EPISTOLA XXXII.
Author: Hildebertus Cenomanensis

Fratri R. O, sal.

Precor te, charissime frater, quatenus in obedientia tibi commissa, sic te contineas, ut et in vita tua Deus laudetur, et honoretur, et per bonam famam tuam nostra Ecclesia exaltetur. Vide ut deforis coram hominibus bonum testimonium habeas, et intus coram Deo de bona conscientia gaudeas. Tunc autem conscientia erit bona, si nullum malum feceris ex deliberatione, et quodcunque bonum potueris, feceris simplici intentione. Alioquin, nisi intentio tua fuerit simplex et recta, nec fama quae foris est, erit vera, nec conscientia quae intus est, erit bona. Intentionis autem simplicitas tunc rectissima esse comprobatur, quando ex bono opere penitus laus humana respuitur, et solummodo laus Dei et utilitas proximi quaeritur. Itaque ista duo, recta scilicet operatio et simplex intentio, duo faciunt bona, quia simplex intentio per conscientiam bonam operantis mentem intus laetificat, et recta operatio quae foris ostenditur, ad laudem Dei alios invitans, eos ad bene operandum informat. Dicamus cum Apostolo : Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae . Ille enim solummodo gloriari justissime valet; cui conscientia bona intus testimonium perhibet. Certe, ut mihi videtur, facillime homo decipitur; sed Deus nullatenus irridetur. Homo enim videt in facie; Deus autem in corde. Deo igitur, qui intus videt, conscientia nostra pura et simplex appareat; et hominibus qui vident faciem, ut glorificetur Deus, nostrum opus bonum reluceat. Sic itaque nostra operatio recta, sit intentio simplex et pura, quia incassum ante oculos operatio nostra procedit, si eam bona intentio non 194 praecedit; nec conscientia intus requiem habet, quam vel perpetrata culpa deterret, vel de bono opere laus humana quaesita remordet. Tamen si de conscientia bona veram volumus habere notitiam, necesse est ut praecedat scientia conscientiam. Ubi enim non est scientia, nulla potest esse vel bona, vel mala conscientia. Ubi vero scientia praecedit, mox conscientia utrum bona vel mala sit innotescit. Sunt autem quidam boni, qui propter vitae munditiam malam non habent conscientiam: semetipsos diligenter per scientiam inquirunt. Sed qui puri sunt et mundi, nullius mali sibi conscii sunt. In istis praecedit scientia, et sequitur bona conscientia. Sunt vero alii, qui mali quidem sunt, sed per scientiam suam malitiam recognoscunt. Isti cognoscendo semetipsos, malam quidem habent conscientiam; sed tamen dolentes et gementes, quandoque convertuntur ad poenitentiam. Horum scientiam mala conscientia loquitur, sed conscientia per scientiam illustrata, in bonum per poenitentiam commutatur. Sunt etiam alii pejores et supra dictis multo deteriores, qui propter stultitiam suam, suam non attendunt malitiam. Et quia seipsos per scientiam discutere aut nolunt aut nesciunt, lucem scientiae non habentes, in peccatis suis quasi in teterrima nocte, periculosissime dormiunt; et tales ad poenitentiam aut vix, aut nunquam redeunt, quia poenitentiam, id est scientiam perdiderunt. Scriptum quippe est: Qui addit scientiam, addit et dolorem . Unde liquido patet quia qui nullam scientiam habet, de peccatis suis dolere non valet. Videmus plerosque justos, pro levissimis delictis amarissime flere; et e contrario pessimos, pro horrendis sceleribus nullum dolorem sentire, imo etiam laetari et exsultare. De quibus scriptum est: Qui laetantur cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis . Sed ut quid hoc? nisi quia et justi luce scientiae illuminati, de minimis quae in se cognoscunt, semetipsos graviter reprehendunt, et mali, scientiae lucem non habentes et semetipsos penitus ignorantes, etiam horrenda scelera quae faciunt poenitendo plangere nesciunt. Si igitur conscientias nostras, quales sunt, veraciter scire desideramus, necesse est ut scientiae operam demus, et ad hanc habendam, non de nostra praesumamus industria, sed de sola Dei misericordia et superabundanti ejus gratia. Rogemus itaque Dei misericordiam, et imploremus ejus gratiam, ut det nobis scientiam et bonam conscientiam, quatenus et per scientiam nosmetipsos veraciter agnoscamus, et de bona conscientia in conspectu ejus ineffabiliter gaudeamus. Sed vae mihi misero, qui conscientiam bonam non habeo, et tamen de bona conscientia loqui praesumo! Quomodo enim conscientia mea poterit esse bona, qui et multa mala commisi, quae digne per poenitentiam non delevi, et bona quae facere debui, torpens et negligens facere nolui? Aliter enim conscientia bona esse non potest, nisi et mala quae fecimus, digne per poenitentiam defleamus, et praeveniente nos gratia Dei, bona quae possumus, faciamus. O conscientia bona, quantum es amabilis et jucunda! O thesaurus magnus, nullis divitiis terrenis comparandus! Certe nihil in hac vita felicius, nihil jucundius. Sed forsitan dicis: Quomodo scis quod nihil sit felicius, nihil jucundius? Aliquando dicimus cibum esse bonum, quia hoc per experientiam scimus; Tu vero, sicut dixisti, conscientiam bonam non habes. Et quomodo quod nihil sit felicius scire 195 potes? Hoc forsitan dicis. Ego autem quid dicam? Non in veritate dicere possum quod Apostolus ait: Nihil enim mihi conscius sum , imo multum conscius sum. Audi tamen similitudinem, et intellige rationem. Certe per oculos multa videmus, quae tamen non habemus; sic per rationem multa esse bona cognoscimus, quae tamen non facimus. Et per eamdem rationem de virtutibus multa disserimus, a quibus vacui sumus. Ecce enim ego de bona conscientia loquens, et per rationem multa disserens, quasi per oculum bonum video, quod tamen in memetipso non habeo. Audi et aliud: Plerumque dum gustamus amaritudinem fellis, mellis dulcedinem approbamus. Sic et in paupertate natus, et totus in miseriis enutritus, cum saeculi potentes et divitias obtinentes considerat, illos beatos, se miserum clamat, cum tamen solam miseriam sentiens, eorum beatitudo qualis sit per experientiam nesciat. Sic plerumque esurientes laudamus satietatem, infirmantes bonam esse dicimus sanitatem. Sic et ego ex infelicitate conscientiae malae quam sentio, quanta sit felicitas conscientiae bonae penso. Et quia per experientiam scio conscientia mala nihil esse tristius, ex ipsa tristitia judico conscientia bona nihil esse jucundius. Certe mihi si daretur optio, mallem omnes miserias cum bona conscientia tolerare, quam omnes divitias cum mala conscientia possidere. Sed quia hi, qui foris sunt, conscientias nostras videre non possunt, saltem fama nostra, quae ad eos potest pervenire, in eorum naribus debet non patere. « Si enim de conscientia nostra confidentes, famam nostram negligimus, sicut ait beatus Augustinus, crudeles sumus. » Imo, ut ego puto, nec conscientiam bonam habemus, si per nostram negligentiam incurramus infamiam. Quod si nos e contrario fama hominum laudat, et conscientia intus vituperat, similes sumus his qui in publico divites praedicantur, et in privato suo paupertatis angustia cruciantur. Tu igitur, mi frater, appone diligentiam, inquire conscientiam. Testimonium ejus, quale sit, diligenter attende, quid de operibus, quid de verbis, quid etiam de cogitationibus tibi veraciter testetur, intende. Attende, inquam, utrum sit in opere sanctitas, in verbo veritas, in cogitatione puritas, in intentione simplicitas. Si conscientia tua, horum testimonio, sibimetipsi conscia fuerit, illud Apostoli, quod supra dictum est, rectissime dicere poterit: Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae . Si autem exemplo mali operis, aliquem destruxisti, verbo tuo alicui maledictum, seu convicium intulisti, cogitatione illicita cordis munditiam polluisti, si hoc fecisti, et nondum poenitendo satisfecisti, puto quod de istis non solum in conscientia non gloriaris, verum et confusione intima cruciaris. Sunt etiam quaedam alia, de quibus plerumque nostra confunditur conscientia, id est superbia, ira, tristitia. Quae omnia pius Deus a nobis auferat, et puram conscientiam conferat. Vale, et ora pro me.

Notes: (si tamen in veritate dicere possumus) (II Cor. II, 12) (Eccle. I, 18) (quod
valde dolendum est) (Prov. II, 14) (I Cor. IV) (II
Cor. I, 12)