EPISTOLA XII. 1. 2. 3. 4. 5.  6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.
Author: Paulinus Nolanus

Postularat Amandus prolixiores Paulini epistolas: ergo hanc de gratia Dei non minus piam quam elegantem scribit, commemorans Dei benignitatem, et altitudinem divini consilii super salute generis humani. Docet et humilitatem quamdam malam, et superbiam quamdam bonam esse

Sancto, et merito venerabili, ac dilectissimo AMANDO, PAULINUS. Fateor mirari me sanctam caritatis tuae benignitatem et patientiam, ut de epistolis, quas ad te loquacissimas, et pleniores molestiae quam gratiae facere soleo, tu tamen desiderium sermonis mei potius quam taedium capias; quandoquidem ad assiduas et prolixiores litteras me lacessis et excitas gratia scriptorum tuorum, in quibus caritas de corde puro et fide non ficta in azymis veritatis sincerum loquitur affectum, ac vicissim meum ab intima mente sollicitat. Quid igitur faciam? obtemperabo tibi copia litterarum? sed bonorum meorum non indiges; et me aequius est a te locupletari, quia dives pauperi conferre debet, ut fiat aequalitas. An vero magis consulam utilitati meae, et ponam ori custodiam: ut periculum peccati, quod de multiloquio paratur effugiam? Sed metuo rursus, ne inobedientiae reus statuar; et forte gravius offendam si in te deliquero non obtemperans, quam si pro me timuero non scribens. Det igitur mihi Dominus a Domino oris adapertionem ad te, et praetendat pedibus meis lucernam verbi sui, ut nox insipientiae meae sicut dies illuminetur . Solvat linguam meam in verbum bonum, qui et asinae os in sermonem laxavit humanum. Sum enim et ego unus de lapidibus vel jumentis illis, quorum praefiguratione asina tunc locuta est, mutam gentilis duritiae stoliditatisque naturam, solutis Deo linguis, significans locuturam. Ac, si placet, de hac ipsa Dei gratia textum epistolae porrigamus, quia omnis nostra narratio in praeceptis 59 et laudibus Altissimi occupata esse debet, illi omne quod loquimur, omne quod vivimus, cum perpetua gratiarum actione dependi, cujus opere ac munere loquimur et vivimus. Ipse enim fecit nos, et non ipsi nos. Ipse, inquam, Dominus fecit nos, qui etiam refecit jam ab initio per omnia quae operatus est et locutus in Sanctis suis, salutis nostrae, id est, reparationis humanae sacramenta molitus. Nam justum Abolem illico reparavit sancta generatio in Seth, qui ore consimili formatum ad imaginem Dei retulit patrem. Inde per ceteros a primo fonte decurrens permanavit vena justitiae: et quamvis interveniente diluvio, in uno quidem, attamen justo, universitatis peremptae seminarium stetit, jam tunc operante mysterio unici Redemtoris, ut per unum reconciliatio proveniret, quia per multos offensa venisset. Sed iterum generis humani processu relabente justitia, et crescentibus simul gentibus atque criminibus, ne rursus iniquitas hominum generis mereretur interitum, rursus electus est qui pater fidei vocaretur, a quo et promissio regni et Regis aeterni semen emergeret. Quod multiplicatum fide gentium Christus implevit, qui patriarchis visus, per legem praeformatus, per prophetas praelocutus, et ipse adfuit, ut adimpleret legem et prophetas, et quam lex operibus non valuerat conferre medicinam, gratia daret. Jam enim corpus omne, id est, universum genus hominum ita pervaserat peccatum, ut neque malagma debilibus et sauciis, neque ligatura prodesset: corroborata etenim vitiorum valetudine, omnem humanae opis medelam fortior remediis morbus excluserat, et ideo venit qui et venturus est, conformatus corpori humilitatis nostrae, ut nos conformaret corpori gloriae suae. Quia nemo, nisi artifex, operis sui potens est, et figulo tantum in argillam suam jus est. Ita Dominus omnium, qui omnes fecerat, dignatus est ad nostra descendere, nosque suscipere in corpore suo, ut reficeret eadem arte vel potestate qua fecerat. Venit autem non in sublimitate Domini, quod erat, sed in forma servi, quod non erat. Factus est ut homo sine adjutorio, qui est Dei virtus, et Dominus exercituum, adjutor et protector omnium. Pro liberandis est mortuus, qui erat inter mortuos liber. Inter iniquos deputatus est, qui justificat impium per fidem. Sicut ovis ad interfectionem ductus est agnus ille, qui tollit peccata mundi. Passus est mortem, qui donat aeternitatem. Sed in causa tanti hujus consilii et muneris, animadvertere ipsius lumen est, qui nos 60 illuminat a montibus aeternis: in quos oculis allevatis videamus, iisdem nos, quibus perieramus, itineribus inventos, rursus ex arbore, rursus ex virgine; sed non rursus superbia praecipitandi, verum e contrario humilitate redituri. Nam idcirco Rex gloriae et Dominus majestatis exinanivit se, formam servi accipiens, et invisibilem magnitudinem suam visibili abjectione contexit, ut nos veteri illo malae conceptae arrogantiae morbo, foris altos, intus obtritos, in formam sublimitatis suae per formulam nostrae in se humilitatis attolleret. In hoc enim operatus est et operatur quotidie bonus Dominus, ut divinae conformationis gloriam consequamur, si nostrae in Christo conformationis exemplum sequamur, cognoscentes in Altissimi moderamine temperatum naturae nostrae modum, ut supra nos ipsius gratia provehamur, si juxta nos nostri memores ambulemus. Ad quam nos mensuram propheticus ille de Numeris sermo componit, quo dicitur: Non declinabimus dextera neque sinistra, sed regali via ibimus. Quod nobis Christus est, mediator Dei et hominum, inter divina et humana nos temperans, et ad regnum suum regali via ducens; ut corde humiles, opere sublimes, a sinistris, id est, peccatis quae in mortem trahunt, allevemur; et a dextris nimiis, id est, praesumtione superba, humilitatis lege revocati, teneamus salubrem mediocritatem, ne aut oculos nostros declinantes in terram, comparemur jumentis quibus non est intellectus, aut altiora nobis scrutantes, evanescamus in cogitationibus nostris. Itaque non alta sapientes, sed humilibus consentientes; in mensura qua mensuravit nobis Dominus , nosmetipsos metiamur, ut angustemur in nobis, et in Domino dilatemur. Non ut illi sapientes hujus seculi, quorum sapientiam Dominus reprobavit ac perdidit, et per stultitiam praedicationis exclusit : Disputaverunt enim, inquit, ut absconderent laqueos: quia videlicet in hoc omnis ars philosophorum laborat, ut assertione fictorum lucem veritatis obscuret, et inanium contentionum laqueis sollicitatas a vero mentes implicet, et ingenii fraude decipiat, et fuco sermonis inducat. Sed postquam exortum est lumen in tenebris, misericors et miserator, et justus Dominus, frustra posuerunt in coelum os suum, qui etiam terrenarum rerum suaeque naturae nescii scrutantur coeli plagas, et Deum sine Deo quaerunt. Ideo defecerunt scrutantes scrutinio, et sagittae parvulorum factae sunt plagae eorum: quia corripiens sapientes in astutia sua Dominus, per infantium atque lactentium 61 ora confudit, nec in sermone regnum suum, sed in virtute constituit. Unde ego quoque minimus omnium minimorum Domini, exiguorumque tenuissimus, et infantium infantissimus, audeo in vocem laudis erumpere, gratias agens Domino altissimo, quoniam mysterium pietatis excelsae, quod in thesauris sapientiae suae habebat repositum, parvulis suis promserit, et sapientibus mundi absconderit, ne gloriaretur hic mundus in suorum vanitate sapientium, per quam obfusa sibi caligine non agnoverat sapientiam Dei. Pax autem nostra Jesus, qui venit ut utraque unum faceret, et omnia aequalitate componeret, destruxit fortia, et elegit infirma: sprevit sapientia, et assumsit stulta, ut fieret aequalitas, nemine sibi quidquam proprium vendicante, cum omnem hominem non nisi divino munere salutis ac sapientiae compotem necesse esset in Domino gloriari. Itaque exsultemus cum tremore in Domino Deo nostro, qui est humilis corde, et majestate sublimis, idem sentientes in nobis, quod in Christo, qui, ut supra dixi, idcirco nobis salutis gratiam per humilitatis formulam contulit, ut qui exaltationis spiritu cadere merueramus, cordis humilitate resurgere disceremus. Quod autem bonus Dominus crucifixus est, et resurrexit, non solum ad destructionem mortis nostrae, et ad reparationem aeternitatis operatus est, sed etiam ad praesentis vitae informationem, qua meritum acquirimus, quo vitae illius in aeternum beatae possessio praeparatur. Cruci ergo fixus est Dominus: quo mysterio pietatis atque consilio, Apostolus docet: ut solveret, inquit, parietem valli, interficeretque inimicitias, et omnem hujus mundi ambitum dispoliaret, ac de universa inimici potestate, captivans ipsam captivitatem, triumpharet, in sua carne suscipiens, inquit, similitudinem carnis peccati: non utique similitudinem carnis, quia omnibus Deus veritas: et ideo vere et corporaliter Verbum caro factum est, sed in similitudinem peccati carnis; ut qui peccatum non fecit per suam inviolabilem impassibilemque naturam, propter nos tamen, ut scriptum est, peccatum factus, id est, peccatorem susceptum in forma servi gerens. Factus enim est pro nobis maledictum, ut nos maledicto legis absolveret: de peccato damnavit peccatum, id est, peccati materiam, quae adhuc in illa Adae carne vivebat, in ipsa, quam suscipere dignatus est, Adae carne vacuavit; 62 ac sic parietem valli, hoc est, peccatum, quod inter nos et Deum separabat, destruens, fecit utraque unum; non solum ut Judaeorum et gentium fides in Christo coiret, sed ut in unoquoque nostrum qui crederemus, natura sibi nostra congrueret; et discordia quae prius versabatur in nobis, cum spiritali affectui carnalis anima repugnaret, pace fidei solveretur. Nunc enim bellum illud antiquum, quo lex peccati repugnabat legi Dei, aboletur in Christo, cum spiritus Deo serviens subactam sibi animam fide temperat, et vicissim animam Deo servientem in omne obsequium caro ministra comitatur. Quam ob rem Domini passione et resurrectione non solum ad spem ac fidem resurrectionis instruimur; sed ut non sola resolutione carnali, sed et voluntaria ab hoc seculo recessione mori noverimus; et moriendo per fidem huic mundo, vivificemur Deo. Vita enim hujus mundi amica, mors animae est. Ob hoc nobis Apostolus dicit: Mortificate in terra membra vestra. Quotidie se ipse testatur mori, lividum faciens corpus suum, et obliviscens quae retro sunt, atque in priora se porrigens. In quo humilitatem pariter et sublimitatem docet: quia conteri corpus sine humilitatis spiritu non potest, nec anima in coelestia surgere, nisi mortificatione membrorum. Attamen et ipsius nobis humilitatis servanda mensura est, ut non nisi timore divino humiliemur uni Domino: Dominum enim Deum tuum adorabis, et ipsi soli servies; cui servire, libertas est. Nemini enim subjectus est, qui se soli Deo subjecit. Ut contra omnibus infimis, vel spiritibus, vel aliis creaturis, vel suis vitiis et cupiditatibus servit, qui vult liber esse justitiae. Est autem et sancta superbia, et humilitas iniqua: nam et justificatur superbia quae huic mundo superbit, et contemnit hoc seculum, omnibusque magnis ejus et dulcibus ac speciosis abutitur , intenta coelestibus rebus, et praeceptis subjecta divinis. Contra autem illa humilitas condemnatur, quae non ex fide, sed ex ignavia mentis hominibus adducitur, et humanam gratiam magis quam suam salutem curat; mendacii famula, veritatis inimica, libertatis expers, iniquitati obnoxia, miscens aqua vinum, id est, veritatis merum aquoso adulationis enervans. In hujusmodi humilitatem specialiter mihi videtur vox illa contendi, quae denuntiat, vae dicentibus malo 63 bonum, et dulce amaris, et injustis justitiam praedicantibus: quos et per Salomonem, sicut nosti, veritas exsecratur. Bene autem nos brevi psalmo, sed pleno magisterio, beatus Psalmista conformat ad nostri moderaminis temperamentum, cum precibus suis praetendit meritum humilitatis. dicens: Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei. Neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me. Et deinde qui se pro cordis humilitate respici depoposcerat, dicit: Si non humiliter sentiebam, sed exaltavi animam meam: Sicut ablactatum super matrem suam, ita retribues in animam meam. Ideo retributionem postulat, quia non humiliter senserit, sed animam suam exaltaverit. Nonne videbitur discordare sibi Prophetae sententia, nisi ita haec discernamus intellectu, sicut in ipsius spiritu et corde, ita ut sibi congruerent, fuere distincta? Convenienter enim et humiliter dictum est timore divino, qui sacrificium Deo, ut ipse testatur, spiritum contribulatum et cor humiliatum offerebat. Salva tamen humilitate cordis, idem exaltabat animam suam non humiliter sentiens: quia non terrena sapiens, Deo mentem habebat affixam, unicum bonum ducens Deo adhaerere, et ponere in Deo spem suam. Unde et Apostolus, qui nos humilitatem docet, ut ea potissimum imitatores Christi esse studeamus: Hoc enim, inquit, sentite in vobis, quod et in Christo, qui non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed exinanivit se, formam servi accipiens; idem tamen ad exaltandam animam in superna et divina nos provocat, cum dicit: Quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera et gloria Dei Patris. Quamobrem tenentes hanc et humilitatis et exaltationis regulam, utrumque hoc suis ordinibus mensurisque teneamus pietate, et humiliantes cor Deo, et exaltantes animam ad Dominum nostrum, nihil nisi illum timeamus, nihil supra illum diligamus. Jugo tantum ipsius quod est suave, et oneri illius quod est leve, colla subdamus; ut supra omne potestatis inimicae jugum liberi, in coelestia subvehamur. Nam et ob hoc Domini nostri jugum suave, et onus leve est, quia e terrenis nos et inferis elevat, et in excelsa regni 64 coelestis attollit. Levitas enim omnis altipeta est, et sursum versus vigore subtilitatis effertur. Huic autem gratiae contraria peccati pondera deprimunt, et in inferna deducunt; quae quanti sint oneris, Propheta testatur cum gemens clamat: Superposuerunt iniquitates meae caput meum, et sicut onus grave gravatae sunt super me. Sed gratiae Domino Jesu Deo nostro, qui potens est liberare nos de corpore mortis hujus, per multitudinem miserationum suarum, et divitias bonitatis suae, quibus superabundat abundantiae peccatorum nostrorum, et salvos facit sperantes in se. Apud quem credimus, quia et orationum tuarum pro nobis agantur excubiae. Scimus enim quia a pueritia ipsi militans, et sacris litteris enutritus, nulla conversationis terrenae et carneae labe pollutus, invenisti gratiam in conspectu Altissimi, et pro nobis de silva hujus seculi ad gregem vel ad currum Domini sero captis, quoniam multiplicatae sunt iniquitates nostrae super capillos capitis nostri, et indigni sumus, quorum nomina divinis auribus ingerantur, ne forte et labia tua immunda fiant cum nos nominaveris, et necesse sit os tuum igneo carbone perstringi , potes tamen vel humilitate vel fiducia vatis antiqui dicere: Domine, dimitte illis, aut dele me de libro tuo. Quod ille divini colloquii particeps, non salutis suae negligens, nec insolens Domino, profundi arte consilii ausus est dicere; ut Domino justo debitum peccatori populo interitum comminanti, oblationem suae potius abolitionis opponeret, divinae videlicet pietatis justitiaeque securus, ut parceret et injustis misericordia Domini, dum justum non potest delere justitia. Hac et pro nobis Dominum altissimum conditione constringe, ut dum eximere te libro suo non potest, per obtentum justi sui recipiat injustos. Nam quia major est, qui in nobis est, quam qui in hoc mundo ; ideo fortior est justitia pro peccatoribus defendendis, quam iniquitas adversus patrocinia Sanctorum. Vellem quantum in me est adhuc prorogare sermonem, nisi et charta deficiens, et metus fatigationis tuae cogeret verbis modum poni, et epistolam terminari. Tu in omnibus indulge temeritati meae, et responde mihi, ut consoler et instruar litteris tuis. Nunc Sanemarium portitorem hujus 65 epistolae commendamus specialiter unanimitati tuae; ut, sicut rogavimus sanctum episcopum et patrem nostrum, ita ordinetur a vobis. Conservum enim eum, data in Domino libertate, reddidimus: sed vobis in domo Domini serviat delegatis ad parentum nostrorum memoriam obsequiis, ut per religiosam servitutem obtinere firmam libertatem sub vestra defensione mereatur. Age et apud sanctum presbyterum fratrem Exsuperium, ut in casa Ecclesiae terrulam, qua victum suum procuret, accipiat. Praeterea rogo, ut epistolam meam ad filium nostrum Daducium etiam, si in Galliis agit, sine ulla dilatione facias ab episcope transmitti per conservum fidelem et impigrum. Si clericum forte noluerit occupari, unum de Alingonensibus dignemini mittere cum epistolis vestris, quibus litterae nostrae juventur: dignam enim interventu vestro causam ex epistola mea, quam ad eum feci, cognoscetis. Imprimis autem celeritate agendi opus est, ut sanctissimus presbyter, qui et vita et aetate venerabilis vim, qualem exposui, sustinet, quamprimum ab alienarum aedium exsilio liberetur.

Notes: ( pro et) (forte 
 quam) (id est uti recusat. V. not.
31) (quod in perversitate,
quam supra dixi, peccatum habet; in directione,
qua docemur, gratiam obtinet) ( An pertingi?)