EPISTOLA XII. AD G. THESAURARIUM FAVENNATENSIS ECCLESIAE.
Author: Petrus Damianus

ARGUMENTUM.--D. Petrus Damianus in patriam a civibus et archiepiscopo vocatus, in qua tamen neque in honore habebatur, neque in animarum salute proficiebat, incertus quid ageret, hanc epistolam scribit ad thesaurarium Ravennatem, in qua illum consulit, quid sibi faciendum censeat: utrum in patria remanendum, an ad suum monasterium redeundum. Cupidus enim alienae salutis, non poterat aequo animo Ravennae esse, ubi suae praedicationi nullus locus pateret. Ex altera vero parte si suum monasterium repeteret, verebatur vir modestissimus, ne in tanta omnium in se observatione aliquid de sua humilitate periclitaretur. Videtur tamen in eam sententiam inclinare, ut animarum lucrum suo periculo praeponat. Omnia tamen illius, ad quem scribit, consilio integra servat.

Domno G. religioso presbytero, Araeque Seth, in cymiliarcho, PETRUS ultimus monachorum servus ferventissimae devotionis obsequium. Non ignoras, dilectissime, quia et olim a Gebehardo archiepiscopo, et nuper ab hoc novo, qui zelo divini Spiritus constitutus est, necnon et a plerisque Ravennae civibus saepe multumque rogatus, tandem consensi: et eremum deserens, spe lucrandi animas, urbem habitaturus adveni. Sed cum praedictum virum cernerem, non dicam ad quod missus, sed quod permissus fuerat, agere, populum quoque non in me charitatis zelum, non in se studium propriae salutis habere, poenituit, fateor, quia dum vanitatibus hominum credidi, a divinae voluntatis linea, licet sero, perspicue tamen me aberrasse cognovi: et dum congestorum aviditate piscium vivarium petii, raros saltem, quos per diffusa marium fluenta claudere consueveram, frustratus amisi. Interea tamen quodam fruebar consolationis auxilio, quia videlicet etsi in lucrandis animabus me exercere non poteram, molestissimum tamen pondus popularis reverentiae non ferebam. Utrumque nimirum in statera mentis meae aequa pene lance pendebat, et sterilitatis infortunium cum negatae venerationis lucro laetus recompensabam. Est enim revera popularis favor imperfectis non mediocriter noxius, quia vel in se delectatos 158 in vanae gloriae voraginem dejicit, vel etiam resistentes receptae mercedis terrore transfigit. Cujusdam occasione festivitatis nonnullis religiosis invitantibus viris, vehiculumque mittentibus, cum ad Urbinatem provinciam repedassem, tantus me inundantium fratrum, monachorum videlicet atque saecularium, fluctus absorbuit, quod nequaquam me ad tutissimi portus sinum retorquere vela permisit: et velut in ipso marmore per circuitum arenarum mihi ager opponitur, dum ne alio progrediar, importuna me tot fratrum charitas obtestatur. Sed, ut opinor, idcirco me omnipotens Deus illic permisit accedere, ubi non debueram permanere, quatenus dum praeruptos saxorum scopulos cernerem, rarioris segetis arvum non omnino despicabile, ac per hoc insulcabile deputarem. Et dum petrosus ager attenditur, in comparatione ejus trigesimi fructus terra, fecundissimus novalis Africae judicetur. Anxiabar denique prius ubi possem uberiores animarum fructus, acquirere, et zelo proximorum ductus, diversas Italiae regiones curioso mentis lumine perlustrabam: dumque revocare alios ambiebam ad rectitudinis statum, ipse paulo minus potui vagationis incurrere naevum. Nunc autem, ut ita dixerim, quasi saburra quaedam lembum mentis meae praeponderat, imo velut anchora affixa solo, triplici perseverantiae fune coarctat. Unus solummodo scrupulus mihi adhuc molestiam ingerit, qui me, charissime Pater, consilii tui manum flagitare compellit. Qui videlicet scrupulus si tuae responsionis indice a mentis meae pede succutitur, non ambigo per Dei misericordiam quin postmodum recto firmus itinere gradiatur. Respondeat ergo mihi prudentia tua, quid mihi utilius sit: utrum illic habitare, ubi et animarum fructus acquiritur, et devota mihi populi reverentia exhibetur: an illic potius, ubi sine fructu, pariter et honore consistam? Quorum mihi utrumlibet periculosum videtur: et dum alterum metuo, alterum quoque nihilominus e diversa fronte formido. Nam si infructuosus vixero, evangelicam mihi securim ad radicem arboris positam expavesco, de qua videlicet arbore Veritas terribiliter intonat, dicens: « Succide, » inquit, « illam; utquid etiam terram occupat ? » Si autem dum fructus acquiritur, mihi jam honor exhibetur, illam repulsionis sententiam vix effugio, qua dicitur: « Amen dico vobis, recepistis mercedem vestram . » Haec est igitur quaestio, quam a te solvi desidero: hoc solum est, propter quod tibi scribere cuncta superius comprehensa disposui. Sed quia, injuncto ecclesiastici prioratus officio, te occupatum novi, et rescribendi forsitan otium non facile poteris reperire, super hoc capitulo ego ipse interim scribo quod sentio: nimirum non ut magistrum discipulus doceam, sed utrum mei intellectus sententia tenenda sit, discam; prudentiae scilicet tuae optione servata, ut vel abnuendum proprio stylo coerceas, vel probandum gravissima tui judicii auctoritate constituas. Cuncta sane divinarum Scripturarum eloquia ad nil aliud, nisi ad animarum salutem crebris 159 sunt voluminibus exarata. Quidquid enim in his praecipitur, quidquid prohibetur, totum procul dubio ad provectum fit animarum, Paulo attestante, qui ait: « Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum, spem habeamus . » Si ergo propter Scripturae minas sic impensus honor aufugitur, ut animarum quoque utilitas negligatur; patet profecto, quia intentio, pro qua Scriptura servari debuit, non tenetur. Si enim ad hunc finem omnis sacra Scriptura refertur, ut per eam salus animae requiratur, dum fugientes honorem, animarum lucra postponimus, id potissimum, propter quod Scriptura facta est, non servamus. Et perverso modo, dum obtemperare sacris voluminibus nitimur, contra haec eadem sacra volumina decertamus. Qui enim dicit: « Ne recumbas in primo loco , » ipse praecipit, dicens: « Qui audit, dicat: Veni . » Et qui prohibet, ne vocemini magistri , ipse jubet discipulis: « Ite, docete omnes gentes . » Oportet ergo, ut dum animarum fructus exquiritur, non humana laus, non popularis favor, non aliqua honoris reverentia mentis intentione quaeratur. Quod si ultro oblatus honor nolentibus nobis ingeritur, necessarium est, ut in pavimento cordis sub districto disciplinae pede calcetur, et velut venenatus serpens in ipso suggestionis capite ictum sentiat; ne nos, quod absit, in extremo bonae operationis calcaneum mordere praesumat. Nec tamen ob id est animarum utilitas deserenda, sed ut revera strenui bellatores, dum nosmetipsos humilitatis clypeo ab injecto elationis telo protegimus, proximos nostros ad fortiter agendum sanctae exhortationis vocibus excitemus. Verumtamen si proximos prudentiae nostrae clypeus protegat, ne hostis post tergum latitans, occultum ex insidiis vulnus infligat. Sic contra nostrum dimicemus adversarium, ut commilitonibus etiam nostris provideamus auxilium. Sic circa commilitones fraterna charitas vigilet, ne proprium latus gladiis hostilibus nudet. Sic sic nimirum duplex nobis merces acquiritur, dum ex ipso charitatis officio, quod pie proximis nostris impendimus, bellicus labor oritur, quem repugnando vincamus. Sed ne argumentationi potius quam solidae veritati videamur insistere, hoc, quod proposuimus, per sacrae Scripturae non pigeat exempla monstrare. Joseph quippe vir sanctus, ut periculosam populi sublevaret esuriem, secundam post regem suscipere non abnegat dignitatem: et qui prius angusti carceris fuerat cultor, jam totius Aegypti factus est dominator. Unde et fratres ejus ad Jacob alacres dicunt: « Joseph filius tuus vivit, et ipse dominatur in terra Aegypti . » Moyses, qui dudum cognati gregem in deserto humiliter pavit, ut melioris postmodum gregis dux fieret, totius Israelitici populi obsequium non refugit, qui nimirum ad tanti honoris culmen perductus est, ut omnis illa Hebraeorum multitudo ad jussionis ejus se verba suspenderet, ejusque legibus supplex obtemperaret . Uterque tamen quantae mansuetudinis in ipsa sublimitate perstiterit, indubitanter agnoscitur, et dum alter se agnoscendum peregrinis fratribus, cum latere potuisset, ultroneus 160 offerat; alter suam humilitatem, velut alienam, humiliter pandat: « Erat, inquit, Moyses vir mitissimus super omnes homines, qui morabantur in terra . » Josue quoque, qui Moysi minister exstiterat, eo moriente, suscipere regiminis officium non recusat . Qui nimirum si pro humilitate servanda principatus jura contemneret, numerosis regibus, quos peremit, perimendam populi multitudinem cunctorum reus exponeret: et dum sibi caveret jactantiae casum, fratrum negligeret vitae periculum. Quid dicam Samuel, qui quandiu non est ab ipso populo ex principatus arce dejectus, et excelsus videbatur in publico, et humilis erat in occulto. Qui videlicet suscepti regiminis locum adeo invitus deseruit, ut majoribus natu ex Israel sibi regem petentibus, de eo protinus Scriptura dicat: « Displicuit sermo in oculis Samuelis, eo quod dixissent, Da nobis regem, ut judicet nos . » Quid referam Eliam? quid Elisaeum? qui ut proximis potuissent sua praedicatione proficere, nequaquam veriti sunt et multis coruscare miraculis, et ipsis regibus, omnique populo venerabiles apparere. Et, ut jam praetermissis tot Veteris Testamenti Patribus ad Evangelium transeam, nunquid praecursor Domini vitare penitus honoris reverentiam potuit, qui se Christum non esse turbis ipsum esse credentibus vix negando suasit ? Nunquid Petro popularis reverentiae favor defuit, qui tot languidos superfusa solummodo sui corporis umbra sanavit? Nunquid Paulo non est honor exhibitus, quandoquidem in Listris mox ut debilis pedibus, eo praecipiente, surrexit, protinus omnis turba in ejus laudem stupefacta clamavit: « Dii, inquiunt, similes facti hominibus descenderunt ad nos ; » unde sicut paulo post subditur: « Sacerdos Jovis qui erat ante civitatem, tauros et coronas ante januas offerens cum populis, volebat sacrificare . » Sed quam inflexibilis ille in suae humilitatis arce perstiterit, manifestat ipse et Barnabas, cum, scissis prae tristitia tunicis, dicunt: « Viri, quid haec facitis? et nos mortales sumus similes vobis homines » An dilectus Domini Joannes evangelista penitus evadere honoris reverentiam potuit, qui universum populum virorum ac mulierum cum hymnis et laudibus occurrentem sibi, dum ab exsilio reverteretur, invenit? Cui etiam illud singulare Christi praeconium non praesumptionis vitio, sed nimio devotionis desiderio cantabatur: « Benedictus, aiunt, qui venit in nomine Domini . » An et Andreas apostolus populi obsequio caruisse credendus est, quem in cruce pendentem dum Achaici tumultuarentur eripere, ipsum quoque provinciae praesidem comminati sunt trucidare? Et ut ex ipso sanctorum omnium capite allegatio nostra firmius roboretur, Redemptorem nostrum Judaei regem voluerunt constituere, nisi ille montis aufugium petiisset . Si ergo mediator Dei et hominum ad exhibendum solius humilitatis exemplum sic hominum reverentiam voluisset abjicere, ut nec miraculorum virtutes ostenderet, neque praedicationis verba proferret, humano generi, in peccatis mortuo, quid, rogo, salutis, quid utilitatis 161 impenderet? Sed idcirco voluit reverendus et mirabilis apparere, ut mirantium ad se corda converteret, conversos autem per viam, qua gradiebatur, ad patriam revocaret. Cum ergo magnopere timemus hominum reverentiam, qua et nostra sese virtus exerceat, et exhibentium devotioni fructus accrescat. Quae videlicet si quando ante mentis nostrae januam vanae gloriae vento submurmurat, scutum protinus humilitatis opponitur: et quo violentior ictus impingitur, eo nobis locupletius, peracta victoria, praemium cumulatur. Porro autem nisi aliquo modo venerabilis auditoribus persona praedicantis appareat, non admissus praedicationis sermo apud eorum animum non laborat. Nam si loquentis persona despicitur, restat ut ipsa locutio apud audientes despicabilis judicetur. Neque enim laborare apud eos poterat Paulus, qui eum despiciebant, dicentes: « Epistolae, inquiunt, graves sunt, et fortes, praesentia autem corporis infirma, et sermo contemptibilis . » Apud eos autem multum profecerat, quibus gratias referendo dicebat: « Sicut angelum Dei excepistis me; testimonium enim vobis perhibeo, quia si fieri posset, oculos vestros eruissetis et dedissetis mihi . » Nunquid Apostolus despectui volebat haberi, unde conqueritur? Nunquid sedulitatis obsequium devitabat, unde gratificatur? Sed utrumque non propter se. Non enim quaerebat quae sua erant, sed quae alterius. Idcirco nempe volebat a discipulis coli, ut attente etiam posset audiri: idcirco recusabat ab auditoribus despici, quia metuebat simul et sermonem contemni. Minc est enim, quod Thessalonicensibus ait: « Rogamus autem vos, fratres, cum noveritis eos, qui laborant in vos, et praesunt vobis in Domino, et commonent vos, ut abundantius habeatis illos in charitate propter opus illorum . » Hinc est, quod de Epaphrodito ad Philippenses dicit: « Excipite, inquit, illum cum omni gaudio in Domino; et ejusmodi cum honore habetote . » Si ergo Apostolus reverentiam fugiendam omnino decerneret, dum auditoribus praecipit, ut doctori suo honorem exhibeant, suadet profecto, ut eum de suis finibus honore prosequentes expellant. Sed hoc monere videtur praedicator egregius, ut discretus vir et honorem sibi delatum exterius pro fratrum utilitate suscipiat, et eumdem honorem intrinsecus pro sua humilitate contemnat, quatenus undique circumspectus sic illorum saluti provideat, ut ipse tamen elationis vitio non succumbat. Neque enim, ut nos valeamus ab hujusmodi vitio cautiores existere, idcirco debemus fratribus nostris praedicationis auxilium denegare, cum Moyses dicat: « Obsecro, Domine, peccavit populus iste peccatum magnum, fecerunt sibi deos aureos; aut dimitte eis hanc noxam, aut, si non facias, dele me de libro tuo quem scripsisti . » Qua ergo conscientia possumus privato amori fratrum lucra postponere, cum iste non dubitet pro salute proximorum de libro divinae memoriae funditus deperire? Dehinc etiam Paulus dicit: « Optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae . » Cum igitur sancti viri, ut fratribus consulant, etiam animarum suarum periculum subire 162 non metuunt, quid aliud faciunt, quam exemplum sui capitis imitantur? Qui videlicet pro ovibus animam suam posuit: et, ut nos a morte redimeret, mortis perferre supplicia non expavit . Absit ergo, ut propter honorem qui nobis impenditur, debeamus fratribus nostris aedificationis verba subtrahere: sed propter eorum salutem, ipsum aequiescamus honorem aequanimiter tolerare. Haec autem, venerabilis Pater, dixerim, non ut pertinaciter proprii intellectus arbitrium sequar, aut haec affirmare praesumam; sed ut tu secundum ingenium tibi divinitus datum, vel si res aliter habet, insinues: vel quae dicta sunt, gravissima tui judicii auctoritate confirmes. Saluta, quaeso, ex mea parte charissimum mihi patrem et magistrum meum Mainfrenum presbyterum, et dilectissimum fratrem meum Gerardum de Blanca. Reddat illis omnipotens Deus omnia bona quae mihi fecerunt pro amore ejus.

Notes: (Luc. XIII) (Matth., VI) (Rom.
XV) (Luc. XIV) (Apoc. XXII) (Math. XXIII) (Matth. XXVIII) (Gen. XLV) (Exod. III et seqq.) (Num. XII) (Jos. I) (I Reg.
VIII) (Joan. I) (Act. V.) (Act. XIV) (Ibid.) (Ibid.) (Matth.
XXIII) (Joan. VI) (II Cor. X) (Gal. IV) (I
Thess. V) (Philip. II) (Exod. XXXII) (Rom.
IX) (Joan. X)