EPISTOLA XIV. AD BEATRICEM DUCISSAM, GOTHIFREDI DUCIS TUSCIAE UXOREM.
Author: Petrus Damianus
Date:  [ f., instantiam]

ARGUMENTUM.--Beatrici Gothifredi ducis uxori scribit se magnopere exhilaratum quod comperisset illam concordi voluntate cum viro suo continentiam servare. Proponit ei sanctarum exempla mulierum, eaque ut ante oculos habeat et imitari studeat hortatur. Hospitalitatem praecipue in pauperes et in Ecclesias munificentiam ei commendat.

BEATRICI excellentissimae duci PETRUS peccator monachus quotidianae orationis instantiam. Gaudeo plane in te atque gloriosissimo viro tuo, dispositionem omnipotentis Dei vehementer admiror. Qui nimirum dum vos in tam sublimi terrenae dignitatis arce constituit, et bonorum insuper operum fructus afferre concessit, quid aliud quam ad mundi miraculum abietes feraces ostendit? Vitis siquidem parva, sed fructifera; abies autem est procera, sed infecunda. Sed illa quidem, quod minus habet in robore, compensat in uvarum profluentium ubertate; ista vero licet nil conferat mensis erigendis, tamen est apta fructuris, et quod non deliciis, exhibet aedificiis. Ubi autem duo ista concurrunt, nimirum ut simul et proceritas arboris et proventus sit ubertatis, quanto rarior, tanto majori res est digna miraculo. Hoc igitur in vobis geminae gratiae reperitur insigne, et in Deum scilicet humilis ac sancta devotio, et erga mundum sublimis potentiae celsitudo, ut dici non immerito valeatis et vites excelsae et abietes fructuosae. De mysterio autem mutuae continentiae, quam inter vos, Deo teste, servatis, diu me, fateor, duplex opinio tenuit, ut virum quidem tuum arbitrarer hilariter hoc pudicitiae munus offerre; te vero gignendo prolis desiderio non hoc libenter admittere. 258 Sed cum gloriosus idem vir nuper mihi ante sacrosanctum corpus beati apostolorum principis intimasset sanctum desiderium tuum et pudicitiae perpetuo conservandae propositum, fateor, « Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi , » et exsultavi vehementer. Jam siquidem solutum est in te illud antiquae maledictionis elogium, quo primae mulieri dictum est: « Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tibi . » Constat plane Saram castitatis ex tunc jam habuisse propositum, cum id fieret, quod sacra de illa narrat historia, quia desierant Sarae fieri muliebria. Et insuper illa dicit: « Postquam consenui, et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? » Quibus utique verbis perspicuum est, eam castitatis jam tunc tenuisse propositum. Et post haec dixit Deus ad Abraham: « Omnia quae dixerit tibi Sara, audi vocem ejus . » Ecce, cui prius Abraham imperaverat et dominus dicebatur, jam illi per castitatis meritum obedire praecipitur, ut ejus verbis jam in cunctis obediat qui sibi prius tanquam Dominus imperarat. Cum quo illud etiam salutis exemplum ab eisdem patriarchis addiscite, ut humanitatis officium non negligatis hospitibus exhibere. De his enim Apostolus cum praemisisset: « Charitas fraternitatis maneat in vobis, et hospitalitatem nolite oblivisci, » specialiter addidit: « Per hanc enim placuerunt quidam angelis hospitio receptis . » Sicut enim sacra tradit historia: « Cum venissent ad Abraham tres viri, festinavit in tabernaculum ad Saram, dixitque ei: Accelera, tria sata similae commisce, et fac subcinericios panes. » Deinde sequitur: « Ipse vero ad armentum cucurrit, et tulit inde vitulum tenerrimum optimum, etc. . » In quibus utique sacri eloquii verbis hoc attendendum est quoniam Abraham, ut humanitatem exhiberet hospitibus, non hoc Agar ancillae praecepit, non servis injunxit, non hoc quibuslibet domus suae vernaculis imperavit, sed ipse per se potissimum et uxorem suam opus pietatis implevit. Unde praesto subjungitur: « Tulit quoque butyrum, et lac, et vitulum quem coxerat, et posuit coram eis; ipse vero stabat juxta eos sub arbore . » Ipse vero cum uxore sua ministrabat hospitibus, nec humanitatis obsequium delegandum personis vilibus decernebat. Horum plane sequebatur exemplum et uxor Theodosii imperatoris, de qua, ut eadem verba subnectam, tripartita testatur historia : « Claudorum, inquit, atque debilium maximam habebat curam, non servis, non aliis ministris utens, sed per semetipsam agens, et ad eorum habitacula veniens, et unicuique quod opus haberet praebens. » Moxque subjungit: « Sic etiam per Ecclesiarum xenodochia discurrens, suis manibus ministrabat infirmis, ollas eorum exstergens, jus gustans, offerens coclearia, panem frangens, cibosque ministrans calicesque abluens, et alia cuncta faciens quae servis et ministris mos est solemniter operari. » Vae nobis pigris, desidibus ac superbis, qui hoc solum a nobis extorquere vix possumus, ut simplices sumptus et residuas ciborum nostrorum quisquilias in egenorum gremia ventilemus. Si quis autem fortassis assentator assisteret, qui pro regii dignitate 259 fastigii eam a sedulitatis hujus ministerio prohiberet, aiebat: « Aurum distribuere opus imperii est; ego autem pro ipso imperio hoc opus offero bona mihi omnia conferenti. » Nec sufficiebat illi, ut ipsa duntaxat operibus pietatis insisteret, nisi et imperatorem, virum videlicet suum, ad ejusdem sanctae devotionis infantiam provocaret. Unde et haec ejus verba sunt: « Oportet, inquit, te semper, marite, cogitare quid dudum fuisti, quid modo sis. Haec si semper cogitaveris, ingratus benefactori non eris: sed imperium, quod suscepisti, legaliter gubernabis, et harum rerum placabis Auctorem. » De hac itaque muliere dicere possumus quia primae mulieri prorsus absimilis, et diversa loquitur et contraria, quam illa fecit, operatur. Illa siquidem prohibitum pomum primum comedit, deinde viro ut et ipse comederet suasit ; ista vero viro suo et imitandae conversationis exemplum, et sanctae exhortationis ministravit eloquium. Illa igitur et agendo et loquendo de paradisi possessione virum expulit: ista suum verbis et operibus revocavit. Noli praeterea, domina mea, noli sicut plerique saeculi potentes, ecclesiastici juris confiscatione ditescere, sed stude potius ecclesias tenues praediorum tuorum collatione ditare. Da terram, et tolle coelum. Possessiones transitoriae transferantur in titulos haereditatis aeternae. Dicam sane, quod mihi retulit Heinricus, venerabilis rector coenobii ad honorem beatarum virginum Florae et Lucillae, in Aretino territorio constituti: Videsne, ait, basilicam prope astantem? Illac scilicet nobis iter erat euntibus. Haec vulgo S. Maria Pauper antiquitus vocabatur. Cumque contingeret ut Guilla mater egregii marchionis Hugonis per confinia ista transiret, accidit etiam ut hujus ecclesiae vocabulum ad ejus perveniret auditum. Quam mox ut nobilis mulier et insignis audivit, indigna nimis et quasi nauseando fastidiens: Absit, inquit, absit, ut eam vocemus Pauperem, quae coelestis gloriae genuit largitorem; absit, inquam, ut in terra pauperis sit digna vocabulo, quae super angelos elevata, divitias possidet immortales in coelo. Ac protinus intulit: Estne mei juris hic ulla possessio? Cui responsum est quod haberet ibi villam novem quidem mansionibus ex antiquo more distinctam, quae postmodum, juxta modernam consuetudinem, in plurimas est divisa. Hanc, ait, continuo jure ecclesia ista possideat, eamque de caetero nemo Pauperem appellare praesumat. Talium ergo nobilium esto semper aemula, nec te ad agendum aliquid generositas carnis, sed potius linea provocet sanctitatis. Frivolum quippe est, proavorum jactare titulos, gloriosum sanctorum praecedentium aequiparare triumphos. Helenam siquidem Constantini principis matrem stabulariam fuisse Romana tradit historia. Unde et Eutropii haec fere verba sunt : « Constantino, inquit, mortuo, Constantinus ex obscuriori matrimonio ejus filius de Britannia creatus est imperator. » Cui scilicet assertioni beatus etiam in suis epistolis astipulatur Ambrosius . Sed haec obscuritatem generis tanta praepollentium morum claritate mutavit, ut quamplures reperiantur in orbe basilicae nominis ejus 260 titulo decoratae, et quod assequi nequiverunt imperatrices praecelsa titulorum generositate progenitae, hoc stabularia per quamdam, ut ita dicam, nobilis vitae prosapiam meruit obtinere. Precor igitur, notabilis domina, et humiliter suggero, sanctarum principum testimonia collige, conversationis earum formam tibimet ante ora depinge, ut in earum contemplatione colligas quid tenere debeas, quid vitare. Nec tam delecteris sublimitate natalium quam spiritualium decore virtutum, ut quae nunc apud homines in terrena dignitate praecellis, apud Deum quoque, quod longe gloriosius est, in sanctarum mulierum catalogo conscribaris.

Notes: (Psal. CXXI) (Gen.
III) (Gen. XVIII.) (Gen. XXI) (Hebr. XIII) (Gen. XVIII) (Gen. XVIII) (lib. IX, c. 31) (Gen. III) (Hist. lib. X) (S. AMBR., De obitu Theodos. imp. )