EPISTOLA CXVI. AUGUSTINI AD HIERONYMUM. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36.
Author: Hieronymus Stridonensis
Date:  [al. judicemur ] [al. vel ] [al. ingrediebantur, et ingrediantur] [al. sciant] [al. subjectione] [al. permaneat] [al. Hic ] [al. quia didici non eo me justificari,
sed gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum? »

« Dico ergo circumcisionem praeputii, 769 
et caetera hujusmodi, priori populo per Testamentum,
quod vetus dicitur, divinitus data ad significationem
futurorum, quae per Christum oportebat impleri:
quibus advenientibus remansisse illa Christianis legenda
tantum ad intelligentiam praemissae Prophetiae,
non autem necessaria facienda: quasi adhuc expectandum
esset, ut veniret fidei revelatio, quae his significabatur
esse ventura. Sed quamvis gentibus
imponenda non essent, non tamen sic debuisse auferri
a consuetudine Judaeorum, tanquam detestanda
atque damnanda. Sensim proinde atque paulatim
fervente sana praedicatione gratiae Christi, qua sola
nossent credentes se justificari, salvosque fieri non
illis umbris rerum antea futurarum, tunc jam venientium
atque praesentium, ut in illorum Judaeorum vocatione,
quos praesentia carnis Domini et Apostolica
tempora sic invenerant, omnis illa actio consumeretur
umbrarum, hoc eis suffecisse ad commendationem,
ut non tanquam detestanda et similis
idololatriae vitaretur, ultra vero non haberet progressum;
ne putaretur necessaria, tanquam vel ab
illa salus esset, vel sine illa esse non posset. Quod
putaverunt haeretici, qui dum volunt et Judaei
esse et Christiani, nec Judaei nec Christiani esse
potuerunt. Quorum sententiam mihi cavendam,
quamvis in ea nunquam fuerim, tamen benevolentissime
admonere dignatus es: in cujus sententiae
non consensionem, sed simulationem Petrus timore
inciderat, ut de illo Paulus verissime scriberet:

quod cum eum vidisset non recte ingredientem ad
veritatem Evangelii, eique verissime diceret, quod
gentes judaizare cogebat . Quod Paulus
utique non cogebat, ob hoc illa vetera veraciter, ubi
opus esset, observans, ut damnanda non esse monstraret:
praedicans tamen instanter non eis; sed revelata
gratia fidei, fideles salvos fieri, ne ad ea quemquam
velut necessaria suscipienda compelleret. Sic
autem credo Apostolum Paulum veraciter cuncta illa
gessisse, nec tamen nunc quemquam factum ex Judaeo
Christianum, vel cogo, vel sino talia veraciter
celebrare: sicut nec tu, cui videtur Paulus ea simulasse,
cogis istum vel sinis talia simulare.

« An vis ut etiam ego dicam hanc esse summam
quaestionis, imo sententiae tuae, 770 ut post
Evangelium Christi, bene faciant credentes Judaei,
si sacrificia offerant, quae obtulit Paulus; si filios
circumcidant, si sabbatum observent, ut Paulus in
Timotheo , et omnes observavere Judaei,
dummodo haec simulate ac fallaciter agant? Hoc si ita
est, non jam in haeresim Ebionis, vel eorum quos
vulgo Nazaraeos nuncupant, vel quamlibet aliam veterem;
sed nescio in quam novam delabimur, quae sit
eo perniciosior, quo non errore, sed proposito est ac
voluntate fallaci. Quod si respondeas, ut te ab hac
purges sententia, tunc Apostolos ista laudabiliter
simulasse, ne scandalizarentur infirmi, qui ex Judaeis
multi crediderant, et ea respuenda, nondum intelligebant:
nunc vero confirmata per tot gentes doctrina
gratiae Christianae, confirmata etiam per omnes Christi
Ecclesias lectione Legis et Prophetarum, quomodo
haec intelligenda, non observanda recitentur, quisquis
ea simulando agere voluerit, videatur insanire:
cur mihi non licet dicere Apostolum Paulum, et alios
rectae fidei Christianos, tunc illa vetera sacramenta
paululum observando veraciter commendare debuisse,
ne putarentur illae Propheticae significationis observationes
a piissimis patribus custoditae tanquam sacrilegia
diabolica a posteris detestandae? Jam enim
cum venisset fides, quae prius illis observationibus
praenuntiata, post mortem et resurrectionem Domini
revelata est, amiserant tanquam vitam officii sui.
Verumtamen sicut defuncta corpora, necessariorum
officiis, deducenda erant quodammodo ad sepulturam,
nec simulate, sed religiose; non autem deserenda
continuo, vel inimicorum obtrectationibus tanquam
canum morsibus projicienda. Proinde nunc
quisquis Christianorum, quamvis sit ex Judaeis, similiter
ea celebrare voluerit, tanquam sopitos cineres
cruens, non erit pius deductor, vel bajulus corporis,
sed impius sepulturae violator. »

« Fatcor sane in eo, quod epistola continet
mea, quod ideo sacramenta Judaeorum Paulus celebranda
susceperat, cum jam Christi esset Apostolus,
ut doceret non esse perniciosa his qui ea vellent, sicut

a parentibus per Legem acceperant custodire,
minus me posuisse, illo duntaxat tempore, quo primum
fidei gratia revelata est: tunc enim hoc non erat perniciosum. 771 
 Progressu vero temporis illae
observationes ab omnibus Christianis desererentur:
ne si tunc fieret, non discerneretur quod Deus populo
suo per Moysen praecepit, ab eo quod in templis daemoniorum
spiritus immundus instituit. Proinde potius
culpanda est negligentia mea: quia hoc non addidi,
quam objurgatio tua. Verumtamen longe antequam
litteras tuas accepissem, scribens contra Faustum
Manichaeum, quomodo eumdem locum, quamvis breviter
explicaverim, et hoc illic non praetermiserim;
et legere poterit, si non dedignetur benignitas tua, et
a carissimis nostris, per quos nunc haec scripta misi,
quomodo volueris, tibi fides fiet, illud me ante dictasse:
mihique de animo meo crede, quod coram
Deo loquens, jure caritatis exposco, nunquam mihi
visum fuisse, etiam nunc Christianos ex Judaeis factos
sacramenta illa vetera quolibet affectu, quolibet
animo celebrare debere, aut eis ullo modo licere; cum
illud de Paulo semper ita senserim, ex quo illius mihi
litterae innotuerunt: sicut nec tibi videtur hoc tempore
cuiquam esse simulanda ista, cum hoc fecisse
Apostolos credas. »

« Proinde sicut tu e contrario loqueris, et licet
reclamante, sicut scribis, mundo, libera voce pronuntias,
caeremonias Judaeorum et perniciosas esse, et mortiferas
Christianis; et quicumque eas observaverit, sive
ex Judaeis, sive ex gentibus, cum in barathrum diaboli
devolutum: ita ego hanc vocem tuam omnino confirmo,
et addo: Quicumque eas observaverit, sive ex
Judaeis, sive ex gentibus, non solum veraciter, verum
etiam simulate, cum in barathrum diaboli devolutum.
Quid quaeris amplius? Sed sicut tu simulationem
Apostolorum ab hujus temporis ratione secernis, ita
ego Pauli Apostoli veracem tunc in his omnibus conversationem
ab hujus temporis, quamvis minime simulata
caeremoniarum Judaicarum observatione, secerno;
quoniam tunc fuit approbanda, nunc detestanda.
Ita quamvis legerimus: Lex et Prophetae usque
ad Joannem Baptistam 
          ; et quia propterea
quaerebant Judaei Christum interficere, quia non solum
solvebat sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum,
aequalem se faciens Deo 
          : et quia gratiam
pro gratia accepimus 
          : et quoniam Lex per
Moysen data est, gratia autem et veritas per Jesum Christum
facta est 
          : et per Jeremiam 772 
promissum est, daturum Deum Testamentum novum
domui Juda, non secundum Testamentum quod disposuit
patribus eorum : non tamen
arbitror ipsum Dominum fallaciter a parentibus

circumcisum. Aut si hoc propter aetatem minime prohibebat,
nec illud arbitror eum dixisse fallaciter
lepreso, quem certe non illa per Moysen praecepta
observatio, sed ipse mandaverat: Vade et offer pro te
sacrificium quod praecepit Moyses in testimonium illis 
          .
Nec fallaciter ascendit ad diem festum
usque adeo non causa ostentationis coram hominibus,
ut non evidenter ascenderit, sed latenter »  .

« At enim dixit idem Apostolus: Ecce ego Paulus
dico vobis, quia si circumcidamini, Christus vobis
nihil proderit 
          . Decepit ergo Timotheum, et
fecit ei nihil prodesse Christum? An quia hoc fallaciter
factum est, ideo non obfuit? At ipse hoc non posuit:
nec ait, si circumcidamini veraciter, sicut nec fallaciter,
sed sine ulla exceptione dixit: Si circumcidamini,
Christus vobis nihil proderit. Sicut ergo tu vis hic
locum dare sententiae tuae, ut velis subintelligi, nisi
fallaciter, ita non impudenter flagito, ut etiam
nos illic intelligere sinas eis dictum: si circumcidamini, 
qui propterea volebant circumcidi, quod aliter
se putabant in Christo salvos esse non posse. Hoc
ergo animo, hac voluntate, ista intentione quisquis
tunc circumcidebatur, Christus ei nihil omnino proderat;
sicut alibi aperte dicit, Nam, si per Legem
justitia, ergo Christus gratis mortuus est 
          .
Hoc ergo declarat, quod et ipse commemorasti, Evacuati
estis a Christo, qui in Lege justificamini, a gratia
excidistis 
          . Illos itaque arguit, qui se justificari
in Lege credebant; non qui legitima illa in ejus
honorem, a quo mandata sunt observabant intelligentes,
et qua praenuntiandae veritatis ratione mandata
sint, et quousque debeant perdurare. Unde est
illud quod ait: Si spiritu ducimini, non adhuc estis sub
Lege 
          . Unde, velut colligis, apparet, qui
sub Lege est, non dispensative, ut nostros putas voluisse
majores; sed vere, ut ego intelligo, cum Spiritum
Sanctum non habere. »

« Magna mihi videtur quaestio, quid sit esse
sub Lege sic, quemadmodum Apostolus culpat. Neque
enim propter circumcisionem hoc eum arbitror
dicere, aut illa sacrificia, quae tunc facta a patribus,
nunc a Christianis non fiunt, et caetera hujusmodi, 773 
 sed hoc ipsum etiam quod Lex jubet: Non concupisces 
 
          , quod fatemur certe
Christianos debere observare, atque evangelica maxime
illustratione praedicari. Legem dicit esse sanctam,
et mandatum sanctum et justum et bonum .
Deinde subjungit, Quod ergo bonum
est, mihi factum est mors? Absit: sed peccatum ut appareat
peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, 
 ut fiat supra modum peccator, aut peccatum, per

mandatum 
          . Quod autem hic dicit, peccatum
per mandatum fieri supra modum, hoc alibi ait: Lex subintravit, ut abundaret delictum. Ubi autem
abundavit delictum, superabundavit et gratia 
 
          . Et alibi, cum superius de dispensatione gratiae
loqueretur, quod ipsa justificet, velut interrogans
ait. Quid ergo Lex? Atque huic interrogationi continuo
respondit: Praevaricationis gratia posita est, donec
veniet semen, cui promissum est 
          . Hos ergo
damnabiliter dicit esse sub Lege, quos reos facit Lex,
non implentes Legem, dum non intelligendo gratiae
beneficium ad facienda Dei praecepta, quasi de suis
viribus superba elatione praesumunt. Plenitudo enim
Legis caritas 
          . Caritas vero Dei diffusa
est in cordibus nostris, non per nosipsos, sed per Spiritum
Sanctum, qui datus est nobis 
          . Sed
huic rei quantum satis est explicandae, prolixior fortasse
et sui proprii voluminis sermo debetur. Si ergo
illud, quod Lex ait, Non concupisces 
          , si
humana infirmitas gratia Dei adjuta non fuerit, sub
se reum tenet, et praevaricatorem potius damnat,
quam liberat peccatorem, quanto magis illa, quae significationis
causa praecepta sunt, circumcisio, et
caetera, quae revelatione gratiae latius innotescente,
necesse fuerat aboleri, justificare neminem poterant?
Non tamen ideo fuerant tanquam diabolica gentium
sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia jam coeperat
revelari, quae umbris talibus fuerat praenuntiata;
sed permittenda paululum eis, maxime qui ex illo
populo, cui data sunt, venerant. Postea vero tanquam
cum honore sepulta sunt, a Christianis omnibus
irreparabiliter deserenda. »

« Hoc autem, quod dicis , quid sibi vult, oro te? Aut
enim hoc est, quod ego appello officiosum mendacium,
ut haec dispensatio sit officium, velut honeste
mentiendi: aut quid aliud sit, omnino non video, nisi
forte, addito nomine dispensationis, fiat [al. fit ] [al. Denique ] [al. commendabatur ] [al. observari ] [al. venerint ] [al. narrare ]

Respondet accuratius epistolis Hieronymi, 105. 112. et 115. de interpretatione loci Epistolae ad Galatos, confirmans quod Petrus merito veraciterque reprehensus fuerit a Paulo. Caeterum deprecatur veniam, si dictis forte incautioribus Hieronymi animum offenderit, excusans, quod nulla sua culpa per multorum manus obambularit epistola, priusquam ad eum, cui scripta erat, perveniret.

Domino dilectissimo et in Christi visceribus honorando, sancto fratri et compresbytero HIERONYMO, AUGUSTINUS in Domino salutem. « Jampridem caritati tuae prolixam epistolam misi, respondens illi tuae, quam per sanctum filium tuum Asterium, nunc jam non solum fratrem, verum etiam collegam meum, misisse te recolis. Quae utrum in manus tuas pervenire meruerit, adhuc nescio, nisi quod per fratrem sincerissimum Firmum scribis si ille qui te primum gladio petiit, stylo repulsus est; ut sit humanitatis meae atque justitiae, accusantem reprehendere, non respondentem. Hoc solo tenuissimo indicio utcumque conjicio, legisse te illam epistolam meam. In ea quippe deploravi tantam inter vos exstitisse discordiam, de quorum tanta amicitia, quaquaversum eam fama diffuderat, caritas fraterna gaudebat. Quod non feci reprehendendo in aliquo germanitatem tuam, cujus in ea re aliquam culpam me cognovisse, 762 non ausus sum dicere: sed dolendo humanam miseriam, cujus in amicitiis mutua caritate retinendis, quantalibet illa sit, incerta permansio est. Verum illud malueram tuis nosse rescriptis, utrum mihi veniam, quam poposceram, dederis. Quod apertius mihi intimari cupio, quamvis hilarior quidam vultus litterarum tuarum, etiam hoc me impetrasse significare videatur: si tamen post lectam illam missae sunt; quod in eis minime apparet. » « Petis, vel potius fiducia caritatis jubes, ut in Scripturarum campo sine nostro invicem dolore ludamus. Equidem quantum ad me attinet, serio nos ista, quam ludo agere mallem. Quod si hoc verbum tibi propter facilitatem ponere placuit, ego fateor majus aliquid ex peto a benignitate virium tuarum, prudentiaque tam docta, et otiosa, annosa, studiosa, ingeniosa diligentia; haec tibi non tantum donante, verum etiam dictante Spiritu Sancto, ut in magnis et laboriosis quaestionibus, non tanquam ludentem in campo Scripturarum, sed in montibus anhelantem adjuves. Si autem propter hilaritatem, quam esse inter carissimos disserentes decet, putasti dicendum esse, ludamus: sive illud apertum et planum sit, unde colloquimur, sive arduum atque difficile, hoc ipsum edoce, obsecro te, quonam modo assequi valeamus: ut cum forte aliquid nos movet, quod nobis, et si non cautius attendentibus, certe tardius intelligentibus non probatum est: et quid nobis videatur contra conamur asserere, si hoc aliquanto securiore libertate dicamus, non incidamus in suspicionem puerilis jactantiae, quasi nostro nomini famam, viros illustres accusando quaeramus. Si autem aliquid asperum refellendi necessitate depromptum fuerit, quo tolerabile fiat, leniore circumfundamus eloquio, ne litum melle gladium stringere videamur . Nisi forte ille modus est, quo utrumque hoc vitium, vel vitii suspicionem caveamus, si cum doctiore amico sic disputemus, ut quidquid dixerit, necesse sit approbare; nec quaerendi saltem causa, liceat aliquantulum reluctari. » « Tum vero sine ullo timore offensionis tanquam in campo luditur; sed mirum si nobis non illuditur. Ego enim fateor caritati tuae solis eis Scripturarum libris, qui jam Canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo aliquid errasse firmissime credam. At si aliquid in eis offendero 763 litteris, quod videatur contrarium veritati, nihil aliud quam vel mendosum esse codicem, vel interpretem non assecutum esse quod dictum est, vel me minime intellexisse, non ambigam. Alios autem ita lego, ut quantalibet sanctitate doctrinaque praepolleant, non ideo verum putem, quia ipsi ita senserunt; sed quia mihi vel per illos auctores Canonicos, vel probabili ratione, quod a vero non abhorreat, persuadere potuerunt. Nec te, mi frater, sentire aliquid aliter existimo: prorsus, inquam, non te arbitror, sic legi tuos libros velle, tanquam Prophetarum et Apostolorum: de quorum scriptis quod omni errore careant dubitare nefarium est. Absit hoc a pia humilitate, et veraci de temetipso cogitatione, qua nisi esses praeditus, non utique diceres, . » « Quod si teipsum consideratione vitae ac morum tuorum, non simulate, nec fallaciter dixisse credo: quanto magis aequum est me credere Apostolum Paulum non aliud sensisse quam scripserit, ubi ait de Petro et Barnaba: Cum viderem quia non recte ingrediuntur ad veritatem Evangelii, dixi Petro coram omnibus: si tu cum sis Judaeus, gentiliter et judaice vivis, quomodo gentes cogis judaizare ? De quo enim certus sim, quod me scribendo vel loquendo non fallat, si fallebat Apostolus filios suos, quos iterum parturiebat, donec in eis Christus, id est, veritas formaretur. Quibus cum praemisisset, dicens: Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior , non tamen veraciter scribebat, sed nescio qua dispensatoria simulatione fallebat, vidisse se Petrum et Barnabam non recte ad Evangelii veritatem ingredientes, ac Petro in faciem restitisse, non ob aliud nisi quod gentes cogeret judaizare. » At enim satius est credere Apostolum Paulum aliquid non vere scripsisse, quam Apostolum Petrum non recte aliquid egisse. Hoc si ita est, dicamus satius esse credere mentiri Evangelium, quam negatum esse a Petro Christum: et mentiri Regnorum librum, quam tantum Prophetam a Domino Deo tam excellenter electum, et in concupiscenda atque abducenda uxore aliena commisisse adulterium, et in marito ejus necando, tam horrendum 764 homicidium. Imo vero sanctam Scripturam in summo, et coelesti auctoritatis culmine collocatam, de veritate ejus certus ac securus legam: et in ea homines vel approbatos, vel emendatos, vel damnatos veraciter discam, potius quam, facta humana dum in quibusdam laudabilis excellentiae personis aliquando credere timeo reprehendenda, ipsa divina eloquia mihi sint ubique suspecta. « Manichaei plurima divinarum Scripturarum, quibus eorum nefarius error clarissima sententiarum perspicuitate convincitur, quia in alium sensum detorquere non possunt, falsa esse contendunt: ita tamen ut eamdem falsitatem non scribentibus Apostolis tribuant, sed nescio quibus codicum corruptoribus: Quod tamen quia nec pluribus sive antiquioribus exemplaribus, nec praecedentis linguae auctoritate probare aliquando potuerunt, notissima omnibus veritate superati confusique discedunt. Itane non intelligit prudentia sancta tua, quanta malitiae illorum patescat occasio, si non ab aliis Apostolicas litteras esse falsatas, sed ipsos Apostolos falsa scripsisse dicamus? » « Non est, inquis, credibile, hoc in Petro Paulum, quod ipse Paulus fecerat, arguisse. Non nunc inquiro quid fecerit, sed quid scripserit quaero. Hoc ad quaestionem quam suscepi maxime pertinet; ut veritas divinarum Scripturarum ad nostram fidem aedificandam memoriae commendata, non a quibuslibet, sed ab ipsis Apostolis, ac per hoc in Canonicum auctoritatis culmen recepta, ex omni parte verax atque indubitanda persistat. Nam si hoc fecit Petrus quod facere debuit, mentitus est Paulus, quod eum viderit non recta ingredientem ad veritatem Evangelii. Quisquis enim hoc facit quod facere debet, recte utique facit: et ideo falsum de eo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod eum novit facere debuisse. Si autem verum scripsit Paulus, verum est quod Petrus non recte tunc ingrediebatur ad veritatem Evangelii. Id ergo faciebat quod facere non debebat: e si tale aliquid Paulus ipse jam fecerat, correctum potius etiam ipsum credam, coapostoli sui correctionem non potuisse negligere, quam mendaciter aliquid in sua epistola posuisse. Et si hoc non in epistola qualibet, quanto magis in illa, in qua praelocutus ait: Quae autem scribo 765 vobis, ecce coram Deo quia non mentior? » « Ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut gentes cogeret judaizare. Hoc enim lego scripsisse Paulum, quem mentitum esse non credo : et ideo non recte agebat hoc Petrus. Erat enim contra Evangelii veritatem, ut putarent qui credebant in Christum, sine illis veteribus sacramentis salvos se esse non posse. Hoc enim contendebant Antiochiae, qui ex Circumcisione crediderant. Contra quos Paulus perseveranter acriterque confligit. Ipsum vero Paulum non ad hoc id egisse, quod vel Timotheum circumcidit , vel Cenchreis votum persolvit , vel Jerosolymis a Jacobo admonitus, cum eis qui voverant, legitima illa celebranda suscepit; ut putari videretur per ea sacramenta etiam Christianam salutem dari : sed ne illa quae prioribus ut congruebat temporibus, in umbris rerum futurarum Deus fieri jusserat, tanquam idololatriam gentilium damnare crederetur. Hoc est enim quod illi Jacobus ait: auditum de illo esse, quod discissionem doceat a Moyse . Quod utique nefas est, ut credentes in Christum discindantur a Propheta Christi, tanquam ejus doctrinam detestantes atque damnantes; de quo ipse Christus dicit, Si crederetis Moysi, crederetis et mihi: de me enim ille scripsit . » « Attende obsecro ipsa verba Jacobi: Vides, inquit, frater quot millia sunt in Judaea, qui crediderunt in Christum: et hi omnes aemulatores sunt Legis. Audierunt autem de te, quia discissionem doces a Moyse, eorum qui per gentes sunt Judaeorum, dicens non debere circumcidere eos filios suos, neque secundum consuetudinem ingredi. Quid ergo est? Utique oportet convenire multitudinem; audierunt enim te supervenisse: hoc ergo fac quod tibi dicimus. Sunt nobis viri quatuor votum habentes super se: his assumptis sanctifica te cum ipsis, et impende in eos ut radant capita: et scient omnes quia quae de te audierunt falsa sunt; sed sequeris et ipse custodiens Legem, de gentibus autem qui crediderunt, nos mandavimus, judicantes nihil ejusmodi servare illos, nisi ut se observent ab idolis immolato, et a sanguine, et a fornicatione . Non, ut opinor, obscurum est, et Jacobum 766 hoc ideo monuisse, ut scirent falsa esse quae de illo audierant, hi qui cum in Christum ex Judaeis credidissent, tamen aemulatores erant Legis, ne per doctrinam Christi, velut sacrilega, nec Deo mandante conscripta damnari putarentur, quae per Moysen patribus fuerant ministrata: hoc enim de Paulo jactaverant non illi qui intelligebant quo animo a Judaeis fidelibus observari tunc ista deberent, propter commendandam scilicet auctoritatem divinam, et sacramentorum illorum Propheticam sanctitatem, non propter adipiscendam salutem, quae jam in Christo revelabatur, et per baptismi sacramentum ministrabatur; sed illi hoc de Paulo sparserant, qui sic ea volebant observari, tanquam sine his in Evangelio salus credentibus esse non posset. Ipsum enim senserant vehementissimum gratiae praedicatorem, et intentioni eorum maxime adversum, docentem, non per illa hominem justificari, sed per gratiam Jesu Christi, cujus praenuntiandae causa, illae umbrae in Lege mandatae sunt. Et ideo ille invidiam et persecutionem molientes concitare, tanquam inimicum legis mandatorumque divinorum criminabantur: cujus falsae criminationis invidiam congruentius: devitare non posset, quam ut ea ipsa celebraret, quae damnare tanquam sacrilega putabatur; atque ita ostenderet, nec Judaeos tunc ab eis tanquam a nefariis prohibendos, nec gentiles ad ea tanquam ad necessaria compellendos. » « Nam si revera sic ea reprobaret, quemadmodum de illo auditum erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset occultare sententiam, non ei diceret, Jacobus, et scient omnes: sed diceret, et putabant omnes, quoniam quae de te audierunt, falsa sunt , praesertim quia in ipsis Jerosolymis Apostoli jam decreverant, ne quisquam gentes cogeret judaizare: non autem decreverant ne quisquam tunc Judaeos judaizare prohiberet: quamvis etiam ipsos jam doctrina Christiana non cogeret. Proinde si post hoc Apostolorum decretum, Petrus habuit illam in Antiochia simulationem, qua gentes cogeret judaizare, quod jam nec ipse cogebatur, quamvis propter commendanda eloquia Dei, quae Judaeis sunt credita, non prohibebatur; quid mirum si constringebat eum Paulus 767 libere asserere, quod cum caeteris Apostolis se Jerosolymis decrevisse meminerat. » « Si autem hoc, quod magis arbitror, ante illud Jerosolymitanum concilium Petrus fecit: nec sic mirum est, quod eum volebat Paulus non timide obtegere, sed fidenter asserere, quod eum pariter sentire jam noverat, sive quod cum eo contulerat Evangelium, sive quod in Cornelii Centurionis vocatione, etiam divinitus eum de hac re admonitum acceperat, sive quod antequam illi quos timuerat, venissent Antiochiam, cum gentibus eum convesci viderat. Neque enim negamus in hac sententia fuisse jam Petrum, in qua et Paulus fuit. Non itaque tunc eum quid in ea re verum esset docebat, sed ejus simulationem, qua gentes judaizare cogebantur, arguebat, non ob aliud, nisi quia sic illa omnia simulatoria gerebantur, tanquam verum esset quod illi dicebant, qui sine circumcisione praeputii atque aliis observationibus, quae umbrae erant futurorum, putabant credentes salvos esse non posse. » « Ergo et Timotheum circumcidit propterea, ne Judaeis, et maxime cognationi ejus maternae sic viderentur, qui ex gentibus in Christum crediderant, detestari circumcisionem: sicut idololatria detestanda est, cum illam Deus fieri praeceperit, hanc Satanas persuaserit: Et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis qui sine ulla circumcisione dicebant credentes salvos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire jactarent. Quod ipse satis significat, ubi ait. Sed neque Titus qui mecum erat cum esset Graecus compulsus est circumcidi: propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierant perscrutari libertatem nostram, ut nos in servitutem redigerent, quibus nec ad horam cessimus subjectioni , ut veritas Evangelii permaneret apud vos . Hinc apparet quid eos captare intellexerit, ut non faceret quod in Timotheo fecerat, et quod ea libertate facere poterat, qua ostenderat illa sacramenta, nec tanquam necessaria debere appeti, nec tanquam sacrilega debere damnari. » « Sed cavendum est videlicet in hac disputatione, ne sicut Philosophi, quaedam facta hominum media dicamus, inter recte factum et peccatum: quae neque in recte factis, neque in peccatis numerentur; 768 et urgeamur eo, quod observare Legis caeremonias non potest esse indifferens, sed aut bonum, aut malum. Ut si bonum dixerimus, eas nos quoque observare cogamus; si autem malum, non vere, sed simulate ab Apostolis observatas esse credamus. Ego vero Apostolis, non tam exemplum Philosophorum timeo, quando et illi in sua disputatione veri aliquid dicunt, quam forensium advocatorum, quando in alienarum causarum actione mentiuntur. Quorum similitudo, si in ipsa expositione epistolae ad Galatas ad confirmandam simulationem Petri et Pauli putata est decenter induci; quid ego apud te timeam nomen Philosophorum, qui non propterea vani sunt, quia omnia falsa dicunt, sed quia et falsis plerisque confidunt, et ubi vera inveniuntur dicere, a Christi gratia, qui est ipsa veritas, alieni sunt. » « Cur autem non dicam praecepta illa veterum sacramentorum nec bona esse, quia non eis homines justificantur; umbrae enim sunt praenuntiantes gratiam, qua justificamur: nec tamen mala, quia divinitus praecepta sunt, temporibus personisque congruentia: cumque me adjuvet etiam prophetica sententia, qua dicit Deus se illi populo dedisse praecepta non bona ? Forte enim propterea non dixit mala; sed tantum non bona, id est, non talia, ut illis homines boni fiant, aut sine illis boni non fiant. Vellem me doceret benigna sinceritas tua, utrum simulate quisquam sanctus orientalis cum Romam venerit, jejunet sabbato, excepto illo die Paschalis vigiliae. Quod si malum esse dixerimus, non solum Romanam Ecclesiam, sed etiam multa ei vicina, et aliquanto remotiora damnabimus, ubi mos idem tenetur et manet. Si autem non jejunare sabbato malum putaverimus, tot Ecclesias Orientis, et multo majorem orbis Christiani partem, qua temeritate criminabimur? Placetne tibi, ut medium quiddam esse dicamus, quod tamen acceptabile sit ei, qui hoc non simulate, sed congruenti societate atque observantia fecerit? Et tamen nihil inde legimus in Canonicis libris praeceptum esse Christianis: quanto magis illud malum dicere non audeo, quod Deum praecepisse ipsa Christiana fide negare non possum: qua ut mendacium non sit mendacium: quod si absurdum est; cur ergo non aperte dicis officiosum mendacium defendendum, 774 nisi forte nomen te movet: quia non tam usitatum est in Ecclesiasticis libris vocabulum Officii, quod Ambrosius noster non timuit, qui suos quosdam libros utilium praeceptionum plenos, de Officiis voluit appellare. An si officiose mentiatur quisque culpandus est; si dispensative, approbandus? Rogo te, mentiatur ubi elegerit qui hoc putat: quia et in hoc magna quaestio est, sit ne aliquando mentiri viri boni, imo viri Christiani, qualibus dictum est, Sit in ore vestro, est, est, non, non, ut non sub judicio decidatis? Et qui cum fide audiunt, Perdes omnes qui loquuntur mendacium » . « Sed haec, ut dixi, et alia et magna quaestio est: eligat quod voluerit, qui hoc existimat, ubi mentiatur, dum tamen a scribentibus auctoribus sanctarum Scripturarum, et maxime Canonicarum, inconcusse credatur, et defendatur omnino abesse mendacium: ne dispensatores Christi, de quibus dictum est, Hic jam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur , tanquam magnum aliquid sibi fideliter didicisse videantur, pro veritatis dispensatione mentiri, cum ipsa fides in latino sermone ab eo dicatur appellata, quia fit quod dicitur. Ubi autem fit quod dicitur, mentiendi utique non est locus. Fidelis igitur dispensator Apostolus Paulus procul dubio nobis exhibet in scribendo fidem: quia veritatis dispensator erat, non falsitatis. Ac per hoc verum scripsit, vidisse se Petrum non recte ingredientem ad veritatem Evangelii, eique in faciem restitisse, quod gentes cogeret judaizare . Ipse vero Petrus, quod a Paulo fiebat utiliter libertate caritatis, sancta ac benigna pietate humilitatis accepit: atque ita rarius et sanctius exemplum posteris praebuit, quo non dedignarentur sicubi forte recti tramitem reliquissent, etiam a posterioribus corrigi; quam Paulus, quo confidenter auderent, etiam minores majoribus pro defendenda Evangelica veritate, salva fraterna caritate resistere. Nam cum satius sit, a tenendo itinere in nullo, quam in aliquo declinare; MULTO EST tamen mirabilius et laudabilius, libenter accipere corrigentem, quam audacter corrigere deviantem. Est laus itaque justae libertatis in Paulo et sanctae humilitatis in Petro: quae, quantum mihi pro modulo meo videtur, magis fuerat adversus calumniantem Porphyrium defendenda, quam ut ei daretur obtrectandi major occasio, qua multo mordacius criminaretur Christianos fallaciter 775 vel suas litteras scribere, vel Dei sui sacramenta tractare. » « Flagitas a me, ut aliquem saltem unum ostendam, cujus in hac re sententiam sita secutus, cum tu tam plures nominatim commemoraveris, qui te in eo, quod astruis praecesserunt; petens ut in eo, quod te reprehendo errantem, patiar te errare cum talibus; quorum ego fateor neminem legi; sed cum ferme sex, vel septem, horum quatuor auctoritatem tu quoque infringis. Nam Laodicenum, cujus nomen taces, de Ecclesia dicis nuper egressum; Alexandrum autem veterem haereticum; Origenem vero ac Dydimum reprehensos abs te, lego in recentioribus quaestionibus, quamvis Origenem mirabiliter ante laudaveris. Cum his ergo errare puto, quia nec te ipse patieris; quamvis hoc perinde dicatur ac si in hac sententia non erraverint. Nam quis est, qui se velit cum quolibet errare? Tres igitur restant, Eusebius Emisenus, Theodorus Heracleotes, et quem paulo post commemoras, Joannes, qui dudum in Pontificali gradu Constantinopolitanam rexit Ecclesiam. » « Porro si quaeras, vel recolas, quid hinc senserit noster Ambrosius: quid noster itidem Cyprianus, invenies fortasse, nec nobis defuisse, quos in eo, quod asserimus, sequeremur, quanquam sicut paulo ante dixi, TANTUMMODO Scripturis Canonicis hanc ingenuam debeam servitutem, qua eas solas ita sequar, ut conscriptores earum nihil in eis omnino errasse, nihil fallaciter posuisse non dubitem. Proinde cum quaero tertium, ut tres etiam ego tribus opponam, possem quidem, ut arbitror, facile reperire, si multa legissem. Verumtamen ipse mihi pro his omnibus, imo supra hos omnes Apostolus Paulus occurrit: ad ipsum confugio; ad ipsum ab omnibus qui aliud sentiunt litterarum tractatoribus provoco, ipsum interrogans interpello et requiro in eo, quod scripsit ad Galatas, vidisse se Petrum non recte ingredientem ad veritatem Evangelii, eique in faciem propterea restitisse, quod illa simulatione gentes judaizare cogebat , utrum verum scripserit, an forte nescio qua dispensativa falsitate mentitus sit. Et audio eum paulo superius, in ejusdem narrationis exordio religiosa voce mihi clamantem, Quae autem 776 scribo vobis, ecce coram Deo quia non mentior » . « Dent veniam quilibet aliud opinantes; ego magis credo tanto Apostolo in suis litteris juranti, quam cuique doctissimo de alienis disputanti. Nec dici timeo, me sic Paulum defendere, quod non simularit errorem Judaeorum, sed vere fuerit in errore. Quoniam neque simulabat errorem qui libertate Apostolica, sicut illi tempori congruebat, vetera illa sacramenta, ubi opus erat agendo, commendabat ea, non solum Satanae versutia decipiendis hominibus, sed Dei providentia, praenuntiandis rebus futuris prophetice constituta. Nec vere fuerat in errore Judaeorum, qui non solum noverat, sed etiam instanter et acriter praedicabat eos errare, qui putabant gentibus imponenda, vel justificationi quorumcumque fidelium necessaria. » « Quod autem dixi eum factum Judaeis tanquam Judaeum, et tanquam gentilem gentibus, non mentientis astu, sed compatientis affectu quemadmodum dixerim, parum mihi visus es attendisse; imo ego fortasse non satis hoc explanare potuerim. Neque enim hoc ideo dixi, quod misericorditer illa simulaverit; sed quia sic ea non simulavit, quae faciebat similia Judaeis; quemadmodum nec illa quae faciebat similia gentibus, quae tu quoque commemorasti: atque in eo me, quod non ingrate fateor, adjuvisti. Cum enim abs te quaesissem in epistola mea, quomodo putetur ideo factus Judaeis tanquam Judaeus, quia fallaciter suscepit sacramenta Judaeorum, cum et gentibus tanquam gentilis factus sit, nec tamen suscepit fallaciter sacrificia gentium: tu respondisti in eo factum gentibus tanquam gentilem, quod praeputium receperit; quod indifferenter permiserit vesci cibis, quos damnant Judaei. Ubi ego quaero: utrum et hoc simulate fecerit? Quod si absurdissimum atque falsissimum est: sic ergo et illa, in quibus Judaeorum consuetudini congruebat libertate prudenti, non necessitate servili, aut quod est indignius, dispensatione fallaci potius quam fideli. » « Fidelibus enim, et his qui cognoverunt veritatem, sicut ipse testatur omnis creatura Dei 777 bona est, et nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione accipitur . Ergo et ipsi Paulo non solum viro, verum etiam dispensatori maxime fideli, non solum cognitori, verum etiam doctori veritatis, omnis utique in cibis creatura Dei, non simulate, sed vere bona erat. Cur igitur nihil simulate suscipiendo sacrorum, caeremoniarumque gentilium, sed de cibis et praeputio vera sentiendo, atque docendo, tamen tanquam gentilis factus est gentibus, et non potuit fieri tanquam Judaeus Judaeis, nisi fallaciter suscipiendo sacramenta Judaeorum? Cur oleastro inserto observavit dispensationis veracem fidem: et naturalibus ramis non extra, sed in arbore constitutis, nescio quod dispensatoriae velamen simulationis obtendit? Cur factus tanquam gentilis gentibus, quod sentit docet, quod ait, sentit: factus autem tanquam Judaeus Judaeis, aliud claudit in pectore, aliud promit in verbis, in factis, in scriptis? Sed absit hoc sapere. Utrisque enim debebat caritatem de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta. Ac per hoc omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret, non mentientis astu, sed compatientis affectu, id est, non omnia mala hominum fallaciter agendo; sed aliorum omnium malis omnibus, tanquam si sua essent, misericordis medicinae diligentiam procurando. » « Cum itaque illa Testamenti veteris sacramenta, etiam sibi agenda minime recusabat, non misericorditer fallebat; sed omnino non fallens, atque hoc modo a Domino Deo illa usque ad certi temporis dispensationem jussa esse commendans, a sacrilegis sacris gentium distinguebat. Tunc autem, non mentientis astu, sed compatientis affectu, Judaeis tanquam Judaeus fiebat, quando eos ab illo errore, quo vel in Christum credere nolebant, vel per vetera sacerdotia sua caeremoniarumque observationes se a peccatis posse mundari, fierique salvos existimabant: sic liberare cupiebat tanquam ipse illo errore teneretur: diligens utique proximum tanquam seipsum, et haec aliis faciens, quae sibi ab aliis fieri vellet, si hoc illi opus esset. Quod cum Dominus monuisset, adjunxit: Haec est enim Lex et Prophetae » . « Hunc compatientis affectum, in eadem Epistola ad Galatas praecipit, dicens: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo 778 delicto, vos qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, intendens teipsum, ne et tu tenteris . Vide si non dixit: fiere tanquam ille, ut illum lucrifacias. Non utique, ut ipsum dilectum fallaciter ageret; aut se id habere simularet: sed ut in alterius delicto, quid etiam sibi accidere posset, attenderet, atque ita alteri, tanquam sibi ab altero vellet, misericorditer subveniret, hoc est, non mentientis astu, sed cum patientis affectu. Sic Judaeo, sic gentili, sic cuilibet homini Paulus in errore, vel peccato aliquo constituto, non simulando, quod non erat, sed compatiendo, quia esse potuisset, tanquam qui se hominem cogitaret, omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret. » « Teipsum, si placet, obsecro, te paulisper intuere: teipsum, inquam, erga meipsum; et recole, vel si habes conscripta, relege verba tua in illa epistola, quam mihi per fratrem nostrum, jam collegam meum Cyprianum breviorem misisti, quam veraci, quam germano, quam pleno caritatis affectu, cum quaedam me in te commisisse expostulasses graviter, subjunxisti: : Haec abs te verba, non solum ex animo dicta, sentio, verum etiam benigno animo ad consulendum mihi. Deinde addis, quod etiam si non adderes, appareret, et dicis : O vir sancte mihique veraci corde dilecte, hoc ipsum, quod posuisti in litteris tuis, quo te mihi exposuisse non dubito, hoc ipsum omnino Apostolum Paulum credo exhibuisse in litteris suis, non uni cuilibet homini, sed Judaeis, et Graecis, et omnibus gentibus filiis suis, quos in Evangelio genuerat, et quos pariendo parturiebat: et deinde posterorum tot millibus fidelium Christianorum, propter quos illa memoriae mandabatur epistola, ut nihil in sua mente retineret, quod distaret a labiis. » « Certe factus es etiam tu, tanquam ego, non mentientis astu, sed compatientis affectu, cum cogitares tam me non relinquendum 779 in ea culpa, in quam me prolapsum existimasti, quam nec te velles, si co modo prolapsus esses. Unde agens gratias benevolae menti erga me tuae, simul posco ut etiam mihi non succenseas, quod cum in opusculis tuis aliqua me moverent, motum meum intimavi tibi: hoc erga me ab omnibus servari volens, quod erga te ipse servari, ut quidquid improbandum putant in scriptis meis, nec laudent subdolo pectore, nec ita reprehendant apud alios, ut taceant apud me; hinc potius existimans laedi amicitiam, et necessitudinis jura violari. Nescio enim utrum amicitiae Christianae putandae sint, in quibus magis valet vulgare proverbium, Obsequium amicos, veritas odium parit, quam Ecclesiaticum, Fideliora sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici. » « Proinde carissimos nostros, qui nostris laboribus sincerissime favent, hoc potius quanta possumus instantia doceamus, quo sciant fieri posse, ut inter carissimos aliquid alterutro sermone contradicatur, nec tamen ipsa caritas minuatur, nec veritas odium pariat, quae debetur amicitiae; sive illud verum sit, quod contradicitur, sive corde veraci qualecumque sit dicitur, non retinendo in mente, quod a labiis distet. Credant igitur fratres nostri, familiares tui, quibus testimonium perhibes, quod sint vasa Christi, me invito factum, nec mediocrem de hac re dolorem inesse cordi meo, quod litterae meae prius in multorum manus venerunt , quam ad te, ad quem scriptae sunt, pervenire potuerunt. Quo autem modo id acciderit, et longum est enarrare , et, nisi fallor, superfluum: cum sufficiat si quid mihi in hoc creditur, non eo factum animo, quo putatur; nec omnino meae fuisse voluntatis, aut dispositionis, aut consensionis, aut saltem cogitationis, ut fieret. Hoc si non credunt, quod Deo teste loquor, quid amplius faciam non habeo. Ego tamen absit, ut eos credam, haec tuae sanctitati malevola mente suggerere ad excitandas inter nos inimicitias; quas misericordia Domini Dei nostri avertat a nobis; sed, sine ullo nocendi animo, facile de homine humana vitia suspicari. Hoc enim me de illis aequum est credere, si vasa sunt Christi, non in contumeliam, sed in honorem facta, et disposita in domo magna a Deo, 780 ad omne opus bonum. Quod si post hanc attestationem meam, si in notitiam eorum venerit; facere voluerint; quam non recte faciant, et tu vides. » « Quod sane scripseram, nullum me librum adversus te Romam misisse, ideo scripseram, quia et libri nomen ab ipsa epistola discernebam. Unde omnino nescio quid aliud te audisse existimaveram; et Romam nec ipsam epistolam, sed tibi miseram; et adversus te non esse arbitrabar, quod sinceritate amicitiae, sive admonendum, sive ad te, vel me abs te corrigendum fecisse me noveram. Exceptis autem familiaribus tuis, teipsum obsecro per gratiam, qua redempti sumus, ut quaecumque tua bona, quae Domini bonitate tibi concessa sunt, in litteris meis posui, non me existimes insidioso blandiloquio posuisse. Si quid autem in te peccavi, dimittas mihi. Nec illud, quod de nescio cujus Poetae facto ineptius fortasse, quam litteratius a me commemoratum est, amplius quam dixi, ad te trahas: cum continuo subjecerim, non hoc ideo me dixisse, ut oculos cordis reciperes, quos absit unquam ut amiseris; sed ut adverteres, quos sanos ac vigiles haberes. Propter solam ergo παλινῳδίαν si scripserimus aliquid, quod scripto posteriore destruere debeamus, imitandam, non propter Stesichori caecitatem, quam cordi tuo nec tribui, nec timui, attengendum illud existimavi: atque identidem rogo, ut me fidenter corrigas, ubi mihi hoc opus esse perspexeris. Quanquam enim secundum honorum vocabula, quae jam Ecclesiae usus obtinuit: Episcopatus Presbyterio major sit: tamen in multis rebus Augustinus Hieronymo minor est: LICET ETIAM a minore quolibet non sit refugienda, vel dedignanda correctio. » « De interpretatione tua jam mihi persuasisti, qua utilitate Scripturas volueris transferre de Hebraeis; ut scilicet ea, quae a Judaeis praetermissa, vel corrupta sunt, proferres in medium: Sed insinuare digneris peto, a quibus Judaeis, utrum ab eis ipsis, qui ante adventum Domini interpretati sunt; et si ita est, quibus, vel quonam eorum; an ab istis posterius, qui propterea putari possunt, aliqua de codicibus Graecis vel subtraxisse, vel in eis corrupisse, ne illis testimoniis de Christiana fide convincerentur? Illi autem anteriores cur hoc facere voluerint, 781 non invenio. Deinde nobis mittas, obsecro interpretationem tuam de Septuaginta; quam te edidisse nesciebam. Librum quoque tuum, cujus mentionem fecisti, de optimo genere interpretandi, cupio legere; et adhuc nosse quomodo coaequanda sit in interprete peritia linguarum, conjecturis corum, qui scripturas edisserendo pertractant; quos necesse est, etiamsi rectae atque unius fidei fuerint, varias parere in multorum locorum obscuritate sententias: quamvis nequaquam ipsa varietas ab ejusdem fidei unitate discordet; sicut etiam unus tractator, secundum eamdem fidem, aliter atque aliter eumdem locum potest exponere, quia hoc ejus obscuritas patitur. » « Ideo autem desidero interpretationem tuam de Septuaginta, ut et tanta Latinorum interpretum, qui qualescumque hoc ausi sunt, quantum possumus imperitia careamus: et hi, qui me invidere putant utilibus laboribus tuis, tandem aliquando, si fieri potest, intelligant, propterea me nolle tuam ex Hebraeo interpretationem in Ecclesiis legis, ne contra Septuaginta auctoritatem, tanquam novum aliquid proferentes, magno scandalo perturbemus plebes Christi, quarum aures, et corda illam interpretationem audire consueverunt, quae etiam ab Apostolis approbata est. Unde et illud apud Jonam virgultum , si in Hebraeo nec hedera est, nec cucurbita, sed nescio quid aliud, quod trunco suo nixum, nullis sustentandum adminiculis erigatur; mallem jam in omnibus Latinis cucurbitam legi. Non enim frustra hoc puto Septuaginta posuisse, nisi quia et huic si mile sciebant. » « Satis me, imo fortasse plus quam satis, tribus epistolis tuis respondisse arbitror; quarum duas per Cyprianum accepi, unam per Firmum. Rescribe quod visum fuerit ad nos vel alios instruendos. Dabo autem operam diligentiorem quantum me adjuvat Dominus, ut litterae, quas ad te scribo, prius ad te perveniant, quam ad quemquam, a quo latius dispergantur. Fateor enim, nec mihi hoc fieri velle de tuis ad me, quod de meis ad te factum justissime expostulas. Tamen placeat nobis invicem non tantum caritas, verum etiam libertas amicitiae; nec apud me taceas, vel ego apud te, quod in nostris litteris vicissim nos movet; eo scilicet animo qui oculis Dei, in fraterna dilectione, non 782 displicet. Quod si inter nos fieri posse sine ipsius dilectionis perniciosa offensione non putas; non fiat. Illa enim caritas, quam tecum habere velim, profecto major est: sed melius haec minor, quam nulla est. »

Notes: (utinam mereremur
complexus tuos, et collatione mutua vel doceremus
aliqua, vel disceremus) (Galat. 2. 14) (Gal.

1. 20) (quod absit) (unde Latini libri interpretati sunt) (Gal. 1. 20) (Act. 16. 1) (Act. 18. 18) (Act. 21. 24) (Act. 21.
21) (Joan. 5. 46) (Act. 21. 20 et sqq) (Act. 21. 24) (Gal. 2. 3. 4. 5) (Ezech. 20. 23) (Gal. 2. 14) (Act. 16. 3) (Luc. 16. 16) (Joan. 5, 18) (Joan. 1. 16) (Ibid. 17) (Jerem. 31. 31. 32) (Marc. 1. 44) (Joan.
7. 10) (Gal. 5. 2) (Gal. 2. 21) (Gal. 5. 4) (Ibid. 18) (Exod. 20. 17) (Rom. 7. 12) (Ibid. v. 13) (Rom. 5.
20) (Gal. 3. 19) (Rom. 13. 10) (Rom. 5. 5) (Rom. 13. 9) (non dispensative, ut
nostri voluere majores) (Jac. 5. 12; Matth.
5. 37.) (Ps. 5. 7) (1. Cor. 4. 2) (Gal 2. 14) (Galat. 2. 14) (Gal. 1. 20) (nisi forte et hic fallit) (1. Tim. 4.
4) (Marc. 22. 40) (Gal. 6. 1) (In hoc laeditur amicitia, in hoc necessitudinis
jura violantur, ne videamur certare pueriliter
et fautoribus invicem, vel detractoribus nostris
tribuere materiam cotendendi.) (Haec scribo, quia te pure et Christiane diligere
cupio, nec quidquam in mea mente retinere quod
distet a labiis) (ut Deus videt
animam meam) (Jona. 4. 6)