ANNO DOMINI CCCXXXIII. EPISTOLA CONSTANTINI AD SAPOREM REGEM PERSARUM. (  Eus., Vit. Const., l.  IV,  c.  9-13.)  Pius imperator summa cum pietate Deum et Christum confitetur. I.  I.  II.  II.  III.  III.  IV.  IV.  V.  V.
Author: Constantinus I

Ego quidem divinam custodiens fidem, lucis veritatis particeps fio; et veritatis fidem praeviam sequens, ad divinae fidei notitiam pervenio. Hac ratione sanctissimam, ut res ipsae confirmant, religionem agnosco; cujus cultum mihi magistrum esse profiteor ad sanctissimi Numinis notitiam hauriendam. Hujus ergo Dei auxilio fultus, ab ultimis usque oceani progressus finibus, universum orbem terrarum ad firmam spem salutis erexi. Adeo ut provinciae omnes, quae tot tyrannorum dominatione oppressae, et continuis attritae calamitatibus propemodum defecerant, reipublicae vindicem tandem nactae, velut quibusdam medicinae fomentis restituae sint. Hunc ego Deum praedico: cujus vexillum Deo dicatus exercitus meus, humeris gestat, et quo aequitatis ratio postulat fertur; et ob haec ipsa illico celeberrimas victorias refert pro mercede. Hunc Deum sempiterna memoria coli a me profiteor: hunc in altissima sede positum pura et candida mente contemplor.

Contra simulacra, et de glorificatione Dei. Hunc flexis genibus invoco; omnem abominandum cruorem aversans, et odores insuaves ac detestandos; omnem denique terrenum fulgorem procul fugiens: quibus omnibus quasi sordibus pollutus scelestus ac nefandus superstitionis error, multos gentilium, totasque adeo nationes ad ima tartara detrusit. Etenim quae summus omnium Deus pro sua erga homines benignitate atque providentia ad communem usum protulit in lucem, ea ad cujusque libidinem rapi haudquaquam sustinet. Sed puram duntaxat mentem et animum immaculatum ab hominibus postulat, hisque virtutis et pietatis actus quasi libra quadam expendit. Quippe modestiae et mansuetudinis operibus delectatur; mites diligens; turbarum auctores odio habens. Et fidem quidem amat, infidelitatem vero supplicio afficit. Omnem cum arrogantia conjunctam dominationem destruens, superborum contumeliam punit. Et homines quidem insolentia elatos ab ipsis ut ita dicam fundamentis subruit: humiles vero et injuriarum patientes, meritis praemiis afficit. Hinc est quod imperat, et prudentiam regarium justum magni fatiens, auxilio suo illud corrobolem tranquillitate pacis perpetuo fovet. Contra tyrannos et persecutores, et de captivitate Valeriani. Nec mihi ipse videor errare, mi frater, qui hunc unum Deum profitear, omnium auctorem ac parentem. Quem multi ex iis qui apud nos imperium tenuerunt, insano errore acti, pernegare quidem conati sunt. Sed eos omnes hujusmodi exitus quasi vindex oppressit, ut universum nunc hominum genus, illorum principum calamitates exempli vice proponat iis qui illos imitari studuerint. Horum unus mihi videtur fuisse, ille quem divina vindicta instar fulminis ingruens, fugatum ex nostris regionibus vestras in terras transportavit: qui quidem suo dedecore atque ignominia tropaeum illud tantopere a vobis jactatum constituit. Quod persecutorum ruinam viderit, quodque jam ob Christianorum pacem laetatur. Enimvero commode factum videtur, quod nostra quoque aetate hujusmodi homines manifestissime poenas dederunt. Nam et ego spectator fui exitus illorum, qui nuper iniquissimis jussionibus populum Deo consecratum exagitaverant. Proinde maximas Deo gratias ago, cujus singulari providentia cuncti mortales qui divinam legem observant, reddita sibi pace exultant ac gestiunt. Ex quo plane mihi persuadeo, rectissime omnia ac tutissime se habere, cum per puram ac sinceram illorum religionem perque concordem de divino Numine sententiam omnes homines ad seipsum aggregare Deus dignetur. Exhortatio ut Christianos in Perside agentes benevole complectatur. Quanta porro voluptate me affici censes, cum audio id quod mihi maxime in votis est, horum hominum multitudine, Christianorum scilicet nobilissima quaeque Persidis loca longe lateque esse decorata. Opto igitur ut et tuae res quam florentissimae, et illorum perinde sint florentissimae: hoc est ut tuae, sic illorum. Hoc enim modo summum omnium Dominum ac parentem Deum, propitium ac placatum habiturus es. Hos itaque, quando quidem talis tantusque es, tibi commendo. Hos quandoquidem pietate excellis, tibi in manum trado. Hos pro tua humanitate complectere. Sic enim et tibi ipsi et nobis, hac tua fide immensum beneficium praestabis.

Notes: (de his enim in
praesentia loquor)