EPISTOLA CCXLIII.
Author: Petrus Blesensis

Viro venerabili, et amico in Christo S. priori C. PETRUS Blesensis arch. Lon., salutem.

Rogastis me ut in scriptis redigerem quid significent illae antiphonae quae, imminente Christi nativitate, scilicet Magnificat, quadam speciali praerogativa cantantur, ut O sapientia! O Adonai! et similes. Ego autem vobis viva voce respondi, me a magnis doctoribus didicisse, quod praedictae antiphonae, quasi voces patriarcharum et prophetarum erant, desiderantium et petentium ut Deus adventum suum accelerans eos de potestate inimici et de angustia carcerali eriperet. Verum petitioni vestrae satisfacere non poteram nisi responsum, quod vobis verbo feceram, sanctorum Patrum auctoritatibus confirmarem. Quod ego sine fictione didici, sine invidia vobis communico. Lacrymosa vox cujusdam desiderantis adventum Domini erat: Putas durabo, putas videbo, putas inveniet me hic illa nativitas? Unde et super versiculum illum: Exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi et exaudivit preces meas, legitur quod antiqui Patres incarnationem Christi suis precibus meruerunt. Isaias: Domine, utinam dirumperes coelos atque descenderes! et subjungit: Dirupisti et descendisti, et David: Inclina coelos et descendas. Dicit et Auctoritas, quia merita sanctorum Patrum Dominum de coelo traxerunt. Dominus quidem propter duritiem et incredulitatem quorumdam distulerat Christum suum: superbis enim resistit Deus et humiles gratanter exaudivit. Praeterea super versiculum illum: Respexit in orationem pauperum et non sprevit preces eorum; verba haec expositoris sunt: hic loquitur in persona fidelium qui humilitatis spiritu pleni orabant ut Christus veniret. Item super versiculum: Usquequo, Domine, oblivisceris me in finem? dicitur quod hic prius exponitur in persona antiquorum patrum in adventum Christi exspectantium et desiderantium. Denique, sicut in libro Regum legimus: rex Salomon dedit reginae Saba quidquid petiit, et alia quae non petiit, quia Christus Ecclesiae suae donat, non solum ea quae petit, sed etiam quae petere non praesumit. Item Origenes super Cantica canticorum in persona Ecclesiae loquens, dicit: Quousque Sponsus mittit mihi oscula per Moysem et prophetas, veniat ille, osculetur me osculo oris sui, et Pater sponsam exaudivit eique Filium suum misit. Item super versiculum Isaiae: Confitebor tibi, Domine, quoniam exaudisti me, legimus quod priores justi auxilium Christi devote implorabant. Non igitur sine causa, sed alto Dei consilio institutum est, ut desideria antiquorum de primo adventu Christi, quem puris affectibus et singultibus crebris ignitisque devotionibus ac suspiriis exspectabant et petebant tam celebri cantu, privilegiato applausu in Ecclesia recitentur; quatenus nos, veterum patrum muniti praesidiis et eruditi exemplis, eum in secundo adventu ita recipiamus in nos venientem, ne in tertio adventu eumdem timeamus contra nos venientem. In primo enim adventu venit humilis, in secundo venit in nos desiderabilis et praedulcis, sicut Veritas in Evangelio testatur de illo: Qui diligit sermones Dei, Pater, inquit, meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus. Venit in multos qui eum receptum turpitudine suae iniquitatis ejiciunt. Scriptum est autem quod tria ejiciunt hospitem de domo sua: litigiosa mulier, et haec est concupiscentia carnis; stillicidium quod de excelso stillat et inferius cadit, hoc est superbia quae de coelo corruit; et fumus qui est concupiscentia oculorum, quae carnis oculos excaecat. Legimus autem quod turpius ejicitur quod non admittitur hospes; hoc est de primo et secundo adventu; de tertio autem scriptum est: Homo est et quis videbit eum? Quis poterit stare cum igne devorante, aut quis stabit cum ardoribus sempiternis? Ignis enim ante eum praecedet et inflammabit in circuitu inimicos ejus, vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur. Per querulas voces antiquorum patrum ac per eorum preces et merita dicuntur ipsi primum obtinuisse Christi adventum; videtur tamen quamplurimis incarnationem Redemptoris non hominum meritis sed soli Dei gratiae ascribendam. Unde in Epistola ad Romanos super locum illum: Qui factus est ei ex semine David, dicit Auctoritas quod Apostolus maluit dicere Christum factum esse ex semine David, qui circumcisus fuerat, quam de semine Abrahae justi; ut non pro merito, sed per gratiam Dei natus de Virgine crederetur. Haimo: Deus multa facere potest quae nemo peteret vel intelligeret, ut quod Deus fieret homo aut quod mortem pro homine pateretur. Item super illud verbum Isaiae: Filius datus est nobis, subjungit Auctoritas: Datus est nobis a Deo sola gratia. Solet autem scrupulosus quaerere utrum incarnationem Christi beata Virgo meruit, quod per illam meruimus auctorem vitae suscipere Dominum nostrum Jesum Christum, quod sic intelligendum est: Per quam meruimus suscipere, id est per cujus meritum suscepimus auctorem vitae: nam quod concessit annuntiationi angelicae, videtur se matrem Domini fieri meruisse, et insuper oravit ut pareret Dominus et promissio angeli impleretur, dicens: Fiat mihi secundum verbum tuum. Oravit autem pie et pro se atque ad salutem et perseveranter quod in ipsa concepit. Est autem in theologia regula generalis et irrefragabile argumentum, quod si justus petit aliquid a Deo pie et pro se atque ad salutem et perseveranter, exaudiri meretur; secure autem dicimus eam meruisse quod ex ea Dominus nasceretur. Est tamen meritum tripliciter dictum, scilicet pro causa quod meritum justitia est quare salvetur; dicitur etiam pro exigentia; exigebat enim miseria nostra ut misericors Deus, qui laborem et dolorem considerat, culpam nostram sua passione deleret: unde scriptum est: Felix culpa Adae quae talem ac tantum meruit habere Redemptorem: dicitur etiam meritum pro dignitate, sicut cum dicitur Virginem meruisse quod de carne sua Dei Filium generaret: propter hoc enim praefigurata est signis et oraculis patriarcharum, a prophetis praeoptata et praenuntiata, officiosissime ab angelo salutata, consecrata virtute Spiritus sancti et in ejus visitatione multiplici divinis muneribus uberantissime praedotata. Nimirum oportebat Virginem esse sanctam, quae paritura erat Sanctum sanctorum, quia sicut inter caetera membra solus oculus perceptibilis est luminis, sic sola Virgo inter omnes mulieres inventa est quae in corpore suo clauderet divinae magnificentiam majestatis; nam testimonio Apostoli plenitudo divinitatis in eo corporaliter habitavit. Proinde dignissime pertinet ad beatam Virginem illa octo antiphonarum novissima: O Virgo virginum! Unde loquens ad filias Jerusalem, id est angelicas virtutes et animas sanctas: Filiae, inquit, Jerusalem, quid admiramini? divinum est ministerium quod cernitis; vere divinum ministerium absconditum a saeculis, et quod Deus revelavit in tempore opportuno, id est quando venit plenitudo temporis in quo misit Deus Filium suum. De hoc mysterio sive sacramento loquens Apostolus dicit: Magnum est hoc pietatis sacramentum absconditum a saeculis, manifestatum in carne, justificatum in spiritu, revelatum angelis, creditum mundo, assumptum in gloria. Istarum igitur cantus antiphonarum est tanquam quaedam vox praeconia et nostrarum excitativa mentium, ut quasi quoddam Dominicae nativitatis invitatorium praecinamus, ac secundum multitudinem dolorum in cordibus nostris consolationes Dei laetificent animas afflictorum et qui fuimus in tenebris occurramus Salvatori nostro dicentes: Benedictus qui venit in nomine Domini: Deus Dominus et illuxit nobis. Ideo in prima antiphona O Sapientia postulat devotio antiquorum ut veniat sapientia Dei ad eos, et doceat ipsos viam prudentiae. In secunda vocant Adonai, id est Dominum nostrum ignem qui Moysi apparuit in igne, missurus eum pro redemptione Israel, ut ipse nunc veniat et redimat eos. In tertia invocant eum qui est radix Jesse, id est Christum, de quo facta est promissio in figura Isaac patri ejus Abrahae et in figura Salomonis patri ejus David filio Jesse. In quarta humiliter orant ut Christus qui aperit et nemo claudit, qui salvat et nemo condemnat, veniat et eos de carcere exterioribus inferni deducat. In quinta clamant ad Filium Dei, qui est splendor lucis aeternae et Sol justitiae, ut veniat et illuminet sedentes in interioribus et in umbra mortis. In sexta sub persona gentilis populi affectuose clamant et rogant, ut duos populos quasi duos parietes in uno lapide angulari convenire et eos salvare dignetur. In septima humili jubilatione supplicant, ut qui a Deo Patre per Isaiam vocatus est Emmanuel, id est nobiscum Dominus, tanquam rex noster et legifer nobis a Deo missus veniat et salvet nos. Denique quia plerique illorum Deo inspirante praenoverant quod salutis humanae mysterium per filium Virginis impleretur, octavam antiphonam, quam ex certa causa incidenter praemisimus, ad Virginem virginum dirigunt, ut ipsa virtutibus coeli et sanctis animabus annuntiet divinae sapientiae salutare mysterium. Haec de canticis veterum et antiphonis vespertinis, quae Nativitatem Domini antecedunt, succincta brevitate transcurri, nec propter hoc omisi vel distuli, quin scriberem et cantarem quae ad honorem Dei et Ecclesiae atque aedificationem populi Christi pertinere credebam. Scio quod longe dulcius et fructuosius est cogitare et scribere quae operantur ad salutem animae, quam ea quibus venamur pompam mundi et gloriam saecularem. Est autem inter haec duo quoddam medium, ut scribentes reverenter Deum habeamus prae oculis, atque populum Christianum ad aedificationem animae salutaribus monitis instruamus. Eapropter juxta sacram Scripturam, et haec oportet facere et illa non omittere, etenim cum non habeam vasa aurea vel argentea vel lapides pretiosos, quos offeram in opus tabernaculi, duo tamen minuta offero cum paupere vidua, honorem Deo et aedificationem populo Christiano. Nec enim in Dei facie vacuus apparere praesumo cantico; novum canticum cum modernis cantaverunt veteres canticum modo vetus, Christum scilicet incarnandum. Cantamus et nos eumdem cantum, sed novum; quem enim cantabant incarnandum, nos canimus incarnatum. Scriptum est enim: Et qui praeibant et qui sequebantur cantabant: Hosanna in excelsis! Umbra veterum nobis in lucem conversa est, figura in veritatem, spes in certitudinem, promissio in plenariam haereditatis possessionem. Si arguendus, imo quia multipliciter arguendus sum, et de canticis et de rhythmis culpam meae levitatis agnoscens, me ipsum reprehendo; vos quaeso, qui spirituales estis, corripite hujusmodi levitatem in spiritu lenitatis. Humanis tamen vocibus et musicis instrumentis prophetae usi sunt, metriceque scripserunt: metra enim et cantica hominum corda fortius movent et ubi sermo communis inutilis est, exquisita sententia verbis vestita elegantibus quandoque efficaciter aedificat ad salutem. Habebam pro amore vestro in votis de oneribus, quae Isaias proponit et disponit octo excipere et eadem octo beatitudinis quadam proportione quasi contraria mutuo coaptare. Ulterius etiam proficiscens fixeram in animo meo octo antiphonas, quae incipiunt per O! quasi octo vias ad octo beatitudines, quasi osculo et consensu praedulcissimo connire, atque per Christum virgam exactoris et jugum operis ejus offerre, sicut in die Madian. Christus enim panis ille est subcinerosus qui in figura Gedeonis subvertit castra Madian. Ipse quidem sub cinere nostrae mortalitatis in clibano crucis tortus et coctus est, sed reservatus est ille panis, qui de coelo descendit per gloriam resurrectionis, per quam a carne sua cinerem passibilitatis excussit, cumque voluntas haec in corde ferventius aestuaret, dictum est mihi a quodam magno et prudentissimo viro se vidisse et legisse tractatum quemdam magistri Acardi de sancto Victore super octo Isaiae oneribus, et ibi per preces et desideria antiquorum auferebantur onera, et octo beatitudines succedebant. Ego autem in ea veneratione et reverentia quam Statius in fine Thebaidos exhibet Virgilio, magistro Acardo defero, dicens animae meae: Non tu divinam exaequare Aeneida tenta, Sed longe sequere, et vestigia semper adora.