EPISTOLA IV.  Ad Attonem Trecensem episcopum multum recommendativa et laudativa.
Author: Nicolaus Claraevallensis

Magno sacerdoti et suo specialiter Patri, frater NICOLAUS, fungi sacerdotio in conspectu Dei.

Forsitan irreverentiae arguar qui tantae reverentiae scribere non formido. Quid enim servus ad Dominum, discipulus ad magistrum, ad episcopum monachus? Nihil mihi et illi, cum illum summa dignitas, me vilitas alia componat. Tacebo igitur, ne loquens notam loquacitatis incurram: imo praesumam loqui ad Dominum meum: « Jucundum sit ei eloquium meum . » Dat fiduciam stylo sermo communis, antiquus amor, indivisa familiaritas. Laudatur Evangelica mulier, quia quod habuit, et fecit ; ita et ego facio, quod habeo; litteras habeo, et litteras mitto. Felices litterae quae non trahunt ad insaniam sed ad modestiam, felix scientia, quae conscientiae possidet puritatem. Consummatus sensus, qui sic serpentem exerit ut columbam non deserat, et sic columbam temperat, ut serpens non tepescat. Sublimis eloquentia quae nec praecipitatur nec praecipitat; quae docet ordinem, componit mores, patientiam induit, loquitur honestatem . Erudita lingua quae novit, quando debeat proferre sermonem, quae tacet in tempore malo; quae non profert totum spiritum suum simul, sed reservat in posterum. Pectus providum et plenum consilii; ubi reverentia sedet, regnat discretio, modestia dominatur. Quid enim sensus valet, si sensata non facimus? Quid sapientia est; si de sapientiae occasione desipimus? Quid litterae si litterarum effectum nescimus? Quid eloquentia, si loqui et tacere non novimus? Qui sensatus est ut dissentiat, sapiens ut desipiat, litteratus ut commoveat terram, eloquens ut linguosus appareat, non habet partem in regno Christi et Dei. Justus qui non cognovit litteraturam, introibit in potentias Domini . Moyses impeditioris et tardioris linguae , praeficitur sexcentis millibus armatorum; eliguntur piscatores et indocti, ut sapientes et philosophi confundantur: et . . . . sibi vindicat gloriam de muneribus Creatoris, perfectus animus et perfectae compositionis partibus insignitus quem sensus maturior, sermo discretior, habitus reverentior honestavit, hanc vobis formam, dulcissime Pater, impressit Altissimus, et in virtutum altitudinem vita vestra surrexit. Quis enim rectius sentit, venustius loquitur, moderantius vivit? Sed ne videas iterum adulatorio sermone, rerum obnubilare splendorem, omittam caetera. Quae vero prae caeteris virtutibus in pectore vestro sibi delegit principatum, ea, nisi fallor, patientia est. Vidi ego oculata fide populos frementes obstrepere, et circumlatrare, plurimos clericorum turbari, terram ante faciem vestram et verba volantia in detestandum clamorem emergere: vos residere quietum, et eo munitum vallo, quo infrendens stultitia apparere non posset. Vidi iniquos inique agere, et delinquentes exaltare cornu quos ad unum verbum episcopalis auctoritas posset subruere, si in eos irruere placuisset. Sed exspectabatis paulisper, et de tonante malignorum procella securius ridebatis, donec aut colliderentur ad invicem, aut a superioribus potestatibus arcerentur. Singularis virtus in homine ad illorum impatientiam, patientiam exhibere quos habet in potestate punire cum voluerit. Currebat stylus et affectum meum quibuscunque litteris indicabat, donec retrospexi et intellexi longitudinem sermonis epistolae limitem excessisse. Finem igitur facio, et rogo ut interpositis curis aliquid rescribatis et puerum vestrum nobilis illius eloquentiae consolationibus relevetis.

Notes: (Psal. CIV) (Marc. XII; Luc. XXI) (Prov. XXVI) (Psal. LXX) (Exod. IV)