EPISTOLA LVI.  Ad Henricum Campaniae comitem.   (BALUZ.  Miscell.  edit. in-fol., t. III., p. 76.)
Author: Nicolaus Claraevallensis

Serenissimo principi et charissimo domino suo HENRICO comiti Trecensi, frater NICOLAUS vita peccator, habitu monachus, a salute salutem.

Philosophus dicit: « Ego tunc humanarum rerum statum arbitror esse felicem cum aut philosophos principari aut principes philosophari contigerit. » Viva sententia, nec modo hominis ore formata, sed Dei. Quid est enim homo sine litteris nisi sepulcrum animae rationalis viventis et sepultae? Litterae viae sunt ad honestatem, et honestas fructus est litterarum. Et licet sensus litteras, non litterae sensum inveniant, ornant tamen et ordinat inventio inventorem, tanquam de pulchro patre pulchrior filius clucescens. Vetus enim proverbium est, et ore veterum celebrata sententia: Quantum a belluis homines, tantum distant a laicis litterati. Hae primum a Deo inventae et scriptae digito pro singulari munere datae sunt et commendatae mortalibus. Per has praesens est quod praeteritum fuit. Hae quidquid usquam vel unquam gestum est recolligunt in se ipsis. Ad quid tamen eas effero nisi ut te efferam, cui datum est in philosopho principem, in principe philosophum retinere. Proinde felicia dixerim tempora nostra, quae tuo principatu principaliter sunt insignita, per quem ditantur clerici, dotantur ecclesiae pariter et ornantur. Non invideant milites, quia et illis morem geris. Non tamen unus sed tanquam unicus inter principes terrae; largissima manus tua, et cui non sit similis in filiis hominum, de possessionibus suis et pauperibus diffundit et divitibus, ut dives astringatur fortius et pauper melius sustentetur. Porro pecuniam sicut paleam reputas, quae fere indifferenter spargitur et universis. Nihil tibi et illi; quae cum ad te venerit, non abscondentem invenit, sed fundentem. Plerumque et antequam veniat collata est et collocata, ut se libentius emitti judicet quam admitti. Miror tamen quomodo sufficiat et non deficiat dextera tua, nisi quod scriptum est: Difficile est ut divitem animum possibilitas deserat, et abundantia sequatur hominem mente mendicum. Sic inter litteratorium et equestrem ordinem residens utrumque magnificas, magnificus et munificus ad utrumque. Non est inventus similis tibi in hac dote naturae, sicut praesentes narrant, narrabunt posteri, et nati natorum et qui nascentur ab illis. Dedit autem tibi ad hoc Dominus intellectum et linguam eruditam, ut tantae nobilitatis sanguis et eloquio et ingenio praefulgeret. Nec hoc dico quasi adulatorio sermone velim illustrare rerum tuarum splendorem, sed ut te incitem et invitem ad opus sanctum dignum benedictione. Nosti enim nihil esse verius verbo veritatis, quae dicit: Omni petenti te tribue. Et: « Beatius est dare quam accipere . » Nosti etiam quia nihil quaero a te nisi te et gratiam tuam, et quia nec importunus unquam volui esse nec ingratus. Et quid? Ab ineunte aetate mea placui magnis et summis principibus hujus mundi. Sed tibi singulariter ex dominio naturae debeo quidquid sum, et ex officio amicitiae quidquid possum. Dicit autem sapiens: Principibus placuisse viris non ultima laus est. Si principibus, quanto magis illi principi qui jure primatus omnes in me principes antecedit? Et quia novi excellentiam tuam studiis liberalibus, praesertim eloquentiae, omni opere operam dare, mitto sublimitati tuae quasdam epistolas quas dominum papam et cancellarium aliosque personatos viros intra hoc biennium memini aliquanto studiosius dedicasse, ut scias quia si plus haberem, plus mitterem; sicut de peccatrice muliere virginis filius protestatur: Quod habuit et fecit. Non quod in me vel ex me aliquid sentiam quod debeat approbari, sed quia sic afficior erga nobilitatem tuam ut ineptias meas apud te plus retegere quam tegere velim. Parce etiam affectui, qui juxta philosophiam nec regibus obtemperat, et cui leges imperare non possunt. Rex regum et Dominus dominantium sic te dominari concedat in dominatione terrena ut non priveris aeterna, cum surrexerit Dominus percutere virga oris sui, et reddet unicuique juxta opera sua .

Notes: (Act. XX.) (Rom. II)