EPISTOLA XLVI.  Insigni et singulari nostri temporis viro, domno  BERNARDO  Clarevallis abbati, frater  PETRUS  humilis Cluniacensium abbas salutem aeternam.
Author: Petrus Cluniacensis

Quoniam sanctitati vestrae, mihi tam dulciter, tam benigne scribenti, tot diebus rescribere distuli, nolite mirari. Irruerat forte tunc tantus negotiorum turbo, tantaque causarum congeries me undique suffocabat, ut non dicam scribere, sed vix mihi vivere tunc liceret. Exundabat, disrupto obice, immensa vis aquarum: quas, Romanum iter, me absente paulatim congregans, stagni more aliquandiu continuerat, in praesentem largissime profundebat. Exclamare tunc merito poteram: Salvum me fac Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam . Haec fuit causa qua illi, cui me totum debeo, debitum respondendi, paucis licet diebus, subtraxi. Nunc tandem respirans, occurro, ut possum verbis, tanto tanti amici affectui, post verba in proximo, per Dei gratiam occursurus et ipse. Magnificavit vere Dominus facere nobiscum, et ut verba illa vestra, humanum pene os excedentia sonant, prosperum fecit iter nostrum, et gratia sua, studio vestro, precibus vestrorum, duxit et reduxit incolumes: tribuit nobis secundum cor nostrum, et implevit petitiones nostras. Facta sunt nobis etiam ad litteram prava in directa, et aspera in vias planas. Alpes ipsae gelidae, et perpetuis nivibus condemnati scopuli, illius sui antiqui horroris pene obliti sunt. Aer ipse, qui, ut post reditum nostrum accepi, nostrae se Galliae, hibernis mensibus importuniorem solito nimiis imbribus praebuit: quinque solis diebus exceptis, toto, quo in Italia demoratus sum, tempore, tam terreno itinere quam fluviali jucundum se semper ac serenum exhibuit. Lutosas vias, quibus maxime angi, imo cunctis id minantibus infigi verebamur, fere lapideas siccitate invenimus. Fratres quosdam itineris socios, purae ac simplicis vitae viros fluctibus mersos, et jam jamque exstinguendos, ab ipsis ut sic loquar, mortis faucibus, vivos recepimus. Ipse plus solito audax, dum pontem quemdam, quia peditem ire pigebat. conscendere eques conarer, ultimos mulae meae pedes tenacissimo retrahente luto, in subjacentem eidem ponti quamdam abyssum pene prolapsus sum. Sed Dei virtute mulae vires addente, subito me cum eadem super pontem inveni, sicque praeter timorem, nihil triste passus, evasi. Quid multa? Talis non in eundo, talis in redeundo, non fortuna, sed gratia assidue comitata est, ut nihil mihi, nihil nostris praeter votum contigerit, excepto defectu, vel morte bestiarum, de quibus Deo cura non est. Laeta plane in via cuncta reperi, sed laetiora apud Patrem inveni. Bonum illum habui in principio, meliorem in processu, optimum in fine, imo optimum semper. Cumque vultus ille illius, in quo vere apostolicus vigor et forma relucet, pro varietate causarum, personarum, et eventuum mutaretur, et aliis atque aliis nunc jucundum, nunc nubilum discretissime sese praebet, mihi tamen nunquam in diversa mutatus est. Qualem veniens reperi, talem recedens reliqui. Notabam, saepe austeriorem vel moestiorem, quam frequenter induere aliis de causis cogebatur, speciem; ipsum aut privatim, aut publice me alloquente, de judicis forma in patris gratiam commutare. Praeferebar omnibus etiam majoribus gradu, nec patriarchalis dignitas, cum etiam Ravennas adesset, praeire meipsum plerumque impellente sinebatur. Senatui Romanorum, episcoporum, vel cardinalium, non tantum adjungebar, sed et quandoque adjungi cogebar. Excludebantur universi non Romani a Romanis consiliis: solus aut pene solus ad mysteria jurata vocabar. Ista in publico. Jam secretiora, et remota ab aliis colloquia, quis explicet? Dico, dico quod verum est. Nemo me putet aliter loqui quam sentio. Ut aliquid arrogantius dicam, hoc apud me fas non est. Nunquam amicum fideliorem, nunquam fratrem sinceriorem, nunquam Patrem puriorem in hujusmodi colloquiis expertus sum. Auris patiens ad audiendum, lingua prompta et efficax ad respondendum, non ut major minori, sed ut aut par pari, aut quandoque ut inferior superiori. Nihil fastus, nihil dominium, nihil majestas; sed totum sibi hominem aequitas, totum humilitas, totum ratio vendicabant. Si quid ibi vel alibi petii, aut indultum est, aut rationabiliter, ita ut queri non possem, negatum.

Haec dicens non glorior, sed vestra vota in me per ipsum impleta declaro. Et novum quidem non est, Cluniacense monasterium in qualicunque pastore suo a summo pontifice honorati; sed novum est nihil sinistri in ejus actu, nihil in verbis, nihil in ipso gestu erga ipsum potuisse notari. Videram eum primo anno apostolatus ipsius Romae, post videram Cluniaci, videram Antissiodori, videram Catalauni, videram Remis, videram alibi: sed talis nunc apparuit, quasi nunquam vidissem. Qualem deinde totius Romanae curiae erga me ac nostra statum invenerim, succincte refero, aut amicorum fidelium, ut dulcissimorum fratrum, ut ex mero, et sincero corde, quantum agnosci potuit, familiarium. Vestri omnes, maxime singularis ille vir dominus Hostiensis, non minus, non inferius mihi astitit, quam vobis si praesens essetis astaret. Ad illum explicandum, quia brevis sermo non sufficit, pareo litteris, sed per Dei gratiam cum praesens fuero, non parcam verbis. Hortatur dehinc textus epistolae dulcis et sanctae, tempus et opus esse, ne reddam retribuentibus mihi mala; monet ut nunc illi qui voluerunt, sed non potuerunt aliud agere, experiantur clementiam nostram, et affectus Patris filios recedentes resignet visceribus suis. Instat ut sentiant nos in gremio sedis apostolicae plus Patris quam judicis invenisse, et gladium jam ad percutiendum exertum, in vaginam pietatis esse repositum, et reliqua in hunc modum. Ad haec ego: Non est, non est hic labor difficilis, aut insuetus apud me. Natura ipsa satis ad indulgendum me provocat, usus ipse indulgendi instigat. Assuetus sum pati, assuetus et indulgere. Declarat hoc, quod tamen non superbe jactito, de Pontiano schismate, in quod cum innumeri declinaverint, ac nefanda, et in ordine monastico inaudita fecerint; nunquam gladium meum, nunquam mucronem, nunquam frameam experti sunt, vix unquam asperum ab ore meo verbum audierunt. Feci hoc tunc, feci et postea saepe, et si non de tam gravibus, tamen de gravibus, et juste forsan nisi tolerantia intercessisset, graviter puniendis excessibus. Facio et adhuc frequenter, nec, ut sic dicam, facere hoc assidue cesso. Sed quid? Nunquid ita semper? Nunquid semper misericordiam Deo cantabo, et nunquam judicium? Nunquid universae viae Domini, misericordia tantum? Nonne et veritas? Nunquid semper prohibebit quilibet miles Dei gladium suum a sanguine? Si hoc, non tantum rex, sed et miles ejus frustra gladium portat. Frustra et leguntur verba illa, orbi Christiano nota: Vis non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa . Si autem male feceris, time. Sed dicet quispiam: Ecclesia non habet gladium, Christus illum abstulit, cum Petro dixit: Converte gladium in vaginam. Omnis qui acceperit gladium, gladio peribit . Verum est, inquam, verum est. Non habet Ecclesia gladium regis, sed habet virgam pastoris. De qua Apostolus: Quid vultis? in virga veniam ad vos, an in spiritu mansuetudinis? Et quid dico, habet virgam? imo habet et gladium, secundum eumdem: Et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei . Hic gladius si quieverit, si semper latuerit, si nunquam exertus, nulli unquam terrori fuerit, quid erit? Multiplicabuntur forte, juxta Salomonem, contra remissam manum bestiae agri, nec juxta cujusdam amici Job verba, pacificae erunt illi. Et quid faciet pravorum perversitas, quos in malis suis deteriores reddet impunitas? Transeo Phineem, praetereo Heliam, taceo Machabaeos, quos diros scelerum ultores legit et cantat Ecclesia. Virum illum, mitissimum super omnes homines, qui morabantur in terra, propono. Nomen ejus quis nesciat? Is cum tantus virtute mansuetudinis fuerit, Dei suasque injurias ulcisci, horribili mortis exemplo non timuit. Res notissima diu protrahenda non est. Quid loquerer Samuelem pro inimicis orantem? quid David toties, et toties hostibus nequissimis parcentem? Et ille tamen manu non aliena, sed propria, pinguissimum regem Amalechitarum in frusta concidit, et iste non in solo mysterio dixit: Persequar inimicos meos, et comprehendam illos, et non convertar donec deficiant . Persecutus est enim hostes, saepe etiam realiter, et comprehendit, nec conversus est donec deficerent. Quid ipse Salvator, quid plane ipse pius Jesus egit? Flagella quidem pertulit, sed et flagella intulit. Mercatores in loco mercationi incongruo illicite mercantes, de templo Dei non per ministros, sed per seipsum verberando ejecit, quando discipuli de ipso dictum in psalmo recordati sunt: Zelus domus tuae comedit me . Quorsum ista? videor, ut dicitur, Minervam docere, guttulis Rhodanum infundere, ad nemus ligna convehere. At nihil horum ego facio. Quid ergo? unum est quod intendo, unum quod specialissimo et sanctissimo amico suggero. Credit forte vel existimat, dum haec legit, beatitudo tua, me super hujusmodi homines insanire, et velle tormentis eorum vel suppliciis saturari. Non fui, non sum, nec esse possum tortor eorum qui, licet fratribus suis maligne detrahendo, susurrando, obloquendo, multum deliquerint, licet carnes eorum dente canino laniaverint, ipsa sua viscera unguibus propriis discerpserint, corpus Ecclesiae suae in quibusdam ejus membris, nequiter, ut ego novi, laceraverint, habeant, si sic vobis utile videtur, veniam, ne mereantur praemium. Horum uno si beneficio abuti noluerint, provocari poterunt ad melius, altero deterreri poterunt, ne cadant in deterius. Sed dicetur: Non erit plena charitas si non, nocuerit, sed ea erit integra, si profuerit. Eia. Velim nolim, perfectus esse compellar. Ero , perfectus, sicut Pater meus coelestis perfectus est. Non ulciscar in hostes, imo benefaciam hostibus. Praeferantur, principentur, regnent, sed sine me. Sine me quomodo? Habeant dignitates. Habeant honores, si dici debet, monasticos a me, sed non circa me. Habeant extra positi, et res meas, et etiam, si merentur, cor meum; non ambiant latus meum. Nulla, ut nostis, et ut ait ille quem nostis, ad nocendum efficacior pestis quam familiaris inimicus. Proverbium est, etiam vulgatum: Primo falli incommodum est, secundo stultum, tertio turpe. Et ut aliquid divinum subinferam: Amici, ait Salomon, sint tibi multi, consiliarius unus de mille . Videor ex parte loqui ut filius saeculi, cum, teste Deo, non multa mihi sit cura de saeculo. Esset vero fortassis, vel parva, vel nulla, si permitterent filii saeculi. Sed quia ipsi prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua, utinam mihi daretur simplicitas columbae ad illorum vitandam nequitiam, et serpentis prudentia ad precavendam malitiam! De his ita ad praesens. De reliquis quae hanc materiam sequuntur, sacri oris vestri verbis, quid dicam? Non invenio, non sufficio. Sufficio tamen non quidem ad respondendum, sed ad rependendum tanto amori totum, et integrum mei animi vel cordis affectum. Occurram, occurram certe, ubi vobis vel vestris visum fuerit: occurram inquam servo meo, ut a vobis habeo, vel apud Divionem, vel apud ipsam Claramvallem. Agnosco enim, et vere agnosco quod dixistis, quia quantum pepercero vobis, parcam et mihi. Munus quod pro magno vos habiturum scripsistis, vobis concessi, donec optabili colloquio perfrui merear. De Germano quod magis innuistis quam dixistis, facio quantum valeo. Caetera diei exspectatae reservo. De subpriore ea, quae subjunxistis, ut legi, non modice miratus sum. Conveni statim hominem, et cuncta fere quae de eo vobis suggesta fuerant, ab ipso falsissima esse audivi. Veritus sum meorum sibilos serpentium, ne similia his, quae hoc anno profuderunt, vestris auribus insibilassent. Et vere major pars materiei, quam epistola vestra continet, ab ipsis infusa videtur. Hi licet paucissimi, et ut putant, secretissimi, odiunt quod diligo, diligunt quod odio. Sed hoc quidem gratis, ut psalmus ait ; et Salvator meminit. Diligo ego hominem illum, quia longe plusquam appareat prudens est, utilis est, necessarius est, fidelis est. Hoc forte ultimum, et solum in ipso oderunt. Scripturus est ipse vobis, excusaturus quod non fecit, nec negaturus quod fecit; satisfacturus per omnia si quid vel in modico vos offendit. Credite viro, qui, sicut novi, fide dignus est. Valete.

Notes: (Psal. LXVIII) (nam aliquantis
diebus ac noctibus Padus nos navigantes detinuit) (ut
quod verius ex corde haurio fatear) (Rom. XIII) (Joan. XVIII) (I Cor. IV.) (Ephes. VI) (Psal. XVII) (Psal. LXVIII) (quod non putaveram) (Eccli. VI) (Psal. LXVIII)