EPISTOLA XI. 1. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.  10. 11. 12. 13. 14.
Author: Paulinus Nolanus

Quanta sit caritatis Christianae supra humanas necessitudines praestantia, ostendit, in se deque se ipso sacrificium Deo immolandum, veteribus sacrificiis allegorice explicatis: item Severum laudat quod S. Martini vitam scripserit, ac postremo ad se invitans de evangelicae paupertatis praestantia pulcherrime admonet.

SEVERO fratri unanimo PAULINUS. In Domino Deo Jesu Christo sentio, et in te potissimum munere et verbo Dei laetus experior, quia amico fideli nulla est comparatio, et lingua gratiae in bono homine abundat. Nam quasi medicamentum vitae nobis consolatio caritatis tuae, ut favi mellis sermones tui; ut aqua frigida sitientibus, ita nobis nuntius de te bonus a terra longinqua. Qui cum et salutis tuae indicio, et caritatis eloquio impinguet ossa nostra, magnum laetitiae et jucunditatis cumulum hinc habet, 49 quod per nostros filios in Domino tuos pueros affertur, et promitur; ut non solum litteris, sed quadam tui lateris parte potiamur, Quid retribuemus Domino nostro, praeter omnia quae retribuit nobis, pro hac etiam gratia, qua te nobis et in seculari prius amicitia dilectissimum, in suis quoque rebus, quod incomparabilis pretii ducimus, individuum comitem atque consortem spiritali germanitate connexuit? Quae est, inquit, mater mea, aut qui sunt fratres mei? non hi videlicet, qui de voluntate carnis, et convenientia somni; sed qui ex Deo nati sunt per sapientiam Dei Christum: qui in se manens innovat omnia, et dat potestatem filios Dei fieri, coheredes regni sui; propter idipsum conformatus corpori humilitatis nostrae, ut nos conformet corpori gloriae suae; et non solum a terra nostra, sed etiam a cognatione divulsos in sortem et generationem suam transferat. Quo munere nos sibi creare, et in suae caritatis vinculo copulare dignatus est, a familiaritate carnali, in qua jam nunc intelligimus, huic nos foederi praeparaverat, in aeternam necessitudinem affectu potiore mutavit. Siquidem caritas Christi ista sit, quae numquam excidit, quia ex Deo defluit, et in Deo permanet; omnemque, in quo maneat, hominem sua perennitate perpetuat. Haec est inflari nescia, expers doli, pura livoris, aemula Deo, non elatione spiritus, sed spiritu mansuetudinis, et aemulatione pietatis. Dominus enim noster, ut ipse testatus est, et experimur, dulcis et mitis est, et humilis corde. De quo tu mihi genitus frater non solum ad praesens adjutorium, sed et ad perenne consortium tanto superas omnem circa me corporalium necessitudinum affectionem, quanto potiore mihi parente germanus es, quam illi quos caro tantum et sanguis mihi sociat. Ubi enim mihi nunc consanguinea germanitas? ubi amicitia vetus? ubi pristina contubernia? Evanui coram illis omnibus, exter, ut dictum est, fratribus meis, et peregrinus filiis matris meae. Amici mei et proximi quondam mei, nunc a longe steterunt; et, sicut fluvius decurrens, et ut fluctus pertransiens, sic transeunt me, et in me forsitan confunduntur et erubescunt, ut scriptum est, venire ad me: facti sunt mihi, qui prope, longe; et qui longe, prope. Pro patribus, inquit, nati sunt tibi filii. Ita pro parentibus, et fratribus et amicis, tu nobis factus a Domino es, qui et parentum cura anxius et fraterna dilectione sollicitus, et 50 tota non fictae amicitiae fide sedulus, omnibusque in nos pietatis visceribus effusus, assiduis nos litteris adeas, blandissimis solatiis mulceas. Neque sat habes occasionibus cunctis revisere, nisi et pueros tuos mittas. Nec solum de famulis, sed et de filiis sanctis, quorum benedicta in Domino prole laetaris, eligis tabellarios; quorum oculis nos videas, et ore contingas. Speciosi nobis pedes illorum tamquam evangelizantium bona. Nuntiant enim nobis, et afferunt ea quae ad pacem sunt de te; cum proferunt opera Domini, quae aut operaris in verbo Dei, aut scribis in spiritu Verbi. Quae nobis divitiae tam pretiosa munera, quae necessitudines tam dulcia possint praestare solatia? ut eorum reputatio differatur, quae in aeternum largitas divina promittit; quanto potiora post habitis rebus sint; quae jam et in isto seculo rependuntur, considerare promptum est. Quod enim quaeso, mihi damnum pietatis et gratiae parens inhumanus, aut frater negligens, aut amicus immemor faciunt, cum omnes horum mihi nominum, vel pignorum, aut foederum caritates, vel de te uno largiter rependantur? ut taceam vel in nostro, vel etiam in ignoto orbe, non paucos et in Deum et erga nos tui similes: quorum nobis affectus maximos pro patria, et parentibus, et patrimoniis gratia retributoris indulget, in te uno, quae accepimus bona, si computemus, omnia nobis nostra in te largius atque pretiosius compensata reputabimus. Frater non redimit, inquit, redimit homo. Similiter nobis licet dicere: Mundus nos non amat, sed amat Christus. Homo negligit, sed Deus diligit. Inimici hominis domestici ejus, sed rursum amici hominis domestici Dei. Fuerint nobis fratres, et amici, et proximi boni et magni; sed non fuit placitum circa nos in eis Domino, qui te elegit donare nobis in fratrem inseparabilem, et in proximum dilectissimum; quem merito sicut nosmetipsos diligamus, quia cor unum et unam animam tecum in Christo habemus. Itaque quod supra breviter posuimus de caritate multorum aeque spiritalium, nequaquam apte et digne diximus; in nullius enim persona congruere nobis eadem, quam in te habemus, gratia potest. Ut enim aeque diligere dignentur in humilitate nostra gratiam Domini; tamen illud in te speciale nobis donum est, quod praedestinatos nos invicem nobis in caritate Christi junctissima prioris quoque vitae amicitia signavit, adhuc 51 eorum, quae nunc per Christum avertimur, amatores. Sed tamen in hanc, qua modo interventu Dei nectimur copulam, per consuetudinem illius familiaritatis inolevimus; ut diligendo nos et in infideli via fideliter, diligere etiam spiritaliter disceremus. Quia tam religiose nos semper uterque dileximus, ut ad nostram inter nos dilectionem nulla adjici posset affectio, nisi caritas Christi, quae sola omnem sensum affectumque supereminet. Quo impensiores debemus bono Domino gratias, quod respicere dignatus in humilitatem nostram, cum pariter in agro invenisset, pariter ut geminos ab utero carnis extraxit, et pariter assumsit. Duo enim vere, ut scripsisti, fuimus in agro, sed bonitate et omnipotentia Dei, ausim dicere, ita de nobis unus assumtus est, quod neuter est relictus. Eramus enim et singillatim duo, cum in nobis caro rebellis a spiritu dissideret; neque nostro homini pax esset, cum interiori repugnaret exterior. Nunc vero propitio ipso, qui fecit utrumque unum, et duo unum sumus, quia unus spiritus in duobus; et nulla discretio, quorum corpus unum. Sed hoc, ut dixi, commune nobiscum omnibus in Christo fratribus, unum in te peculiariter nobis gratum atque gratandum est, in cujus amicitia beatissimum Dei munus accepimus, ut nec itinere mutato dissolveremur a nobis: quod damnum de multis, ut recognoscis, dulcissimis aliquando nostris pariter experimur. Vere ergo tu nobis et parens, et frater, et proximus es, qui faciens in nobis voluntatem Dei, ac plenitudinem legis, diligis nos tamquam te, amicus nobis in caritate Christi, et in Dei regeneratione germanus. Quod cum videas, et recognoscas, cur in nos onerose, et de te falso loqueris, ut dicas: Duo fuimus in agro, et unus assumtus est? Non simus ingrati Deo, qui non unum ex nobis, sed unum assumsit in nobis. Duo fuimus, sed quando cum illis fratribus combinabamus, quorum a nobis per hoc propositum facta divisio est: quia unum non de singulari corpore, sed de multorum quoque unanimitate dici satis eadem Scriptura declarat, cum has personas non in duobus hominibus, sed populis, fide gentium, et remansione Judaeorum id ostendente, proponit. Nam et illae molentes 52 duae, de quibus similiter una assumitur, ut arbitror, Synagogae et Ecclesiae formam gerunt. Quia non est alia persona quae in omni sacrarum Litterarum ratione tractetur, nisi aut in universitate generis humani, credentium infideliumque populorum distinctio; aut in natura omnis hominis geminae creatura substantiae: et ideo, mi frater, quia semper cohaesimus in corde uno, sicut nunc cohaeremus in Christo, aut pariter assumti, aut pariter relicti sumus. Assumti autem, non nostro merito, sed gratia Dei, cujus dona et vocatione sine poenitentia sunt; neque ex operum praerogativa, sed ex fide bonae voluntatis, qua pariter in caritatem ejus animati, ut uno et tenore propositi, et tempore conversionis nostrae apparuit, simul oportet gloriemur, et exsultemus in eo qui justificat impium per fidem, et dat escam omni carni; escam non istam quae perit, sed illam quae conficitur in aeternum victum, qualem vel anima in Dei rebus operosa, vel catholica Ecclesia coquit. Corpus est enim veri panis qui de coelo descendit, et dat escam vivificantem esurientibus justitiam. Non enim carnem farcit, sed cor hominis firmat. Hic panis et fons est, qui quo amplius editur, plus esuritur: et quo magis bibitur, plus sititur. Hunc panem ut edamus in aeternum, molamus in hujus mundi pistrino triticum bonum, quod est obedientiae fidelis operatio, et caritas in corde puro et fide non ficta. Qua gratia et virtute cum plenus sis, bonam Deo frugem molis, teque ipsum in azymis sinceritatis et veritatis epulandum Deo exhibes: cujus esca est, quisquis voluntatem ejus efficiens, in corporis ipsius membra convertitur, dicente Apostolo, quia qui se jungit Deo, spiritus unus efficitur. Quod assequimur, si portemus imaginem coelestis ea cura et diligentia, qua portavimus imaginem terreni. Imitando enim imitatorem Christi perveniemus ad imitationem Dei; cui bonus odor sumus in Christo, si exhibeamus hostiam vivam obsequio rationabili, ut illi puram similaginem mola mundi cordis excretam ab interioris nostri penetralibus offeramus, et in pectore nostro castum altare ponentes illa per legem jussa sacrificiis animalia mactemus in vitiis, immolantes hircum peremtione peccati, in 53 quo odor mortis est; caedentes taurum, si deponamus superbiam; sacrificantes ovem, si mollitudinem et ignaviam, in caritate non tepidi, et spiritu ferventes ejiciamus: offerentes in nobis et agnum, si immaculati vivamus, et vitulum, si efficiamur malitia parvuli, ut unius purum pudicitia, alterius stultum simplicitate referamus; quale te sacrificium Deo exhibere video in templo tui corporis, in sacrario tui cordis, in immolatione tuae carnis, in oblatione tuae animae. Immolas taurum, cum pia humilitate depositus cervicem altam percussisti timore divino. Immolas haedum, cum omnia sinistrae partis opera, justitiae sectator, interficis. Ovem jugulas, cum diligens operarius, studiosusque meditator divinae voluntatis et legis, inertiam in te et ignaviam quasi pecus molle prosternis, et a te vitae istius impedimenta, quasi vellera, tondenti utilia, onerosa gestanti, forcipe verbi coelestis abscidis: qua nos duobus Testamentis apprehensos tenet Christus; et vel sarcinis secularibus quasi lanis exuit: vel rursum, ut vellera a corporalibus vitiis tamquam a morbidis et mollibus ovium corporibus abscidens, in vestimentum sui corporis, quod operatione credentium tegit, siquidem vicissim cum Christum induimus, induamur a Christo, in Ecclesiae pensa deducit, et fimbriis suae vestis intexit. Totondit te hic pastor jam; ut arbitror, et posuit in area sua, et coelesti rore perfudit vellus tuum. Nam et gratia quae infusa est ori tuo, et per os tuum quasi rivus a fontibus Israel, vel διώρυξ, ut scriptum est, a paradiso abundans fluit, docet nos, quia descendit in te Dominus sicut pluvia in vellus, et dedit tibi aquam de puteo Jacob, quia tu quoque de filiis Israel Domino propinquatus exstiteras. Si ergo pertonsus es, duplex beneficium recepisse te sentis, quia et in aestu seculi levis, pascua verbi matutinae laetitiae roris sparsa decerpis; nec meridiani daemonii ardore torreris, quia sub umbra alarum Domini conquiescis. Paratur tibi interim tunica de tuis lanis, qua in illa die hiemis vestiaris, ut ante faciem frigoris ejus valeas subsistere, si dispoliatus 54 a corpore, non inveniaris nudus ab opere. Tum vicissim praebebit se tibi ovem Christus, et agnus, ille qui pro nobis ad interfectionem ductus est, et coram tondente se non aperuit os suum, vellera sua, id est, carnis exuvias abstrahi sibi passus. Ipse enim pro nobis et animam et carnem suam posuit, et recepit; qui et sacerdos et hostia, et agnus et pastor est, qui pro ovibus suis pastor, et pro pastoribus suis agnus occisus est. Ipse enim Dominus hostia omnium sacerdotum est, qui semetipsum pro omnium reconciliatione Patri libans, victima sacerdotii sui, et sacerdos suae victimae fuit: cuique nunc ut uni omnium Domino omnis nova creatura sacrificium, ipsique sunt hostiae sacerdotes. Si nunc ei nos tondendos in silentio humilitatis atque patientiae, qua se ipse pro nobis praebuit, praebeamus, suscipiet in se onera velleris nostri; nec dedignabitur ovium suarum lanas portare, qui ipsam ovem, quam ab errore revocaverit humeris suis ad ovilia reportare dignatur. Et quoniam bonorum nostrorum ipse non indiget , nos vero omnium illius indigemus, nostro tantum bono nobis bonus, capit nostra quae sua sunt, et tamen ea juris sui non vult; ut quasi nostra nobis accepto ferat, cum nihil habeamus nisi acceperimus; et ne ipsi quidem sine nutu ipsius esse possimus. Ergo nihil in hunc mundum inferentibus, substantiam rerum temporalium quasi tonsile vellus apponit, non ut sarcina impediat, quos expeditos nasci jubet, sed ut materiam nobis virtutis ad merita parienda proponat; et sit unde documentum nostrae in Deum, id est verum Patrem ac Dominum, fidei atque pietatis edamus, si suppetant nobis cava vel dulcia, quae, praeferentes Deum, magno praemio negligamus: et quae per immensam ejus bonitatem, cum nec illata nobiscum sint in hunc mundum, neque istinc efferenda nobiscum, tamen si pareamus praeceptis illius, ita ordinantur, ut mutentur in melius, et de temporalibus aeterna reddantur. Nam quae sicut non intulimus, ita nec auferre possumus per naturam nostram et praetereuntem 55 hujus mundi figuram, ea per omnipotentis Dei opus, beato mercimonii genere vertentes, non modo nobiscum efferimus, sed ante nos etiam in sinum Domini seminata praemittimus . Unde praescriptum arbitror, ut piger operarius non edat panem non videlicet istum pereuntis cibi panem, sed illum quo vivitur in veram vitam: quia unusquisque, sicut scriptum est, de fructibus suis manducabit, et in operibus suis vivet: ac proinde suum cuique opus panis est: et panis verus ac vivus Christus est: quem non potest manducare piger operarius, quia idem est pascha nostrum, quod expediti atque praecincti, et firmiter calceati, nec depositis a manu baculis, id est operibus, quibus nitimur, numquam remissis, cum omni festinantia edere praecipimur: quia tempus breve est, et expedit nobis sine cura esse, sicut Apostolus suadet, propter instantem necessitatem, ut inveniamur parati, et pulsanti Domino non timeamus aperire, de conscientia somni aut negligentiae digna metuentes. Quod quidem nobis nihil proderit nihilominus extrahendis, et ad mortem quidem post mortem, ut justas negligentiae atque impietatis poenas luamus, si alieno potius quam nostro domino deservientes, deprehendamur seculi magis quam Christi negotiis occupati, pulsantique Domino non aperiamus, et ad Patrem ducamur inviti. Propterea praedicitur nobis, ut pro hac, id est anima, laboremus et oremus in tempore opportuno, hoc est praesenti; in cujus spatium ideo inducimur, ut veram vitam ista brevi et transeunte quaeramus. Hujus vitae campus et ager mundus iste est, vel homo ipse qui in hunc mundum mittitur. Deo quo unus assumitur cum, ut supra diximus, carne spiritui subjugata, duo unum fecerit: quia et in unoquoque nostrum, secundum Apostolum, duae mentes et duae leges sunt: quibus intra nos molentibus, aut acceptabilis Deo aut refutabilis similago conficitur. Te vero, victa lege membrorum, et exteriore corrupto, puram conspersionem parare, et sine fermento azymum Christo confici, eloquia tua tam facunda quam casta testantur. Neque enim tibi donatum fuisset enarrare Martinum, nisi dignum os tuum sacris laudibus mundo corde fecisses. Benedictus igitur tu homo Domino, qui tanti sacerdotis et manifestissimi Confessoris historiam, tam digno sermone quam justo affectu percensuisti. Beatus et ille pro meritis, qui dignum fide et vita sua meruit 56 historicum; qui et ad divinam gloriam suis meritis, et ad humanam memoriam tuis litteris consecratur. Haec quoque verba tua, vellera sunt, et Dominum Jesum gratissimo tegmine cooperiunt, cujus supellectili pulcra ambiunt, et ingenii tui floribus comunt. Vestiet hic te vicissim Agnus de suo vellere in retributionis die, mortale tuum de sua immortalitate superinduens. Tu tantum nostri memento, et nos respice, non retro spectans, sed amici memor. Certum est enim, quia agricola solertior fructus habeas largiores, et pernicior cursor tarditatem nostram ad bravium supernae vocationis antevoles. Infirmior etenim mente quam corpore, longo te intervallo sequor, spatio tamen tantum a te non itinere separatus; et eamdem molam aegra et impari manu verto, pistrino socius, fruge deterior, quia tritico mixta zizania molo: quae ut tota vertantur in frugem, orationibus tuis egeo; quibus spero evadere et divitias, et paupertatem meam, quia utrumque mihi in malum est, cum sim justitiae pauper, et peccati dives. Nam vere me divitem boni crederem, si ita jam pauper essem, ut putas. In quo tamen de verbis tuis te paulisper excutiam, quibus a te ipse discordas. Etsi non meas virtutes in me praedicaveris; tamen qui alienas licet mihi verbis tuis donandas putasti, quomodo convenit, ut idem tu paupertatem, quam te admirari profiteris, horrere fatearis? Si credas hanc mihi donatam esse virtutem, quam te velle nec posse assequi confiteris, ut habens victum et vestimentum, hoc contentus sim, nihil ultra diem cogitem; cur vel me inopiae necessitate superandum putas, ut te, quem non desiderare non possum, invitare desistam: aut te tam infirmum diffidentemque Christo prodis, ut timeas ad hujusmodi, qualem praedicas, amicum venire, si in veritate sequeris illum qui dixit: Tolle crucem tuam, et veni, sequere me? Quomodo aliter putas Christum sequendum, nisi lege qua docuit, et forma quam praetulit? qui cum in sua venisset, reclinandi tamen capitis locum inter sua non habuit . Imitare imitatorem Christi, ut mortuus vivas crucifigens te mundo, et tibi mundum; quotidie moriens per fidem verbi, et vivens in verbo fidei. Non enim in pane solo vivit homo, praesertim Christianus; de quo proprie scriptum est: Quia ex fide vivit; numquid dixit, Ex pane? Quid igitur 57 a me famem metuis, si fidem habes? Panis tuus tecum est. Si verbo Dei pasceris, non desiderabis escam ventris; Deus enim et hunc et illam destruet, dum se aedificat in nobis, si nos in ipsius caritate fundati, consistamus, neque domum nostram in diffidentiae fluctuantis arena locemus. Nonne illi credidimus, et in illum ambo juravimus, qui dixit: Nolite cogitare in crastinum; sufficit enim diei malitia sua; quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia apponentur vobis? Huic si credis, quid de ejus fratris inopia famem metuis, quem scis hujus verbi securitate paupertatem divitiis praetulisse? An magis abundare credis illum qui terrae, quam qui Deo credit? et qui propria, quam qui divina pascitur cura? Quid ille miser habeat, qui se non habet? non enim se habet, qui plus de se quam de Deo sperat: vereque est mortuus, qui non vivere timet , si totum se Deo credat, Deoque permittat. Opto igitur ut tuae potius comitatis hic jocus, quam infirmitatis fides fuerit, quod scripsisti credere te ita me futurum brevi pauperem, ut ulterius non auderem invitare te. Fateor nihil me praeoptare tantae libertatis bono: siquidem tam intima circumcisio, plena perfectio sit. Sed tamen si tibi vera in Christo fides, vera virtutum in homine coelestium admiratio, et hominis in Deo viventis aemulatio est; quomodo non eo magis me expeteres, quo perfectiorem esse audires, nisi si aperte, non credere corde quod ore profiteris, confitereris? Sed in me peccatorem fugere, non pauperem, Martini beatissimi frequentator argueris; quem certe numquam desiderasses, si cibis corporis esurire timuisses Ego certe, quia necesse est in operis spiritalis profectu caritas maxime, quae plenitudo legis est, proficiat, sicut desiderare te, ita et invitare non desinam. Veni ad nos: et si potest, advola. Nihil habemus nisi Christum; et vide si nihil habeamus, qui omnia habentem habemus. Ebromagum enim non hortuli causa, ut scribis, reliquimus; sed paradisi hortum praetulimus et patrimonio, et patriae; quia illic magis domus vera, ubi aeterna: ibi verius patria, ubi originalis terra, et principalis habitatio. Nam si credis propitio Christo, propter quem si nil habeamus, in ipso omnia possidemus; nunc in ista spinarum et laborum humo, ne in hortuli quidem glebula nos terrae limus tenet: sed utinam ita nullus a peccato nobis pulvis haereret! Tu si hoc bonum ita credis, ut praedicas; et 58 in eo me esse credis, ut te credere scribis; et segnius me desideras; jam non in me peccatorem semper, et semper indignum conspectu tuo, sed in Dominum ipsum committis , si putas tum demum defuturam nobis vitae mortalis alimoniam, cum nobis coeperit Deus esse possessio.

Notes: (V. not. 29) (V. ep. 29, n. 14) ( quasi leg. 
timet non vivere) (V. not. 30) ( id est peccas)