EPISTOLA XVI. 1. 2. 3. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.
Author: Paulinus Nolanus

87 Jovium clarissimum virum qui fato ac fortunae multa tribuebat, docet providentiae divinae omnia subjacere. Eadem de re jam ad eum scripserat, forte carmen 19. Eumdem collaudatum ob insignem doctrinam atque eloquentiam, a philosophorum lectione deterret, et ad sacrarum Scripturarum lectionem hortatur.

Jovio fratri, PAULINUS salutem. Filiis nostris Posthumiano et Theridio patriam de Campania, quam nostri gratia accessere, petentibus, non scribere unanimitati tuae, contra officium et affectum putavi: non ab eo tantum praecavens, ne viderer communis observantiae studium insolita a te mihi negligentia praeterire, sed multo etiam illud magis, ne de tua in Deum mente secus crederer judicare, si omnem scribendi tibi occasionem diligens, per viros religionis insalutatum te, tamquam a sanctis hominibus abhorrentem, praetermitterem; cum certe studiosus Christiani nominis, comprobatorque propositi etiam nostri amore docearis. Suscipe igitur libens, non illos ex meis litteris, sed litteras meas de illis probans, qui summa idipsum sanctitate curarunt, ut religioni haberent vel patriam te non adeundo revisere, vel te sine meis scriptis adire. Apte autem mihi visa est ad id quoque hujusmodi tabellariorum persona congruere, ut aliquid de pristina illa epistola responderem tibi, quam tu ad illas mihi litteras, quibus manifestum divinae potestatis in elementis, et curae circa nos beneficium praedicaveram, retulisti. Nam profecto retines me de tuis scriptis, id de quo tunc gratulans responderam, comperisse; unde suaseram, ne casibus Dei munus adscriberes; et forte magis quam Numine arbitrareris argentum illud sancti commercii inter hibernos turbines et nautas avaros, amisso custode, servatum, in illud potissimum littus ejecta navi, in quo familiare nobis oppidum, tibi patrimonium tutissimis rem nostra sinibus exceperat. Sed tu iterum mihi de tempestatis injuria magis querulus, quam de clementia Dei gratus, omnes motus elementorum, inter quos divina tantum manus humanam salutem tueri valet, actusque nostros, quos summi Domini potestas 88 regit, et pro nostris meritis vertit aut dirigit, vacuis fatorum fortunaeque numinibus, tamquam aemulis Deo potestatibus, subdidisti. In quo ne te existimes Deo detulisse, cum injuriose potius, ut erat, Dei beneficium esse nolueris; dicens ideo haec a divina potestate secerni oportere, quia casum magis quam Deum deceant mala. Id autem sine dubio malum esse, quo periculum saepe homines aut damnum capessant. In quorum malorum, ut video, numero tempestates locas, quibus aut in terra agrorum saepe vastitas, aut in navi naufragorum aerumna capiatur. Sed hanc sententiam video de illis obortam magistris; qui sapientia sua superbi, sapientiam Dei quaerere dedignati, a finibus veritatis exsules agunt, assertores opinionum suarum, qui missis per inane magnum mentibus evanuerunt, sicut scriptum est, et probatur, in cogitationibus suis; et pro suis arbitriis opera Dei et consilia finxerunt. Illis mare vel coelum casu regi commoverique videatur, qui mundum istum aut sine rectore vacuum, aut otiante Deo neglectum, fortuitis lapsibus volvi disputant; aut nullo autore compositum, aut ut principii, ita finis expertem: quod corporea, qua mundus iste cujus singuli portio sumus, natura non obtinet; quia omnis compago resolubilis: aut quod stultius est, ex semetipso creatum volunt, tamquam ulla res ipsa sibi possit esse causa nascendi, ut sit eadem creator pariter et creatura, id est opifex et opus; quae ut nomine, ita et genere ac statu discrepare perspicuum est. Quis enim non videt mundum istum corporeum vi incorporea gubernari, totamque molem, infusa atque permixta magno universitatis corpori divini Spiritus, mente qua facta est, agitari ad vitam? temperari ad usum? contineri ad statum? ordinari ad diuturnitatem? Cum ergo constet, quod cernitur, aut sentitur, alienae opis, ut consistat et maneat, indigere; non potest ambigi, aliunde etiam ut crearetur eguisse. Quod cum ita sit, omnia ex Deo orta fateamur necesse est. Quia nisi profanis in dubium venire non potest, mundum Deo autore confectum: proinde ventos, et omnia quae intra mundum partes molis ejusdem, et quasi viscera corporis sunt, non ad alterius regimen esse referenda; quia neque regi continerique paterentur divinorum operum virtutes, 89 hoc est substantiae naturarum omnium in tanta discordia sui, nisi ab ea tantum natura atque virtute, hoc est, Deo uno omnium conditore, a quo uno fieri ordinarique potuerunt; et cujus leges nisi servarent, statum suum non obtinerent. Multo autem ineptius est ullam culpare naturam, et malam dicere: quoniam si a Deo omnia, et Deus bonus est; omnia profecto quae fecit Deus, bona. Si qua autem sunt in arcanis statutorum ejus altiora sensibus et cogitationibus nostris, etiamsi rationem eorum consequi et colligere non possumus, tutius tamen nobis est magis occultas esse rationes, quam nullas, credere. Quia non ambigendum, omnia Dei, etsi nobis non sint perspicua, tamen esse consulta. 4 Itaque si totum mundum Deus qui condidit, et gubernat; quo in loco, vel cui creaturae casus, et fatum, aut fortuna dominabitur? Si de motibus vel ordinibus astrorum, ut quidam volunt, pendent, de igniculis non solum Deo, sed et mundo ipso minoribus, immo etiam mundi ipsius tertiam partem ministerio famulae lucis ornantibus, istam, quam Deo aemulam facis, potestatem trahunt. Nam certe divinae potestatis est elementa turbare, ventorumque violentiam vel excitare positam, vel incitatam refrenare, et furoribus tempestatum vel dedere vel eripere mortales. Qua potestate cum omnis creatura pareat uni omnium Creatori subdita, quomodo iis divina vis et potestas datur quae non solum nomine Creatoris, sed etiam creaturae specie carent, vacua non spirituum neque corporum nomina gerendis vel significandis rebus aptata? Si quidem et fors verbum dubitantis sit, et fatum profantis expressio, et casus significatio cadentium vel accidentium; tamen ab usu erroris antiqui ob ignorantiam Dei, rationis inopes, cassa nomina, tamquam ideo numina quoque sint, in speciem corporatam stultis cogitationibus fingunt; stultiusque quam finxerint, donant honore divino; unde et Spes, et Nemesis, et Amor, atque etiam Furor in simulacris coluntur, et occipiti calvo sacratur Occasio, et tua ista Fortuna lubrico male nixa globo fingitur. Nec minore mendacio Fata simulantur vitas hominum nere de calathis, aut trutinare de lancibus. Quod 90 deliramentum ne vulgo imputemus, aut nimium philosophos admiremur, Platone etiam delirante narratur, qui in gremio anus pensum Necessitatis exponit, et tres ei filias addit concinentes, et versantes fusum, et per fila ludentes; hoc scilicet lanificio autumans eas conficere res hominum, et tempora cuique signate detexere. Tantum abusus est humanis auribus arrogantia inanis facundiae, ut ridiculam anilis fabulae cantilenam non erubesceret scriptis suis, quibus de divina etiam natura quasi conscius disputare audebat, inserere. Sed nobis in illo sermonis tantum Attici comitas, non inanis fabulae spectanda concinitas: quae demulcendis tantum auribus edita sunt, non debent sensuum fundamenta convellere. Quin potius, ut ratio et veritas docet, omnia operum Dei, in quibus consistimus, et quorum pars sumus ; omniaque munerum ejus, quibus inter vitae istius fragilis et caducae incerta regimur atque servamur, ad ipsum referamus; nihilque ab illius potestate nostro removeamus errore, quia velimus, nolimus, ipse nostri, ut omnium, et creator et Deus est. Et quia quantus quantus est, bonitas, et sapientia, et origo rationis est, nihil nisi ratione constituit, et ad materiam suae bonitatis creavit. Ipsi omne quod sumus, impendamus; et quae illi placita sunt, studeamus discere, et facere curemus. Tunc defaecata mente purius intuentes, videbimus hanc esse veritatem, ut a Deo sint cuncta quae sunt; et hanc esse consequentiam, ut omnia Dei facta pulcherrima sint; et non sit malum, quod bonum habeat autorem, qui cuncta per mundum nostris usibus praeparavit, et nostris utilitatibus agit; et ita istius universitatis opus condidit, ut alia ad serviendum, alia ad exercendum, alia ad dominandum creaverit. Itaque corporeis animalibusque naturis homines ratione dominamur. Sed ne ipsa potestatis nostrae licentia resolvamur, utiliter exercemur adversis, aut spiritibus daemonum, aut difficultatibus negotiorum, aut ipsorum saepe elementorum motibus; videlicet ut exagitati, curis, prudentia, et metu Divinitatis acuamur. A quo nos, quae deberet magis gratificos Domino aeterno facere, securitas negligentes facit. Unde et magister 91 gentium Apostolus ait, arcano divinae pietatis consilio, et magno humanae salutis emolumento opponi quosdam obices cursibus nostris, et adversis secunda mutari, ut morbos, damna, discrimina; quia tribulatio patientiae robur operetur, patientia probationem fidei pariat, et praemium gloriae conferat. Quod certe virtus capere nisi victrix non potest, non habitura victoriae facultatem, nisi cum aliqua prius difficultate certaverit. Quod cum prudentiae tuae, quam et ingenitam et eruditam habes, litteris quoque ipsis, quas utinam jam, ut judicio, ita et studio sacris Litteris posthaberes, potuerit intimari, quibus egregie clarorum in ducibus aut philosophis virorum virtutes ad nobilem famam, non nisi per labores et pericula emicuisse memorantur, admodum miror, cur in veritate perspicua divini muneris ita volueris caligare, ut mirabilem illam navis jactatae salutem, et evidentibus signis procuratam nostrae rei divinitus terra marique custodiam, fortuitis eventibus dederis, tantamque occasionem divinae praedicationis effuderis. Erige in summam sapientiae mentem tuam, et ipsum veri luminis fomitem Christum pete; qui fideles animas illuminat, et pectora casta perlabitur. Quod et te ita sentire docuisti, licet pro excusatione praetenderis imparem te adhuc, et ideo non capacem Dei, quia terrenis rebus et curis obsessus, ab altiore suspectu coelestium quasi nubibus interpositis arcearis. Sed utinam ista tam vere possis obtendere, quam facunde potes. Arguit enim ipsa facundiae tuae doctrinaeque fecunditas, voluntatem tibi potius in sacris Litteris parem, quam aut vacationem aut facultatem abesse. Non enim, opinor, dormiens, aut aliud agens tantas oris aut pectoris divitias coegisti. Omnium poetarum floribus spiras, omnium oratorum fluminibus exundas, philosophiae quoque fontibus irrigaris, peregrinis etiam dives litteris, Romanum es Atticis favis imples. Quaeso te, ubi tunc tributa sunt, cum Tullium et Demosthenem perlegis? vel jam usitatiorum de saturitate fastidiens lectionum, Xenophontem, Platonem, Catonem, Varronemque perlectos revolvis; multosque praeterea, quorum nos forte nec nomina, tu etiam volumina tenes? Ut istis occuperis, immunis, et liber; ut Christum, hoc est, sapientiam Dei discas, tributarius et occupatus es. Vacat tibi ut philosophus sis; non vacat ut Christianus sis. Verte potius 92 sententiam, verte facundiam. Nam animi philosophiam non deponas licet, dum eam fide condias et religione; consertis utare sapientium, ut sis Dei philosophus, et Dei vates, non quaerendo, sed imitando Deum, sapiens; ut non tam lingua quam vita eruditus, tam disseras magna quam facias. Esto Peripateticus Deo, Pythagoreus mundo; verae in Christo sapientiae praedicator, et tandem tacitus vanitati, perniciosam istam inanium dulcedinem litterarum, quasi illos patriae oblitteratores de baccarum suavitate Lotophagos et Sirenarum carmina, blandimentorum nocentium cantus evita. Et quia licet quaedam plerumque de inanibus fabulis, ut de vulgaribus aliqua proverbiis, in usum veri ac serii sermonis assumere, dicam non litteras tantum, sed et omnes rerum temporalium species nobis esse Lotophagos vel Sirenas. Nam et voluptatum pestifera dulcedo, patriae nobis oblivionem facit, cum homini Deum, qui est patria omnium communis, obliterat; et illecebrae cupiditatum illam Sirenarum fabulam veritate cladis imitantur. Nam quod illae Sirenae fuisse finguntur, id verae sunt illecebrae cupiditatum, et blandimenta vitiorum habentia in specie lenocinium, in gustu venenum; quorum usus in crimine, pretium in morte numeratur. Has oportet ultra Ulyssis astutiam cauti, non auribus tantum, sed oculis obseratis et animo, quasi navigio praetervolante fugiamus, ne sollicitati delectatione letifera, in criminum saxa rapiamur; et scopulo mortis adfixi, naufragium salutis obeamus. Atque utinam vel nudis nobis ex istius mundi salo liceat evadere, si in tempore isto, quo in fragilitate corporea, et possessionum lubrico, tamquam in navigii fatiscentis infida compage fluitamus, exuere nos ad enatandum impedimentis angentibus quasi vestibus madidis; et fidem salutarem, qua in virtute Christi Dei vexillo crucis nitimur, quasi tabulam perfugii meminerimus invadere; ut de rebus fluentibus spem solidam comparemus, et de noxia cupiditatum materia aliquid ad innocentiam salutemque rapiamus. Quo videlicet ut Deo servientes, cupiditatibus imperantes, necessitatis modo desideria terminemus, et necessarios habentes habitus, non quaeramus superfluos apparatus; quia recordari admonemur nos nihil intulisse in hunc mundum, neque auferre posse. Quae veritas in tantum valet, ut de gentilibus quoque philosophorum, qui vel extremas veritatis lineas celsioribus ingeniis 93 attigerunt, inquirendae tantum, nedum sequendae sapientiae vacari non posse senserint, nisi pecuniarum onera, quasi stercorum, etiam in mare quidam projicerent. Sed tu divisionem cum Deo facito, et quasi mutuo beneficio redde summo Patri gratiam; qui tamen de iis quaecumque tibi donavit ingenita, aut adjecit extrinsecus, te tantum a te reposcit. Habeas licet tibi et tuis cuncta quae possides, tantum id curans, ut horum quoque largitorem Deum esse fatearis. Nihil enim habemus quod non acceperimus, qui in hunc, ut dixi, mundum nudi venimus. Ingenii autem tui facultates et omnes mentis ac linguae opes Deo dedica, immolans ei, sicut scriptum est, sacrificium laudis, ore facundo et corde devoto. Illico ut ad superna penetralia aciem mentis intenderis, aperiet ad te faciem suam veritas, teque ipsum reserabit tibi. Nam divinae veritatis agnitu, id quoque ut nosmetipsos noverimus, assequimur. Unde enim putas tantam miseris mortalibus vel superbiae vel ignaviae perversitatem inolevisse, ut non colentes Deum, daemoniis aut elementis subditis sibi serviant, aquas, ignem, sidera, arbores, et simulacra venerantes, cum impiissima divinae majestatis injuria? Cujus nomine sive daemones, sive creaturas colant, servos honorant: pro quo iis tenebris caecari merentur, ut quia Deum verum intelligere nolunt, etiam sui ignoratione feriantur: qua liberatur homo illuminatus fide, ut ordinem atque mensuram sui generis intelligens, Deo tantum, cujus unitas ineffabili Trinitate censetur, se esse subjectum; ceteris vero omnibus creaturis, si rationabiles sunt, parem; sin vero corporeae, superiorem esse cognoscat. Qua mediocritate homo temperatus, neque a salutis sorte delabitur, neque a dignitate naturae; fitque conscius veritatis, compos sapientiae, servus justitiae, liber erroris, dominusque vitiorum; quibus anima non Deo serviens servire damnatur: quae deinde, ut proprii status exsul, per omnes cogitationum suarum, aut alienarum opinionum devias vias spargitur, per philosophos vaga, ac per ariolos curiosa, superstitioni religiosa, religioni profana, spem inter ac metum semper ambiguis affectionibus pendens. Hinc omni vento cujuslibet doctrinae circumlata, quia divini timoris vacua, sapientiae caput non habet, quasi truncis sensibus, unde intellectum rerum trahat, ubi sententiam statuat ignara; cum se frustra, omnibus coelo terraque regionibus pervagata, cogitatione distraxerit, in 94 creaturis conspicuis, et in nominibus vacuis casuum atque fatorum, vim universam, qua mundus agitur, constituit. Tua vero mens, quae ignita de coelesti semine divinum jam spirat ardorem, in ipsam arcem sapientiae Christum fide praevia dirigatur. Patior ex copia tibi in nostris quoque studiis possidendam philosophorum facundiam, dum adversam veris desinas amare sapientiam. Melius est enim tenere te potius divina quaerentem, quam quaerere disputantem. Mitte illos semper in tenebris ignorantiae volutatos, in contentionibus eruditae loquacitatis absumtos et altercatione vesana cum suis phantasmatis famulatos, semper quaerentes sapientiam, et numquam invenientes, quia quem nolunt credere Deum, intelligere non merentur. Tibi satis sit ab illis linguae copiam et oris ornatum, quasi quaedam de hostilibus armis spolia cepisse; ut eorum nudus erroribus, et vestitus eloquiis, fucum illum facundiae, quo decipit vana sapientia, plenis rebus accommodes; ne vacuum figmentorum, sed medullatum veritatis corpus exornans, non solis placitura auribus, sed et mentibus hominum profutura mediteris.

Notes: ( forte mari naufragiorum) (forte 
careat) (forte numine) (V. ep. 49, n. 8) (lib. X de Republ.) (Ex Virgilio) ( Latin, forte memoriam) (V. not.
11)