EPISTOLA VIII. SEU LIBER AD DONATUM.  De fide orthodoxa et diversis erroribus haereticorum.   CAP. II.  3. CAP. III.  5. 6. 7. 8. CAP. IV.  10. CAP. V.  12.  CAP. VI.  13. 14. CAP. VII.  16.  18. CAP. IX.  CAP. X.  CAP. XI.  CAP. XII.  CAP. XIII.  CAP. XIV.  CAP. XV.  CAP. XVI.  CAP. XVII.  CAP. XVIII.  CAP. XIX.  CAP. XX.
Author: Fulgentius Ruspensis

Domino eximio, et in Christi caritate plurimum desiderabili filio DONATO, FULGENTIUS, servorum Dei famulus, in Domino salutem.

CAPUT I. Quis vitae particeps. Quis expers. --1. Multum benedico Dominum, dilectissime fili, cujus gratia talis es, ut cum sis aetate junior, non quae sunt carnis, sed quae sunt spiritus concupiscas; et fidei fervore succensus, illa laudabiliter jam incipias meditari, quibus non voluptas carnem damnabiliter nutriat, sed agnita veritas animum spiritaliter pascat; ipsius enim factum inspiratione non dubito, ut cum studiis insistere soleas saecularium litterarum, nunc divinis eloquiis impendas affectum: illud utique volens magis apprehendere, non unde tumida eloquentia discitur, sed unde vitae perennitas comparatur. Quisquis enim fidem veram tenet, vitam possidet: Justus enim ex fide vivit ; et quisquis in ejusdem fidei mysterio cupit instrui, vitae scientiam desiderat adipisci; in qua tantum quisque crescit, quanto magis quod verum et salutare est, discit. Hujus scientiae qui tenuerit indubitanter initium, perveniet ad perfectum, et qui non spreverit lac apostolici sermonis humiliter accipere, ipse merebitur solidi cibi perceptione gaudere. Sive autem quis intra Ecclesiam catholicam lacte nutriatur, sive cibo pascatur; si tamen a sinu matris Ecclesiae non recesserit, vitae particeps permanebit; quia tenens fidei justitiam, possidebit et vitam. Quam vitam nec ille possidebit qui permanet in infidelitate, nec ille qui perseverat in crimine: quoniam uterque de illis esse convincitur qui, secundum 198 Apostoli sententiam, ambulant in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei per ignorantiam, quae est in illis, propter caecitatem cordis ipsorum : ipsa enim cordis caecitas, et quid credat, et quid agat, ignorat. Donatus contra fidem Trinitatis tentatus ab Arianis. Ad respondendum de fide parati esse debemus. Fides S. Trinitatis exponitur. --2. Dicis itaque a quibusdam Arianis de Patre et Filio propositam quaestionem, in qua Patrem majorem et minorem Filium asserebant; te vero, propter divinarum ignorantiam litterarum, quibus minus instructus es, non invenisse quid eis in defensionem verae fidei responderes. Hoc in te itaque primitus in nomine Domini laudo, quia si tibi non fuit tanta respondendi facultas, permansit tamen in corde tuo veritatis firma credulitas. Non enim omnes qui Christi participes sunt, etiam respondendo possunt defensare quod credunt; sed etiam illa pars est profecto victoriae, ut quandiu quis sermone non potest defendere veritatem, fideli tamen corde devitet errorem. Expedit autem ut saluberrima Petri apostoli verba sectemur, praecipientis ut simus parati semper ad respondendum omni poscenti nos rationem de fide et spe quae in nobis est . Volens ergo ad respondendum paratior inveniri, petis ut nostro instructus sermone agnoscas quemadmodum haereticis, fidem nostram impugnare volentibus, divinis valeas armatus eloquiis obviare. Proinde illud admoneo principaliter teneas: sanctam Trinitatem, id est, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, naturaliter verum esse Deum, summum, verum et bonum, unius naturae, unius essentiae, unius omnipotentiae, unius bonitatis, unius aeternitatis, unius immensitatis; ac sic cum unum Deum audis Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unam naturam summae illius Trinitatis intellige; et cum Trinitatem audis, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, tres personas unius summae illius divinitatis agnosce. Tres enim personae sunt, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; ideo Trinitas dicitur: sed una substantia est Patris, et Filii, et Spiritus sancti; ideo ipsa Trinitas unus Deus veraciter a fidelibus praedicatur. Tres personae, non tres naturae. Aequalitas in Trinitate. Scripturae testimonia quod Trinitas sit unus Deus. Testimonia pro tribus personis perperam assignantur soli Patri ab haereticis. Filius quoque Dominus Deus dicitur. Quis debet dici Christianus. Adorandus est et Filius. --4. Tres itaque personas esse Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, ostendunt ipsius eloquia Veritatis. Unde Salvator noster ait: Non sum solus, sed ego et qui misit me Pater . De Spiritu sancto quoque dicit: Ego rogabo Patrem, et alium paracletum dabit vobis, Spiritum veritatis . Praecepit etiam baptizari gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti . His atque hujusmodi testimoniis ostenditur, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, tres esse personas, sed non tres esse naturas. Unde Trinitas illa sancta digne creditur in personis, tres autem deos dici, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, non permittit unitas naturalis. Et quia in una natura Trinitatis nulla potest esse diversitas, ideo in tribus personis manet inconfusa proprietas et in unitate naturae regnat incommutabiliter substantialis aequalitas. Ideo de 199 Filio dicitur: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo . Et: Quia non solum solvebat sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo . Ad hanc aequalitatem naturae virtutisque, etiam illud pertinet quod ipse Filius ait: Quia quaecunque Pater facit, haec eadem et Filius similiter facit. Et sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat . In illa ergo Trinitatis natura, sic totum unum est, ut nihil ibi possit vel separari vel dividi: sic totum aequale est, ut nihil ibi majus aut minus valeat inveniri. Istum nobis unum Deum Novi et Veteris Testamenti veridica demonstrat auctoritas; de hoc enim uno Deo beatus Moyses dicit: Audi, Israel: Dominus Deus tuus Deus unus est; et: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies . Et ipse Dominus dicit de se: Videte quod ego sum Deus et non est alius praeter me . De hoc et beatus David dicit: Quis Deus praeter Dominum, aut quis Deus praeter Deum nostrum ? Sanctus quoque Jacobus apostolus, istum unum Deum praedicans, ait, Tu credis quia unus est Deus, bene facis; et daemones credunt, et contremiscunt . Verumtamen non ignoramus ista testimonia, et si qua similia in divinis reperiuntur eloquiis, quibus unus et solus asseritur Deus, non ipsi sanctae Trinitati, sed uni tantum personae, id est soli Deo Patri, ab haereticis assignari. Proinde illorum quae proposuimus testimoniorum, id est illius quo dicitur: Audi, Israel: Dominus Deus tuus Deus unus est; et alterius, quo legitur Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies; in quantum, ipso Domino Deo donante, possumus, intelligentiam requiramus. Primum quippe nos testimonium posuisse meminimus illud quo dicitur: Audi, Israel: Dominus Deus tuus, Deus unus est. Hoc itaque sic utrique fatemur esse firmissimum, ut ab hoc testimonio nullus existimet aliquatenus recedendum. Proinde quoniam duos deos a fidelibus coli regula praecepti hujus nulla ratione permittit: aut Patrem et Filium credant unum naturaliter Deum, si volunt sine hujus transgressione mandati unum Deum sic colere, ut nec Patrem colant sine Filio, nec Filium sine Patre; aut, quia Deus major et Deus minor, Deus unus esse non possunt , necesse est ut, aut Patrem solum Dominum Deum suum dicant, et Filium Dominum Deum suum omnimodis negent; aut solum Filium Dominum Deum asserant, et a Dei Patris cultura recedant. Sed Deum Patrem Dominum Deum suum negare non possunt, quem usque adeo Dominum Deum omnium esse confirmant, ut etiam ei divinitatem Filii, tanquam minoris, jure servitutis subjugare contendant: 200 Filium vero, si Dominum Deum suum negare voluerint, ipsius paternae vocis testimonio protinus arguuntur; per os enim prophetae, ex persona Dei Patris dicitur: Et domui Juda miserebor , et salvabo eos in Domino Deo suo . Ipsum Dominum esse Deum nostrum Evangelicae quoque veritatis commendat auctoritas, ubi beati Thomae apostoli confessio pravitati haereticae prorsus contradicit, exclamantis atque dicentis: Dominus meus, et Deus meus . Ergo quando et Patrem Dominum sine dubio confitentur, et Filium Dominum Deum fateri prophetica atque evangelica veritate coguntur, aut Patrem et Filium, personarum proprietate servata, unum Dominum Deum naturaliter dicant, aut confitentes solum Patrem suum Dominum Deum, consequenter dicant Filium nec Dominum suum esse, nec Deum. Quod cum dixerint, nunquam se audebunt asserere Christianos: cum utique Christianus a Christo nomen acceperit; Christianus autem nullatenus esse possit, quisquis ipsum Christum Dominum Deum suum esse non dixerit. Fateantur ergo Patrem et Filium non duos dominos deos, sed unum Dominum Deum suum, si volunt veritatem tenere fidei, et nolunt rebelles praeceptis legalibus atque evangelicis inveniri. Sic enim poterunt et illius testimonii, quo dictum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, intellectum pariter officiumque servare. Neque enim cuiquam fas est sic adorare Deum Patrem, ut Deum Filium non adoret , cum utique de ipso Filio scriptum sit in Deuteronomio: Laetamini, coeli, simul cum eo, et adorent eum omnes angeli Dei. De ipso quoque beatus David dicat in Psalmis: Adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei . Creatura nequaquam adoranda. Idololatrae veritatem Dei commutant in mendacium. --9. Quod si Filius secundum divinitatem unus Deus cum Patre non esset, unius cum eo naturae utique non fuisset; et si naturae alterius esset, creatura sine dubio esset. Si autem creatura esset, serviendum ei sanctarum Scripturarum auctoritas non juberet, sed potius prohiberet. In primo enim decalogi mandato, sicut unius Domini Dei cultura servitusque manifestissime praecipitur, ita omni creaturae adoratio ac servitus a fidelibus exhibenda vehementissime prohibetur. Ibi enim dicitur: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis: Non erunt tibi dii absque me . Si hoc simul a Patre et Filio dictum accipitur, unus Dominus Deus credatur Pater et Filius: sed si hoc aut Pater sine Filio, aut sine Patre creditur dixisse Filius, necesse est ut aut Pater Dominus Deus negetur, aut Filius. De illo enim qui dixit: Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Aegypti, de domo servitutis: Non erunt tibi dii absque me; de ipso sanctus Moyses ait: Audi, Israel: Dominus Deus tuus Deus unus est . Et quia ipse Deus sibi soli praecipiens tantummodo serviendum, seque jubens a fidelibus adorandum, prorsus interdixit ne quis auderet creaturam adorare, creaturaeque servire; propterea 201 in fine illius primi praecepti, de omnibus quae creavit ita loquitur: Non adorabis ea, nec servies eis: ego enim sum Dominus Deus tuus . Quod utique sciens beatus Apostolus, iram Dei revelari pronuntiat super omnem impietatem et injustitiam eorum qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam creatori, qui est benedictus in saecula . Veritatem Dei tenere est unum Deum colere; veritatem Dei in mendacium convertere est creaturae servire. Vera enim religio in unius constat veri Dei servitio. Ipsa namque veritas unus est Deus; et sicut excepta una veritate non est alia veritas, sic absque uno Deo vero non est alius verus Deus: ipsa enim una veritas est naturaliter una vera divinitas. Et ita non possunt duo veri dii veraciter dici, sicut ipsa una veritas naturaliter non potest dividi. Scriptura et Patrem et Filium, verum Deum praedicat. Homines sancti filii Dei sunt non eo modo quo Christus. Quis commutat veritatem Dei in mendacium. Quid sit ex superioribus argumentis concludendum. --11. Sancta vero Scriptura, quae nobis unum Dominum Deum veraciter salubriterque commendat, sicut Patrem verum Deum, sic et Filium verum Deum fidelibus cunctis insinuat. De Patre quippe dicit beatus Paulus apostolus, Thessalonicensibus scribens: Conversi estis ad Dominum a simulacris, servire Deo vivo et vero; et exspectare Filium ejus de coelis, quem suscitavit a mortuis Jesum, qui eripuit nos ab ira ventura . Hic Jesus Christus non sic est Dei Patris filius, sicut nos sumus: ille est enim proprius, nos redempti; ille natus, nos facti; ille verus, nos adoptivi. Ille autem, qui verus est filius, ipse etiam verus est Deus, non adoptione generatus, sed de Patre naturaliter natus. In quo vero Deo veroque Filio, ideo est vera divinitas, quia naturalis est illi de Patre nativitas. Propter quod eum verum Patris Filium, verum Deum, vitamque aeternam, beatus Joannes in Epistola sua profitetur, dicens: Scimus quia Filius Dei venit, et dedit nobis intellectum, ut sciamus verum, et simus in vero Filio ejus Jesu Christo. Hic est verus Deus, et vita aeterna . Verum itaque Deum colere, veroque Deo servire, non est utique veritatem Dei in mendacium commutare. Ille autem veritatem Dei commutat in mendacium, qui Deo non vero existimat serviendum; ille autem Deum non verum colit, et Deo non vero servit, qui creaturae servierit, creaturamque coluerit: quia ubi Deus non verus colitur, et Deo non vero servitur, ibi Dei veritas in mendacium commutatur. Quoniam ergo, et Deum Patrem Deum verum, et Deum Filium Deum verum, coelestium eloquiorum attestatione cognoscimus; aut unum verum Deum naturaliter Patrem et Filium cum catholicis asserant, aut duos veros deos a se coli, contra veritatem sanctae fidei dicant; aut creaturae cultores seipsos profiteri non metuant, ut veritatem Dei se in mendacium commutasse ipsa rerum manifestatione cognoscant. Una quippe veritas unius veri Dei, imo una veritas, unus 202 verus Deus, non permittit servitutem atque culturam veri Dei creaturae conjungi. Vera quoque religio, excepto uno vero Deo, nulli deo sinit culturae ac servitutis obsequium a fidelibus exhiberi. Nulla creatura est veritas, sed vera. Filius in quo Patri aequalis. In quo minor. Duplex nativitas Christi, aeterna et temporalis. --Omnis autem natura quae minor est natura Dei Patris, sine dubio creata natura est. Quid est autem creata natura, nisi creatura? Omnis porro creatura quoniam opus est veritatis, est quidem creatura vera, non tamen est veritas. Sola enim naturaliter est veritas, quae naturaliter est vera divinitas. Illi ergo veritatem Dei non commutant in mendacium, sed verae fidei tenent salutare mysterium, qui nec solum Patrem, nec solum Filium, sed simul Patrem et Filium, unum Dominum Deum suum corde credunt ad justitiam, et ore confitentur ad salutem . Quia non solum Pater Deus, sed etiam Filius Deus naturaliter est verax Deus, veritas Deus, permanens cum Patre naturaliter unus verax, unus verus, unaque veritas: quia duos deos credi vel dici omnino prohibet una veritas, quae sola vera est divinitas. Proinde Deus Filius secundum divinam naturam non est minor Patre, sed aequalis est Patri, quia Filius ita verus Deus dicitur, ut Pater Deus verior non dicatur; in Deo enim vero nihil minus existimari sinit ipsa veritatis agnitio. Permanet itaque in Patre et Filio naturaliter una verae divinitatis aequalitas, et una incommutabilis ac sempiterna majestas. Sic autem Filium Patri aequalem veraciter dicimus, ut etiam minorem veraciter non negemus. Scimus enim Deum Filium natum de natura Dei Patris, natum etiam de natura Virginis matris, ac per hoc verum Deum de veritate paternae naturae, verum hominem de veritate maternae substantiae: quem divinitatis aeternitas ostendit sine initio natum, et temporalis susceptio carnis docet sine dubio minoratum. Aequalis est Filius Patri, et minor est Filius Patre: aequalis vera divinitate, minor vera humanitate. Aequalis, quia In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum ; minor autem, quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Aequalis, quia cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo ; minor autem, quia semetipsum exinanivit, formam servi accipiens . Aequalis est Patri Filius, quia de Domino natus est Dominus; minor est autem Patre Filius, quia de ancilla factus est servus. Inde est quod dicit: De ventre matris meae, Deus meus es tu Et iterum: O Domine, ego servus tuus, et filius ancillo tuae . Aequalis est Patri Filius, quia Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil ; minor est autem Patre Filius, quia factus est ex muliere, factus sub lege . Et ideo sicut veraciter Dei Filius Deo Patri coaeternus agnoscitur, sic veraciter matre posterior invenitur. Primam quippe nativitatem Filii nullatenus praecessit aeternitas Patris, cujus tamen secundam nativitatem praecessit temporalis nativitas 203 matris. In illa quippe natura Dei Patris, quae esse non coepit, de aeterno Patre coaeternus est Filius inenarrabiliter natus; in natura Virginis, quae esse coepit ex tempore, de temporali matre temporaliter est idem Filius misericorditer generatus. In ea itaque natura Dei Filius aequalis est Patri, in qua ante omnia coaeternus est Patri; et in ea natura est Filius Patre minor, in qua est et matre posterior. In ea natura Patri aequalis est Filius, in qua creator est angelorum; in ea natura Patre minor est idem Filius, in qua Redemptor est hominum. In ea natura Patri aequalis est Filius, in qua ab initio creaturae adoratur et laudatur ab angelis. In ea natura Filius minor est Patre in qua est minoratus paulo minus ab angelis. Minoratio in Christo ad naturam humamanam pertinet. --15. Apostolica quippe auctoritas hujus minorationis non destitit demonstrare mysterium, dicens, Eum autem, qui modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum . Superius autem cujus naturae sit haec assignanda minoratio, evidenter ostensum est, quando illud testimonium prophetae prolatum est, quo dicitur: Domine, quid est homo, quod memor es ejus; aut filius hominis, quoniam visitas eum? Minorasti eum paulo minus ab angelis . Dei ergo Filius ante susceptionem carnis, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo , quia in illa forma Dei, Filius aequalis est Patri; quod si minor esset, in eadem forma Dei non esset: sed in forma Dei Filium esse apostolica testatur auctoritas. Ideo ergo aequalem Deo esse, non illi rapina fuerat, sed natura; quia in forma veri Dei non nisi verus esse potuit Deus, et divinae formae unitas ipsa est deitatis unius naturalis aequalitas. Ubi ergo formae unitas in natura erat, aequalitas rapina non erat. Naturalis autem divinitatis aequalitas, quae in forma Dei erat, auferri Deo vero non poterat. Inde est quod, retinens veritatem divinitatis, et veritatem accipiens carnis, unus idemque Dei et hominis filius, et Patre factus est minor, et Patri permansit aequalis. Ideo utrumque veraciter ipsa veritas dixit: et: Pater major me est ; et: Ego et Pater unum sumus . Vere ergo Deo Patre minor est Christus, quia naturaliter ex patribus est secundum carnem; et vere Deo Patri aequalis est idem Christus, quia naturaliter est super omnia Deus benedictus in saecula. De ipso enim uno Christo Dei Filio beatus Apostolus ait: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Proinde vera fides, quae in uno eodemque Christo utriusque credit et confitetur substantiae veritatem, unum eumdemque Christum Dei Filium, et secundum veritatem carnis factum praedicat minorem, et secundum veritatem divinitatis Deo Patri credit et confitetur aequalem. Sicque veraciter unum Deum cum Patre Filium vera fides adorat, quae sic uni Deo novit a creaturis omnibus serviendum, ut noverit creaturae non deberi divinae servitutis obsequium. 204 CAP. VIII. Spiritus sanctus non creatura, sed creator est. Spiritus sanctus est verus Deus. Templum Spiritus sancti sumus sicut Patris et Filii. Spiritus sanctus aequalis est Deo Patri et Filio. --17. Inde est, quod etiam Spiritum sanctum creatorem vera fides asserit, non creaturam. Quomodo enim creator esse negetur, a quo firmata coelorum virtus ostenditur, dicente David: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum . Et alio loco: Emittes Spiritum tuum, et creabuntur . Creator quippe est omnium rerum, qui factor est hominum. De quo beatus Job dicit: Spiritus divinus qui fecit me . Spiritus ergo sanctus, sicut omnia creavit, sic omnia replet immensus. Et quia immensus replet, naturaliter est verus Deus. Scriptum est enim: quia Spiritus Domini replevit orbem terrarum . Nam et beatus David ubique esse Spiritum Dei testatur, dicens de eo: Quo ibo a spiritu tuo, aut a facie tua quo fugiam ? Quomodo autem negant Ariani Deum esse Spiritum sanctum, cum ita simus templum Spiritus sancti, sicut sumus templum Patris et Filii? Apostolus enim dicit: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos . Sic autem nos Apostolus asserit esse templum Dei, ut in eadem epistola templum nos dicat etiam Spiritus sancti. Dicit enim: Nescitis quia membra vestra templum sunt qui in vobis habitat Spiritus sancti, quem habetis a Deo ? Et ut ipsum Spiritum sanctum Deum esse demonstraret, continuo subjunxit: Glorificate et portate Deum in corpore vestro . Aequalis est ergo Patri et Filio Spiritus sanctus, quia creator est omnium rerum, sicut Pater et Filius. Aequalis est Patri et Filio Spiritus sanctus, quia omnia replet immensus, sicut Pater et Filius-Aequalis est Patri et Filio Spiritus sanctus, quia omnium fidelium membra unum templum habet sicut Pater et Filius. Quis autem negare audeat unam esse divinitatem Patris, et Filii, et Spiritus sancti, tum corpora fidelium, quae membra sunt Christi, ipsa templum sint Spiritus sancti? Conclusio de Trinitate. In tribus personis non est diversitas divinae naturae. Baptismus non valet nisi in nomine Trinitatis collatus. --19. Trinitas est itaque unus solus creator omnium rerum Deus, Trinitas est unus solus immensus naturaliter Deus. Ad hujus imaginem Trinitatis homo factus agnoscitur, in cujus nomine baptizatus denuo renovatur. Baptizari autem gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti , Salvator noster edocuit, ut sicut Trinitatis opere initium conditionis accepimus, sic in nomine Trinitatis, divinae adoptionis gratiam sumeremus. Unus est ergo verus Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, qui omnipotentissima bonitate creat homines, et gratuita miseralione justificat peccatores. Praeter hunc unum Deum verum nullus est Deus, quia dum dicit: Videte quia ego sum Deus, et non est alius praeter me , docet nos et admonet grave esse peccatum, si quis extra unum Deum alium credat. Alium sine dubio credit quisquis in Patre, et Filio, et Spiritu sancto, diversitatem divinitatis existimat; cum ille Deus, qui solus habet veram divinitatem, colendi alterius dei nullatenus 205 tribuat facultatem; nec in sacramento redemptionis humanae sit aliquatenus nominandus, quisquis ab unius veri Dei natura invenitur extraneus. Mysterium autem redemptionis humanae nulla ratione perficitur, si in baptismo vel Filii, vel Spiritus sancti, vocabulum subtrahatur. Excusatio brevitatis.--19 bis. Proinde, quoniam epistolaris modus sermonem nostrae disputationis non permittit extendi, dilectionis tuae primordia non sunt lectionis prolixitate fatiganda, sed brevitate potius excitanda, ut dum breve opus delectabiliter legis, ad prolixam lectionem ardentius inflammeris. Pauca quae dicturus sum, intente lege, prudenter intellige, et indubitanter tene: ex quibus valeas in assertione fidei a falsis vera discernere, et Christianam fidem, ipsius illuminatoris nostri juvamine retinere . In Trinitate unus Deus, una natura. Error Sabellianorum. --20. Unus Deus est sancta Trinitas, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Una est enim Patris, et Filii, et Spiritus sancti, natura, sed non una persona. Proinde ut retenta veritate possis refellere, vel certe respuere falsitatem, si quem videris ita Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam confiteri naturam, ut velit unam asserere personam, noli Christianum catholicum putare, sed haereticum Sabellianum agnosce. Error Arianorum. Sabelliani et Ariani in quo recipiendi, in quo respuendi. --21. Si quem vero audieris ita tres personas, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, dicere, ut velit tres naturas istarum trium personarum asserere, Arianum haereticum sine dubitatione intellige. Verum est enim quod Sabelliani unam naturam Patris, et Filii, et Spiritus sancti, credunt; sed falsum est quod tres personas esse non credunt. Verum est etiam quod Ariani tres personas Patris, et Filii, et Spiritus sancti, dicunt; sed falsum est quod istarum trium personarum tres naturas persuadere contendunt. Perverse itaque Ariani naturam Trinitatis dividunt, et personas Sabelliani confundunt; cum ita sit una natura Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ut non sit una persona; quia alia est persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti. Error Macedonianorum. --22. Si quem vero videris, Patris quidem et Filii unam confiteri naturam, sed Spiritus sancti alteram praedicare substantiam, ut aequalem quidem dicat Patri Filium, et solum minorem asserat Spiritum sanctum, iste non tenet catholicae fidei veritatem, sed a Macedonio natum perfidiae sectatur errorem. Proinde quia non est catholicus Christianus, sed Macedonianus haereticus est, ab omnibus est fidelibus respuendus. De veritate humanae naturae in Christo. --23. Nunc pauca de mysterio Dominicae Incarnationis adverte. Christus enim Dei Filius, qui seipsum Veritatem profitetur, sicut verus est Deus, sic verus est homo: in quo sicut est plenitudo divinae naturae, ita est et plenitudo humanae substantiae. Inest enim illi naturalis veritas divinitatis, naturalis veritas animae rationalis, et naturalis veritas carnis: ac per hoc naturalis divinitas communis est illi cum Patre: naturalis vero humanitas communis est illi cum Virgine matre. Haeresis Manichaeorum. --24. Si quis ergo sic in Christo veram divinitatem praedicat, ut ejus veram carnem negare contendat, non est Christianus catholicus, sed 206 haereticus Manichaeus, cum ipse Christus discipulis dubitantibus dixerit: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere . Error Photinianorum. Christus mediator hominum propter naturae utriusque consortium. --25. Rursum si quis in Christo sic veritatem praedicat animae et carnis, ut veritatem in eo nolit accipere deitatis, id est, qui sic dicit Christum hominem, ut Deum neget, non est Christianus catholicus, sed Photinianus haereticus. Christus enim quemadmodum secundum veram divinitatem Deus creator est hominum, ita secundum veram carnem mediator est Dei et hominum. Mediator enim nullatenus esset, si vel cum Patre divinitatis naturam, vel cum hominibus communem carnis et animae substantiam non haberet. In eo autem verus mediator est hominum homo Christus Jesus, in quo et de Patre formam Dei naturaliter habuit, et ex Virgine formam servi accepit. Nunquam autem homo a Deo gratiam salutis acciperet, si in una persona Christi divinae humanaeque naturae communio non maneret. Duae naturae in una Christi mediatoris persona. Duae in Christo naturae nec confunduntur nec duas personas constituunt. Eutychetis et Nestorii contrarii errores. --26. Veritas ergo Christi sicut habet veritatem naturalem divinitatis ex Patre, sic habet naturalem veritatem humanitatis ex Virgine. Deus enim unigenitus dignatus est in utero Virginis fieri humanae carnis animaeque susceptor, ut esset humanae carnis animaeque salvator. Ipse unus, in quo est gemina, inseparabilis, inconfusibilisque natura, et utriusque naturae una persona: in quo alii duo rursus haeretici, sibimet contraria sentientes, diversos errores intulisse cognoscuntur, Nestorius scilicet et Eutyches. Nestorius quippe, quia duas in Christo cognovit esse naturas, conatus est duas in eo praedicare personas, et ita cor habens falsitatis obscuritate caecatum, fidei Christianae non dubitavit suae perfidiae sociare mendacium. Fides enim vera sicut in Christo duas naturas veraciter praedicat, sic duas in eo personas omnino denegat. Eutyches vero recte credens unam in Christo personam, perverse visus est unam in eo praedicare naturam, cum vera fides simul in Christo sic proprietatem naturae utriusque cognoscat, ut unam personam divinitatis atque humanitatis intelligat. Sabellius. Arius. Manes. Photinus. --27. Unus quippe Christus est, qui In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Qui etiam Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Hinc Sabellianus vincitur, quia in eo quod Verbum erat apud Deum, ostenditur alia Patris, alia Filii esse persona. Hinc etiam Arianus superatur, quia in eo quod Deus erat Verbum, ostenditur una esse Patris Filiique natura. Ad ostendendam quippe proprietatem personae valet quod solus Filius Verbum dicitur; ad ostendendam vero unius naturae communionem pertinet, quod sicut Deus Pater dicitur, sic etiam Filius Deus nuncupatur. Hinc etiam et Manichaeus simul confunditur, et Photinus, in eo quod dicitur: Et verbum caro factum est. In nomine quippe Verbi divinitas vera cognoscitur, et in nomine carnis vera humanitas invenitur: ut Christus Filius Dei, et verus Deus, et verus homo, in utriusque nominis 207 naturali veritate cognoscatur; ac sic, nec Manichaeus in eo falsam praedicare audeat carnem, nec Photinus ei naturalem valeat adimere deitatem. Nestorius et Eutyches ex Apostolo refelluntur. Inconfusae manserunt duae in uno Christo substantiae, nec persona geminata est. --28. Nestorius quippe et Eutyches apostolicis convincuntur eloquiis: ille, ut agnoscat unam Christi geminari personam non posse, iste, ut noverit Christi geminam confundi non posse naturam. Ipse quippe unus est Christus, de quo illud quod jam superius positum est, dicit Apostolus: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula . Ubi et unam Christi personam, et geminam naturam, plenus Spiritu sancto demonstravit. Dicens quippe: Ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia benedictus in saecula, sicut Dei et carnis nomine veritatem naturae utriusque indubitanter ostendit, sic in uno Christi nomine unam personam divinitatis atque humanitatis edocuit. Christus enim, qui est ex patribus secundum carnem, ipse est super omnia Deus benedictus in saecula. Non confunditur natura quam Dei Filius habet ex Patre, cum ea natura quam idem Deus sumpsit ex virgine. Sed nec habuit Christus duas aliquando personas, quia idem Deus unigenitus, et secundum divinitatem natus est de Patre, et secundum carnem processit ex Virgine. Et qui Verbum Deus natus est de Deo, idem Verbum caro factum tanquam sponsus processit de thalamo suo . Ipse unus, qui, servata utriusque proprietate naturae, et crucifixus est ex infirmitate, et vivit ex virtute Dei. Conclusio libri exhortans ad scripta Sanctorum perlegenda. --29. Haec tibi, carissime fili, pro tuo sancto desiderio et dilectione transmisi, ex quibus tibi quidem praebeatur instructionis gustus, et ex hoc gustu crescat in te prolixioris lectionis affectus, ut tanto magis possis Deo adjuvante proficere, quanto studiosius coeperis sanctorum Patrum dicta requirere, inventa frequentius atque attentius recensere. Unde tibi, Deo adjuvante, gratia scientiae plenioris accedat, qua possis non solum veram retinere fidem, verum etiam haereticorum mortiferam convincere falsitatem, credens et firmiter retinens, unam naturam et tres personas in Trinitate Deo, et unam personam duasque naturas in unigenito Dei Filio Domino nostro Jesu Christo.

Notes: (Rom. I, 17) (Ephes. IV, 17, 18) ( al. respondenti) ( al. firmissima) (I Pet. III, 15) ( al. commoneo) ( forte unum) (Joan.
VIII, 16) (Joan. XIV, 16, 17) (Matth. XXVIII, 19) (Philip. II, 6) (Joan. V, 18) (Ibid., 19, 21) (al. Dominus) (Deut. VI, 4) (Deut. XXXII, 39) (Psal. XVII, 32) (Jac. II, 19) (al. Dominus) (al. Dominus) ( al. non possent) (al. misereor) (Ose. I, 7) (Joan. XX, 28) ( al. potuerunt) ( al. adores) (Psal. LXXI, 11) ( al. quia) (Exod. XX,
2, 3) (al. Dominus) (Deut. VI, 4) ( al. et quod) ( al. 

audeat) (Exod. XX, 5) (Rom. I, 18, 25) (I Thess. I, 9, 10) (I Joan. V, 20) ( al. autem) (Rom. X, 10) (Joan. I, 1) (Ibid., 14) (Philip. II, 6) (Ibid., 7) (Psal. XXI, 11) (Psal. CXV, 6) (Joan. I, 3) (Gal. IV, 4) (Hebr. II, 9) (Psal. VIII, 5) (Philip. II, 6) (Joan. XIV, 28) (Joan. X, 30) (Psal.
XXXII, 6) (Psal. CIII, 30) (Job. XXXIII, 4) (Sap. I, 7) (Psal. CXXXVIII, 7) (I Cor. III, 16) (I Cor.
VI, 19) (Ibid., 20) (Matth. XXVIII, 19) (Deut. XXXII,
39) (Luc. XXIV, 39) (per
quam nos salvaret) (quam in nobis salvaret) ( al. instituisse) (Rom. IX, 5) (Psal. XVIII, 6)