere: « Christus aequalis est Deo, secundum quod homo est. » Quod si Christum aequalem Deo dicunt, secundum quod homo est, ac si dicatur: Christus, qui homo est, aequalis est Deo, subintelligendo non esse aequalem Deo secundum humanitatem, sed secundum divinitatem, aliter hic dicendum erat, videlicet: « Christus aequalis est Deo, secundum quod Deus est. » Nulli enim catholico dubium quin Christus et Deus sit, et homo sit. Sed aequalem esse Deo ex altero habet, videlicet quod Deus est: ex altero non habet, videlicet quod homo est. Universaliter enim et ipse homo assumptus, et alia quaevis creatura non ex se habet esse vel aliquid esse, quod vel naturae est, vel gratiae, sed ab eo quod est, et qui est, qui et ait: Ego sum, qui sum . Igitur omne quod est ab eo est: et ideo minus est, quod per creationem ab eo est. Quod enim et naturaliter ab eo est, qui Pater est, unum cum ipso et consubstantiale, et per omnia coaequale est, ut in personis proprietas, et in essentia unitas, et in majestate adoretur aequalitas. Quae aequalitas, etsi Filii hominis est, non tamen ex eo quod Filius hominis est, sed ex eo quod Filius ipse hominis est Filius Dei. Et quia semel coepimus, adhuc his amplius eosdem conveniamus. In omni comparatione videndum quid cui comparetur, et secundum quid alterum alteri comparetur. Cum ergo Christus aequalis esse Deo dicitur, vel ipsum Deo comparas secundum quod homo est, vel ipsum Deo comparas, secundum quod Deus est. Si secundum quod homo est, Deo comparas, ut dicas: Christus aequalis est Deo secundum quod homo est, nihil falsius. Si secundum quod Deus est, comparas hoc modo: Christus aequalis est, secundum quod Deus est, nihil verius, aequalitate tamen personarum non secundum relationem, sed secundum substantiam accepta. Et sic ad fontem eumdem semper recurrimus dicendo: « Aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem. » Quia nec majorem minuit assumptio, nec minorem consumpsit glorificatio. Sed ne gradiamur in magnis, neque in mirabilibus super nos, velut clypeis in unum consertis auctoritatum quasi contensa nos certe muniamus. Primo loco ait ipse, qui est Veritas: Pater major me est . Idem Dominus noster Jesus, quid de se ipso, quid de Spiritu sancto dixerit, cum datus est ei liber Isaiae prophetae, videamus: Spiritus Domini super me, eo quod unxit me . Et Propheta ait: Unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis . Hoc et in ipso vocabulo exprimitur, quod est Christus, videlicet unctus. Minor autem a majore ungitur. Cum ergo et Pater ungat, et Spiritus sanctus ungat, minor est Pater Deo et Spiritu sancto Christus secundum humanitatem unctus, et se ipso secundum quod Deus est, minor est secundum id quod homo est. Semper ergo Christus, videlicet ex quo est unctus, id est ab incarnatione semper Deus et homo, semper ergo minor Deo secundum quod homo. Semper Christus aequalis Deo secundum quod homo . Putas, sine causa dictum est: Super quem videris Spiritum Dei descendentem et manentem super eum, hic est, qui baptizat . Nunquid hodie Spiritus Dei super eum non manet? Hoc etenim unguentum in capite manens et non deficiens descendit a capite in barbam, et a barba usque in oram vestimenti. Hoc est oleum, quod non deficit, sed stetit, quando viduae vasa defecerunt. Item: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum . Unde Augustinus contra Maximum: « Deus Pater et Deus Christi est et Pater. Sed Deus Christi secundum humanitatem, » id est quia Christus est homo et natus ex femina. « Unde in psalmis dicitur: De ventre matris meae Deus meus es tu, ostendens Patrem esse Deum suum, quia homo factus est. Homo enim de ventre matris natus est, et secundum hominem de virgine natus est Deus, ut non solum Pater illi esset, qui eum de se ipso genuit, sed etiam ei esset Deus, quem de ventre matris hominem creavit. » Adverte quod dicit, creavit, et non, genuit. Quia etiam nos, cum peccatores essemus, voluntarie genuit, sed non nisi verbo veritatis. Sed ei nasci fuit, quod nobis renasci, quia non in iniquitatibus conceptus est sicut et nos, sed ab omni labe immunis Agnus Dei, qui tollit peccata mundi. Unde sequitur: « Qui ergo Pater est Filio ex utero suo, de ventre matris Deus ejus est non de suo. Unde ipse Dominus ait: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, etc. Idem in eodem « Valde rationabiliter et Patre minor est homo Christus, et Patri aequalis est idem ipse Deus Christus. » Pulchre autem Apostolus de sacramento conjugii tractans: Sacramentum, inquit, hoc magnum est, dico autem in Christo et in Ecclesia . Quod latius edisserens alibi ait: Caput mulieris vir, caput viri Christus, caput autem Christi Deus . Quod cum sancti Patres pluribus modis exponant, beatus Augustinus de Trinitate sic exponit: « Si Deus omnia tria similiter hic intelligitur, quomodo caput Christi est Deus, id est caput Christi est Trinitas, cum in Trinitate sit Christus, ut sit Trinitas? An quod Pater est cum Filio, et Spiritu sancto, caput ejus est, qui solus est Filius? cum Filio enim et Spiritu sancto Pater Deus, Deus est, Filius autem solus homo factus est. Secundum quam humilitatem ejus etiam eo major est Pater, et secundum hoc vere dicitur, quia quod illi cum Patre et Spiritu sancto unum est, caput fit hominis mediatoris, quod ipse solus est. » Ambrosius, De fide, ad Gratianum imperatorem, libro quarto: « Sit juxta humanam conditionem caput Christi Deus. Non dixit, caput Christi Pater, sed, caput Christi Deus, quia divinitas utpote creatrix caput est creaturae. Et bene dixit: Caput Christi Deus, ut et divinitatem Christi significaret et carnem, hoc est incarnationem in Christi nomine, in Deo autem unitatem divinitatis et magnitudinem potestatis. Eo usque autem caput Christi Deus secundum incarnationem dictus est, ut et caput viri Christus secundum incarnationem dictus sit. » Et infra: « Est autem caput Christi Deus, ubi servi, hoc est, hominis, non Dei forma tractatur. Sed nihil praejudicat Dei Filio, si secundum veritatem similis sit hominibus, qui divinitate cum Patre unum est. Non enim potestas hac interpretatione minuitur, sed misericordia praedicatur. At nunc rogo vos omnes, qui diligitis Dominum, attendite, et invocetur nomen Domini super nos, ut non falsitas veritati praejudicet, sed lumen, quod ilminat omnem hominem venientem in hunc mundum , ad agnoscendam veritatem cordis nostri tenebras illuminet. Insipiens honorificentia eorum qui hanc injuriam Deo inferunt, et non Deo tantum, sed etiam homini, ut Filium hominis aequalem Deo faciant, secundum quod homo est. Magnopere se tuetur auctoritate Ambrosii De fide ad Gratianum imperatorem capitulo, quo tractatur de subjectione Filii, cujus capituli initium tale est: « Subjectum itaque, imperator auguste, quemadmodum debeamus accipere, consideremus. » Sed quia littera occidit, spiritus autem vivificat , verba Ambrosii tanto obscuriora, quando diviniora, non perfunctorie a quibuslibet legenda sunt, sed diligentem et intelligentem lectorem desiderant. Ad majorem igitur tantae auctoritatis evidentiam principalis intentio ipsius auctoris intuenda est. Contra haereticos enim disputans, qui minorem Patre Filium asserebant, etiam secundum quod Deus est, auctoritatem Apostoli, quam inferebant ad probandam Filii subjectionem secundum quod Deus est, beatus Ambrosius determinat, et probat validissime auctoritatem illam referendam esse non ad subjectionem Filii secundum quod Deus est, sed secundum quod homo est. Cujus disputationis et argumentationis ordo talis est. Colligit enim plura subjectionis genera, quae passim in sacra Scriptura inveniuntur, et haec omnia a Filio Dei removendo, quod nullum eorum convenit ei, secundum quod Deus est, infert, quod reliquum est, ad humanam scilicet naturam referendam esse subjectionem dupliciter, videlicet tam in capite quam in membris, et tam secundum carnem quam secundum animam. Ad aedificationem vero auditorum et majorem evidentiam ipsa subjectionum genera compendiose perstringere operae pretium judicavimus. Subditur enim vanitati creatura, mulier viro, potestati, qui sub potestate est, servus domino. Charitativa etiam subjectio est. Unde: Subjecti invicem in timore Christi . Et exsecrabilis illa subjectio, quam Sabelliani et Marcionitae asserebant, quod Filius in Patrem refundatur, quod specialiter improbat. Creaturae quoque subjectio ad Creatorem subjectio solius voluntatis, quae non diversa est in Patre et Filio, sed eadem. Cunctis his generibus subjectionis a Filio Dei secundum divinitatem remotis consequenter et convenienter infert auctoritatem Apostoli de subjectione Filii ad humanitatis naturam referendam esse, sicut praedictum est. Quam subjectionem beatus Ambrosius auctoritate sua confirmat praedictis quaedam inserendo, et in fine capitulum ipsum sub hac sententia concludendo, quod homo Deo subjiciatur. Ait enim: « Cum subjiciendus esse dicatur in tempore dispensationis, ergo susceptae, non perpetuae infirmitatis erit illa subjectio, maxime cum sempiterna Dei virtus non possit statum mutare pro tempore, ne Deo Patri ex tempore ejus potestati accedere. » Non itaque glorientur adversum nos ex hac auctoritate, qui dicunt Dominum Jesum ante passionem subjectum fuisse Deo Patri, et nunc post passionem et resurrectionem nec subjectum esse, nec subjiciendum, quia quod dicit Ambrosius: « Susceptae, non perpetuae infirmitatis erit illa subjectio, » parti eorum non favet, sed contra haereticos dictum est, qui aeternam in Filio Dei infirmitatem asserebant, ut supra explanavimus, secundum quos perpetua Dei esset infirmitas, si perpetua esset subjectio. Fur non venit, nisi ut furetur . Sed nemo sic furetur hanc auctoritatem, ut demendo praecedentia omnia, subsequentia dicat solummodo: « Susceptae, non perpetuae infirmitatis erit illa subjectio, » quasi tunc tantum subjectus, cum adhuc esset mortalis, et modo non cum immortalis et impassibilis. Item infra: « Nondum subjectus est Christus, cujus adhuc membra non sunt subjecta. Cum autem fuerimus non multa membra, sed unus spiritus, tunc et ipse subjectus erit, ut per ipsius subjectionem sit Deus omnia in omnibus. » Item infra: « Subjectio itaque obedientiae mortis, mors assumptionis humanae, assumptionis ergo humanae erit illa subjectio. Nequaquam igitur divinitatis infirmitas, sed dispensatio ipsa pietatis est. » Item infra: « Maledictus omnis qui pendet in ligno. Maledictus, quia nostra maledicta suscepit; subjectus quoque, quia subjectionem nostram ipse suscepit, sed in servilis formae assumptione. » In fine autem vim sententiae concludit his verbis: « Secundum carnem ei omnia subjecta tradentur, secundum quam et a mortuis suscitatus est. Et secundum animam humanam ac rationabilem subjectionem Domini jure plerique interpretantur, quia scriptum est: Nonne Deo subjecta erit anima mea? Animam dixit, non divinitatem. Et ut sciremus quia Dominus per Prophetam de susceptione naturae locutus est humanae, addidit: Usquequo adjicietis super hominem, secundum illud quod ait in Evangelio: Quid me quaeritis interficere hominem? Et addidit: Verumtamen pretium meum cogitaverunt repellere, cucurri in siti, ore suo benedicebant, et corde suo maledicebant. » Judaei enim reportante Juda pretium recipere noluerunt currentes in siti amentiae, quia spiritalis potus gratiam recusarunt. Haec est piae subjectionis interpretatio. Etenim cum Dominicae passionis hoc munus sit, utique in quo passus est, in hoc erit subjectus in nobis. Unde constat quod, si in natura humana passus est, ergo et in ea subjectus est in nobis, quia et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis , id est in humana natura. Unde et Mediator dicitur Dei et hominum homo Christus Jesus. Neque enim subjiciemur, nisi per ejus subjectionem, sicut nec resurgemus nisi per ejus resurrectionem. Ipse enim Pontifex factus est futurorum bonorum, per quem accessum habemus ad Deum. Vel nunquid modo post resurrectionem non habemus accessum ad Deum per eum? Subjectus itaque et ipse est per nostram subjectionem, qui caput nostrum est, et nos, qui membra ejus sumus, subjiciemur Deo Patri per subjectionem ejus, et ipsi subjiciemur et secundum quod Deus est, et secundum quod homo est, quia Redemptor noster est, et Deus subjecit omnia sub pedibus ejus, sicut et fecit, quae futura sunt. Nonnunquam enim capiti quod membrorum est, et vicissim membris datur quod capitis est. Nimirum eadem virtute inhabitationis suae in nobis per unitatem naturae considemus et nos in coelestibus nunc per eum, qui sedet ad dexteram Patris, ut Ambrosius ait, in futuro autem et sedes sedebunt in judicio, et nos, qui membra illius capitis sumus, non solum sedebimus, sed etiam possidebimus praeparatum nobis regnum ab initio saeculi. Unde Ambrosius: « Sic in illo sedebimus ad dexteram Patris, non quia cum ipso sedebimus, sed quia sedebimus in corpore Christi. » Nunquid ergo minor non est qui inter summa et ima medius est? Quin potius per illud admirabile Incarnationis commercium Dei et hominis adimpletur ineffabile consortium. Leo papa: « Nisi esset verus Deus, non afferret remedium; si non esset homo verus, non praeberet exemplum. » Est et alia adhuc ejusdem rei probatio, quia scriptum est: Qui etiam interpellat pro nobis . Et ne quis dixerit, quia et Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus , postulat Spiritus, quia postulare nos facit: interpellat autem Filius, quia suae Incarnationis sacramento pro nobis intervenit, ipse judex et advocatus noster semper aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem. Et semper est Emmanuel, quod est: nobiscum Deus . Nobiscum in susceptione nostrae naturae, nobiscum in subjectione, nobiscum in glorificatione, quia et ipse Deus, et nos dii. Sed ipse Deus secundum plenitudinem divinitatis, nos vero dii secundum participationem beatitudinis. Quod beatus Leo papa sic prosequitur: « Ecce Virgo in utero accipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum: nobiscum Deus. Hic enim mirabilis sacrae Virginis partus vere humanam vereque divinam una edidit prole naturam, quia non ita proprietates suas tenuit utraque substantia, ut personarum in eis possit esse discretio. Nec sic creatura in societatem sui Creatoris assumpta est, ut ille habitator, et illa esset habitaculum; sed ita, ut naturae alteri altera misceretur. Et quamvis altera sit, quae suscipitur, altera vero quae suscipit, in tantam tamen virtutem convenit utriusque diversitas, ut unus idemque sit Filius, qui se et secundum quod verus est homo, Patre dicit minorem, et secundum quod verus Deus est, Patri profitetur aequalem. » Et ne quid de nostro dicere videamur, audi Hilarium: « Ne se quisquam Unigenito per substantiam divinitatis exaequet. Sit nobis ille et frater, et particeps secundum quod Verbum caro factum habitavit in nobis. Imo, quod Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus est, sit nobis secundum servos et communis Pater, et communis Deus. » Has auctoritates velut in unum corpusculum redigere studuimus, ut et facilius possit memoriae commendari, et catholicae veritati difficilius quis possit refragari, quatenus omnibus quasi sub oculo positis in promptu, et de copia esset electio contra eos qui veritatem Dei in injustitia detinent. Si quae vero ex dictis Hilarii, quae supra hominem sunt praedictis adversari videntur, primo dicimus quod quemadmodum Hilarius a lectione simpliciorum fratrum procul est, teste Hieronymo, ita et a nostra interpretatione. Verumtamen quia parati esse debemus omni poscenti rationem reddere de ea, quae in nobis est, fide, non ad exponendum Hilarium, sed ad respondendum his, quae forte objici possunt, pro viribus intendamus, firmiter animo retinentes, et in quantum possumus, exsequi cupientes, adjuvante Domino, doctrinam hanc beati Gregorii: « Cauta manu operantis id agendum est ut, dum spina tollitur, spica nutriatur. » Videtur valde contrarium supradictis, quod ait Hilarius in libro nono: « Si nativitas hominis naturam novam intulit, et humilitas formam demutavit sub assumptione servili, nunc donatio nominis, formae reddit aequalitatem. » Item: « Glorificaturus Filium Pater major est, glorificatus in Patre Filius minor non est. Aut quomodo minor est, qui in gloria Dei Patris est? Aut nunquid Pater major non est? Major utique Pater est, dum Pater est, sed Filius, dum Filius est, minor non est. Nativitas Filii Patrem constituit majorem, minorem Filium esse nativitatis natura non patitur. » Item libro undecimo: « Naturae nostrae corporis natura paternae divinitatis invecta. » Et infra: « Adepturus in omnibus ex subjectione, quod Dei est, ne ex parte Deus sit, sed totus Deus. Non alia itaque subjectionis causa est, quam ut omnia in omnibus Deus sit, nulla experte terreni corporis residente natura. » Et post pauca: « Dum homo et Deus, jam Deus totum est. Denique id, a quo omnia pendent, datum est nomen, quod est super omne nomen, et Jesus est in gloria Dei Patris. Omnia haec ad unum sensum respiciunt, ideoque facilior exitus erit, eo largiente qui sapientiam praestat etiam parvulis. Quid enim, si dicat Hilarius: Domine, vim patior, responde pro me? Quid vero si imperet Dominus Paulo, ut respondeat? Dicet utique de Christo: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo . Arbitratus est enim Christus non rapinam esse se aequalem Deo. Sed unde? Cum in forma Dei esset. Ex hoc profecto, non ex alio. Quid ultra moramur? Oportebat pati Christum, et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam . Propheta ille magnus sine honore erat in patria sua, quem in propria venientem sui eum non receperunt . Granum ergo illud frumenti cadens in terram mortuum est, et ideo singulariter, et solum non remanens multum fructum attulit. Datum est ei nomen, quod est super omne nomen . Nomen a notione dicitur: In similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo . Ab hominibus ut homo tantum habitus est ante passionem. Discipuli etiam quia non credebant in eum ut postmodum, relicto eo fugerunt. Aestimatus est cum descendentibus in lacum. Quam inglorius erat, quam nullius nominis erat! Resurrexit a morte, illico datum est ei nomen quod est super omne nomen merito passionis, et per fidem et suae divinitatis cognitionem exaltatus a terra omnia traxit ad seipsum. Siquidem ab initio incarnationis inhabitavit in homine illo plenitudo divinitatis corporaliter, sed carne velatur, et in ipsa passione obscuratus quodammodo ille Sol justitiae, in resurrectione radios suae divinitatis expandit, et datae sunt ei gentes in haereditatem, et termini terrae in possessionem, acceptis clavibus mortis et inferni: et sic intravit per passionem et resurrectionem in gloriam suam, ut sedeat ad dexteram Patris conregnando, et in potioribus ejus bonis quiescendo, non solum hujus nominis honorificentiam adeptus, ut credatur Deus, sed etiam immortalitatem et impassibilitatem secundum carnem consecutus, nulla ex parte terreni corporis in eo residente natura, ut ait Hilarius, non abjecto corpore, sed ex subjectione, videlicet priore, translato. Et sic jam Deus totum est, id est totum divinum, ut praemissum est. Quod etiam in quodam Apologetico nostro abbreviavimus. Ecce filius ille fabri, sed totius fabricae mundi fabricator, quanti nominis modo sit effectus, indicat, quia missis apostolis ad praedicandum, in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum. Et ne quis dubitet super his, audiat Augustinum: « In qua forma crucifixus est, in ea exaltatus est, et in ea donatum est ei nomen, ut cum ipsa forma servi nominetur unigenitus Filius Dei. Hinc illi donatum est nomen ut homini, quod jam habebat idem ipse Deus. » Nomen ergo istud tunc datum per manifestationem, non tamen alienum, sed jam ante inditum, et per ascensionem, et adventum Spiritus sancti confirmatum: et quotidie per fidem accrescens in nobis, in ultimo adventu consummabitur, quando in nomine Jesu flectetur omne genu coelestium, terrestrium et infernorum, et confitebitur omnis lingua quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris . Non minoris itaque, sed ejusdem gloriae sicut nunc in re, ita tunc erit in omnium cognitione Jesus Christus, qui cum Patre unus est Deus. Atque hoc ordine complebitur gloria et clarificatio nominis ipsius, qui ipse homo cum Patre unus est Deus, unius gloriae, sicut unius essentiae. Non objicias hic, quincunque sanae doctrinae adversari volueris, quod et Deus glorificatus est. Non enim nec se ipsum glorificavit, nec Deum, ut ait Hilarius, sed Deus in eo glorificatus est et in Deum. Quod non mirum, cum etiam in resuscitatione Lazari glorificatus sit Deus in homine, licet tamen longe aliter. Plenariae igitur donationis reddit illi formae aequalitatem et glorificatus major, et glorificatus non minor: et Pater, dum Pater est, major; Filius autem, dum Filius est, non minor, et tantum esse datum est homini huic quantus ipse Pater est. Omnia haec diversis respectibus sicut dicta sunt, ita et determinanda ut unicuique tribuatur quod suum est et glorificanti et glorificato Patri et Filio, danti et suscipienti, Deo et homini. « Omnis enim gloria, ut ait Hilarius, non Verbo sed homini acquirebatur. » Sic itaque et glorificanti et donanti, et Patri et Deo sua deferetur auctoritas, et homini Christo secundum ea quae hominis sunt subjectionis humilitas, et secundum ea quae Dei sunt, cum Deo coaequalitas. Quae omnia beatus Augustinus de verbis Domini explanat hoc modo: « Deus Christus aequalis est Patri, tantus est quantus ille, talis est qualis ille. Hic est quod ille; non hic est qui ille, quia ille Pater. Hic Filius, sed hic est quod ille; quia ille Deus et ille, ille omnipotens et ille, ille immutabilis et ille, et sic de caeteris. » Aequalis ergo Patri, sed dico minor Patre, sed humaniter. Si quis altitudinem cisternae hujus altius fodiendo aperire et non operire voluerit, si ceciderit in eam bos aut asinus, de pretio jumentorum tenebitur.

Notes: (Prov. XIX) (Luc. X) (I Cor. III) (Matth. XXVI) (Matth. XVIII,
15) (Joan. VI) (Joan. I) (Matth. XXVI) (Luc. XXIV) (Psal. CXL.) (I Tim. VI) (II Cor. VIII, 15) (Coloss. II) (Hebr. XIII) (Jerem.
I) (Marc. I) (Philip.
II) (Exod. III) (Joan. XIV) (Isa. LXI) (Psal. XLIV) (Joan. I) (Joan. XX) (Ephes. V) (ibid.) (Joan. I) (I Cor. III) (Ephes. V) (Job X) (Joan. I, 14) (Rom. VIII) (ibid.) (Matth. I) (Philip.
II) (Luc. XXIV) (Joan. I) (Philip. II) (ibid.) (Philip. II)