EPISTOLA XLIV. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.
Author: Paulinus Nolanus

Pulcherrime laudat spirantem in litteris Apri divinae gratiae vim ac suavitatem nec minus venuste Amandae olim conjugis Apri, jam sororis, industriam celebrat, per quam res domesticas procurans otium viro ad divina praestabat. Simul admonet quibus modis instituendi sint filii. Ex ea epistola liquet quomodo viverent presbyterorum uxores.

Sanctis et merito venerandis ac dilectissimis fratribus APRO et AMANDAE, PAULINUS et THERASIA peccatores. Quis daret mihi fontem litterarum tuarum, ut respondere possem litteris tuis vario gratiarum spiritalium flore consertis, nec jam scholastico magis quam divino sermone facundis et affluentibus quasi de terra repromissionis divinae 258 lacte pietatis et melle sapientiae, cujus et mel et oleum suxisti de firma petra, id est Christo Domino, qui est fundamentum aeternae domus, super quod vivis operibus struere aedificium salutis exorsus, non ligna, nec fenum et stipulam, sed aurum, argentum, et lapides pretiosos superaedificare moliris; quia praeteriti cordis duritiam, ariditatem atque levitatem, cum veteri homine deponens, effectus es lignum humidum, quod vicinis aquarum decursibus virens, fructum suum dabit in tempore suo; neque unquam privabitur honore foliorum. Sensus tuus aurum est igne examinatum, et sermo tuus argentum est purgatum septuplum, qui gratia spiritali renidens, eloquia Domini casta de corde puro et lingua indice cordis expromit. Bonum tu firmumque thesaurum in vase fictili, non fragili fide servas; quia commissae tibi gratiae vas mens tua est, quae intra corpoream fragilitatem confirmata spiritu principali, solidam divino muneri custodiam praebet. Pauper ego, et dolens, quomodo parebo sapientiae, quae me ad mensam potentis hac conditione praecepit mittere manum, ut me sciam similis apparatus fieri debitorem? Ecce enim tu mihi mensa potentis factus es; apposuisti mihi divites escas quae me esurientem facile in omnia verborum tuorum, quasi in varia electarum gustu et aspectu dapum scitamenta rapuerunt, ut gulae potius meae quam inopiae memor auderem sumere, quibus paria praeparare non possum. Quid igitur agam, a quo mihi tribui vel commodari petam vel supellectilem, qua possim digno ambitu triclinium divitis aemulari; vel impendia, quibus possim divitem pauper repascere ? Quis mihi in hujus debiti obligatione subveniet, nisi tu, Domine Jesu, qui te omni pauperi tuo semper obligas commodanti, et pro his retributorem fore spondes, qui nunc non habeant retribuendi facultatem. Adesto nunc mihi, et pro inopia mea Apro tuo de tuis meum debitum solve divitiis; rivos ejus inebria, et multiplica in illo generationes tuas, ut existat in domo tua sicut oliva fructifera, florescat ut palma, et multiplicetur ut cedrus Libani. Sed revertar ad litteras tuas, in quibus laetor sicut qui invenit spolia multa : et licet de meis verbis nihil simile possim referre, tamen ut famelici faciunt, cum epuns opimi convivii digestis iterum de sua inopia esurire coeperint, famem suam praeteritae saturitatis recordatione solantur, et animam inanem praesenti cogitatione absentis convivii 259 pascunt; ita ego hanc epistolam in tui sermonis retractatione contexam, et voluptatem meam referam, nihil tibi largiens; nec votum erga te meum potius quam de te experimentum loquar. Expresserunt enim mihi faciem cordis tui litterae tuae, illae litterae spei bonae, litterae fidei non fictae, litterae purae caritatis, quid amoris sanctissimi spirant; quam suavis in his et quantus Christi odor fragrat, quanta opulentia sinceri cordis exaestuat? quomodo nobis anhelant sitim tuam, et desiderium defectumque animae tuae in atria Domini? quas agunt gratias Deo? quas impetrant a Deo? quae legenti mihi florescentium in te gratiarum Dei, jamque operantium virtutum praebent spectacula? Ibi parvuli, sive etiam adultuli Babylonis filii eliduntur ad petram, vitia scilicet confusionis superbiaeque secularis, quae proclivius fides congressa superabit, si in primordiis ad Christum illidere anticipata crescentium infirmitate praecaverit. Ibi et cedri Libani ad terram depositae, et in arcae fabricam compagine caritatis erectae, mundi hujus fluctus imputribili robore secant. Ibidem excitatus Christus, ut directionis tuae cursum ad stabilitatem suam ducat, ventos et maria tibi placans videtur. Cui jam in corporis tui nave vectatio, et in tuo corde cervical est, quia invenit illic passer domum sibi, et habet in te, ubi reclinet caput suum. Illic et conjux , non dux ad mollitudinem vel avaritiam viro suo, sed ad continentiam et fortitudinem redux in ossa viri sui, magna illa divini cum Ecclesia conjugii aemulatione, mirabilis est: quam in tuam unitatem redactam ac redditam, et spiritalibus tibi tanto firmioribus, quanto castioribus nexibus caritas Christi copulat, in cujus corpus transistis a vestro. Benedicti vos Domino, qui fecit utrumque unum, condens in semetipsum duo, faciens mirabilia solus , qui convertit non solum animas, sed et affectus, temporalia in aeterna. Manetis ecce iidem conjuges, qui fuistis, sed non ita conjuges ut fuistis; estis ipsi, nec ipsi: et sicut Christum, ita et vosmetipsos jam secundum carnem non nostis. Haec mutatio dexterae Excelsi, quae in se manens omnia innovat, et convertit mare in aridam, ad continentiae siccitatem stringens fluenta vitiorum. Benedicta haec inter mulieres, et hac quoque devotione 260 fidelis et acceptissima Domino, qua se necessitatibus seculi pro te, velut quaedam procellis in immobili scopulo stabilita turris, opposuit. Vere in ipsa petra illa, super quam aedificata domus non cadet, solido strenuae mentis fundata vestigio, facta est tibi turris protectionis a facie inimici, undas et turbines seculi frangens piae servitutis objectu; ut tu seclusus a pelago, tutam in Ecclesiae portu mentis inconcussae ratem meditatione continua studiorum operumque coelestium quasi quodam remigio salutis exerceas. Corporalis enim, inquit, exercitatio ad modicum, nam pietas ad omnia utilis est, quae te subdidit Christo, praeferentem vel jacere in domo Domini, quam in peccatorum tabernaculis eminere, et conservam tuam in labores corporeos ex affectu spiritali pro tua anima pignoravit, ut pretium libertatis tuae faceret servitutem suam; non illa in secularibus negotiis mundo, sed Christo serviens, propter quem mundum patitur, ne ut patiaris. Vere, juxta divinum opus et verbum, facta in adjutorium tibi, et ad te habens conversionem suam de nutu tuo pendet, et in tuo statu sistit, in vestigiis tuis ambulat, in anima tua animatur, pro vita tua deficit, ut in tua vita reficiatur. Curat illa seculi curas, ne tu cures; possidere videtur, ne tu possidearis a mundo, et ut possidearis a Christo. Non illam a proposito tuo discors abjungit voluntas, sed quod magis mirum est, concors fides opere dividit voluntate conjunctam. Nam sine animi captivitate rem captivitatis in libertate spiritus administrans, firmavit manus suas in opera virtutis; brachia sua extendit ad utilia, accincta fortiter lumbos suos, et escas pigritiae non edens, facta est tibi tamquam navis, quae mercatur a longinquo; necessaria divisione reddens per se Caesari quae sunt Caesaris; ut, quae Dei sunt, per te ministret Deo. Nam cum tributum, sicut scriptum est, dederit cui debet tributum, tunc et manus suas adaperiens pauperi, et fructum operae suae porrigens inopi, spiritale vectigal pensitat; et reditum possessionis in tuae militiae stipendium suggerit, salutaris damni avarior quam letalis lucri. Quae talis est, fidit in ea cor mariti ejus. Operatur enim, ut scriptum est, viro suo bona tota vita sua, et non mala: et ideo non sollicitus agis quae in domo tua terrena aguntur; quod in domo 261 coelesti agitur, strenue liber exsequeris. Nec confunderis cum loqueris inimicis tuis in porta, quia sapientiae mulier, qualis tibi donata est, pretiosior lapidibus pretiosis, circumspectum te facit in foribus Ecclesiae. Et duplicia pallia, inquit, fecit viro suo. Nonne tibi videtur et haec duplicia tibi pallia, ac purpurea vel byssina sibi vestimenta contexere, cum et illius fides gratiam tuam duplicat, quia mulier bona corona est viro suo; et vicissim illi honor tuus purpura est, quia temperante Domini gratia, simpliciter fidei unitate vestiti, superinduitis vos invicem spiritalium operatione virtutum. Tu illi in Christo caput, et illa fundamentum tibi, cujus opere pes tuus stat in via Domini, et quam capitis tui participem faciet commembrata in Domini corpore fidei compago; quia et in sollicitudinis diversitate, salvo tamen consonae mentis assensu, ac propositi tui juncta sententia, dum tu creditam tibi dispensationem fidelis et solers talentorum herilium multiplicator exerces: nec illa, quod de terrenis elaborat fructibus, thesaurizat in terra, sed tuis potius operibus quam damnosis avaritiae quaestibus feneratur. Et ideo dabitur illi fructus a manibus suis, et laudabitur in portis filiae Sion maritus ejus in Domino, qui vobis ab operis ejusdem labore diverso, sed pari studio consitam segetem in communem praeparat messem, ut in illa die pariter in exsultatione veniatis afferentes manipulos vestros, ministra illa seminis, et tu ministerii seminator. Non enim defraudabitur consortio mercedis tuae per meritum compensationis istius, qua non voluntati suae obtemperans, sed saluti tuae, hujus ipsius operis documento probat judicium fidei suae, satis indicans, quanto et ipsa potiorem seculi contemtum quam usum judicet, quae spiritalia tibi maluit, non hoc seculum Christo, sed te sibi praeferens. Adjiciat Dominus super vos et filios vestros. Misericordia enim Domini promerita parentibus suscitabit, ut scriptum est, filios eorum, et locupletabuntur in bonis Domini. Spero autem, quod sicut uxor tua in lateribus domus tuae sicut vitis abundans est, fructibus tibi pietatis exuberans, ut cadant a latere tuo mille, et decem millia a dextris tuis; 262 ita et filii tui mensam Domini tecum sicut novellae olivarum circumsistere merebuntur quos nunc arbitror divinae sapientiae, bonae conversationis vestrae escis, ut pullos aquilarum cibari, ut depopulatas praeda parentum carnes, id est, carnales inimicitias, quae adversantur spiritui, jam nunc edere discant, et spiritali voracitate consumere, et in superna virtutum confirmatis alarum remigiis evolare. Educentur sicut filii prophetarum, qui tumultuosam civitatis habitationem, ad componendam pace silentii animam, declinantes, juxta Jordanis alveum sibi habitacula secreta metati sunt. Consecrentur sicut filii Aaron, non tamen illi qui ignem alienum Domino accendentes exusti sunt igne divino, quo ipsi carebant; sed ut Eleazar et Ithamar merito perpetui successores dignitatis paternae, quia non degeneres sanctitatis heredes. Ignem autem mihi alienum videtur accendere, quisquis corporeae vel secularis alicujus cupiditatis ignem in sacrario sui cordis accendens audeat appropinquare altaribus Domini, quae non recipiunt nisi illius ignis accensionem, de quo ait: Ignem veni mittere in terram; et quid volo si jam accensus est? Hoc igne nos, Domine Jesu, semper accende, ut illuminemur sensibus, deflagremus in vitiis; hic enim solus, qui a te est ignis, igni resistet aeterno. Habentes autem cor ardens in via Domini, non alienum, sed suum ignem Domino accendimus, et inter ignes seculi, hoc igne muniti, sicut illi in camino pueri inter sibilantes impetu flammas rorabimur, et hymnum Domino inter incendia refrigerantia Dei Filio concinente cantabimus. Ipse enim dixit in duorum quoque vel trium concordia se semper interfuturum. Unde confidimus, quia et in medio domus tuae diversatur, ubi et in vobis et in filiis unus numerosarum agitur coetus animarum. In quo nos quoque, solo absentes corpore, spiritali praesentia conseratis precamur, ut animae nostrae hortulum sitientem non solum verbo, sed et precatu rigetis, quem neque nostris manibus, ut infirmi, neque conductis, ut inopes excolere possumus; et qua via tuam viam quaeramus non invenimus: quia fodere non valemus, et mendicare erubescimus. 263 Unde impensius adjutorio orationum vestrarum indigemus: quia quis aut inutiles conducet operarios, aut tribuet non petentibus? nonnumquam tamen, qui agros inopes et incultos habent, desperatis ab ope vel manu sua fructibus spes omnes suas ad auxilia divina convertunt; et saepe eventu juxta fidem praestito, compensante diligentiam religione, quos solers cultura deseruit, pia vota juverunt. Orate ergo, ut Dominus omnipotens, qui posuit flumina in desertum, convertat aridam nostram in exitus aquarum; percutiat et interrumpat duritiam cordis nostri, ut hanc quoque petram convertat in stagnum aquae. Atque utinam illo nos rore respergat, quo illud mysticum in area vellus fecit. Ros enim qui ab illo est, sanitas est nobis. Orate, inquam, ut hortulum nostrum introire dignatus, exsurgere aquilonem jubeat, et austrum venire, quibus auras vitales afflantibus germina nostra vivescant . Sed et si vineam suam ingressus, arborem nostram sine fructu invenerit, parcat excidere; et misericordia differente, credat agricolae intervenienti, qui extorquendum diligentia sua fructum de sterili ficulnea pollicetur. Potens est enim ipse Dominus, qui interpellat pro peccatis nostris, et qui vocat ea quae non sunt, tamquam quae sint, facere et de nobis egenis et aridis arborem fructuosam, et animam inanem adipe verbi sui tamquam cophino stercoris opimare. Quia scriptum est: De ipsius gratia pinguescent fines deserti. Cophinus autem hic stercoris, qui de sterili fertilem arborem facit, specialiter mihi videtur humilitas spiritalis, qua contribulantes cor nostrum poenitudine praeteritae vanitatis, evacuamus inania, et succum virtutis accipimus, qua, qui operibus justitiae steriles eramus, reddimur fructuosi. Bonum ergo nobis intrare in recessus nostros, et humiliare in jejunio, quo jejunatur ab operibus tenebrarum, animam nostram: ut ab hujus humilitatis stercore, quae seculo vilis, Deo cara est, erigatur per eum qui suscitat de terra inopem, et de stercore erigit pauperem. Gratia Dei vobiscum.

Notes: (V. ep.
28, num. 5) (V. not. 187) (V. carm. 21, v. 853) (V. 
not. 188) (al. fortitudinis) (V. not. 189) (V. not. 190) (V. not. 191) (V. ep. 24, n. 18) (V. not. 192)