EPISTOLA XXXVIII.  Ad Lecelinum socium suum, qui multum tardabat, redargutiva et attractiva.
Author: Nicolaus Claraevallensis

Fratri LECELINO frater NICOLAUS, non in levitate, sed in veritate spiritus ambulare.

Vere « fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio , » qua te aemulor. Aemulor enim Dei aemulatione, proposueram nec videre te nec loqui tecum, sed nec scribere tibi. Poteram enim mittere te nota et nomine deceptoris, nec dicam proditoris, et illud sapientis vel suggerere vel ingerere toto ore: « Qui denudat arcana amici, perdit fidem . » Dictaveram quidem Epistolam in occultis, sed pro occultis arguens te, statuens contra faciem tuam ut scires quae deessent, quae adessent, quae prodessent tibi. Audacter, fateor, tam, secure loquens tecum, quam mecum, quippe qui credebam cor unum et animam unam. In argumentum mihi erat conversatio familiaritatis antiquae et magnitudo vel multitudo beneficiorum, qua praeveneram te in omnibus necessitatibus tuis, et omnibus diebus vitae tuae inter nos et nobiscum. Sicut mater unicum amat filium, ita te diligebam. Haerebas lateri meo, placebas cordi meo, meus et frater et filius: et si dignum ducis recordari, discipulus, potius autem condiscipulus, sub illo magistro cujus schola in terris est, et cathedra in coelis, hinc est quod illud tantillum litterarum, quod infuderam animae meae, refuderam in animam tuam minus attendens quid facerem, ut satisfacerem tibi. Sic enim me vel induxeras vel reduxeras ad philosophicas vanitates, ut nisi quia Dominus adjuvit me, paulo minus habitasset in inferno anima mea; et, ut iterum summam summatim ac breviter perstringam, neminem habebam tam unanimem dum adhuc essem vobiscum quasi unus ex vobis. Quid ergo male merueram de te ut litterulas illas vel abbati, vel abbatis collateralibus ostenderes: qui quaerunt animam meam, ut auferant eam, quibus morte gravior est vel memoria nominis mei? Quia enim zelo zelatus sum pro Deo Israel: zelum, dolum; conscientiam, arrogantiam; veritatem dicunt iniquitatem. Si tacuero, non tacebunt opera eorum, sed fiet quod unus ex satyricorum officina proclamat: . . . . . Taceant homines, jumenta loquuntur. Sed et abbati insulae Germanicae, quid scripsisti? homo etiam ille, qui nec ordinem tenet nec tenetur ab ordine; cujus officium, non sacrificium sed carnificium est: homo ille bonorum excitator, legum contortor, quid extorsit a te? dedisti ei fidem contra fidem, quod in tua perfidia remaneres nec redderes Deo vota tua quae distinxerunt labia tua. Singulari utique doctori et magistro incomparabili adhaesit anima tua, quia consumpsit et consummavit omnes actus suos in morte pauperis et rapinis viduarum: et in hoc versatur et vexatur, ut vim faciat causae humilium populi Dei. De litteris autem, quas propalasti, unam pone meam breviter conjecturam, quae utrum certi aliquid habeat, tuo judicio derelinquo, aut volens, aut nolens hoc fecisti. Si volens, quid adhuc egemus testibus? Nolens autem, quomodo? cum illi vel in levissima re offendere oculos tuos nec velint nec possint nec audeant? Timent enim quod fortassis quandoque futurum est, ut recedas ab eis, et accedas ad istos: relinquas umbram et teneas veritatem. Nonne ergo Deus requiret ista? Licet haec celes in corde tuo, nosti tamen, quia supradictas ad invicem colliderem rationes; quid infigi vel infligi posset tuae discretioni. Verumtamen haec omnia dimitto et remitto quod factum est quasi ut factum fuerit, tantum ne iteretur. Si enim iteraretur, ut ne dicam amicitiam, amicitiae tamen subtraherem familiaritatem, et hoc sine spe recuperationis, recordatus cum tui sum: miserearis adolescentiam tuam et claritatem tuam qua secutus es me etsi non assecutus. Sed etsi Girardus meus, imo et tuus, cui multum in te complacuit, non solum animavit ad veniam sed et armavit ad gratiam, ita ut paratus sum succurrere et occurrere, juxta prophetam cum panibus, fugienti, jam enim gaudentior et ardentior ibit oratio de charitatis fornace descendens. Quid ergo, quod dilectus meus moram facit inveniendo, et non citius et sollicitius rumpit omnia, ut sequatur qui est super omnia, non furtivo incessu, sed velocissimo cursu currens cum gigante qui exsultat ad currendam viam; scio ubi habitas, ubi sedes est non sedentis super thronum. « A planta pedis usque ad verticem non est in ea sanitas . » Solus ille vir bonus et justus non consensit consilio et actibus eorum. Isembardum loquor, qui et ipse exspectat regnum Dei. De reliquo curre per omnes, curre per singulos, et vide si non omnes quaerunt quae sua sunt, non quae Jesu Christi . Quid tibi et illi, qui litteratus es, et praeventus a Patre spirituum in benedictionibus dulcedinis, cui, nisi fallor, et mundus, et quae mundi sunt et corde et corpore viluerunt? Cum sanctis sanctum esse magnae felicitatis est; cum malis bonum, summae difficultatis, et, ut brevibus verbis perstringam, quidquid te vel urit vel urere potest. Audi amicum tuum, dubitas de professione tua? sed hoc solum dubitandum est, quia vovisti, quod non solvisti; et quaerendum ubi solvas, quia, sicut ait legislator, ubique uni Deo servitur, uni regi militatur. An emendationem monasterii exspectas? Sed multitudo impiorum invaluit et praevaluit, et dies ultimus non est cognitus tibi. An parentes tui retinent te, quorum turba te circumvolat et circumvallat? Sed patris juberis te contemnere sepulturam . Times scandalum? Sed melius est, ut scandalum oriatur, quam veritas relinquatur. Putasne peccata Deus nolit remittere? Sed affixit ea cruci suae cum manibus. Paves, quia tener et delicatus es? Sed et ipse cognovit figmentum tuum. Quia consuetudine peccandi ligatus? Sed « Dominus solvit compeditos . » Quia peccata multa sunt? Sed ubi abundavit peccatum, superabundare gratia consuevit. An de cibo et potu et vestimento sollicitus es? Sed scit Pater tuus coelestis quia his omnibus indiges . Exspectas usque in senectam et senium? Sed nihil morte certius, nihil incertius hora mortis. Metuisne ad extraneos venias? Sed omnes in Christo unus sumus. In me quoque omnium nomina necessitudinum invenisti; et nunc multo magis invenies. Quid ergo dubitas modicae fidei? Ablata est tergiversationum excusatio, non est quo te vertas. Adhuc, inquis, oblitus es. Quidam enim ex nostris terruerunt me qui de vobis ad nos reversi sunt. Illi non tam movere, quam ego te movere debeo quem sibi retinuit spiritus veritatis; quem vidisti deliciis et divitiis constipatum, in tanta teneritudine nutritum, quantam et ego novi, et tu quoque non ignoras. De illis aliquid dicere supersedi, quos tu nosti teneris praebibisse medullis, quod in consuetudine ossa perduruit, et Quo semel est imbuta recens, servabit odorem, Testa diu. HORAT. l. I, Ep. 11. Vides inveteratum illum, qualiter ad vomitum suum reversus est, portans tabulas testamenti sui in caput suum, ut sigillet et sugillet orphanos et viduas, nesciens quia exturbabitur a facie patris orphanorum et judicis viduarum. Sed alter bovinum semper habuit intellectum. Putasne poteris mutare pellem rufedinis suae? non multum est enim, neque enim exspoliavit eam cum venerit ad vos, sed asino leonem supervestivit; et nunc detracta regia pelle ad innatam et cognitam sibi reversus est tarditatem. Transi ergo, dilecte mihi; nihil tibi difficile erit nisi transire, quia omnis subita mutatio rerum non sine quodam conflictu contingit animorum; venies ad ignotos, sed non ignotus, quia paravi viam amico. Veni ergo, et vide viam Domini quae posuit prodigia super terram, multos potentes, multos nobiles, multos litteratos, multos delicatos, filios regum et principum ex omni natione quae sub coelo est, congregatos in loco illo quem elegit Dominus ex omnibus locis terrarum, ut esset nomen suum ibi, ut dicas: « Castra Dei sunt haec. » Non est hic aliud, nisi domus Dei et porta coeli, mi Leceline. Non est via rectior, non est vita sanctior in omni sanctitate, quam reliquit Sanctus sanctorum in terris. Sed dicis: « Paratus sum et non sum turbatus ; » sed exire non possum. Demonstra eis vias eorum et studia eorum prius; et si te audire noluerint, instanter et constanter dic, dic quia in invio es et non in via, et ibis ad illos, ut fiat tibi Christus via in exemplo, veritas in promisso, in praemio vita; dic, dic, quia non est domus orationis sed spelunca latronis absque eo quod intrinsecus latet, dic: In domo Israel vidi horrendos et plangentes Adonidem. Si viderint audaciam et perseverantiam tuam, non exspectabunt ut exeas, sed cogent egredi et superponent digitum ori suo. Meministine quod propitium me suggerente imo et cogente invenisti hominem Dei? Cui aliquando de ordine tuo sic respondit ore suo illa coelestis fistula, et singulare organum Spiritus sancti: « Non turbetur cor tuum, neque formidet ; » quia quidquid in priore epistola mandavi, totum implebe et supererogabo adhuc quaecunque, undecunque colligere potero. Caetera posui in ore praesentium latoris, qui dicet tibi quid te oporteat facere. Solus soli dabit epistolam, quam si viderit oculus absque oculo tuo, perdidisti me in aeternum et in saeculum saeculi: nec hoc dico quasi de veritate pro veritate timeam, sed quia scandalum facere et nihil proficere nec prudentis est nec providentis bona coram Deo et hominibus. Scio enim ubi legerim: uterque reus est, et qui veritatem celat, et qui mendacium loquitur, quia et ille prodesse non vult, et iste nocere desiderat. Pro illo igitur, qui pro toto te, totum morti se exposuit et tormentis, veni et refrigera animam meam, quia crucior in hac flamma, cum videam partem animae meae receptam in coelo, partem relictam in coeno; etsi non propter te, saltem propter me transi, et gladium timoris, qui transverberat in eriora mea usque ad divisionem spiritus et animae, remove a me, quia removeri non potest, nisi tu moveas pedem tuum a loco illo qui terra sancta non est. Tota die, ut audio, philosophos, rhetores, et poetas legis; putasne intelligis, quae legis? Crede mihi, plus invenies apud nos in securi et ascia, quam apud vos in scripto et pagina, nobis enim montes stillant dulcedinem, et colles fluunt lac et mel, oleumque manat de saxo durissimo, et omnia ligna silvarum plaudunt manibus. Sed ecce, dum me tibi fabulari arbitror, stylum in longinquum extendi oblitus quantum spatii post terga reliquissem. Si minus splendida videtur epistola, nec eventilatis cumulata sermonibus; recole scriptum, prudenti viro non placere falerata sed fortia. Non enim elegi quid subtilius ad consequentiam, sed quid utilius ad conscientiam esset, sed in hoc tantillo quantum quantulaecunque meae devotionis perdiderim, novit ille qui novit abscondita cordis. Vale, et ora pro me; et cor tuum, cordi tuo rescribe, et si fieri potest: Nil mihi rescribas, attamen ipse veni. Jam epistola complicata erat, cum mihi in mentem venit ut mitterem tibi tantum ac talem nuntium, qualem conspiciunt oculi tui: Quaecunque dixerit tibi, attende, et fac et vide ne inveniat apud te est et non, et sicut disposuerit in corde tuo, pone et vide ut ne unum iota de his quae dixi tibi praetereas. Cave ne tempus opportunum perdas, quia nunquam amplius poteris recuperare, si nunc neglexeris.

Notes: (Cant. VIII) (Eccli. XXVII) (Isa. XXI) (Isa. I) (I Cor. XIII) (Matth.
VIII) (Psal. CXLV) (Luc. IX) (Matth. XIV.) (Psal.
CXVIII) (Isa. VII) (OVID, in epist.)