EPISTOLA PRIMA AD VALDONEM EPISCOPUM.
Author: Atto Vercellensis

ATTO gratia Dei humilis episcopus fidele servitium cum devotis orationibus.

Multas vestrae charitati mercedes referimus pro tam benevola legatione gratia fraternitatis suscepta. Quod autem vos nobiscum colloquium habere velle indicastis, vel cum nostro misso, Deus scit, quia si debita inter nos unitas permaneret, libenter in vestrum et veniremus et dirigeremus servitium. Sed quod pejus est, tanta inter nostrum seniorem et vos excrevit dissensio, ut nec loquendi, nec nostrum missum dirigendi in vestrum servitium absque ejus licentia nobis nunc tempus conveniat. Verumtamen quod magis in commune necessarium esse cognovimus, debitae charitatis vinculo constricti, celare vobis minime valemus. Humiliter vestram rogantes celsitudinem, ut quae a me vestro fideli, quin et infimo confratri humiliter dicenda sunt, deposito supercilio pacifice audire dignemini. Non te, Domine, laedat, quod aliquid quasi magistrando tibi insinuare praesumam, qui ut familiaris vernaculus suggerere vestrae magnificentiae opportuna desidero. Unde, Domine mi, tanta vestro cordi subripere potuit temeritas? unde tanta exquiri potuit occasio? unde vestra mens tam cito potuit concitari, ut sacerdotalis immemores reverentiae, ex improviso a vestro discederetis seniore, vestrisque benevolis confratribus, et gratis in ipsos insurgere non vereremini? Non leve est regalem impugnare majestatem, etsi injusta in aliquo videatur. Dei enim ordinatio est; Dei est dispensatio. Profanum est enim violare quod Deus ordinat. Ait enim Dominus per Moysen: Principem populi tui ne maledicas . Namque cui nec maledicere licet, liquido patet quia et persequi non licet. Et per beatum David: Nolite tangere christos meos . Quod quanta mansuetudine ipse observaverit, manifestum est. Certe jam Saul sua protervia ab ipso Deo fuerat reprobatus; jam et ipse David divina gratia in regem fuerat unctus, et tamen cum in spelunca in manus ipsius Saul incidisset, dixerunt servi David ad eum: Ecce dies de qua Dominus locutus est ad te: Ego tradam tibi inimicum tuum, ut facias ei sicut placuerit in oculis tuis. Surrexit ergo David, et praecidit oram chlamydis Saul silenter. Post haec percussit cor suum David eo quod abscidisset oram: dixitque ad viros suos: propitius sit mihi Dominus, ne faciam hanc rem domino meo christo Domini, ut mittam manum meam in eum, quia christus Domini est. Vivit Dominus, quia nisi Dominus percusserit eum, aut dies ejus venerit ut moriatur, aut descendens in praelium perierit; propitius sit mihi Dominus, ne mittam manum meam in christum Domini. Et confregit David viros suos sermonibus, et non permisit eos, ut consurgerent in Saul . Quamvis enim de illius abjectione, suaque electione minime dubitaret, eoque persequente usque ad interna coarctaretur speluncae, tamen manum in eum extendere noluit, sed divinum judicium exspectavit. Et quod oram tantummodo chlamydis ipsius absciderit, postea eum poenituit, eo quod principis indumentum vel in aliquo dehonestaverit. Sic rex electus reprobato pepercit, quamvis ab ipso innocens persequeretur, nimisque angustaretur injuste. Samuel quoque cum, jubente Domino, hunc jam regem super Israel unxerit, vocatus a Saule ire non distulit, quin et pro eo se oraturum spopondit, dicens: Absit a me ut cessem orare pro te . Sed nunc rebelles milites resistere Domino suo manu armata non formidant, eumque expellere a regni solio omnimodis laborant. De talibus enim ait Dominus: Sinite illos, caeci sunt, et duces caecorum. Caecus enim si caeco ducatum praebeat, ambo in foveam cadunt . Sacerdotes vero Dei, quibus divina sunt perscrutanda mandata, non tantum se custodire a talibus, sed etiam alios quos valent, retrahere convenit. Certe ipse Dominus tributum, jubente Caesare, dare nullo modo prohibuit, dicens: Reddite quae Caesaris sunt, Caesari . In quo non tantum tributi redditio, sed totius debiti honoris reverentia intelligendum est. Quod etiam ipse cum ab exactoribus ut redderet, urgeretur, non dedignatus est persolvere; sed ait Petro: Vade ad mare, et mitte hamum, et eum piscem qui primus ascenderit, tolle, et aperto ore ejus invenies staterem; illum sumens, da eis pro me, et pro te . Unde et ipse tanta Magistri eruditus doctrina, admonet Ecclesiam omnimode regibus servare obedientiam. Ait enim: Deum timete, regem honorificate . Nam post timorem Dei, qui sapientiae initium est, regium statim praecepit servandum esse honorem. Et item: Subjecti estote omni humanae creaturae propter Deum, sive regi quasi praecellenti, sive ducibus tanquam ab eo missis ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum. Sic enim nos regi subjectos esse docet sicut praecellenti; sic ducibus tanquam ab eo missis. Multum namque est inter principem, et missum ab eo. Sed haec princeps docet Ecclesiae. Videamus quid et ejus socius: Non est potestas nisi a Deo: quae autem sunt, a Deo ordinata sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Nam principes non sunt timori boni operis, sed mali. Vis autem non timere potestatem; bonum fac, et habebis laudem ex illa. Dei minister est tibi in bonum. Si autem male feceris, time. Non enim sine causa gladium portat, Dei enim minister est, vindex in iram ei qui male agit. Ideo necessitate subditi estote: non solum propter iram, sed et propter conscientiam: ideo enim et tributa praestatis: ministri enim sunt Dei in hoc ipsum servientes. Reddite omnibus debita: cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem . Item ad Timotheum: Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus et omnibus qui sunt in sublimitate constituti . Nam et beatus David cum peccatum suum Domino confiteretur, ait: Tibi soli peccavi . Quam sententiam diligentissime exponens Cassiodorus dicit: « De populo si quis erraverit, et Deo peccat et regi: nam quando rex delinquit, soli Deo reus est, quia hominem non habet qui ejus facta dijudicet. Merito ergo rex Deo tantum dicit se peccasse, quia solus erat, qui ejus potuisset admissa discutere. » Sed quid dicendum est de omnibus aliis sanctis doctoribus in hoc consentientibus? Qui vero contra hos omnes calcitrare voluerit, liquido patet quia ex Dominicis ovibus non erit, vocem Domini non audit, bonum pastorem non cognoscit, pascentem oves non intelligit, magistrum spernit. Superest ut fur sit et latro. mactet et perdat. Et si in ovili Dominico se conspicit, consideret unde vel quomodo intravit. Ait enim Dominus: Qui mecum non est, adversum me est: et qui mecum non colligit, spargit . Sane sciendum, quia cum Deus omnipotens utilem populo principem donare dignatur, justum est ut ejus hoc pietati ascribant, et grates exinde dignas persolvant; si autem adversus fuerit, suis hoc imputent peccatis, ipsumque flagitare non desinant, ut hoc secundum multitudinem misericordiae suae propitius disponat. Nam dejiciendus vel impugnandus nullo modo est a populo, qui jam ordinatus est a Deo. Equidem scriptum est in Daniele: Quia dominatur excelsus in regno hominum, et cui voluerit, ipse dat illud . Nullus de alicujus dejecti regis injuria sibi assumat fiduciam. Quoniam quamvis mul . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . tanti facinoris miserabile pertulisse exitium. Quod si cui enumerare liceat, ab ipsius gentis exordio diligentissime perquirat, et tunc cognoscere poterit populi hujus destructionem maxime propter hanc evenisse occasionem. Quia donec regibus repugnare quaerunt, et a paganis undique opprimuntur, et a finitimis gentibus ideo conculcantur. Et dum praesumunt illicita, a debitis nihilominus privantur honoribus. Sed quid de regia fidelitate et beatus Gregorius dicat, audiamus. Ait enim ad Mauritium scribens imperatorem « Omnipotenti Deo reus est, qui serenissimis dominis in omne quod agit et loquitur, purus non est. Ego autem indignus pietatis vestrae famulus in hac suggestione mea neque ut episcopus, neque ut servus jure reipublicae, sed jure privato loquor, quia, serenissime domine, ex illo jam tempore dominus meus fuisti, quando adhuc dominus omnium non eras. » Quamvis enim Mauritius in quibusdam inclementer ageret, et maxime contra ipsum, sicut ipsius scriptis declaratur, tamen domino hoc committebat, eique fidem servabat, et pro eo orare non differebat. Denique enumeratis injuriis ab eo sibi inflictis, ait rursus : « Inter haec omnia incerta ad solas lacrymas redeo, petens ut idem omnipotens Deus piissimum dominum nostrum et sua hic manu regat, et in illo terribili judicio liberum ab omnibus delictis inveniat. » Sed quia Dominus sibi commissam vindictam non differat, eidem Mauritio postea aperte demonstratum est. Beatus quoque Ambrosius cum injuste persequeretur a principe, totum se Domino commendabat, nec defendendo resistere quaerebat. Taliter sacerdotes Dei se contra iniquos principes munire debent. Sicut ait beatus Paulus apostolus: Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae. Scriptum est: Mihi vindictam, ego retribuam, dicit Dominus . Nam armis defendi, depraedatione vel devastatione vindicari, praeda ditari, vel homicidio vel detruncatione timeri, non sacerdotum, sed daemonum est. Ait namque beatus David: Nolite sperare in iniquitate: et in rapinis nolite concupiscere . Talia etenim perpetrantes mercenarii dici possunt, pastores autem nullatenus esse possunt. Aut quomodo Deo sacrificium offerre praesument, cum audiant ipsum Dominum dicentem: Si offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te: relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum . . . .. . . . . . . . . adversum nos habere sentimus, sacrificium Deo nullatenus offerre debemus. Igitur quae de perversis regibus servanda fidelitate huc usque diximus, ideo adnotare curavimus, ut exinde intelligere valeamus, quanta diligentia quantaque cautela bonis obedire debeamus, quando nec etiam malos a subditis vexandos esse monemur. Quod si ira principis in tantum desaeviat, vel si tam gravis fuerit culpa, ut ad ejus gratiam redeundi aditus nullo modo reperiatur, neque sacerdotali interventu, neque magnatum precibus, verum etiam nec familiarium consiliis vel supplicationibus, nullaque satisfactione ipsius animus placari possit, tunc fugiendum esse consulimus, dicente Domino: Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam , donec mittat Dominus auxilium de sancto, et de excelso misereatur omnipotens. Congruentius itaque fieri potest, ut aliquis procerum furorem regis sui fugiendo declinet, quam rex infra sui regni fines rebellantem adversum se persequi omittat. Audivimus etenim quosdam sic evadentes, ad pristinos postmodum felicissime remeasse honores. Quosdam vero pertinaciter intrantes, usque etiam ad contemptibilem exitum pervenisse. Est enim naturale remedium, ut qui pro diversitate morum simul permanere non poterunt, majores minores expellant, minores ipsos majores fugiant. Nam ut a subditis praepositi violentiam diu patiantur, ignominiosum est. Ait enim Dominus: Non est discipulus super magistrum, neque servus super dominum suum . Venerabilis etiam Joannes Chrysostomus in quadam homilia sic ait: « Sicut enim videmus in istis mundialibus regnis quomodo in primis quidem nemo potest facere seipsum regem, sed populus eligit sibi regem, quem vult: sed cum rex ille fuerit factus et confirmatus in regno, jam habet potestatem in hominibus, et non potest populus jugum ejus de cervice sua repellere. Nam primum quidem in potestate populi est facere sibi regem quem vult; factum autem de regno repellere, jam non est in potestate ejus, et sic voluntas populi postea in necessitatem convertitur. » Sancti quoque Patres sacra celebrantes concilia, pro robore regum et stabilitate regni sagacissima protulerunt decreta. Ex concilio Toletano cap. 75, post instituta quaedam ecclesiastici ordinis, vel decreta quae ad quorumdam pertinent disciplinam. « Postrema nobis cunctis sacerdotibus sententia est, pro robore nostrorum regum, et stabilitate gentis Gothorum pontificale ultimum sub Deo judice ferre decretum. Multarum quippe gentium, ut fama est, tanta exstat perfidia animorum, ut fidem juramento promissam regibus suis servare contemnant, et ore simulent juramenti professionem, dum retineant mente perfidiae impietatem. Jurant enim regibus suis, et fidem quam pollicentur praevaricantur, nec metuunt volumen illud judicii Dei, per quod indicitur maledictio. Multaque est poenarum comminatio super eos, qui jurant in nomine Dei mendaciter. Quae igitur spes talibus populis contra hostes laborantibus? Eritne fides ultra cum aliis gentibus in pace credenda? Quod foedus non violandum? Quae in hostibus jurata sponsio permanebit, quando nec ipsius propriis regibus juratam fidem conservant? Quis enim adeo furiosus est, qui caput suum manu propria desecet? Et illi, ut notum est, immemores salutis suae propria manu seipsos interimunt, in semetipsos propriosque reges suas convertendo vires. Et dum Dominus dicat: Nolite tangere christos meos . Et David: Quis, inquit, extendet manum suam in christum Domini, et innocens erit? Illis nec vitare metus est perjurium, nec regibus suis inferre exitium. Hostibus quippe fides pacti datur, nec violatur. Quod si in bello fides valet, quanto magis in suis servanda est? Sacrilegium quippe est si violetur a gentibus regum suorum promissa fides, quia non solum in eos fit peccati transgressio, sed et in Deum quidem, in cujus nomine pollicetur ipsa promissio. Inde est, quod multa regna terrarum coelestis iracundia ista permutavit, ut impietate fidei et morum alterum ab altero solveretur. Unde et nos cavere oportet casum hujusmodi gentium, ne similiter plaga feriamur praecipiti, et poena puniamur crudeli. Si enim Deus angelis in se praevaricantibus non pepercit, qui per inobedientiam coeleste habitaculum perdiderunt: unde et per Isaiam dicit: Inebriatus est gladius meus in coelo : quanto magis nostrae salutis interitum timere debemus, ne per infidelitatem eamdem saevientis Dei gladio pereamus? Quod si divinam iracundiam vitare volumus, et severitatem ejus ad clementiam revocare cupimus ne una cum eis qui eadem conjuratione nituntur par poena perditionis constringat, quos in pernicie prava societas copulat. Si placet omnibus qui adestis haec tertio reiterata sententia, vestrae vocis eam consensu firmate. Ab universo clero et populo dictum est: « Qui contra hanc vestram definitionem praesumpserit, anathema, maranatha, hoc est perditio in adventu Domini sit, et cum Juda Iscarioth partem habeat, et ipse, et socii eorum. Amen. » Et nunc . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . « Quanquam in concilio anteriori quod anno primo gloriosissimi principis nostri de hujusmodi re fuerit promulgata sententia, tamen placet iterare quod convenit custodire. Itaque regis vita constante nullus sibi aliquo opere vel deliberatione, seu cujuscunque dignitatis laicus, seu gradu episcopatus, presbyterii, aut diaconii consecratus, caeterique clericatus officiis deditus, regem provideat contra viventis regis utilitatem, nullo blandimento vel suasione per eamdem spem aut alios in se trahat, aut ipse in alium acquiescat. Iniquum enim et valde exsecrabile a Christianis debet haberi, futuris temporibus illicita prospicere, et vitae suae ignaros ventura disponere. » Et rursus: Confinitimi hostium sacerdotes, praeter eos qui regia potestate licentiam accepere, quodlibet mandatum ad gentem extraneam occulte accipere vel dirigere non praesumant: qui autem deprehenditur atque convincitur, denuntietur principibus, apud concilium condigna animadversione multabitur. Qui enim jam dictis Dei et Domini nostri Jesu Christi, beatissimorumque apostolorum Petri et Pauli, et caeterorum sanctorum Patrum monitis contraire tentaverit, sciat se procul dubio diabolum habere ductorem; et quia Jesum habere noluit, profecto Barabbam habebit. Quapropter, reverendissime domine, haec et hujusmodi considerantes, ad gratiam serenissimi regis et domini nostri reverti non dedignemini, recolentes qualem ei jurejurando polliciti estis fidelitatem. Scriptum quidem est, dicente Domino: Non assumas nomen Dei tui in vanum: quoniam non habebit Dominus insontem eum, qui nomen ejus in vanum assumpserit . Memores estote regiae dignitatis, memores estote et vestri ordinis. Erimus enim in quantum possumus, si jubetis, in his fautores. Erimus et fidelissimi adjutores. Nihil dubites, pater mi, non expedit quidem: diligimus enim, Deo teste, bonum pacis, et ad fructum festinamus pervenire charitatis. Non etenim omnis pax eadem pax est; est namque salutaris pax, invenitur et noxia: salutaris quidem pax est de qua Dominus ait in Evangelio: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis . Et quia dissimilem agnoverat, subdidit: Non quomodo hic mundus dat ego do vobis . Item bona pax est quam angeli pastoribus nuntiavere, dicentes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis . Et de qua ait beatus Paulus apostolus: Christus est pax nostra, qui fecit utraque unum . Rursus iniqua pax est, de qua. . . . . . . . Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae ipse possidet . An non ipse diabolus quem per fortem intelligimus armatum, pacem Domino quaerebat, cum procidens ante eum, scilicet fortiorem, diceret: Jesu, Fili Dei altissimi, adjuro te per Deum ne me torqueas? Sed quia eam injuste quaesivit, impetrare apud eum minime meruit. Beatus quoque David noxiam putans pacem impiorum ait: Quia zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns . Sicut enim angeli bonorum pacem utilem judicabunt, sic iste impiorum inutilem judicabat. Unde cum magna discretione pax est inquirenda, ut et salutarem omnimodis firmare laboremus, et inutilem vitare valeamus. Melius itaque est nobis adversarios utcunque tolerare, quam cum ipsis inique pacisci, dicente Domino: Cavete a fermento Pharisaeorum, quod est hypocrisis . Dicit enim beatus Paulus apostolus: Si fieri potest quod ex vobis est , id est ex vestra parte; ac si diceret: Quidquid mali homines faciant, vos semper illorum salutem quaerite, opportuna docete, inutilia quamvis ingrati arguite, et si fieri potest, corrigere studete. Haec est enim utilis pax, quam si despexerint, non ideo nobis a rectitudine convenit deviare: nam a bono recedere, et alienis erroribus implicari inutile conspicitur. Scriptum quippe est: Qui tetigerit picem, coinquinabitur ab ea: et qui communicaverit superbo, induetur superbia . Ad tramitem ergo verae pacis, id est, Domini nostri Jesu Christi, sanctorumque Patrum exempla, vel documenta, sincera mente conveniamus; fidelitatem regiam, ut ipsos docere cognoscimus, firmiter teneamus; nosque in Dei omnipotentis servitio, nostrique senioris obsequio. ac fidelium confratrum suffragio paratissimos instituamus, et quoscunque possumus ad haec omnimodis invitemus. Qui vero talibus monitis rebelles exstiterint, inter hos jam non est pacis vinculum inserendum, sed separationis consilium perquirendum, ut aliquem ex ipsis ad societatis possimus perducere gratiam, ne simul omnes pereant in culpa. Hanc quidem immittere separationem, ipsius Salvatoris quod jam praemisimus, sacro cogimur exemplo. Quoniam valde dignum est, ut eum qui se justitiae dari vult, ab eis qui noluerint separare curemus. Quia si cum ipsis in errore permanserit, neque illum prodiderit, et ipse cum illo pariter interibit. Sicut enim bonorum consortio multi proficiunt, sic malorum societate plurimi pereunt. Namque malorum collegium cujuscunque . . .. . . . . . . . . . . . . multorum hominum nequitiam quasi unius imbecill . . . . judicandum scriptum est: Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo; et quasi nihili et inane reputatae sunt ei . Sed nec in arcis . . . . quarumlibet munitionum in hujusmodi confidendum est praesidio, quia, ut propheta ait: Si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera poneres nidum tuum, inde detraham te, dicit Dominus . Divitiae quoque si affluant, nolite cor apponere ; ne aliquando videntes irrideant dicentes: Ecce homo qui non posuit Deum adjutorem suum; sed speravit in multitudine divitiarum suarum, et praevaluit in vanitate sua . Neque enim ducimus superfluum amicos acquirere, aedificia utiliter erigere, possessa custodire, et honesta in omnibus servata moderatione proficere, sed his fretus auxiliis aliquatenus superbire, incommodum utique judicamus. Ait enim Dominus in Evangelio: Non in abundantia uniuscujusque vita est super terram ; et item: Miser, hac nocte repetent a te animam tuam; quae autem parasti, cujus erunt? Itaque: Spera in Domino, et fac bonitatem, et inhabita terram, et pasceris in divitiis ejus. Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Revela Domino viam tuam, et spera in eo, et ipse faciet . His et similibus sanctarum Scripturarum sermonibus invicem exhortantes, ad meliora nos provehere non tardemus, et quos nobiscum trahere non valemus, hos saltem ad deteriora prosequi formidemus, dicente Apostolo: Infidelis si discesserit, discedat . Ille enim ab altero revera discedit, qui nequiorem viam eligit; qui viam Domini relinquit, et per devia errabundus incedit. Nam ad praecipitium cum amico descendere, non sani capitis est sed dementiae: nec societatis valet gratia, ubi nulla est adjuvandi fiducia. Sed ne nobis solummodo consulere videamur, ad caeteros etiam redeamus. Secundi quoque ordinis milites ita nos admonere oportet, ut divina jugiter mandata custodiant, suique regis fidelitatem, quam jurando promiserant, inviolabilem teneant, et suae legis transgressores nullo modo efficiant. Quae etiam in ipso sui exordio de regum infidelitate omnino castigat, et qualis transgressoribus poena debeatur, insinuat, quantaque sit regum excellentia demonstrat; nam, si quis horum mandatorum observator exstiterit, maximum et in praesenti saeculo decorem acquirere, et in futuro suae animae lucrum felicitatis adipisci merebitur. Qui autem in his repugnando mortis judicium incurrerit, periculum suae animae procul dubio sustinebit . . . . . . . . .. . . . . . . . . . quam quod constitutum est vobis . . . . . . . . . . . . . . Heu, heu! quid de episcopo qui sibi commendatos, quin etiam et commissos contra divini eloquii praeceptum, contraque promissum sacramentum, contra saecularem quoque legem, in qua etiam mortis periculum assignatur, regi praecipit repugnandum? Quis de illorum animarum dispendio luet supplicium? Restat omnino ut cujus exemplo vel documento periclitatae fuerint, de ipsorum manibus requirantur: praedia quoque et facultates ecclesiarum, sive res pauperum, cujus exigentibus culpis devastatae fuerint, ad ipsius interitum praevalere potuerint. Fateor enim coram Deo, plus propter divina praecepta, sanctorumque Patrum monita, quam pro alicujus terreni commodi desiderio, aut rebellantis inimicitia me ejus assequi velle fidelitatem. Ait enim Dominus in Evangelio: Quid prodest homini si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? Audi beatam Susannam clamantem: Melius est mihi absque opere incidere in manus hominum, quam peccare in conspectu Domini . Et beatus David: Melius est modicum justo, super divitias peccatorum multas . Salomon quoque ait: Melius est buccella sicca cum gaudio, quam tota domus plena victimis cum jurgio . Quapropter Dominum Jesum Christum suppliciter imploremus, ut qui beato Petro mergenti manum ut erigeret, porrexit, a cunctis nos malis eripiat, et ad rectitudinis semitam perducat. Amen.

Notes: (Exod.
XXIII, 28) (Psal. CIV, 15) (I Reg. XXIV, 5) (I Reg. XII,
23) (Matth. XV, 14) (Matth. XXII, 21) (Matth. XVII,
26) (I Petr. III, 14) (Rom. XIII, 2) (I Tim. II, 1) (Psal. L, 6) (Luc. XI, 23) (Dan. IV, 14) (lib. II, epist. 61) (lib. II, epist. 31 in fine) (Rom. XII, 17) (Psal. LXI, 11) (Matth. V, 23, 24) (Matth.
X, 23) (Ibid., 24) (Psal. CIV, 15) (I Reg. XXVI, 9.) (Isai. XXXIV, 5) (concil. Tolet. VI, c. 17) (Exod. X, 7) (Joan. XIV, 27) (Ibid.) (Luc. II, 14) (Ephes. II, 14) (Luc.
XI, 21) (Marc. V, 7.) (Psal. LXXII, 3) (Marc. VIII,
15) (Rom. XII, 18) (Eccli. XIII, 1) (Isai. XL, 17) (Abd. 4) (Psal. LXI, 11) (Psal.
LI, 9) (Luc. XII, 15) (Ibid., 20.) (Psal. XXXVI, 3) (I Cor. XVII, 15) (Matth. XVI,
26.) (Dan. XIII, 23) (Psal. XXXVI, 16) (Prov. XVII,
1) ( Epistolae sequentes inscribuntur: PRO ALIQUIBUS
ERRORIBUS MISSAE.)