VIII. EPISTOLA HINCMARI LAUDUNENSIS AD RHEMENSEM.  Respondet ad Hincmari epistolam quinquaginta quinque capitum et ad alia quae contra ipsum scripta vel acta.     Epistola generalis ad omnes archiepiscopos et episcopos Galliarum directa.     Ex libro uno de diversis Quaestionibus, quaest. 71 de eo quod dicit Apostolus:  Invicem onera vestra portate  (Gal. VI) , etc.
Author: Hincmarus Laudunensis

Reverentissimo Rhemorum archiepiscopo domino Patri HINCMARO, HINCMARUS Laudunensis Ecclesiae minimus episcoporum in Domino Jesu Christo totius felicitatis plenitudinem.

De his quae vobis per Hittonem ecclesiae mihi commissae praepositum verbis mandavi, et mihi litteris rescripsistis, Hermundum hominem Nortmanni mihi dixisse de rebus a me conferendis, non mihi dixit, sed hominibus quibusdam meis, nec incertis personis. Sed et quod scripsistis, eumdem Hittonem dixisse ut mihi liceat res ecclesiae sicut mihi simulaverit disponere et gubernare, non eas aliter disponere vel gubernare volo, nec inde aliam habere potestatem, praeter canonicae institutionis sanctionem; videlicet uti Antiochenum, quod satis abundeque recipitis, decernit concilium, inquiens : « Episcopus ecclesiasticarum rerum habeat potestatem, ad dispensandum erga omnes qui indigent, cum summa reverentia et timore Dei. » Unde item in eodem concilio constituitur : « Quae sunt Ecclesiae sub omni sollicitudine et conscientia bona, et fide quae in Deum est, cum cuncta considerat judicatque, serventur: quae etiam dispensanda sunt judicio et potestate pontificis, cui commissus est populus et animae quae intra ecclesiam congregantur. » Et canones apostolorum his statutis ita conjiciunt : « Praecipimus ut in potestate sua episcopus ecclesiae res habeat. » Si enim animae hominum pretiosae illi sunt creditae, multo magis oportet eum curam pecuniarum gerere, ita ut potestate ejus indigentibus omnia dispensentur per presbyteros et diaconos, et cum timore omnique sollicitudine ministrentur. Sed et mandavi per praefatum vobis, quod forte oblitus fuit etiam ista, quoniam tempore illo quo domnus rex a regno hoc recessit pro sua necessitate, mihi commendavit homines plures acceptare, quam loci mei quantitas possit sustinere, spondens tunc se mihi daturum unde eos in reliquum possem deportare. Nec modo habeo unde eis sufficientia, imo nec subsistentia tribuam, et mihi ad servitia sua peragenda necessaria praeparem; et nisi mihi licuerit ordinare qualiter vivere possim, unde itinera tam crebra peragere valeam, non possum illi temporale reddere servitium, nec locum, cui indignus praesideo, unde continere praevaleam habeo. Quin et res, quae et tam mihi et clericis meis stipendia conferebant, ac antecessori meo, a me auferuntur, et ei potestate regia dantur, qui nec unum mansum ab antecessore meo de ipso episcopatu obtinere potuit. Praeterea et res quae luminaria ecclesiae ministrabant ei dantur, quem neque per tres annos ad me ut veniret impetrare quivi, dimittens quae etiam in constructione ecclesiae operari debuit, et easdem res quas tenet cum ipsa ecclesia quae in ipsis continebatur destruens. Alii quoque regia potestate dantur, qui ecce per undecim annos huc illucque pro suo libitu deambulans ad me nec semel venire dignatus est, sed et filio suo, qui pro illo servire mihi debuit, nullam sustentationem fecit: unde et ipse, quia non habebam ut ei aliud beneficium darem, a me recessit. Tales igitur nullam mihi aut ecclesiae meae utilitatem conferentes, sed potius detrimeneta inferentes, monente propheta, evellens, destruens, disperdens et dissipans , ab extera potestate super ecclesiastica dispositione aedificantur et plantantur. Quod autem mihi rescripsistis de rebus a me ablatis respondisse vobis regem, quod putaret mihi posse sufficere quod hinc jam coram episcopis benigno animo et allocutione placida mihi in Attiniaco palatio dixit, videlicet quoniam ad illum pervenit, me amplius praesumpsisse de rebus, de quibus nunc mandavi, quia Flotharius missus ejus Normanno consignaverit, quam ecclesiae mihi commissae debeantur, et amplius quam in praecepto habeantur, per quod mihi res a longo tempore ab Ecclesia Laudunensi subtractas restituit, vel gratis meae petitioni annuens dedit, sicut et manifestissime claruit de his quas contra rationem ad justitiam illegaliter atque irregulariter usurpavi, quae in praecepto non continentur, et juste atque rationabiliter secundum legem homo suus reconquisivit. Propterea illas res, videlicet villam Pauliacum, quae a longo tempore ab Ecclesia Laudunensi subtractae fuerant, praesentaliter reciperem, et illas alias, de quibus ad eum reclamatio venit, interim non reciperem, sed tantum inde exspectarem, donec illud praeceptum apportarem, et suus ac vester missus in ipsum pagum irent, et ex his rei veritatem investigarent, et quidquid inventum fuisset, quod ex eisdem rebus juste et rationabiliter ad Laudunensem Ecclesiam pertineret, non solum non discuteret, verum et libenter eas ipsi Ecclesiae concedere vellet; et ego ex his tunc nihil contradixi. A fine respondere incipio. Ex istis nihil contradixi, quia nihil in hunc modum ex ipsis audivi. Dixit quidem rex, dum de receptione ejusdem villae ageretur, quod alia sicut Nortmannus dicebat superprendissem, quae in meo non continebantur praecepto, et ego respondi, quod nullatenus hoc fecissem, nisi quod ad eamdem villam pertinebat, aut denominatum in meo continebatur praecepto: et si illi placeret, ipsum praeceptum posset videre. Et ipse respondit bonum esse ut ipsum praeceptum videret. Et post hoc alia atque alia interposita fuerunt, usque dum ad hoc perventum est, ut diceret se mihi concedere eamdem villam, et quidquid in meo continebatur praecepto, praeter illa quinque mansa, quae Ansgarius homo suus retinebat: de illis autem volebat, ut id ipsum verbum ponam, ut sic starent usque dum per missos suos cum vestro et meo inde rei veritatem inquireret, et si etiam posset invenire, quod ad villam Pauliacum juste pertinerent, mihi perredderet. Illud autem praeceptum, quandiu postea in Attiniaco fui, a me non requisivit, usque dum Flotharius easdem res homini Nortmanni reconsignavit. Quod praeceptum Berthario misso meo deferente per manus Harduici archiepiscopi rex vobis praesentibus postea in eodem Attiniaco vidit: et eadem loca distinctim posita in eodem praecepto aut vidistis, aut Ansigiso relegente audistis: quae Flotharius, sicut praedixi, homini Nortmanni consignavit, et eidem Berthario, ut mihi renuntiavit, rex dixit, quod misdictum illi fuerat, et easdem res ab Ecclesia Laudunensi distrahere nolebat; qui suum deosculatus est pedem. Vobis autem paulisper cum rege consiliantibus redditio dilata est. De eo autem quod ex vobis mihi scripsistis ita, sicut et manifestissime claruit, de his quas contra rationem et justitiam illegaliter ac irregulariter eas usurpaverim, quia in eodem praecepto continetur, quod villam Pauliacum in integro mihi regia restitueret auctoritas, et qualiter ipsa mansa ad eamdem villam Pauliacum juste et rationabiliter pertineant, et jam per sexaginta annos et eo amplius certitudinem rei habeo; et ideo legaliter et regulariter eas cum caeteris mansis ad Pauliacum pertinentibus per sex menses possedi, donec idem Ansgarius regia potestate ipsas obtinuit, non advocato meo ad mallum, ut publicae se habent leges, pro rebus ipsis mannito. Imo etiam, cum in palatio ad causas pro ipsis bannus a meo quodam requireretur homine, qui inde nullum ministerium habebat, nisi quia tantummodo ad potestatem sanctae Mariae eas me jubente revocaverat, ut caeteri mei homines caeteras, et pro eo quod in illa mansa intraverat, ut bannum rewadiaret interpellaretur, astitit meus pro his rebus advocatus, qui legem sibi de his observari proclamavit: videlicet quia ad potestatem sanctae Mariae Laudunensis Ecclesiae pertinerent, et ipse pro his rebus advocatus erat, et inde secundum legem rationem reddere vellet. Qui mox expulsus est, et cum omni violentia coegerunt illum meum alium hominem, ad quem inde nihil pertinebat, ut bannum pro his rewadiaret. Et rewadiato banno minati sunt, quod ad mortem illum judicarent pro infidelitate regis, nisi praesentaliter talia vadimonia daret, ac pro vadimoniis tales fidejussores, qui die statuta easdem res regis misso quasi revestiendo reconsignaret, quod et eum facere compulerunt. Secundum hanc legem conquisitae sunt hae res, si haec constrictio conquisitio jure dici potest. Quod vero mihi rescripsistis sic, de beneficiis autem hominum tuorum de quibus mandasti, respondit quia tui homines se ad eum reclamaverunt, quod ab eis sua beneficia, quae apud antecessores tuos, et apud te proservierant, injuste et irrationabiliter abstulisses: unde secundum sacros canones, et decreta sanctae sedis Romanae pontificum ex eisdem sacris canonibus promulgata, electos judices apud me expetisti, et eorum atque aliorum Deum timentium judicio de quibusdam decretum fuit, ut beneficia sua, quae irrationabiliter perdiderant, recuperare deberent. Quorumdam autem eorum causa usque ad alium tractatum certis causis intervenientibus non diffinita, sed implacitata remansit, et tu ante diffinitionem contra sacros canones sine ulla necessitate vel ratione fuga lapsus regularem diffinitionem exspectare contempsisti. Respondeo quod inde se rei veritas habet. Rex quidem quodam die, cum jam domum redire debueramus, a vobis quaerere coepit, qui in crastinum de coepiscopis Rhemorum provinciae interessent ad causam audiendam de his hominibus. Ego tamen dixi quia non habebam mecum clericos nec laicos qui causae interfuerant, et per quos inde rationem reddere possem. Nam praeteritis ipsis diebus per bannum regium omnes mei homines in palatio retenti fuerant: ego autem solus ad mansiones Harduici cum uno suo clerico et tribus laicis hominibus perrexeram. Interrogavit quoque rex, quos ibi potuissem habere: et respondi Bertharium clericum, et unum laicum, qui in quorumdam istorum causis interfuerant, et jussit ut eos haberem, et sic designatis Actardum, et Rainelmum, et Joannem episcopos, quos cognitores hoc ut praedixi modo suscepi, ne viderer velle causam dilatare, ac dilatione fallaciter tegere veritatem. Advenimus in crastinum. Reclamavit primus qui dicitur Ragenardus: de quo talem ab exordio incipiens reddidi rationem, quoniam dum idem domnus rex me Gothiam suo in missatico misisset, sine mea licentia reversus est. Deinde quia jam tres anni erant peracti, ex quo eumdem Ragenardum non vidi, et quae operari de suo debuerat beneficio in Ecclesia Laudunensi ex plurima parte dimiserat, nec ad ulla placita de consideratione mearum necessitatum, ad quae mei alii homines venerant, ipse venerat, justitiam de suis qui de illo reclamabant hominibus villanis reddere unquam noluerit. Et nunc in proximo, dum hostiliter omnes banniti fuissent in regis servitium, et ipse cum aliis meis venissem hominibus ad Mosomum, unde non longe sua distabat mansio, neque ad me venerit, neque ullum suum missum suae impossibilitatis aut alicujus excusationis transmiserit. Insuper filium suum, quem mihi commendaverat, cum praecepissem ipsi cum aliis meis qui de eodem pago sunt meas tenere mansiones, ad tenendas mansiones Rothadi episcopi miserat: et dum per ipsam pergerem villam, neque idem filius suus in praesentiam meam venire dignatus fuerit. Locutus cum quibusdam meis, a quibus et audivi hominem illum fuisse Rothadi episcopi, ut talibus patet indiciis. Reversus autem ex eadem expeditione, diuque exspectans ad me non venit. Pervenit autem ad me clamor de eodem Ragenardo, quod suum habuerat destructum beneficium. Transmittens autem rescire utrum verum esset, invenit missus meus, et mansum indominicatum, et ipsam ecclesiam penitus destructam, ac silvam venditam, et alia perplura. Ad quae judicaverunt astantes laici, ut sacramento probaretur ex mea parte, quod de regis servitio sine mea licentia veniret, et amitteret illud beneficium, anctum, mentam, et ciminum decimantes, et graviora legis relinquentes, culicem liquantes, et camelum glutientes, cum canones decernant ut per episcopos judices causa finiatur, et intra plenitudinem Capitulariorum gloriosissimorum imperatorum domni Caroli et Ludovici ita statutum sit: « Quaecunque a singulis regibus circa sacrosanctas ecclesias sunt constituta, vel singuli quique Antistites pro singulis ecclesiasticis impetrarunt, sub poena sacrilegii jugi et solida aeternitate serventur. Clerici etiam non saecularibus judicibus, sed episcopali audientiae reserventur. Fas enim non est ut divini subdantur arbitrio saeculari. » Item in eisdem ex sacris regulis et istud assumptum est: « De viris Deo dicatis, vel ecclesiasticis facultatibus aliquid disponendi nulla legitur laicis, quamvis religiosis, unquam attributa facultas. » Itaque potioris erat judicii sacratas Deo res destruere, et de sacratis Deo rebus ecclesiae cujus erant debita obsequia non reprehendere, quam temporale illud servitium dimittas; sed animales homines non percipiunt ea quae sunt spiritus Dei , spirituales autem omnia dijudicant, sicut spiritualis homo testatur Stephanus papa et martyr . Quidquid in sacratis Deo rebus et episcopis injuste agitur, pro sacrilegio reputabitur. » Post hunc reclamavit Grivo, et respondi non me habere ibidem illos homines, qui ea quae dicturus eram una mecum sciebant. Attamen, jubente rege, coepi haec enarrare. Scilicet quod illum, et Beraldum qui aderat, sicut domnus rex sciebat, Romam monueram esse mittendos, qui domno apostolico de remoratione mea litteras deferent. Quodam autem die veniente ad me eodem Grivone, missaticum verbotenus injunxerim, et litteras ei dare volens, suam retraxerit manum, dixeritque usquequo suus compar veniret, non se litteras accepturum: cui et dixerim ut tunc et ipse proxima sexta feria quae imminebat in eadem hebdomada cum suo compare, videlicet Beraldo, adveniret. Qui his auditis se ad pedes meos prosternere voluit; quem susceperim ne faceret, et sic ipse intulerit quod audierit me habere motum adversus se animum, et illi necesse erat ut antequam tale inciperet iter, sacramento se excusaret, et tunc quod juberem voluntarie se facturum. Cui et respondi, quia non celabam quod motus aliquid adversus illum fuerim, eo quod audieram a quibusdam illum dixisse, quod Romam ipsum non pro alia re ire rogabam, nisi ut inde Scats mihi daret, quod ego mirabar si diceret, cum quidquid habebat beneficii gratis ei dedissem et sine ullo pretio. Nam ut scitis antecessorem meum Pardulum dimisit, et vobis se commendavit. In tempore autem ordinationis meae illum mihi commendastis, qui per aliquod mihi serviens, mortuoque patre ejus quod habuit beneficium illi dedi, insuper et alia duodecim mansa. Haec quae praemisi me illi reserante negaverit quod nunquam illud diceret, nunquam cogitaret, et precatus fuerit ut liceret illi se inde sacramento purgare. Cui responderim quia nihil abhinc ex hoc illi discrederem, nec aliquid adversus eum motionis abhinc haberem: et si ille Deo propitiante sanus abiret et rediret, suum servitium illi promeriturus essem, et eum ab illis itineribus quantum possem requiescere permitterem. Post haec prosecutus sum quod audierim illum silvam quam suus nutrierat pater destruere, et interdixi omnimodis ei ut caveret ne illud, si factum erat, in reliquum fieret: responditque mendacium quod audieram esse, sed dum Aquis palatii mecum foret , quidam sui vicini aliquid ex ipsa silva devastassent, sed ipse rewadiare eos esset facturus, sicque recesserit, reverti jussus a me, ut praedixi, in eadem hebdomada feria sexta. Sed mox ut domum pervenerit, omnibus vicinis suis denuntiari fecerit, ut quicunque ex eadem silva accipere volebat, usque in praefatum diem acciperet, quia ipse amplius non illud beneficium teneret. Venerintque omnes tam ex ipso comitatu, quam et de reliquis circumcirca positis, depopulatique eamdem fuerint silvam, ipso Grivone praesente, ac quibusdam villanis eam vendente, quibusdam perdonante, audierimque haec, ut puta sicut de tam vulganda re, sustinuerimque usque ad placitum quod ei designaveram. Qui dum non venerit, nec missum suae excusationis ad me transmiserit, jam tandem miserim rescire si vera essent quae dicebantur; invenerintque missi mei eamdem silvam sine numero villanos destruentes, ac quercus semiincisas in reliquum destruendas, perque circum circa campos densiter quae perduci ad domus destruentium non poterant jacentes, et sic jusserim, ut ex verbo meo omnibus prohiberet, ne amplius eam destruerent; miserimque missos meos, quod per campos remanserat recipere, veneritque ipse Grivo cum suis parentibus armatus, contenderitque hoc fieri: sed cum plures ex meis venissent hominibus, quibus resistere non poterat, per wadia emendaverit quod misfactum habebat, mandaveritque mihi se velle ad meam mercedem venire, et sustinere qualem illi commendassem harmiscaram, responderimque illis meis pro eo petentibus hominibus videlicet Gerardo, Hadoardo, ac Colsano, ut veniret in crastinum, et libenter si ita ipse vellet illud acquiescebam. Qui transmisit ad me quemdam suum propinquum, qui vocatur Magenfridus, pro hac ipsa re, cui et similiter respondi, qui venerit quasi hoc acturus ad locum ubi eram, qui dicitur Montiniacus, et me hoc ipsum ei offerente discesserit, dicens non meam se habere velle terram, nec meum se esse futurum hominem, neque unquam pro ipso beneficio non solum non ad Romam, verum nec tantum longitudinis, quantum ad suam restabat mansionem, perrecturum. Addidi quoque quod ipsum beneficium penitus destructum haberet, sicut et habet et apparet, familiamque multimodis contra legem vexatam. Qui negavit coram rege se non destruxisse illam silvam, nec suum esse destructum beneficium, nec ita a me discessisse, sed non potuisse coram me ad ullam venire reddendam rationem. Ego autem non habebam illos quos praescripsi, nec alios qui mecum tunc fuerunt, et hoc similiter sciunt quia illis diebus in Harduici archiepiscopi mansionibus pro causa superius praetaxata solus moratus exstiteram. Tunc domnus rex dixit, quia si ille ipsam silvam, ut dicebat, nutrierat, quam pater suus nutrisse coeperat, et ex eo amicis suis non destruendo, sed cum manacta dedisset, aut si ad suam necessitatem ex ea cum mensura accepisset, pro hoc non debuisset illud beneficium amittere. Quod nullus est qui negare possit si ille ita fecisset: sed ipse sicut dixi fecit, quod tamen ut praemisi coram rege negavit. Dixit autem rex, quod illud quod dicebat, neque judicando diceret, quod tamen juste et rationabiliter, sicut dixi, iste aliter non fecisset, dici et judicari posset. Me autem tunc persistente, quod satis habere possem de meis qui ea quae dicebam veridicare valerent, domnus rex videns ibi causam non posse finiri, distulit eam usque dum a Silvanectis reverteretur in sequenti hebdomada feria quarta; nam illa dies quo haec acta sunt dies Dominicus erat: jussitque ut homines meos hujus rei conscios mecum adducerem, et sic causa finiretur, quod et feci, dieque statuta adfui, sed nec Actardum, nec Rainelmum, nec Joannem episcopos, qui cognitores mihi a vobis dati fuerant, et nisi judicio eorum contradicendum putarem, ad synodumque provocarem judices fore potuissent, sine quibus causa finiri non poterat, ibi inveni. Ergo quod dicitis me ante diffinitionem contra sacros canones sine ulla necessitate vel ratione fuga lapsum, et regularem diffinitionem exspectare contempsisse, ecce patet quod non contempsi, quoniam ita sicut praemonstravi causae adfui: nec decere magnitudinem vestram intelligo, ut me tam saepe contemptorem canonum describatis, quod nondum vel in uno aliquo evidenti documento probare potuistis. De eo vero quod dicitis, sine ulla necessitate vel ratione fuga lapsum, fateor nec ratio nec necessitas fore debuisset devenienti in hos fines saeculorum id mihi facere, qui nusquam vel nunquam in aliquo contra quemquam quid egi, pro quo mihi fugere per rationem necessitas esset, aut diffugere rationem occasio incumberet. Et ideo fugere mihi contra rationem contraque omnes leges tam divinas quam humanas necesse esse non debuisset, si ratio et auctoritas ordinem et locum suum in me qualicunque episcopo vindicassent. Sed sicut vobis in initio missatici mandavi, Silvaci memor fui ubi vos adfuistis, quod mihi nihil profuit sed obfuit, qui pro eo solummodo retentus fui, ne Romam domni apostolici praeceptis obediens irem, quod a saeculo non est de episcopo ab episcopis auditum. De fuga autem qua me reprehenditis, non ego qui nihil sum; sed cuncto orbi papa venerandus et venerabilis respondeat Julius, ita scribens ad Eusebium, Theognium, Theodorum ac Berintum, reliquosque ad Orientales episcopos : « Igitur de fuga, super qua Athanasium reprehenditis, non recte agitis, cum ipse Dominus mandatum nobis hoc dederit: Cum persecuti vos fuerint in unam civitatem, fugite in aliam . Et ipse Dominus per semetipsum exemplum demonstrans, quando Pharisaei consilium fecerunt adversus eum ut occiderent, sciens autem Jesus discessit inde ; et alibi: Tulerunt lapides Judaei ut mitterent super eum; Jesus autem abscondit se, et exivit de templo, et transiens per medium eorum abiit , et ita discessit. Nam et discipuli propter metum Judaeorum recesserunt celantes semetipsos , et Paulus in Damasco a principe gentis quaesitus de muro in sporta depositus est, et manus quaerentis effugit , et alii quamplurimi et innumerabiles sancti, tam in Veteri quam in Novo Testamento, fugisse leguntur. Si ergo fugam improperatis fugientibus, erubescite potius persequi, et quiescite insidiari, quiescentque continuo fugientes. Nam sive perimatis eos, mors contra vos semper exclamat; sive rursus exsilia superponatis, ubique in vos mali memoriam destinare noscimini, et illi patiendo sibi proficiunt. » Indicia itaque necessitatis meae, licet indebite ac indigne etiam nunc mihi fugiendum fuisse, quia compellitis vulnus super dolorem addentes, explicabo. Vocastis me litteris vestrae auctoritatis Attiniacum ad synodum, intimantes quia litterae domni apostolici domno regi Carolo, et regni ipsius episcopis directae fuerant, de quibus sine synodali consultu responderi non poterat, quamvis eas litteras in Gundulphi villa suscepissetis, ubi et praesens adfui, quas mihi ibidem nullatenus ostendistis. Cum autem Attiniacum veni, dedistis mihi quasi exemplar earumdem, legere me rogantes, et sic statim inde respondere, et ut perlegens id ipsum exemplar vobis protinus redderem praecepistis. Sicut autem postea per aliud didici exemplar, plura in indiculo vestro mihi ostenso defuerunt. Tractata sunt in eodem Attiniaco a domno rege per aliquot dies quae visa sunt. Cum autem designaretur nobis dies certus, in quo synodalia tantum debuissent ventilari, qui futurus erat sexta feria, adveni, vos autem contigit non venisse. Omnes quoque homines mei ad causas banniti sunt, ita ut nec unus dum redirem ab eodem palatio me sequi permissus sit. Nortmanno hoc agente pro villa Pauliaco, eo quod illam concessione regia, et apostolica etiam ut scitis auctoritate recipiens, me iidem homines in eamdem villam secuti sunt: cum tamen, si nec mihi concessione regia redderetur, quia in parochia mihi a Deo concessa eadem consistit villa, excusari debuerant, si me, cujus ministerium ipsam intrandi canonica sanctione erat, in illam sequerentur. Sed miro in modo nova lege actum est, ut ipse Nortmannus, raptor ac sacrarum rerum pervasor, unde et sacrilegus, quin et nisi ex his rebus se exueret apostolica auctoritate excommunicatus, perque oris vestri officium, ut se authenticae litterae vobis missae habent, repellendus, a me etiam qualicunque episcopo pro specialibus in ecclesia Laudunensi admissis ab ecclesia sequestratus, non exegit talis taliter exsolvere quae non rapuimus, nec rapinam arbitrati sumus tam digna aequitate vel sero quae nostra erant recipiendo possidere, quae ipse tam nefanda iniquitate non pertimuit per tot annos diripuisse. Nec profuerunt haec quae intra plenitudinem Capitulariorum domni Caroli ac Ludovici imperatorum assumpta sunt sic: « Quaecunque a singulis regibus circa sacrosanctas Ecclesias sunt constituta, vel singuli quique antistites pro singulis ecclesiasticis impetrarunt, sub poena sacrilegii jugi et solida aeternitate serventur. Clerici etiam non saecularibus judicibus, sed episcopali audientiae reserventur. Fas enim non est ut divini subdantur arbitrio saeculari. » Item in eisdem: « Synodali decreto sancitum est, ne laici vel saeculares de viris Deo dicatis ecclesiaeque facultatibus aliquid ad se putent vel praesumant praeter reverentiam pertinere, quorum quarumque sacerdotibus disponendi indiscusse a Deo cura commissa docetur. Si quis contra haec venire praesumpserit, anathemate feriatur. » Item in eisdem: « De viris Deo dicatis, vel ecclesiasticis facultatibus, nulla legitur laicis, quamvis religiosis, unquam attributa facultas. Ergo quibus non est facultas res ecclesiasticas disponere, perniciosum est eas diripere. » Item in eisdem: « Si quis in hoc genus sacrilegii proruperit, ut in ecclesias earumque res irruens, sacerdotibus et ministris vel ipsi cultui locoque aliquid quod non oportet injuriae inferat, divini cultus injuria convictus sive confessus reus capitali sententia noverit vindicandum. Nec exspectetur ut episcopus injuriae ultionem deposcat, cui sanctitas ignoscendi soli gloriam derelinquit, sicque cunctis non solum liberum, sed et laudabile factas atroces sacerdotibus aut ministris injurias veluti publicum crimen persequi, ac debitas reis ultiones mereri. » Nunc e contra liberum et laudabile est sacrilegis sacras res invadere, et filii ecclesiae velut rei poenas luunt, qui disponente episcopo eas vel intrare praesumunt. Vos quoque in quaternionibus pistis regi datis hoc capitulum integrius ita posuistis ex eorum Augustorum libro, de quo hoc assumptum, et in Augustorum nostrorum libro ita ut praeposui compendiosius est insertum : « Si quis in hoc genus sacrilegii proruperit, ut in ecclesias catholicas irruens, sacerdotibus et ministris, vel ipsi cultui locoque aliquid importet injuriae, quod geritur litteris ordinum, magistratuum et curatorum, et notariis apparitorum, quos stationarios appellant, deferatur ad notitiam potestatum, ita ut vocabula eorum qui agnosci potuerint declarentur: et si per multitudinem commissum dicetur, si non omnes, possunt tamen aliquanti cognosci, quorum confessione sociorum nomina publicentur. Atque ita provinciae moderator sacerdotum et catholicae Ecclesiae ministrorum, loci quoque ipsius et divini cultus injuriam capitali in convictos sive confessos reos sententia noverit vindicandum. Nec exspectet ut episcopus injuriae propriae ultionem deposcat, cui sanctitas ignoscendi soli gloriam derelinquit, sitque cunctis non solum liberum, sed etiam laudabile, factas atroces sacerdotibus aut ministris injurias veluti publicum crimen persequi, ac debitam reis ultionem mereri. Quod si multitudo violenta civilis apparitionis exsecutione, et adminiculo ordinum possessorumve, non potuerit praesentari, quod se armis ac locorum difficultate tueatur, judices armatae apparitionis praesidium, datis ad virum spectabilem comitem litteris, praelato legis istius tenore deposcant, ut rei talium criminum non evadant. » Item et istud posuistis: « Si Ecclesiae venerabilis privilegia cujusquam fuerint vel temeritate violata, vel dissimulatione neglecta, commissum quinque librarum auri, sicut etiam prius constitutum est, condemnatione plectatur. » Nunquidnam, domine pater, dignum fuerat, ut vocatus a vobis ad synodum pro responsione domno apostolico reddenda foris excluderer, et residentibus vobis una cum archiepiscopis ac coepiscopis meis, iste Nortmannus talia agens taliterque apostolica auctoritate excommunicatus, quique per oris vestri officium fuerat repellendus, in praesentiam vestram me accusaturus pro ipsis rebus receptis veniret, ac a vobis audiretur, a quo specialiter ac omnimodis super hac re, et ego et omnes mei non tantum excusari quantum omnino debueramus defendi? De his enim iste Nortmannus unus est, de quibus in quaternionibus vestris, quando vobis placuit, pro me, proque Ecclesia mea ita scripsistis ad locum. « Talium etiam, ut fertur, quarumdam personarum praejudicio istud commissum admissum est, quae et in legibus et in sacris canonibus infames personae notantur. Et si vigor ecclesiasticus sic vigeret, sicut tempore antecessorum vestrorum et nostrorum praedecessorum viguit, inter criminosos, quia videlicet ut a ministris dicitur criminosi, a liminibus ecclesiae forent extorres. Nunc autem nostra dissolutione, ut quidam dicunt in Ecclesiam ipsi insiliunt, qui ab Ecclesia separari debuerant, et hoc nostris peccatis, in quos fines saeculorum devenerunt, merito reputamus, qui ad nostram contumeliam, non ad Ecclesiae gloriam sacerdotes dicimur, qui a talibus conculcamur, et ipsi de sacerdotum capitibus judicant, quorum judicium vel compellationem liberi et sani capitis laici in judicio publico legaliter non reciperent, si reicere vellent. In quo facto, ut sanctus Coelestinus scribit, non est agentium causa solorum, universalis Ecclesia quacunque novitate pulsatur. Novum est enim quod nunc factum est, quia non est de sub isto coelo auditum, ut episcopus cum ecclesia sua proscriptionis titulo ab ullo religioso principe laicorum judicio usque modo fuerit confiscatus. » Ecce quam insignibus armis praelia Domini tunc praeliati fuistis; sed dicam vobis quod tacere nec debeo, nec audeo. Non putavi ad dehonorationem vestri pertinuisse, quod Romam misi, quod Romam ire volui et volo, quod a Roma auxilium expetivi, unde omnis episcopatus sumpsit exordium, et retinet processionis et successionis incrementum. Nunquam hactenus caput pedibus nocuit, sine quo pedes ire non consueverunt. Sperabam perficiorem sanctitatis vestrae fore romphaeam, si ferro vicarii apostolorum principis Petri acueretur, non obtunsiorem. Taceo interim, quod enedreutice mihi in eodem Attiniaco irrogastis appellanti sanctam Romanam sedem pro amore Dei omnipotentis, et ejusdem apostolorum principis Petri veneratione: qui etiam, sicut scitis, ab eadem sum sede vocatus: quod neutrum mihi profuit, nec adhuc prodest; sed debuissem inde a vobis aliquam invenire excusationem, non sustinere oppugnationem. Pro qua re tanta passus sum et patior, quanta meis debentur peccatis, non autem reverentiae tantae sedis. Quod mihi scripsistis, ut cum domnus rex a fratre suo reversus fuerit, apportem illud praeceptum, per quod praefatas res Ecclesiae Laudunensi restituit sive contulit, et sicut justum de illis rebus quas requiro, inventum fuerit, agere procurabit: ad quod rursus illud praeceptum ut apportem necessarium esse non intelligo, cum illud per manus Harduici archiepiscopi vobis praesentibus et audivit et vidit, atque ipsum se firmasse, ut mihi Bertharius renuntiavit, recognovit. Sed hoc multis ut et mihi mirum est, quia quod regia liberalitate plusquam sex menses quiete retinui, dum synodus peracta fuit, statim amisi. De hominibus meis quod scribitis, quia causa eorum non diffinita sed implacitata remansit, satis vobis superius respondi, et ideo quod non irregulariter ac illegaliter ut dicitis abscessi. Sed quomodo nunc juste ac rationabiliter ventilanda eorum causa sit, ac secundum sacras leges diffinienda antequam de eisdem rebus revestiar potestate, non patet, quoniam juste ac rationabiliter eos ab illis recepi, et illos ab ipsis prohibui: quod ei evidentibus documentis probare, ut praescripsi, paratus fui. Quod scripsistis: « Caeterum, charissime frater, de schedula, quasi episcoporum diffinitionem continente in Synodo quae apud Tusiacum fuerat habita, valde miratus sum ubi et quomodo adinvenisti, quam antequam per Hettonem clericum tuum audierim, nunquam vidi vel nusquam audivi, sed nec qui modo adfuerunt episcopi eam se vidisse vel audisse dixerunt. » Et ego illud non ab re admiror, si Harduicus archiepiscopus qui adfuit, eam se non vidisse nec audisse dixit. Nam ab eo illam accepi, et relegens transcribi jussi, et transcripta est per manus duorum ecclesiae mihi commissae diaconorum, quorum unus Teutlandus, alter vocatur Hartgarius, qui scio quod nesciunt apostolicas aut synodicas depravare vel diminuere epistolas: quod a me nunquam didicerunt, quia, Deo teste, ego hoc nunquam agere praesumpsi. Quod vero vos dicitis, nec audisse nec vidisse eam, et authenticam diffinitionem, quae secundum sacras leges in eadem synodo decreta est, cui et vobiscum interfui, vos habere multum precor illam mihi ostendi, ut et ipse recognoscere valeam in ipsa manum meae subscriptionis. Scio tamen quia interfui in ipsa synodo, et reminiscor quorum specialiter admonitione huic diffinitioni succinctius collectae subscriptum est. Quod adjicitis, quia divinare non valetis unde adinventio ista emerserit, jam non est vobis necesse illud divinare, quia per me qui humanus homo sum, hoc interea rescitis, et si authenticam mihi ostenderitis quae aliter se habeat divinam esse demonstrabitis, quia nos humani hanc in eadem synodo constitutam et confirmatam veraciter novimus. Quod adjungitis: « Quae sicut ex his evidenter potes cognoscere, quae tibi contra praesumptiones tuas studui scribere, in quibusdam sacris regulis obviat, et mendacem illam facillime posses advertere, si illos oculos habuisses in capite, de quibus Scriptura dicit: Oculi sapientis in capite ejus . » Quae illa sint, quae contra praesumptiones meas scripseritis, in quibus evidenter possem cognoscere, quia haec diffinitio in quibusdam sacris regulis obviaret, ignoro, nec ex scriptis vestris me non agendo praesumpsisse recognosco, quia me ex actibus conscientiae meae pro scire perpendo, non ex denotatione scripturarum vestrarum dejicio. Quod dicitis quia mendacem illam esse facillime possem advertere, si illos oculos habuissem in capite, de quibus Scriptura dicit: Oculi sapientis in capite ejus, illos me habere oculos non jacto, sed utinam adepturus desidero. Nec illos sapientium habere volo, de quibus dicitur: Sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere nesciunt . Nec plus volo sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem , memor monentis: Altiora te ne quaesieris . Quaero tamen, ut ubi mendax est, et sacris obviat regulis, mihi demonstretis. Fateor quia non video, et si tunc vidissem, non subscripsissem. Quod dicitis: « Et miranda est tua prudentia, qualiter si placuit hanc mendacem, et in quibusdam, ut dixi, sacris regulis obviantem compilationem habere, et mihi transmittere, quam veram synodi definitionem et sacris regulis congruentem habere, et a me qualicunque primate tuo juxta regulas sacras tenendam et sequendam accipere. » Illam epistolam, quam vos in eadem synodo a vobis archiepiscopali administratione dictatam recitari fecistis, penes me habeo, et reminiscor quia ob prolixitatem ipsius, quibusdam satagentibus, huic compendiosius diffinitioni collectae subscripsimus. Nam vestrum Tetrasticon domino regi devotivum praemittentes ita incipitis, Sancta Synodus congregata in villa Tusiaco Tullensis parochiae. In hac autem quae incipit, Cum in nomine Dei omnipotentis, primum istud ita inchoat capitulum: « In primis igitur, propter pertinaciam multorum, qui cum sint sacrilegi, templum Dei in semetipsis corrumpentes, sacras res ex oblatione et voto fidelium sacris locis contraditas invadere non timent, statuimus secundum regulam antiquam patrum nostrorum, ut si quis oblationes fructuum, et rerum omnium quae ministris ecclesiae conferuntur, aut collectae sunt, extra ecclesiam accipere vel dare voluerit praeter conscientiam episcopi, vel ejus qui constitutus est ab eo ad dispensandum officio ecclesiastico disposita, tam is qui dat, quam is qui accipit, anathema sit judicio omnipotentis Dei, nisi resipuerit, perpetuo damnatus, et reliqua. » Cui decreto et vos in epistola vestra ita concinere videmini, inter alia inquientes, dicunt enim illi, qui in coelo regnant et in terra miraculis coruscant, qui et usque hodie nobiscum vivunt, et cum successoribus nostris usque in perpetuum vivent, quoniam apud Deum est merces eorum. Si quis oblationes ecclesiae extra ecclesiam accipere vel dare voluerit praeter conscientiam episcopi, vel ejus cui hujusmodi officio commissa sunt, nec cum ejus voluerit agere consilio, anathema sit. Anathema autem in Romana lingua alienatio interpretatur: quia omnis talia faciens, quandiu in illis manet, licet nos episcopi, qui in apostolis, et cum apostolis, non nostro merito, sed gratia divina ligandi et solvendi potestatem accipimus, interdum divini sensus ignari, interdum quae committuntur nescientes, aliquando etiam commissa ut expedit corrigere non valentes, quae statuta sunt exsequi dissimulemus, vel etiam negligamus, ut talem hominem ab Ecclesia et fidelium societate excommunicantes non segregemus, jam tamen a sacris canonibus excommunicatus et praedamnatus est, donec peccatum illud deserat, et per satisfactionem ecclesiasticam, et sacerdotalem reconciliationem, Domini gratiam, et fidelium societatem recipiat: et quincunque in peccatis suis et talibus sceleribus implicatus, ante satisfactionem necessariam vitam istam finierit, communionem et societatem cum electis in regno Dei habere nullatenus poterit, nec de inferni poenis et daemonum societate unquam liberari valebit. Sed sunt forte tales, qui privilegia de lacis et rebus Deo dicatis sanctorum manibus confirmata parvipendentes, sibi quia volunt, non quia possunt, excommunicationes usurpatoribus rerum et facultatum ecclesiasticarum a sanctis Domini intentatas alleviant, dicentes se pro hoc illata damnatione, id est anathematis vinculo non teneri: de quibus sanctus Gregorius in epistola ad Theoctistam patriciam dicit : « Ipsi, inquiens, sibi testes sunt, quia Christiani non sunt, qui ligamenta sanctae Ecclesiae variis se existimant conatibus solvere, ac per hoc nec absolutionem Ecclesiae quam praestat fidelibus veram putant, si ligaturas ejus valere non aestimant. Contra quos diutius disputandum non est, quia despiciendi per omnia et anathematizandi sunt, et unde se fallere veritatem credunt, inde in peccatis suis veraciter ligantur. Si qui sunt igitur, qui sub nomine Christiano haec aut praedicare audent, aut tacita apud semetipsos tenere, eos et ego omnes catholici episcopi, atque universalis Ecclesia, anathematizamus, quia veritati contraria sentiunt, et contraria loquuntur. » Hoc Apostolicae auctoritatis decretum, etiam a vestra probitate sic assumendo probatum, si ut scripsistis mihi est sequendum ac tenendum, utique et omnibus sanctae Ecclesiae filiis, qui Christianitatis nomine potiri delegerunt, erit sequendum ac tenendum. Unde non mihi videretur dignum excellentia vestra fuisse, ut diceretis Berthario quod mihi renuntiavit vos dixisse. Si hos praesignatos meos excommunicassem homines qui talia egerunt, et adhuc agunt, non eos excommunicatione teneri, videlicet anathematis vinculo non ligari. Sed non est mirum, si parvitatis meae excommunicationem parvipenditis, ac forte irrationabilem judicatis, quando apostolicae sedis excommunicationem et pro nihilo ducitis, et pro nihilo ducendam utpote absurdam praedicatis. Praeadmiror tamen, dum talia dicitis, si vestram excommunicationem aut auctoritatem, quae ex ejus processit constitutione, expendet arbitrio, apud aliquem eorum qui hoc audiunt, si tamen vobis credunt, aliquid valere aestimatis, et qui etiam Deum timentes agnitionem veritatis retinentes vobis non his credunt, nec in sui cordis conscientia consentiunt, non tamen possunt de vestra sapientia ac sanctitate non remorderi: sed potius scrupulo tam nefandae ac detestandae praevaricationis offensi, sinceritatem vestrae praestabilitatis vilificatam aut condolent, aut derogant. Quod ideo vobis pando, quia meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula odientis , scribente sancto ad sanctum Augustino Hieronymum, « Nescio utrum Christianae amicitiae putandi sint, in quibus magis valet vulgare proverbium: Obsequium amicos, veritas odium parit, quam Ecclesiasticum, Fideliora sunt vulnera amici, quam voluntaria oscula inimici. Et Paulus apostolus admonet sic: Filii, obedite parentibus vestris in Domino . In Domino autem obedire est, ut ipse docet Dominus: Qui amat patrem plus quam me, non est me dignus . Unde et item: Si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum abs te . » Quod ita plane S. exponit Augustinus : « Hic vero magna opus est fortitudine ad membra praecidenda. Quidquid enim est quod significat oculus, sine dubio tale est quod vehementer diligitur. Solet enim et ab eis qui vehementer volunt exprimere dilectionem suam ita dici, Diligo eum ut oculum meum, aut etiam ut oculos meos. Quanquam enim ad videndum isti oculi corporis communiter attendantur, et si ambo similiter intendantur, aequaliter possint, amplius tamen formidant homines dextrum amittere. Ut iste sit sensus, quidquid illud est quod ita diligis, ut pro dextro oculo habeas, si scandalizat te, id est si tibi impedimento est ad veram beatitudinem, erue illum et projice abs te: expedit enim tibi ut pereat unum horum quae diligis, utpote tanquam membra tibi inhaereant, quam totum corpus tuum eat in gehennam. Cogit quaerere diligentius quid dixerit oculum: in qua quaestione nihil mihi occurrit congruentius, quam dilectissimum amicum. Nam hoc est utique quod membrum recte possumus appellare, quod vehementer diligimus, et hunc consiliarium, quia oculus est tanquam demonstrans iter; et in rebus divinis, quia dexter est: ut sinister sit dilectus quidem consiliarius, sed in rebus terrenis ad necessitatem corporis pertinentibus; de quo scandalizante superfluum erat dicere, quandoquidem nec dextro parcendum sit. In rebus autem divinis consiliarius scandalizans est, si aliquam perniciosam haeresim nomine religionis atque doctrinae conatur inducere. » Itaque quod nihil post Deum charius vobis esse debeat ignoro, sed vobis perniciosum est, ut contra religionem atque apostolicae sedis doctrinam obvias manus inferatis, et mihi periculosum, imo inutile est, vestro tantum obnubilari amore, ut tacendo vobis videar consentire: quia etsi tacuero, et vos clamaveritis, nec pro taciturnitate mea, nec pro clamore vestro, illud unquam perficere poteritis. Videlicet omnes decretales apostolicae sedis epistolae recipiendae erunt, et non solum recipiendae, imo decernente Gelasio venerabiliter erunt recipiendae. Sed et quid prosit, quod in quaternionibus vestris dicitis, ut eas venerabiliter tantum legam, si eis venerabiliter obedire non debeam, et earum sanctiones venerabiliter sequi non satagam, ignoro. Appellationes episcoporum ad apostolicae sedis summum antistitem non comprimetis, nec illud Africanum concilium contra innumerabilia apostolicorum decreta vobiscum valebit, quo ait ad locum, « Nam ut aliqui tanquam a tuae sanctitatis latere mittantur, nulla invenimus patrum synodo constitutum: quia illud quod pridem per eumdem coepiscopum nostrum Faustinum tanquam ex parte Nicaeni concilii exinde transmisistis, in conciliis verioribus quae accipiuntur Nicaeni, a sancto Cyrillo coepiscopo nostro Alexandrinae Ecclesiae, et a venerabili Attico Constantinopolitano antistite, ex authentico missis, quae etiam ante hoc per Innocentium presbyterum et Marcellum subdiaconum, per quos ad nos ab eis directa sunt, venerabilis memoriae Bonifacio episcopo decessori vestro a nobis transmissa sunt, in quibus tale aliquid non potuimus reperire. » Si isti non potuerunt, quia forte noluerunt, potuit Marcus apostolicae sedis antistes, qui ita rescripsit Athanasio, et universis Aegyptiorum episcopis, inquiens, « De capitulorum namque veritate et numero Nicaeni concilii, cui vos interfuisse litteris vestrae fraternitatis significastis, a nostris qui vobiscum una interfuerunt diligentioribus requisivimus collocutionibus, qui ita, ut vestrae testatae sunt litterae, omnem nobis ordinem exposuerunt, et vestram epistolam per omnia veram esse testificati sunt; non ut nos aliquid sinistrum vestra ex parte arbitraremur, sed ut nos et vos illosque, absque ulla in postmodum titubatione, unum sentire optaremus, et sancta Romana Ecclesia, quae semper immaculata mansit, et Domino providentiae, et beato apostolo Petro opem ferente, in futuro manebit, sine ulla haereticorum insultatione firma et immobilis omni tempore persistat. His itaque peractis, diligenter requirentes in sanctae nostrae apostolicae sedis scrinio, eadem quae sanctae recordationis praedecessori meo Silvestro sunt directa, septuaginta sicut significastis capitula illaesa invenimus. Ipsa enim vobis, propter auctoritatem et subscriptionem tantorum Patrum, et ejus magni concilii, minime misimus: sed per eadem coram apocrisiariis vestris, alia similia, eumdem numerum, eademque verba, et ipsam subscriptionem continentia, vobis scribere, et sub certa stipulatione et confirmatione mittere curavimus. Et quis est qui fratribus talia negare audeat? Nam non negligenda nobis haec per S. Spiritus gratiam Dominus docuit, sed fideliter exercenda, et fratribus contradenda et docenda distribuit. Haec apostolorum viva traditio, haec est vera charitas, quae praedicanda est et praecipue diligenda ac fovenda atque fiducialiter ab omnibus tenenda. Haec sancta et apostolica mater omnium Ecclesiarum Christi Ecclesia, quae per omnipotentis Dei gratiam a tramite apostolicae traditionis nunquam errasse probabitur, nec haereticis novitatibus depravanda succubuit, sed ut in exordio normam fidei Christianae percepit ab auctoribus suis apostolorum Christi principibus, illibata fine tenus manet, secundum ipsius Domini salvatoris divinam pollicitationem, qui suorum discipulorum principi in suis fatus est Evangeliis, Petre, inquiens, ecce Satan expertivit ut cribraret vos sicut qui cribrat triticum: ego autem pro te rogavi, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos . » Et ideo apostolicorum decreta, nec modo ut umbra accipienda sunt, nec fuerunt post confessionem ejusdem apostolorum principis Petri, qui ait: Tu es Christus Filius Dei vivi, quoniam respondit ei Dominus: Beatus es, Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis . Ex tunc transierunt vetera, et facta sunt nova. Nec decretales epistolae, diversis temporibus pro diversis causis ut oportebat constitutae, in ullo sibi inveniuntur adversae: quia aliud est, diversis temporibus secundum diversitatem morborum diversas, hoc est multiplices et varias impendi medicinas: ut enim nova morborum genera nova medicamentorum indigent experimenta, sic multa morborum genera multa requirunt medicinarum fomenta; aliud est etiam, in uno tempore multas veritati contrarias inferre doctrinas, quod in his epistolis nec potest inveniri, nec ab ullo hominum debet dici. Quod autem vos mihi in quaternionibus vestris specialiter de epistolis Julii et Felicis, quasi de capitulis synodi Nicaenae confectis, dicitis respondere, non videtur ut mihi respondeatis, sed potius ut ipsos mendacii arguere conemini. Dignoscitur quo tempore Nicaena synodus congregata est excerptis quibusdam synodalibus gestis sancti Silvestri papae, in quibus capitulo primo ita continetur: « Temporibus Silvestri papae et Constantini piissimi Augusti, factum est magnum concilium in Nicaea Bithyniae, et congregati sunt regulariter ejusdem Silvestri papae vocatione in idipsum trecenti decem et octo episcopi catholicli et reliqua? » Post quae et subditur: « Eodem quoque tempore, decimo tertio Calendarum Juliarum die, quando memoratum magnum concilium in Nicaea congregatum est, canonica jam fatus papa evocatione in urbem Romam congregavit, et ipse, cum consilio praefati Constantini Augusti, ducentos et sexaginta septem episcopos, » et caetera. Cujus successor praefatus papa Marcus exstitit, qui de capitulis in Nicaena synodo octoginta effectis, et in septuaginta postea redactis, sicut superius perscripsi, huic Julio successori protestatur. Sed vos scribitis in iisdem quaternionibus ita: Caeterum quod in epistola ex nomine Athanasii et episcoporum Aegyptiorum ad Marcum successorem Silvestri habetur, octoginta fuisse capitula, quadraginta scilicet a Graecis Graeca edita lingua, et similiter quadraginta a Latinis Latina edita lingua, et ab episcopis trecentis decem et octo in septuaginta redacta fuisse capitula, si numerentur illa quae in epistola Julii designantur, et illa quae designata praetermittuntur, sed et illa quae in epistola Felicis legimus, plura quam octoginta et inter se diversa inveniuntur, et in eisdem epistolis non inveniuntur memorati, minime autem connumerari, illa capitula quae ex Nicaeno concilio sumpta servavit antiquitas, et hactenus tenet ac veneratur Ecclesia. Illorum quae in epistola Julii designantur capitulorum numerus iste reperitur, 18, 19, 21, 23, 26, 27, 28, 29, 33, 41 et 5, 8 et 9, ac 50, 52, 53, 54, 55 et 57, 59, 60, 61, 62, 63 et 66. In plenitudine enim septuaginta capitulorum designantur haec quae sequuntur a beato Julio posita, secundum hujus numeri significantiam interposita, et ideo hic non amplius ab eo quam viginti quatuor annumerantur; quibus si illa viginti capitula quae habemus adsciscantur, fiunt quadraginta quatuor, et non explent septuaginta: quanto minus octoginta, et non probatur iste hic in excedendo numerum falsus. Quod tamen addidistis, Sed et illa quae in epistola Felicis leguntur, videlicet ut si istis adjungantur, plura quam octoginta inter se diversa invenientur, non attinet ad rem; quoniam Felix ante suorum digestionem capitulorum ita praemisit : « Incipiamus igitur adjuvante Deo et sancto Petro apostolo, per quem et apostolatus et episcopatus in Christo coepit exordium, quoniam plures saepe emerserunt causae, quae in quibusdam non erant causae sed crimina, quia magis ut comperimus iniquitate quam charitate fratribus sunt impositae. Et ut de caetero sollicitudo sit ne talia proveniant, capitula quaedam a sanctis Patribus, quae tam in Nicaena synodo, quam et in hac sancta sede constituta sunt ponamus, quibus fratres et coepiscopi nostri fulti insidias inimicorum Domino auxiliante valeant evadere, et prout Dominus posse dederit, paucioribus verbis tantorum malorum imitemur compendium, et strictim quae in volumine litterarum vestrarum comperimus retractemus, et alia nonnulla instantis temporis necessaria prout petitis ponamus. » Et sic persequitur: « Est namque synodalibus decretum institutis, » et caetera. Non ergo dixit omnia illa quae posuit ex Nicaeno concilio assumpta, ut ex hoc tam ipsum quam Julium refellere possitis: sed dixit, quaedam tam ex Nicaeno concilio, quam ex his quae in sancta Romana sede constituta sunt, ponere se, quae non minoris fere judicavit auctoritatis. Insuper et addidit, et alia nonnulla instantis temporis necessaria prout petebantur ponenda. Hoc etenim et praedecessores et successores sui ab initio fecerunt, et usque in finem facturi sunt, ut pro instanti temporum necessitate, et constituta renovent, et constituenda constituant. Hac enim ratione omnes decretales epistolae pro diversis necessitatibus diversis sunt constitutae temporibus. Unde venerabiliter secundum beatum Gelasium sunt recipiendae, et si recipiendae, utique amplectendae, ac ab omnibus etiam venerabiliter obediendae. Quod etiam dixistis, quia inter se diversa inveniuntur, scilicet ea quae Julius papa posuit, et ea quae Felix, si diversa pro diversis, utpote prout in uniuscujusque tempore res accidit, intelligi vultis, bene se habet. Sin aliter, quasi adversari sibi invicem contraria statuendo videantur, nisi vos illud pandatis, fateor quia ego in nullo percipere valeo. Et quod dixistis, quia in ipsorum epistolis non inveniuntur memorari, minime autem connumerari illa capitula, quae ex Nicaeno concilio sumpta servavit antiquitas, et hactenus tenet ac veneratur Ecclesia, utrique ostendunt causam, in qua potest cognosci cur haec posuerunt et de illis tacent. Videlicet ea Felix iste papa dicit se ponere, quibus fratres et coepiscopi fulti, insidias inimicorum Domino auxiliante valeant evadere, et etiam ea insuper se statuere, quae ab eo ab eis petebantur pro instantis temporis necessitate. Si vero de his ageretur, de quibus illa viginti capitula Nicaeni concilii decernant, quae passim habentur, nihilominus et ipsa eum luce lucidius lucet assumpturum. Sed et Julius causam similiter et similem, cur ipsa viginti quatuor posuerit capitula, non minus evidenter propalat. Quod liquet in eo ubi numeri tramitem non custodit, sed ea tantum quae de re quae agebatur conveniebant, sicuti omnium est agere annexuit. Praemisit enim haec : « Tales enim insidiatores spiritu praevidentes sancti Patres in Nicaea congregati, leges statuerunt, quas nos canones appellamus, ne facile probi ab improbis damnarentur: ex quibus nonnullas sententias hic inseri judicavimus, ut tantorum Patrum auctoritate nostra roboraretur epistola, atque omnes Orientales sive reliquarum partium episcopi, haec audientes in tantam foveam non incidant, ne damnationem a Patribus decretam percipiant. » Et sic sequuntur illa ex praescripto concilio Nicaeno capitula de septuaginta capitulis deflorata. Et ecce quia de insidiatoribus agebatur, quod contra insidiatores pertinuit descripsit. Utrique isti ut prudentes egerunt medici. Unaquaeque enim infirmitas propriam requirit medicinam. Quod namque dixistis, minime in istorum epistolis capitula Nicaeni concilii ea quae habemus connumerari, nescio quid sibi vult dictum. Nam Julius papa, ut praelibavi, designative viginti quatuor tantum posuit, Felix vero quod ex Nicaeno concilio, posuerit non apparet, quia ipse non discernit, dum tam ex Nicaeno concilio, quam ex his quae in sancta Romana sede constituta fuerant, et etiam nonnulla quae ipse, prout ipsi petebant qui pro instantis temporis necessitate indigebant, statuit, se posuisse non tacuit. Nec conjici potest, quoniam plenitudinem septuaginta capitulorum non habemus, si duo vel tria seu quatuor aut decem ex Nicaeno concilio posuerit capitula, vel eo amplius, quia poterat viginti sex ponere secundum fidem numeri, et remanerent nobis nostra quae habemus penes nos viginti capitula. Igitur quod etiam et vos in eisdem quaternionibus ex ejusdem papae Julii epistola posuistis, qualiter sibi cohaereat intuendum est. Aitis enim: « De hoc autem quod reverentissimus Julius in epistola sua dicit, plura de his scilicet capitulis Nicaenae synodi ideo hic non inseruimus, ne vacuare vilemve facere praedictam synodum videremur, aut fastidium legentibus audientibusque faceret epistola; si quis autem de his ampliora atque abundantiora scire voluerit, in sacro nostrae sedis ecclesiae scrinio, et ea quae praediximus invenire poterit, verum me dicere testis est ipsa Divinitas, a nullo est contradicendum quia nisi ipsa quae misit haberet, mittere nullomodo poterat, et quia plura habebat esse utique verum constat, quia et illa quae sacrum concilium Nicaenum constituit certum est in Romano scrinio conservari. » Dicit itaque in Romano scrinio et ampliora et abundantiora haberi, et nihilominus testatur ea quae praedixit in eodem posse inveniri, et vos fatemini a nullo hoc esse contradicendum, quia nisi ipsa quae misit haberet, mittere nullomodo poterat. Et quomodo in eisdem postea quaternionibus scribitis, quod manifestum est nonnisi tantum viginti quae habemus capitula fuisse in Nicaeno concilio constituta? Verum et longissimarum aetatum ex antiqua consuetudine prolixa tempora, per quae ipsius concilii haec tantum viginti capitula fuere suscepta, verbis historiographi Rufini, quae indubitabilem faciunt fidem. Utrumque non procedit, quia si tantum viginti capitula suscepta fuisse ex verbis historiographi indubitabili fide credantur, contradicendum erit Julio, qui asserit de his ampliora atque abundantiora, quin quoque et ea quae praedixit in Romano scrinio posse inveniri, quae idem in epistola sua se testatur non assumpsisse, ne vacuare vilemve facere praedictam synodum, scilicet Nicaenam, videretur. Rectum est ergo, ut illi potius credatur, cui testis est ipsa Divinitas, quae spopondit, ubi fuerint duo vel tres congregati in nomine meo ibi ego in medio eorum sum . Et item: Si duo ex vobis consenserint, ex omni re quamcunque petieritis, fiet vobis a Patre meo . Et item ipsa Divinitas ac Veritas: In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum . Ecce tres idonei testes, et non modo testes, verum et testificantium corroboratores, Marcus, Julius ac Felix, plura quam viginti ex Nicaeno concilio ascita per prolixa tempora longissimarum aetatum in Romano scrinio reservata demonstrant, nec Antiocheno concilio numerum ipsorum aggregant, sed in Nicaeno concilio statuta depromunt, et septuaginta vel eo amplius, non quadraginta quinque aut tantum viginti capitula connumerant. Unde quia non oportet a capite disserere, necesse est nobis ea quae tradiderunt custodire, et potius quae nondum habemus perquirere, quam ea quae adepti sumus reprobare. Quod vero in eisdem quaternionibus scribitis: « Anno vero circiter vigesimo tertio post Nicaenam synodum Antiochena synodus habita est, et eadem epistola Julii per idem tempus facta esse dignoscitur, in qua plura capitula modo diverso collecta tenentur, quae si de una synodo fuissent assumpta, non taliter dissonarent: inde magis apparet, quia dum eo tempore suam Julius fecit epistolam, quo Antiochenum concilium actum est, non eum latuisse quae in eodem concilio statuta sunt, quod ejus necesse erat auctoritate roborari, ac per hoc non confudisse Nicaeni ac Antiocheni regulas concilii. » Sed quid dicitis, quae si de una synodo fuissent assumpta, non taliter dissonarent? Ergo si ea dissonant, quae de synodis assumuntur, et synodi inter se contrariae feruntur, quid sibi jam consonabit, quod in Ecclesia Dei solidum firmumque inveniatur aedificium, cum et decretales apostolicae sedis epistolas similiter dissonare non tacetis? Certe non dissonant quae diverso modo pro diversis necessitatibus assumuntur, si ab aequitate rationis et tramite veritatis non discrepant. Sed Julius et ea quae sibi tunc competentia visa sunt ex Nicaena assumpsit synodo, velut ipse ait, ut tantorum Patrum auctoritate sua roboraretur epistola, et illa quae pro instantis temporis necessitate addenda erant, sicut et suus successor Felix, caeterique praedecessores ac successores fecerunt, apostolica auctoritate constituendo apposuit. Quod autem subditis: « Et si de appellatione, sicut in Sardicensi concilio constitutum est, in Nicaeno concilio fuisset antea statutum, nulla perforet necessitas, ut iterum in hoc concilio inde constitueretur: sed sicut in aliis conciliis legitur scriberetur, videlicet ut ea quae sunt in Nicaeno concilio constituta ab omnibus conserventur. » Apparet quia nullatenus creditis tribus praefatis testibus, quod de appellatione episcoporum ad Romanae sedis antistitem in Nicaena Synodo constitutum sit ; non tamen obsistit rationi vel fidei, illud ideo in Nicaena synodo non fuisse decretum, eo quod in Sardicensi concilio hoc quoque constitutum sit, ubi dicitur: « Osius episcopus dixit: Placuit autem, ut si episcopus accusatus fuerit, et judicaverint congregati episcopi regionis ipsius, et de gradu suo eum dejecerint, si appellaverit qui dejectus est, et confugerit ad episcopum Romanae Ecclesiae, et voluerit se audiri, si justum putaverit, ut renovetur judicium vel discussionis examen, scribere his episcopis dignetur, qui in finitima et propinqua provincia sunt, ut ipsi diligenter omnino requirant, et juxta fidem veritatis diffiniant. Quod si is qui rogat causam suam iterum audiri, deprecatione sua moverit episcopum romanum, ut e latere suo presbyterum mittat, erit in potestate episcopi quid velit, et quid aestimet; et si decreverit mittendos esse qui praesentes cum episcopis judicent, habentes ejus auctoritatem a quo destinantur, erit in suo arbitrio. Si vero crediderit episcopos sufficere, ut negotio terminum imponant, faciet quod sapientissimo consilio judicaverit. » In superiori capitulo ejusdem concilii positum est: « Si hoc omnibus placet. Synodus respondit: Placet; » in isto dictum est: « Placuit autem. » Jure igitur placuit Osius dixit, si id prius noverat constitutum in Nicaena synodo, aut ad eumdem verborum tenorem, aut ad istius tenoris, velut in decretalibus invenitur, proportionem. Nec quoque mirum, aut absurdum est hoc, Sardicensis concilii sanctos Patres eadem Spiritus sancti gratia visitatos fuisse. Quocirca, etsi non ea prius a Nicaea didicerant, eadem sensisse, et ad sancti Petri apostoli memoriam honorandam haec ipsa statuisse. Puto tamen, si solummodo hoc Sardicense diceret concilium, ut ea quae sunt in Nicaeno concilio constituta ab omnibus conserventur, non de appellatione quidquam, quia in his viginti capitulis non continetur, conservari intelligi voluissetis. Nunc vero, quia de ipsa appellatione tam expresse quod servandum est salva apostolica institutione, id etiam ex Nicaena synodo promulgante ostenditur, salva apostolica auctoritate dico, quia Nicaena synodus, ut papa Bonifacius episcopis per Thessaliam constitutis scripsit, non aliquid super Romanam sedem ausa fuit constituere, cui videret nil supra meritum suum posse conferri: omnia denique huic noverat Domini sermone concessa, vel ex eo ac pro eo quid istud concilium quod recipitis illud servandum constituit, servari permittite, etiamsi de hoc in Nicaena synodo nihil statutum credatis. Et sicut ab omnibus illa viginti capitula tenentur, ac observanda censentur, quae nec sola ad omnes ecclesiastici ordinis sufficiunt utilitates, ac temporum necessitates: sic et a vobis vel istud teneri ac observari non prohibeatur capitulum, quod nulli obest, et omnibus prodest; quoniam postquam Africanum concilium ad papam Coelestinum scripsit sua in epistola ad locum , « Nam ut aliqui tanquam a tuae sanctitatis latere mittantur, nulla invenimus Patrum synodo constitutum, quia illud quod pridem per eumdem coepiscopum nostrum Faustinum, tanquam ex parte Nicaeni concilii exinde transmisistis, in conciliis verioribus quae accipiuntur Nicaeni, a sancto Cyrillo coepiscopo nostro Alexandrinae Ecclesiae, et a venerabili Attico Constantinopolitano antistite, ex authentico missis, quae etiam ante hoc per Innocentium presbyterum et Marcellum subdiaconem, per quos ad nos ab eis directa sunt, venerabilis memoriae Bonifacio episcopo decessori vestro a nobis transmissa sunt: in quibus tale aliquid non potuimus reperire. » Et istud a papa Innocentio, quem memoranter recipitis , « Episcopis per Macedoniam constitutis probabili ore scriptum est, Grave non potuit videri piissimis mentibus vestris, cujuscunque retractari judicium, quia veritas exagitata saepius magis splendescit in lucem, et pernicies revocata ad judicium gravius et sine poenitentia condemnatur. Nam fructus divinus est, justitiam saepius recenseri, fratres charissimi. » Praeterea dico quia quod illud Africanum intentat concilium ita, « Nam ut aliqui tanquam a tuae sanctitatis latere mittantur, nulla invenimus Patrum synodo constitutum, » mendacium est, quia in hoc Sardicensi concilio illud constitutum est sic , « Quod si is qui rogat causam suam iterum audiri, deprecatione sua moverit episcopum Romanum, ut e latere suo presbyterum mittat, erit in potestate episcopi quid velit et quid aestimet. » Quod etiam Sardicense concilium ad papam Julium inter reliqua scripsit , « Optimum et valde congruentissimum esse videbitur, si ad caput, id est, ad Petri apostoli sedem, de singulis provinciis Domini referant sacerdotes. » Ubi liquet, quod Julius de appellatione ex Nicaena scripsit synodo, hoc concilium non latuisse, et idcirco Osius proprie dixit, « Placuit quod in ipsa synodo, » scilicet Nicaena, placitum fuisse praedidicit, cui et ipse interfuit. Aut quis sanum sapiens ducat fide dignum, ea quae papa Coelestinus per Faustinum episcopum ipsis Africanis episcopis ex Nicaeno concilio transmisit capitula, non inveniri in authenticis? et non potius ab Alexandrino vel Constantinopolitano episcopis posse praetermitti: ut autem non pleniter mitterentur, aut si missa sunt, ab aliquibus, ut de multis legimus, minuerentur aut depravarentur, vel ab ipsis Africanis qui sua nolebant retractari judicia, vitiarentur, ut sicut mentiti sunt nulla hoc Patrum synodo constitutum, quod occultari non potest, sic et forte mentirentur, non ab Alexandrino vel Constantinopolitano episcopis id sibi missum quod abscondi posse crediderant, quod tamen a papa Coelestino sibi transmissum, quia ad eumdem res agebatur, negare nequiverant. Et ne de hac appellatione solummodo sibi apostolicae sedis antistites testentur, etiam episcoporum ipsius Africanae provinciae testimonium adhibeatur. Scripsit enim Stephanus archiepiscopus cum tribus conciliis sic : « Domino beatissimo ac apostolico culmine sublimato, sancto patri Patrum Damaso papae, et summo omnium praesulum pontifici, Stephanus archiepiscopus concilii Mauritaniae, et universi episcopi de tribus conciliis Africanae provinciae. Notum vestrae facimus beatitudini, quod quidam fratres in confinio nobis positi, quosdam fratres nostros, venerabiles videlicet episcopos, vobis inconsultis a proprio dejicere moliuntur gradu, cum vestrae sedi episcoporum judicia, et summorum finem ecclesiasticorum negotiorum, in honore beatissimi Petri, Patrum decreta omnium cunctam reservare sententiam inquirendi reverentia de Dei rebus, quas omni cura et sollicitudine observare debemus. Maxime vero juste debent ab ipso praesulum examinari vertice apostolico, cujus vetusta sollicitudo est tam mala damnare, quam relevare laudanda. Antiquis enim regulis censitum est, ut quidquid horum quamvis in remotis vel in longinquo positis ageretur provinciis, non prius tractandum vel accipiendum sit, nisi ad notitiam almae sedis vestrae fuisset deductum, ut ejus auctoritate juxta quod fuisset pronuntiatum firmaretur, et reliqua multoties talia, et his similia, quae super his constituta sunt. Quibus, si illicite factum est, ut semper vestrae sedi consuetudo fuit festinanter occurrite, et pro his viriliter ut pater pro filiis certantes state, sicut bene ad Jesum filium Sirac dictum est, usque ad mortem certa pro veritate, et semper Dominus Deus tuus pugnabit pro te . » Ecce, domine pater, quoniam isti Africanae provinciae episcopi testantur, quia antiquis regulis censitum est, quod illi alii se non invenisse in ulla synodo constitutum dixerunt. Majus enim est, non prius tractandum, vel accipiendum de summis quiddam ecclesiasticis negotiis, quamvis agantur in remotis vel in longinquo positis provinciis, nisi ad notitiam almae sedis Romanae prius deducatur, ut ejus auctoritate quod pronuntiatur firmetur, quam de judiciis episcoporum ab appellante episcopo contradictis retractare apostolicam, cui sollicitudo omnium Ecclesiarum commissa est, prosecutionem. Nec iste archiepiscopus, nec haec concilia, ad sui honoris detrimentum putarunt, sed imo ad salutis augmentum prospexerunt hoc potiri privilegio Romanae sedis antistitem. Quorum fateor unanimitati participem vestram perambio fieri paternitatem. Quibus et idem Damasus papa ex sua ita ad locum rescripsit epistola : « Scitis, fratres charissimi, simi, firmamentum a Deo fixum et immobile, atque titulum lucidissimum suorum sacerdotum, id est, omnium episcoporum, apostolicam sedem esse constitutam, et verticem Ecclesiarum. Tu es enim, sicut divinum pronuntiat verbum veraciter, Petrus, et super firmamentum tuum Ecclesiae columnae, quae episcopi intelliguntur, confirmatae sunt; et: Tibi claves regni coelorum commisi, atque ligare et solvere potestatem, quae in coelis sunt, et quae in terris promulgavi . Tu profanatorum hominum, et membrorum meorum maximeque meorum discipulorum existis ut princeps et doctor orthodoxae et immaculutae fidei, cujus vice hodie gratia Dei legatione pro Christo fungimur, et omnes hujus sanctae sedis praesules vicem gesserunt, gerunt et gerent. Ideo omnia quae innotuistis non licere mandarem, nisi vos tam pleniter instructos esse scirem, quod cuncta super quibus consulitis, illicita esse non dubitetis. Discutere namque episcopos, et summorum ecclesiasticorum causas negotiorum metropolitano una cum omnibus suis comprovincialibus, ita ut nemo ex eis desit, et omnes in singulorum concordent negotiis, licet. Sed diffinire eorum, atque ecclesiasticarum summas querelas causarum, vel damnare episcopos, absque hujus sedis auctoritate minime licet, quam omnes appellare si necesse fuerit, et ejus fulciri auxilio oportet. Nam, ut nostis, synodum sine ejus auctoritate fieri non est catholicum: nec episcopus, nisi in legitima synodo, et suo tempore apostolica vocatione congregata, diffinite damnari potest: neque ulla unquam concilia rata leguntur, quae non sunt fulta apostolica auctoritate. » Hic animadverto quod in quaternionibus vestris scripsistis ita, « Epistola vero Felicis ex epistola Julii pendet: hic enim est mos apostolicae sedis pontificibus, ut verba decessorum suorum quasi propria in suis ponant epistolis, sicut qui legit intelligit. » Omnino verissimum est, quia ille mos est apostolicae sedis pontificibus, ut verba decessorum suorum, quasi propria in suis ponant epistolis. Et idcirco magis et penitus consonae sibi, et minus ac nihil dissonae inveniuntur apostolicae sedis epistolae, nec constitutiones eorum in aliquo in sese adversae, scribente ex hoc eadem Symmacho papa ad Aeonium episcopum . Quanta enim vicariis beatissimi Petri apostoli judicabitur esse reverentia, si quae in sacerdotio praecipiunt, eisdem transeuntibus dissolvantur: quia ad ipsam sacrosanctam religionem credimus pertinere, cujus omnis potestas infringitur, nisi universa perpetua sint quae semel a Domini sacerdotibus statuuntur: quod ita contingere poterit, si successoris actibus non tribuerit firmitatem et roborando quae gesta sunt faciat rata esse quae gesserit. » Et ideo, domine pater, quia immobile est istorum fundamentum, ac inconcussum inconcutiendumque, indiscutiendum quoque permanet aedificium, in quibus est spiritus unus, et una fides, cor unum et anima una. Nolite attentare, quia non poteritis stabilire, ut ea quae isti suis sanxerunt decretis, vestris moliamini resistere repagulis. Ordinata est enim charitas, potimini in ea et per eam auctoritate achiepiscopali, sicut apostolicae sedis decreta, et canones eorum astipulatione roborati praefigunt, ut vestris apta coepiscopis forma simpliciter sitis. Episcopalis dignitas in diebus vestris vestra sapientia non vilescat, singularis et universalis apostolicae sedis potestas nulli comparetur, nec moleste ferat quisquam sibi eam esse praelatam, qui a suis obedientiam subditis requirit: sed patientiam, quam a suis exspectat, eam singularem a Domino non ab alio praelato quisquam expendat, a nullo detrahatur de cujus munere venit ut quisque quod habet acceperit; a nullo de suis judiciis judicetur, quae de omni Ecclesia fas habet judicandi, et cujus judicium a nullo mortalium licet retractari. Unus est omnipotens, qui eam speciali suo reservavit judicio. Itaque, domine pater, dignemini sinceriter animadvertere cur talia vobis dico. Primo quia minatur Dominus, Qui amat patrem plus quam me, non est me dignus . Ergo unum corpus sumus in Christo, alter alterius membra. Sed et caput nostrum Christus est, et pater noster Christus est, et magister noster idem et unus est Christus, qui ordinat charitatem, et ipse ordinavit eam in beato Petro, dicens ei: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam , ut aedificationis nostrae institutor ipse in ipso nostrum esset fundamentum et caput, a quo non opportet dissidere; et quodcunque membrum aliquem contra hoc caput senserit insilire, non potest, nec debet, tam pro se quam pro confessione paterna non condolere. Secundo cogor obnoxius visceralis filio litati affectionis, cum debita fidelitate, paternitatis vestrae devotioni, quod timeo vobis accidere posse, etiam mutus blatterare. Verum vobis dico, necdum coepi quaterniones vestros in Attiniaco mihi a vobis datos per singula percurrere, in aliis mihi admodum necessariis praeoccupatus. Sed aliqua prospiciens inveni de his quae praemisi contra apostolicae auctoritatis autonomiam vos disputasse: sed et contra ea quae vobis et nobis a venerabili papa Nicolao scripta sunt, mordaciter perplura protulisse, et quae nobis, videlicet omnibus Gallicanis episcopis inculcavit retinenda, refragabiliter refutasse, de quibus in rotula quam vobis Attiniaco dedi summatim scripsi. Cum tamen memorandus idem papa Nicolaus nil de suo quasi nova statuens, sed ex beati Leonis papae auctoritate, ac Gelasii institutione, quorum et vos decreta inter vestra saepe ponitis scripta quaeque explicuit prosecutus sit. Ponam igitur hic ipsam ejus epistolam nobis directam, et ad hoc pertinentem negotium, quam cunctis sicut ipse constituit tenendam ac observandam non cunctor, licet dicatis eum invenisse quid diceret. Invenit enim et rite dignum dictu, invenit quid diceret, et quod dixit ab omnibus custodiri debet. Et quoniam nobis Gallicanis omnibus generaliter transmissa est episcopis, increpans nos ac de increpatis instruens, et ego illam per vos nec audire nec accipere merui, velut nec ullam ex authentico in has partes destinatam, sicut eam ab aliis obtinui, vobis occasione pro re non ab re accepta, hic ex integro descripsi, quatenus cognoscatis me ipsius probitatem penitus debita devotione assecutam amplecti, ac etsi eam aliter habetis efflagito, vel pax illud nunc mihi a vobis patefieri. Textus enim ipsius iste habetur indefatigabiliter tenendus. Nicolaus, servus servorum Dei, etc. Vide hanc epistolam sub num. 76 inter scripta Nicolai I, Patrologiae tomo CXIX. Porro sicut scripsistis mos est apostolicae sedis pontificibus, ut verba decessorum suorum quasi propria in suis ponant epistolis, quatenus, sicut Symmachus papa ait, « roborando quae gesta sunt faciant rata esse quae gesserunt. » Quocirca firmiter teneo, si quaterniones vestri ad apostolicae sedis pervenerint notitiam, qui contra apostolicorum decreta obloquuntur, nullius momenti subsistent, quia quae domnus venerabilis papa Nicolaus, suorum exempla praedecessorum imitans, prosequendo constituit, domnus aeque venerandus papa successor ipsa Adrianus quae ab eo gesta sunt roborabit, ut faciat restare quae gesserit, et sicut scripsistis, juxta morem apostolicae sedis pontificum, etiam verba hujus praedecessoris sui quasi propria in suis ponet epistolis, contra omnes quos senserit adversus illa quae ab eo promulgata sunt adniti. Etenim apostolicae sedi obvias manus inferre periculosum est, quod nullus unquam fecit sicut melius nostis, qui de se voluit judicari. Enimvero quia in eisdem quaternionibus vestris multa utilia habentur, ex multorum auctorum sententiis, tanquam ex latissimis pratis vivis fontibus irrigatis deflorata, videtur mihi ut ex illis botrus carperetur, et spina caveretur. At de his quae de me in ipsis scripta adhuc relegi, perfacilis quidem patet responsio, sed verbositatis ac loquacitatis absque salis lepore perplurima indiget prolixitate. Quocirca valde vereor, quia talis a calice mihi taliter propinato derivabitur rescriptio, sicut de quodam scribitur, qualem et vos et me pudeat legere, et graves viros taedeat etiam audire. Quapropter si possem, et vobis etiam placeret, oppido eam devitare optarem. Nam de causis generalibus ibidem positis, decretalia Romanae sedis satis abundeque respondent, contra quae nullas propositionum ambages, nullas novas adinventiones, aut tergiversales interpretationes quisquam quiddam sani sapiens suscipiet. Quoniam haec est via directa, in qua nec stultus errabit, et qua tam intentative in Attiniaco de excommunicatione a me in parochia mea facta interrogatus sum. Tantummodo hoc interea pando, eo quod vos inauditam illam, ac contra apostolicam doctrinam, et contra ecclesiasticam veritatem fuisse asseveratis factam, non aliam illam, quam a vestra vivae vocis doctrina faciendam didici, et vos ea quae jure destruxistis ab re reaedificare non debetis, imo et quam in Romana sede apostolica auctoritate cognovi praeinditam, et de qua eamdem mihi sedem reclamo fore auctricem, cujus interest et de illa a me facta excommunicatione judicare, et de vestra resolutione decernere, cum ob eam mihi rescribitis sic, « Quod ergo de tua parochia, quasi ego ad aliquid in ea diffiniendum illam adire non possim, ex verbis Callisti, et aliis tuis compilationibus tecum non facientibus affirmare conaris, prave intelligis. Sed his et aliis regularum constitutionibus invenies hoc observare unumquemque metropolitanum in provincia alterius metropolitani, quod tu tibi perverse arrogas de tua parochia metropolitanae sedi Rhemorum subjecta. Forsan fuerunt aliqui metropolitanorum, qui jam haec hujusmodi attentaverint. » Unde et idem fatus Callistus papa ad omnes Galliarum urbium episcopos rescripsit, in qua rescriptione penitus intelligentiae amphibologiam praecavit. Nam, inquit , « Nullus primas vel metropolitanus dioecesiani ecclesiam vel parochianum vel aliquid ejus parochiae praesumat excommunicare, vel judicare, aliquidve agere, absque ejus consilio vel judicio. Sed hoc observent, quod ab apostolis ac Patribus et praedecessoribus nostris est statutum, et a nobis confirmatum, id est, Si quis metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet parochiam, sine consilio et voluntate omnium comprovincialium episcoporum extra aliquid agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit irritum habeatur et vacuum. Sed quidquid de provincialium coepiscoporum causis, eorumque ecclesiarum et clericorum atque saecularium necessitatibus, agere aut disponere necesse fuerit, hoc cum omnium consensu comprovincialium agatur pontificum, non aliquo dominationis fastu, sed humillima et concordi administratione, sicut Dominus ait, Non veni ministrari, sed ministrare . Et alibi: Qui major est vestrum, erit minister vester , » et reliqua. Nempe ponens, nullus primas, nullus metropolitanus, dioecesiani ecclesiam vel parochianum, vel aliquid ejus parochiae praesumat excommunicare, aliquidve agere, absque ejus consilio vel judicio, non videtur hic primatibus de comprimatibus, vel metropolitanis de commetropolitanis id inculcasse, cum expunxit dioecesiani ecclesiam vel parochianum, vel aliquid ejus parochiae: sed ibi absque ambiguitate intelligendum est, quod non licet agere primati, multominus etiam metropolitano, ut dioecesiani ecclesiam vel parochianum, vel aliquid ejus parochiae praesumat excommunicare vel judicare. Nec minus ibi patet, quia non licet metropolitano in parochia sui metropolitani hoc usurpare, quod neque in dioecesiani sibi conceditur attentare. Sed ostenditur in eodem capitulo quid illi liceat ac expediat, ubi annectitur sic, sed quidquid de provincialium episcoporum causis, eorumque ecclesiarum et clericorum atque saecularium necessitatibus agere aut disponere necesse fuerit, hoc cum omnium consensu comprovincialium agatur pontificum. Nec tacuit etiam actionis modum dicens, « Non aliquo dominationis fastu, sed humillima et concordi administratione, sicut Dominus ait: Non veni ministrari, sed ministrare ; et alibi: Qui major est vestrum, erit minister vester . » Ubi non aliquis dominationis fastus intelligi poterat, qui se soli inter se aut vicissim judicarent, aut vicissim spernerent, essetque ordo confusus. Et quod in eodem continetur capitulo intueamur: « Sed hoc observent quod ab apostolis ac Patribus ex praedecessoribus nostris est statutum, et a nobis confirmatum, id est, Si quis metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet parochiam, sine consilio et voluntate omnium comprovincialium episcoporum, extra aliquid agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit irritum habeatur et vaccum. » Si hoc metropolitanis observandum cum commetropolitanis, non cum dioecesianis esset statutum, non praefigeretur, Si quis metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet parochiam: sed consequenter connecteretur, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet parochiam et dioecesim. Et quod sequitur, sine consilio et voluntate omnium comprovincialium episcoporum extra aliquid agere tentaverit, si archiepiscopi hoc de archiepiscopis observandum tenuerint, illud canon cadet quod accepto fertis, perfectum concilium est, ubi metropolitanus cum suis suffraganeis fuerit: quia nullus archiepiscopus de coepiscoporum causis sine consilio et voluntate omnium comprovincialium ut secundum vos loquar, coarchiepiscoporum tractare vel diffinire potuerit: quia si extra aliquid agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit irritum habebitur et vacuum. Ecce magis hic perdit vestra archiepiscopalis dignitas quam acquirit; quoniam istud minus est, si nihil nisi quod solummodo ad vestram propriam pertinet parochiam agere possitis sine consilio ac voluntate omnium comprovincialium archiepiscoporum, et illud multo majoris est potestatis, sicut a sanctis Patribus institutum est, ut cum consilio vestrorum comprovincialium coepiscoporum quidquid ex ipsorum causis, eorumque ecclesiarum et clericorum atque saecularium necessitatibus, agere aut disponere necesse fuerit, si nihil contradictionis emerserit, unde appelletur, tractetis ac perfecte diffiniatis, et de his tantum quae ratio et necessitas exposcit consensum comprovincialium coarchiepiscoporum requiratis. Scripsit etiam praefatus papa Callistus in alio capitulo de hac eadem re ad locum sic : « Nullus primas, nullus metropolitanus, nullusque reliquorum episcoporum, alterius adeat civitatem, aut ad possessionem accedat, quae ad eum non pertinet, et alterius episcopi est parochiae, super cujusquam dispositione, nisi vocatus ab eo cujus juris esse dignoscitur, ut quiddam ibi disponat, vel ordinet aut judicet, si sui gradus honore potiri voluerit. Sin aliter praesumpserit, damnabitur, et non solum ille, sed cooperantes atque consentientes: quia sicut ordinatio, ita eis judicatio et aliarum rerum dispositio prohibetur. Nam qui ordinare non poterit qualiter judicabit? nullatenus procul dubio judicabit, aut judicare poterit. Quoniam sicut alterius uxor nec adulterari ab aliquo vel judicari aut disponi, nisi a proprio viro eo vivente permittitur: sic nec uxor episcopi, quae ejus Ecclesia vel parochia indubitanter intelligitur, eo vivente absque ejus judicio et voluntate alteri judicare aut disponere, aut ejus concubitu frui, id est, ordinatione ullatenus conceditur. Unde ait Apostolus: Alligata est uxor legi quandiu vir ejus vivit: eo vero defuncto, soluta est a lege viri . Similiter et sponsa episcopi, quia sponsa uxorque ejus dicitur Ecclesia, illo vivente ei est alligata, eo vero defuncto soluta est, cui voluerit nubat, tantum in Domino, id est regulariter. Si enim eo vivente alteri nupserit, adultera judicabitur. Similiter et ille si alteram sponte duxerit, adulter aestimabitur, et communione privabitur. » Quod si solummodo inter primates et inter metropolitanos, nisi adderetur nullusque reliquorum episcoporum, diceretis fore observandum in parochiis coepiscoporum vestrorum auctoritate archiepiscopali presbyteros ac diacones ordinare eos, ac de eis eorumque causis, sine voluntate ipsorum, solus praeter synodum judicia terminaretis, ac aliarum rerum dispositiones vobis vindicaretis: quod nulla invenimus Patrum synodo constitutum; nec ad episcopum, si archiepiscopus non sit, pertinere poterit quod in hoc capitulo habetur, quoniam sicut alterius uxor nec adulterari ab aliquo, vel judicari, aut disponi, nisi a proprio viro eo vivente permittitur: sic nec uxor episcopi, quae ejus Ecclesia vel parochia indubitanter intelligitur, eo vivente absque ejus judicio et voluntate, alteri judicare, vel disponere, aut ejus concubitu frui, id est ordinatione, nullatenus conceditur. Lucius quoque papa, quem vos recepisse cognovi, haec eadem sic promulgat : « Si quis metropolitanus episcopus, nisi quod ad suam solummodo propriam pertinet parochiam, sine consilio et voluntate omnium comprovincialium episcoporum, extra aliquid agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit, et quod egerit irritum habeatur et vacuum. Similiter autem auctoritate fulti apostolica praecipimus, ut nullus metropolitanus, absque caeterorum omnium comprovincialium episcoporum instantia, aliquorum audiat causas, quia irritae erunt, et ipse causam pro facto dabit. » Ecce quia iste archiepiscopos etiam audire causas queritantium sine praesentia comprovincialium prohibuit. Et quia in capitulo vestro quod praeposui, habetur sic, « Sed his scilicet verbis Callisti, et aliis regularum constitutionibus, invenies hoc observare debere unumquemque metropolitanum in provincia alterius metropolitani, » accedat praedecessor istorum, Romanae sedis aeque antistes Anicius, et si haec non sufficiunt, omnem amphibologiam hujus intelligentiae omnimodis procul removeat. Inquit enim sic : « Ipse autem archiepiscopus nihil de coepiscoporum causis, aut aliis communibus, juxta statuta apostolorum, absque cunctorum illorum agat consilio, nec illi nisi quantum ad proprias parochias pertinet sine suo: quoniam tali gaudet ex concordia Altissimus, et gloriatur in membris suis. Reliqui vero qui alias metropolitanas sedes adepti sunt, non primates, sed metropolitani nominentur. Si autem aliquis metropolitanorum inflatus fuerit, et sine omnium comprovincialium praesentiali consilio episcoporum, aut eorum aut alias causas, nisi eas tantum quae ad propriam suam pertinent parochiam, agere aut eos gravare voluerit, ab omnibus districte corrigatur, ne talia deinceps praesumere audeat. Si vero incorrigibilis eisque inobediens apparuerit, ad hanc apostolicam sedem, cui omnia episcoporum judicia terminari praecepta sunt, ejus contumacia referatur, ut vindicta de eo fiat, et caeteri timorem habeant. Si autem propter nimiam longinquitatem, aut temporis incommoditatem, vel itineris asperitatem, grave ad hanc sedem ejus causam deferre fuerit, tunc ad ejus primatem causa deferatur, et penes ipsum hujus sanctae sedis auctoritate judicetur. Similiter, si aliquis episcoporum proprium metropolitanum suspectum habuerit, apud primatem dioeceseos, aut apud hanc apostolicam sedem audiatur: Qui major est vestrum, secundum jussionem, sit vester minister ; et: Quanto major es, in omnibus humilia teipsum . Charissimi, nolite inter vos contendere, nec quaerat aliquis major esse, sed, juxta Apostolum, diligite vos invicem, quoniam charitas ex Deo est, et omnis qui diligit ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est . » Enimvero dicens, « Ipse vero autem archiepiscopus nihil de coepiscoporum causis, aut aliis communibus, juxta statuta apostolorum, absque cunctorum illorum agat consilio, » distinguendo nihil de coepiscoporum causis, non de coarchiepiscoporum permittit interpretari. Subdendo quoque, « absque cunctorum illorum agat consilio, » illorum, quod est pronomen relativum ac demonstrativum, ad personas respicit coepiscoporum, nec sinit subaudiri coarchiepiscoporum. Trium istorum sic posuisse sufficiat testimonia, quibus reliqui apostolicae sedis pontifices astipulando attestantur. Et clarere credo, quia ea quae de Callisti papae caeterorumque suorum praedecessorum ac successorum constitutionibus collegi, non prave, sed plane intellexi. Decernit enim Antiochenum ita concilium : « Per singulas regiones episcopos convenit nosse, metropolitanum episcopum sollicitudinem totius provinciae gerere: propter quod et ad metropolim omnes undique qui negotia videntur habere concurrant. Unde placuit eum honore praecellere, et nihil amplius praeter eum caeteros episcopos agere, secundum antiquam a patribus nostris regulam constitutam, nisi ea tantum quae ad suam dioecesim pertinent, possessionesque subjectas. Unusquisque enim episcopus habet suae parochiae potestatem, ut regat juxta reverentiam singulis competentem, et providentiam gerat omnis possessionis quae sub ejus est potestate. Ita ut presbyteros et diaconos ordinet, et singula suo judicio comprehendat: amplius autem nihil agere tentet praeter antistitem metropolitanum, nec metropolitanus, sine caeterorum gerat consilio sacerdotum. » Ecce ostenditur quia sollicitudinem gerere debet totius provinciae metropolitanus, et quod ad metropolim eos qui negotia habere videntur, concurrere oporteat. Quid tamen inde exsequendum metropolitani sit sollicitudini, non in hoc capitulo evidenter exprimitur, quia hic omnia comprehendi non potuerunt praeter hoc quod dicitur, « nec metropolitanus sine caeterorum gerat consilio sacerdotum. » Sed inde apertius Africanum decernit concilium: « Item placuit ut presbyteri, diaconi, vel caeteri clerici inferiores, in causis quas habuerint, si de judiciis episcoporum suorum questi fuerint, vicini episcopi eos cum consensu sui episcopi audiant, et inter eos diffiniant adhibiti ab eis episcopi. Quod si et ab eis provocandum putaverint, provocent ad primates suarum provinciarum, sicut et de episcopis constitutum est. » Et in Sardicensi ita adhuc latius habetur concilio: Osius episcopus dixit : Hoc quoque omnibus placet, ut si diaconus, sive presbyter, sive quis clericorum, ab episcopo suo communione fuerit privatus, et ad alterum perrexerit episcopum, et sciens ad quem confugerit, eum ab episcopo suo fuisse abjectum, non oportet ut ei communionem indulgeat. Quod si fecerit, sciat se convocatis episcopis causas esse dicturum. Universi dixerunt: « Hoc statutum et pacem servabit, et concordiam custodiet. » Et ne dici possit hoc archiepiscopis non praejudicare capitulum, in eo quod inquit, « ut sive diaconus, sive presbyter, sive quis clericorum, ab episcopo suo communione fuerit privatus, et ad alterum perrexerit episcopum, » quia non admisit, aut ad archiepiscopum, sequens de hac eadem re diligentius ejusdem concilii perscrutatur capitulum. Osius Episcopus dixit : « Quod me adhuc movet reticere non debeo. Si episcopus quis forte iracundus, quod esse non debet, cito et aspere commovetur adversus presbyterum sive diaconum suum, et exterminare eum voluerit de ecclesia, providendum est ne innocens damnetur, aut perdat communionem; et ideo habeat potestatem is qui abjectus est, ut episcopos finitimos interpellet, et causa ejus audiatur, ac diligentius tractetur, quia non oportet ei negari audientiam roganti. Et ille episcopus, qui juste aut injuste eum abjecit, patienter accipiat ut negotium discutiatur, ut vel probetur sententia ejus a plurimis, vel emendetur. Tamen priusquam omnia diligenter et fideliter examinentur, eum qui fuerit a communione separatus, ante cognitionem nullus debet praesumere ut eum communioni societ. Hi vero qui conveniunt ad audiendum, si viderint clericorum esse fastidium et superbiam, quia jam non decet ut episcopus injuriam vel contumeliam patiatur, severioribus eos verbis castigent, ut obediant honesta praecipienti episcopo: quia sicut ille clericis sincerum exhibere debet amorem charitatis, ita quoque vicissim ministri infucata debent episcopo suo exhibere obsequia. » Quod dicitur hic, « habeat potestatem is qui abjectus est ut episcopos finitimos interpellet, et causa ejus audiatur ac diligentius tractetur, quia non oportet ei negati audientiam roganti, » patet quia dum ad metropolim uti Antiochenum dicit concilium concurrerit, ac audientiam ab episcopo rogaverit qui sollicitudinem provinciae gerit, ille qui abjectus est potestatem habens, finitimos episcopos ad hoc debere congregari, qui negotium discutientes, aut probabunt sententiam episcopi aut emendabunt: quae a plurimis est mutanda, non solius archiepiscopi deliberatione destruenda, quia quod subditur: « Tamen priusquam omnia diligenter et fideliter examinentur, eum qui fuerat a communione separatus, ante cognitionem nullus debet praesumere ut eum communioni societ, » non excepit archiepiscopum: quia ubi dicitur nullus, non supersedet ullus. Nicaenum quoque quid ex hoc decernat concilium attendamus, quo ait : De his qui communione privantur, seu ex clero, seu ex laico ordine, ab episcopis per unamquamque provinciam, sententia regularis obtineat, ut hi qui abjiciuntur ab aliis non recipiantur, requiratur autem ne pusillanimitate aut contentione vel aliquolibet episcopi vitio videatur a congregatione seclusus. Ut hoc ergo decentius inquiratur, bene placuit annis singulis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut communiter omnibus simul episcopis congregatis provinciae, discutiantur hujusmodi quaestiones, et sic qui suo peccaverunt evidenter episcopo, excommunicati rationabiliter ab omnibus aestimentur, usquequo vel in communi, vel episcopo placeat humaniorem pro talibus ferre sententiam. » Ergo communiter omnibus simul episcopis congregatis provinciae hae quaestiones discuti jubentur, ac excommunicatos ab omnibus rationabiliter aestimari, usquequo vel in communi vel episcopo placeat humaniorem pro talibus ferre sententiam. Nulli archiepiscoporum potestas datur, ut sua sola auctoritate coepiscopi sententia evacuetur. Soli debetur hoc privilegium Romanae sedis pontifici, utpote qui de omni Ecclesia fas habet judicandi. Docet quidem papa Alexander in fine suae epistolae quod « non tantum attendenda sunt quae fiunt, quantum quo animo fiunt . » Nempe cum hoc examussim, tam in vobis quam in me fuerit perscrutatum, patebit illico inde aequitatis emolumentum, Dicam tamen pro multis quae suo loco exsequenda erunt paucula. Domino dicente primo parenti nostro, in quocunque die ex ligno sibi vetito comederet, quod morte moreretur , non ideo dixit ut ipse comederet et morte moreretur, scilicet corpore et anima: sed ideo illud intulit, ne comederet, et non morte moreretur, sed vita viveret. Suadente autem diabolo, ut si ex ligno vetito comederent sicut dii essent futuri, scilicet parentes nostri, non ideo persuasit ut fierent quod praetendebat, sed ut amitterent esse quod fiendi erant si non comedissent. Ecce quia interdictio Domini ad hoc praecedebat, ut mors evaderetur, resolutio diaboli ad hoc inducta, ut vita evacuaretur. Et quia secundum illud papae Alexandri statutum, « non tantum attendenda sunt quae fiunt quantum quo animo fiunt, » cum ex ordine suo loco et tempore cujus est meam audierit interdictionem, judicabit quo animo, qua intentione eam fecerim, utrum quo ex ea aliquod malum subsequeretur, aut alicujus periculum procederet, aut locus violandi apostolicae sedis decreta aperiretur, aut, ut ita dicam, delinquendi contra omnes leges tam divinas quam humanas facultas daretur: nam lex propter transgressores posita est; an ut haec ne fierent satagere maluerim nihilominus ponderabit. Revolventur ab initio apostolicae sedis decreta, et considerabitur in ipsis cur excommunicatio facienda sit, et quibus ac a quibus, quin et a quibus exeundum ac separandum sit, cum quibus nec cibum sumi, quanto minus nec missam oporteat celebrari. Certe si qui non corrigit resecanda committit, ac qui in talibus tacet consequenter et cohibetur, et vae propheticum illi tacenti imminet, multo magis qui ea docet, per quae haec fieri quoquomodo a quibusque praesumantur, non in hominem tantum fratrem, sed in Deum Dominum, ac per hoc in ipsam sacrosanctam religionem praevaricari convincitur. Quod non me pro me dicere reamini, quasi propria instigatum injuria: quia Deo teste pro cavendo potius ecclesiastici ordinis detrimento vobis scribo, uti scriptum est: Nolite locum dare diabolo . Nec unum, scitote, apicem ab ore meo dictatum apparere optarem vel opto, qui vestrae paternitati displiceret, vel decentiae vestrae non congrueret. Sed non possum de his quibus gratis impetor, pro scire me vel tandem coactus non expedire. Forte in hyperbaton modum excessi, ad superiora suspiciam. De hoc quod scripsistis: « Nam etsi schedula a te mihi directa quiddam rationis vel auctoritatis habere videretur, hoc tamen debes discernere, quia sicuti ubi reclamatio certa suscipitur, causa ventilatur, ratio postulatur, praesumptio vel usurpationis temeritas non invenitur, sed justitia requiritur, et aequitas conservatur, censura districtionis canonicae vacat. » Si schedula quiddam rationis vel auctoritatis habet, quam superius mendacem descripsistis, bonum est ut illud observetur. Quod autem de susceptione reclamationis certae dicitis, qualiter suscepta sit eorum, de quibus dicitis, reclamatio superius descripsi, et quomodo ventilata fuerit demonstravi, et ratio ipsorum cujus juris sit quam habent satis liquet, si tamen absque praesumptione ac temeritate justitia secuta est, et aequitas mihi conservata: qui sicut superius explicavi, causa rationis reddendae usque dum praenominati cognitores, sine quibus diffinitio fieri non poterat, defuerunt adfui, ut de canonum statutis sileam, ex ipsis pro re hujusmodi scriptis vestrae auctoritatis, et regi pistis ut praemisi datis, animadverti valebit: in quibus ad locum ita decernitis inferentes: « Unde constat, quia si carere debet eo quod per mendacium impetravit, cautius est ut investigetur rei veritas antequam per mendacium quiddam nisi inquisitionem impetret, dicente sancto et cauto rege, Causam quam nesciebam, diligentissime investigabam . Et ideo facile discerni potest, quia in istis non censura districtionis canonicae vacat, sed potius exaggeranda in eos esset ad ulciscendum qui sunt devii a ratione et auctoritate ac aequitate, et in contemptus pertinacia obdurati. Quod mihi scripsistis, « Hortor et moneo te, frater charissime, paterna et metropolitana secundum sacras regulas auctoritate, ut non per haec commenta quae mihi misisti, praeceps, sicut mihi mandasti, sis ad proferendam sententiam, » ut secundum vos loquar, de his commentis quae modo falsitatis, modo aliquid rationis auctoritatisve habere dicitis, quia superius respondi, nunc plura omittens, ex vestra synodali in eadem synodo epistola generaliter prolata, super haec praecipitatione considerandum ut mihi videtur fas est. Posuistis enim in ipsa sancti Lucii papae institutum quo ait : « Rerum ecclesiasticarum et facultatum raptores a liminibus sanctae Ecclesiae anathematizatos apostolica auctoritate pellimus et damnamus, atque sacrilegos esse judicamus, et non solum eos, sed et omnes consentientes eis, quia non solum qui faciunt rei judicantur, sed etiam qui facientibus consentiunt. Par enim poena et agentes et consentientes comprehendit. » Et sic tanti papae prosecutores attestando additis: « A qua poena consensus liberi esse non possunt illi quorum ministerium est, et qui talia possunt prohibere, comprimere et emendare, et ea non student corrigere. » Ergo non est praeceps tam nefandos rerum ecclesiasticarum devastatores ac direptores a sacrilegio prohibere et comprimere, ac cum obduratis juxta apostolica decreta severius agere. Etenim quoque in quaternionibus vestris, domino regi pistis pro hujusmodi re datis, sic scripsistis ad locum: « Qui ergo stipendia ecclesiae, cujuscunque sint ordinis, loci, vel dignitatis accipiunt, si pro illius salute ac quietis honore atque defensione sollicite ac pro viribus non laborant, indigne quin et ad judicium illa sibi usurpant. » Ergo si ad judicium desides et non proficientes illa sibi usurpant, nunquidnam judicari non debent, qui res ecclesiasticas ut sacrilegi devastant, et in eas direptores insiliunt? Quod dicitis, « Praesertim cum sufficientissime jam te hinc commonuerim, redarguerim, et etiam ex auctoritatibus divinis instruxerim. » Ecce quomodo hinc me tunc instruxistis. Quod autem ulli meorum contra rationem unquam fecerim, nulla a vobis redargutione sum adhuc comprobatus, sed tunc vobis libuit dicere quod licuit. Annectitis etiam, « Sed patienter interim tolera quae videntur tuae potestati contraria, qui dicere cum psalmista debes: Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores, prolongaverunt iniquitatem suam . In patientia, inquit Dominus, possidebitis animas vestras , et reliqua perplura de patientia dogmatizantes. » Certe gemens re spondeo, quia postquam Romam directum parvitatis meae legatum recepi Deo propitio reversum, vobisque pro certo me ut devoveram, ac illac mandaveram, iturum velle non abscondi; nullam ex meis meaeque Ecclesiae necessitatibus aliam potui in vobis invenire consolationem: pro qua tamen re potiorem in vobis dignum erat ut sensissem veluti de patre pietatis ac dilectionis dulcedinem, atque archiepiscopalem auctoritatis vestrae suffragationem. De fabricatione vero supra dorsum meum fateor non condignam posse meis peccatis eam impleri, nec illius me esse gratiae, ut eam digne etiam modicam merear sustinere. Illud tamen Comicus forte ludens verum inquit, Facile cum valemus aegris consilia damus. Ubi et reminiscor beati Job ad suos dicentis amicos: Onerosi consolatores omnes vos . Sed sanctus pius ac humilis accedat Augustinus, qui se inclinare dignetur, ac me jacentem manu suae benignitatis erigere. Quia Veteris Testamenti custodia timorem habebat, non potuit apertius significari Novi Testamenti donum esse charitatem, quam hoc loco ubi Apostolus ait: Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi. Hanc enim legem Christi dicere intelligitur, quia ipse Dominus praecepit ut nos invicem diligamus, tantum in ea sententia praecepti pondus constituens, ut diceret: In hoc cognoscetur quoniam discipuli mei estis, si vos invicem diligatis . Hujus autem dilectionis officium est, invicem onera nostra portare. Sed hoc officium non est sempiternum: perducet sane ad beatitudinem sempiternam, in qua nulla erunt onera nostra quae invicem portare jubeamur. Nunc vero cum in hac vita, id est in hac via sumus, onera nostra portemus, ut ad eam vitam quae caret omni onere perveniamus. Sicut enim de cervis nonnulli talium cognitionum studiosi scripserunt, cum fretum ad insulas transeunt pascuorum gratia, sic se ordinant, ut onera capitum suorum, quae gestant in cornibus, super invicem portent, ita ut posterior super anteriorem cervice projecta caput collocet; et quia necesse est unum esse qui caeteros praecedens, non ante se habeat cui caput inclinet, vicibus dicuntur id agere, ut lassatus sui capitis onere ille qui praecedit post omnes redeat, et ei succedat cujus ferebat caput, cum ipse praeiret: ita invicem onera sua portantes fretum transeunt, donec veniant ad terrae stabilitatem . Istam cervorum naturam fortasse intenderit Salomon cum ait: Cervus amicitiae et pullus gratiarum tuarum colloquatur tecum . Nihil enim sic probat amicum, quemadmodum oneris amici portatio. Nec tamen invicem portaremus onera nostra, si unum tempus esset infirmitatis amborum qui onera sua sustinent, aut unum infirmitatis genus; sed diversa tempora, diversa genera infirmitatis faciunt ut onera nostra invicem portare valeamus. Verbi gratia, iram fratris tunc portabis, cum tu adversus eum non irasceris, ut rursum eo tempore quo te ira praeoccupaverit, ille te lenitate et tranquillitate supportet. Hoc exemplum ad id pertinet, cum diversa sunt opera portantium onera sua, quamvis ipsa diversa non sit infirmitas: in ambobus enim ad invicem ita portatur. Ad diversum autem infirmitatis genus aliud exemplum videndum est: veluti si quis in se loquacitatem vicerit, et pertinaciam nondum vicerit alius vero adhuc loquax, sed jam pertinax non sit; debet ille hujus loquacitatem, et iste illius pertinaciam, donec illud in illo, et hoc in isto sanetur, charitate portare. Par quippe infirmitas in duobus si uno accidat tempore, tolerare se invicem non valent, cum adversum se intenditur. Nam adversus aliquem tertium et duo irati sibi conveniunt, et se tolerant: quanquam nec tolerare, sed invicem consolari, sicut et tristes de re una magis se portant, et quasi incumbunt sibi, quam si unus tristis esset, alius et gauderet: si autem adversum se tristes sunt, prorsus se tolerare non possunt. Et ideo in hujusmodi affectionibus suscipienda est aliquantulum ipsa aegritudo, de qua vis per te alium liberari, et sic suscipienda, ut ad auxilium, non ad aequalitatem miseriae valeat, quemadmodum se inclinat, qui manum jacenti porrigit. Non enim se projicit, ut ambo jaceant, sed incurvat tamen, ut jacentem erigat. Neque ulla res officiosum istum laborem ad portanda onera aliorum facit libenter impendi, nisi cum cogitamus quanta pro nobis tulerit Dominus. Hinc enim admonens ait Apostolus: Hoc sentite in vobis quod et in Christo Jesu. Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis . Superius autem dixerat: Non quae sua sunt unusquisque intendens, sed quae aliorum . Huic sententiae connexuit quod dictum est. Nam ita sequitur: Hoc enim sentite in vobis, quod et in Christo Jesu. Ad hoc duntaxat, ut quemadmodum ille in eo quod Verbum caro factum est et habitavit in nobis , et sine peccato cum esset, peccata nostra suscepit, non attendit sua, sed nostra: ita et nos libenter ad ejus imitationem invicem onera nostra portemus Huic cogitationi accedit etiam illa cogitatio, quia ille suscepit hominem, nos autem homines sumus: et considerare debemus quod aegritudinem sive animi, sive corporis, quam in homine alio videmus, etiam nos habere potuimus aut possumus. Hoc ergo exhibeamus ei, cujus infirmitatem portare volumus, quod ab illo nobis vellemus exhiberi, si forte nos in ea essemus, et ipse non esset. Ad hoc pertinet quod ipse Apostolus ait: Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem . Cogitando scilicet, in eo vitio etiam se esse potuisse, unde cupiebat alium liberari. Compatiendo enim potius id agebat, non mentiendo, sicut quidam suspicantur, et hi maxime, qui mendaciis defendendis quae negare non possunt, alicujus magni exempli patrocinium requirunt. Deinde etiam illud cogitandum, nullum esse hominem, qui non possit habere aliquod bonum, quod tu nondum habes, etsi lateat, in quo sine dubio possit te esse superior. Quae cogitatio ad contundendam et edomandam superbiam valet, ne arbitreris quoniam tua quaedam bona eminent et apparent, ideo alterum nulla habere quae lateant, et fortasse majoris ponderis bona, quibus te superat nescientem. Non enim falli nos, aut adulatione potius uti Apostolus jubet cum dicit: Nihil per contentionem, neque per inanem gloriam, sed in humilitate mentis, alter alterum existimantes superiorem sibi . Non hoc ita debemus existimare, ut non existimemus, sed nos existimare fingamus, sed vere existimemus posse esse aliquid occultum in alio, quo sit nobis superior, etiamsi bonum nostrum, quod illo videmur superiores esse, non sit occultum. Istae cogitationes, deprimentes superbiam, et augentes charitatem, faciunt onera fraterna invicem non solum aequo animo, sed etiam libentissime sustineri. Nullo modo autem de quoquam homine incognito ferenda sententia est, et nemo nisi per amicitiam cognoscitur. Et ideo amicorum mala firmius sustinemus, quia bona eorum nos delectant et tenent. Nullius itaque repudianda est amicitia sese ingerentis ad amicitiam copulandam, non ut statim recipiatur, sed ut recipiendus optetur, atque ita tractetur ut recipi possit. Illum enim receptum in amicitiam possumus dicere, cui omnia nostra consilia refundere audemus. Et si quisquam est, qui se non audet ingerere ad amicitiam faciendam, nisi cum aliquo nostro temporali honore aut dignitate revocetur, descendendum est ad eum, et offerendum illi quadam comitate et submissione animi, quod per se ipse non audet. Sane quamvis rarius, tamen aliquoties accidit, ut ejus quem volumus in amicitiam recipere, priunobis innotescant mala quam bona, quibus offensi, et quodammodo repercussi, relinquimus eum, et ad bonorum ejus quae forte occultiora sunt indagationem non pervenimus. Admonet itaque Dominus Jesus Christus, qui nos vult effici imitatores suos, ut ejus infirma toleremus, ut ad quaedam sana, in quorum delectatione acquiescamus, per charitatis tolerantiam perducamur. Ait enim: Non est opus sanis medicus, sed aegrotantibus . Ideoque si propter Christi charitatem, etiam eum qui omni ex parte fortassis aegrotat repellere ab animo non debemus, quoniam sanari potest per verbum Dei, quanto minus eum, qui propter nos videri potest totus aegrotus, quia quaedam ejus saucia in primo ingressu amicitiae non potuimus sustinere, et quod est gravius, cum offensione animi de toto homine ausi sumus temerariam praejudicii ferre sententiam? non timentes quod dictum est: Nolite judicare, ne judicemini; et, Qua mensura mensi fueritis, in ea remetietur vobis . Saepe autem illa quae bona sunt, prius apparent: in quibus etiam temerarium benevolentiae judicium cavendum est, ne cum totum bonum putaveris, ea quae postea mala apparuerint, securum et imparatum te inveniant, et gravius offendant, ut eum quem temere dilexeras acerbius oderis, quod nefas est: quia etiamsi nulla ejus bona praecederent; et haec quae post apparuerint mala prius eminerent, toleranda tamen erant, donec omnia cum illo ageres, quibus talia sanari solent: quanto magis cum ea bona praecesserunt, quae tanquam pignora nos debent ad posteriora toleranda constringere? Ipsa est ergo lex Christi ut invicem onera nostra portemus. Christum autem diligendo facile sustinemus infirmitatem alterius, etiam quem nondum propter sua bona diligimus. Cogitamus enim, quia ille quem diligimus, Dominus propter eum mortuus est. Quam charitatem nobis apostolus Paulus ingessit cum diceret: Et peribit infirmus in tua conscientia, frater, propter quem Christus mortuus est . Ut, si illum infirmum propter vitium quo infirmus est minus diligimus, illum in eo consideremus qui mortuus est propter ipsum. Christum autem non diligere, non infirmitas, sed mors est. Quapropter ingenti cura, et implorata Dei misericordia cogitandum est ne Christum negligamus propter infirmum, cum infirmum debeamus diligere propter Christum. Itaque, domine pater, habet hic maxima paternitas vestra virtutum copiis perfecta, quid perfecte comedat: invenit et hic parvitas mea, nullis fulta probitatum praesidiis, quid imperfecta sugat. Haec est enim apposita forma, cui magnus et parvus jure imprimi possint: nec est invidiosa hujus viri persona, quam pro me agendam mediatricem introduxi qualiscunque frater. Filius enim indignus sum nominari, ne vestra peream scientia. Fateor enim quia ea quae taliter scribitis, non ex radice charitatis intelligo prodire, nec a fonte genuinae pietatis manare. Non debet pro mea stultitia vestra fucari sapientia, quia stultitia mea illa est, cui non est necesse responderi: secundum senem efficiatur respondens ei similis, quoniam sicut intelligo sic loquor. Nunquam certe ad hoc de apostolicae sedis privilegio efferendo scripsi, vel locutus fui, ut vestra in hoc minoraretur quantitas, sed imo ut vestra erga nos cresceret auctoritas: quod illud papae Leonis enucleanter demonstrat, ubi ait : « Ordinationem sibi singuli metropolitani suarum provinciarum cum his qui caeteros sacerdotii antiquitate praeveniunt, restituto sibi per nos jure defendant. Alienum jus alter sibi non audeat vindicare: suis limitibus, suis terminis sit unusquisque contentus. Nam omnium Ecclesiarum statum et concordiam custodiri cupimus sacerdotum, ad unitatem vos vinculo charitatis hortantes, ut ea quae a nobis, Deo inspirante et beatissimo Petro apostolo, discussis probatisque nunc omnibus causis, decreta sunt, pro vestra pace et dignitate servetis. Certe non tam nostro quam vestro honori proficere vos talia constituisse cognoscimus. Non enim nobis ordinationes vestrarum provinciarum defendimus, sed vobis per vestram sollicitudinem vindicamus, ne quid ulterius liceat novitati, nec praesumptori locus ultra jam pateat privilegia vestra cassandi. Nostrae enim gratulationi hoc solum crescere profitemur, si et apostolicae sedis reverentia apud vos illibata servetur, et per sacerdotalis disciplinae custodiam honori vestro perire quod suum est improbis usurpationibus non sinamus. » Ecce quia magis honori metropolitanorum proficiunt ea quae hoc modo statuit sedes apostolica, quam sibi conferant. Unde et omnem cor carneum habentem illud tangere debet, quod eodem ejusdem papae tomo disseritur de quocunque qui ejus potestatem tentat infringere. Ait enim : « Divinae cultum religionis, quem in omnes gentes, omnesque nationes Dei voluit gratia coruscare, ita Dominus noster Jesus Christus, humani generis Salvator, ad omnium apostolorum officium pertinere voluit, ut in beatissimo Petro apostolorum omnium summo principaliter collocaret, et ab ipso quasi quodam capite dona sua vellet in corpus omne manare, ut exsortem se mysterii intelligeret esse divini, qui ausus fuisset a petrae soliditate recedere. Hunc enim in consortium individuae unitatis assumptum, id quod ipse erat voluit nominari dicendo: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam , ut aeterni templi aedificatio mirabili munere gratiae Dei, in Petri soliditate consisteret. Verum hanc petrae istius sacratissimam firmitatem, Deo ut diximus aedificante, constructam, nimis impia vult praesumptione violare, quisquis ejus potestatem tentat infringere, favendo cupiditatibus suis, et id quod accepit a veteribus non sequendo, cum nulli subditum legi, nullis institutionis Dominicae credit regulis contineri, a vestro nostroque per novae usurpationis ambitum more desciscens, praesumendo illicita, et quae custodire debuit negligendo. Verum haec nos, Deo ut credimus aspirante, servata circa vos nostrae charitatis gratia, quam sanctitati vestrae apostolica semper sedes, ut meministis, impendit, nitimur consilio maturiore corrigere, et vestrarum Ecclesiarum statum communicato vobiscum labore componere: non nova instituentes, sed vetera renovantes, ut in status consuetudine, quae nobis a nostris patribus est tradita, perduremus, et Deo nostro per boni operis ministerium, remotis perturbationum scandalis placeamus. » Et in status consuetudine quae a patribus est tradita perdurantes, tam iste quam omnes sui praedecessores ac successores placere delegerunt, qui archiepiscopalem praestabilitatem debito honore munerati sunt, et episcopalem dignitatem apta aedificatione composuerunt, et in structura domus Domini tanta altitudine collocarunt, ne ab improborum hominum jaculis viribus ullis possint collidi. Omne regnum in seipsum divisum, ait Dominus, desolabitur . Non istud regnum debet dividi, in quibus est cor unum et anima una in uno spiritu. Sed nunquidnam non aperiam domino meo quod mea adhuc volvitur mente? Quanto major apud saeculares praedicatur apostolica potestas, tanto magis apud ipsos post illam praevalebat archiepiscopalis auctoritas. Honor enim subditi potestas est praelati: quoniam si humiliatur praelatus, quicunque ei subduntur, ex ipsius diminoratione consequenter attenuantur. Sic et episcopalis vilescit dignitas, si Archiepiscopalis non roboretur praestabilitas. Et dicam adhuc, Domine, dicam: Nunquidnam alicui archiepiscoporum erit dicendum non valere sui coepiscopi excommunicationem? Unde plura superius explicui, sed unum adjiciam. Nunquid non coepiscopi eumdem ordinant archiepiscopum? Nunquid aliorum verborum benedictio archiepiscopalis quam episcopalis componitur? Nunquid non benedictionis summa episcopo munere divino largitur? An valet episcopus ab archiepiscopo solo ordinari, ut ab eo solo merito debeat de suis judiciis judicari? Nam Symmachus papa testatur : « Ad Trinitatis instar, cujus una est atque individua potestas, unum esse per diversos antistites sacerdotium, » nec sanctius in justo, nec minus in peccatore. Sane tamen provisum est ne omnes omnia sibi vindicarent; et ideo adsunt in singulis provinciis, quorum inter fratres habeatur prima sententia, quibus si dignitas communis non est, ordo tamen ejusdem generis est: unde et generalis est. At vos, domine pater, custos estis positus in vineis. Vineam vestram nolite non custodire, quaerentes quae vestra sunt, sed quae coepiscoporum vestrorum, memores optantis fieri anathema pro fratrum salute . Cur igitur, cum sim pulvis et cinis, vobis templo Dei vivi haec mutire praesumo? Certe pro debita devotione, non pro digna ad magnitudinem vestram dictione, imperitus scientia, sed de inscientia praefatus mellifluo ore me confortat Augustinus ubi ait: « Si ergo non vacat omnes paginas sanctas perscrutari, omnia volumina sermonum evolvere, omnia Scripturarum secreta penetrare, tene charitatem ubi pendent omnia: ita tenebis quod ibi didicisti. » Et item idem: « Charitas ergo est vinculum perfectionis, charitas supereminentiorem habet viam, supereminet scientiam, et super omnia praecepta est. » Et item: « Dilectio sanctos discerni a mundo facit, et unanimes habitare in domo. » Et item: « Praeposuit enim Apostolus charitatem linguis hominum et angelorum, praeposuit miraculis fidei, praeposuit scientiae et prophetiae, praeposuit etiam illam magno operi misericordiae, quo sua quae possidet distribuit quisque pauperibus; et ad extremum praeposuit etiam corporis passionibus omnibus . Tam magnis rebus praeposuit charitatem: ipsam habeto, et cuncta habebis, quia sine illa nihil proderit si quid habere poteris. » Et item: « Quale bonum est charitas ista, fratres? quid pretiosius? quid luminosius? quid firmius? quid utilius? quid securius? Multa sunt Dei dona; quae tamen habent et multi qui dicturi sunt: Domine, in nomine tuo prophetavimus, in nomine tuo daemonia ejecimus, in nomine tuo virtutes multas fecimus . Non respondet ille, Non fecistis: non enim in conspectu tanti judicis mentiri audebunt, aut jactare quae non fecerunt; sed quia charitatem non habuerint, respondet omnibus illis: Non novi vos. Quomodo autem habet vel exiguam charitatem, qui etiam convictus non amat charitatem? » Et item: « Oportet itaque nobis qui charitatem integram custodire cupimus, ut ipsi charitati quae Deus est in nobis nullam injuriam faciamus, timentes illud quod scriptum est, Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum . » Et item: « Quam cum habere homo coeperit, Spiritum sanctum habebit: quam si non habuerit, sine Spiritu sancto erit. Et quomodo corpus tuum, sine spiritu quidem si fuerit, mortuum est: sic anima tua sine Spiritu sancto, id est sine charitate si fuerit, mortua deputabitur. » Et item: « Istius ergo charitatis magnitudinem, quia nimirum divinitus per Spiritum sanctum diffunditur in cordibus nostris, qui cum patre et cum Dei adjutorio voluerit habere, sicut jam dictum est, nullum in eo vitium poterit dominari. Et revera, cum ipsa charitas Deus sit , quod malum praevalere contra hominem poterit, in quo charitas Deus habitaverit? » Et item: « Ipsa est virtus nostra, quia si in illa non fuerimus, nihil prodest quidquid aliud habuerimus. » Et item: « Excellentia namque charitatis ita est ex Deo, ut ipsa sit Deus. Nullum est isto Dei dono excellentius. Solum est quod dividit inter filios regni aeterni, et filios perditionis aeternae. Dantur et alia per Spiritum munera; sed sine charitate pro nihilo sunt. Nisi ergo tantum impertiatur cuique Spiritus sanctus, ut eum Dei et proximi faciat amatorem, a sinistra non transit ad dexteram, nec Spiritus proprie dicitur donum, nisi propter dilectionem, quam qui non habuerit, si linguis hominum loquatur et angelorum, sonus aeramenti est, et cymbalum tinniens. Etsi habuerit prophetiam, et scierit omnia sacramenta, et omnem scientiam et habuerit omnem fidem, ita ut montes transferat, nihil est. Et si distribuerit omnem substantiam suam, et si tradiderit corpus suum ut ardeat, nihil ei prodest . Quantum ergo bonum est sine quo ad aeternam vitam neminem tanta bona perducunt? » et caetera. Multi auctorum ex hac multa loquuntur; sed istius unius deflorationem mihi odorari suffecit. Cujus tantae probitatis viri emolumenta non ostentando flagrantiae vestrae apposui, sed mediatoris officio paternae affectionis ac filialis aeque devotionis assumpsi. Unde et ejusdem verba ad sanctum prolata Hieronymum, quae vos non spernere confido, pro me vobis suadentia pono, inquientis : « Cur itaque conor contra fluminis tractum, ac non potius veniam peto? Obsecro ergo te per mansuetudinem Christi, ut si laesi te, dimittas mihi, nec me vicissim laedendo malum pro malo reddas. Laedes autem me, si mihi tacueris errorem meum, quem forte inveneris in factis vel dictis meis. Nam si ea in me reprehenderis quae reprehendenda non sunt, te laedis magis quam me: quod absit a moribus et sancto proposito tuo, ut hoc facias voluntate laedendi, culpans in me aliquid dente maledico, quod mente veridica scis non esse culpandum. Ac per hoc aut benevolo corde arguas, etiamsi caret delicto quod arguendum putas: aut paterno affectu mulceas quem abjicere nequeas. Potest enim fieri ut tibi aliud videatur quam veritas habet, dum tamen abs te aliud non fiat quam charitas habet. Nam et ego amicissimam reprehensionem gratissime accipiam, etiamsi reprehendi non meruit quod recte defendi potest; aut agnoscam simul et benevolentiam tuam et culpam meam, et quantum Dominus donat, in alio gratus, in alio emendatus inveniar. Quid ergo, fortasse dura, sed certe salubria verba tua, tanquam caestus Entelli, pertimescam? Caedebatur ille, non curabatur: et ideo vincebatur, non sanabatur. Ego autem, si medicinalem correptionem tuam tranquillus accepero, non dolebo. Si autem infirmitas velut humana, vel mea, etiam cum veraciter arguor, non potest nisi aliquantulum contristari, melius tumor capitis dolet dum curatur, quam dum ei parcitur, nec sanatur. Hoc est enim quod acute vidit qui dixit, Utiliores esse plerumque inimicos jurgantes, quam amicos objurgare metuentes. Illi enim, dum rixantur, dicunt aliquando vera quae corrigamus: isti autem minorem quam oportet exhibent justitiae libertatem, dum amicitiae timent exasperare dulcedinem. Quapropter etsi bos, ut tibi videris, lassus senectute forte corporis, non vigore animi tamen, in area dominica fructuoso labore desudans; ecce sum, si quid perperam dixi, fortius fige pedem: non mihi esse debet molestum pondus aetatis tuae, dummodo conterantur paleae culpae meae. » Et sic addit! : « Proinde illud quod in extremo epistolae tuae posuisti, cum magni desiderii suspirio vel lego, vel recolo. Utinam, inquis, mereremur complexus tuos, et collatione mutua vel doceremus aliqua, vel disceremus! Et ego dico - Utinam merear jam jamque paternitatis vestrae optatos magis vita complexus, et collatione mutua dulcedine paternitatis delibuta perfrui! Et utinam merear a vobis mihi expedibilia discere, quem scio posse mihi omnia quaeque necessaria exerere! Nam scio nunquam me ad comparationem vestri scientia Scripturarum posse erudiri, etiamsi omnes dies vitae meae ad hoc studium vacasset ascisci. Unde * * * * * * * optarem scribi, quae ad legendum forent parvitati meae utilia, ad recolendum desiderabilia, et aliis ad demonstrandum, ut vestram decet gravitatem, laudabilia: quia melius est bonum nomen, quam divitiae multae, ne de vestra magnitudine ac modicitate mea ab aliquo in postmodum scriberetur. » Quod iste sanctus mediator Augustinus in eadem sic scribit epistola: « Quis denique amicus non formidetur quasi futurus inimicus, si potuit inter Hieronymum et Rufinum hoc quod plangimus exoriri? O misera et miseranda conditio! O infida in voluntatibus amicorum scientia praesentium, ubi nulla est praescientia futurorum! Sed quid hoc alteri de altero gemendum putem, quando ipse quidem sibi homo est ignotus in posterum? Novit enim utcunque forte, nunc vix qualis sit; qualis autem postea futurus sit ignorat. » Et quod in fine ejusdem ponit ita epistolae: « Verumtamen ilium habuerim aliquo modo mitiorem quam te isto modo armatiorem. » Vestra armata dignetur audire paternitas, quia mea mitis huic praecepto parere parata est parvitas, ne fiat quod addit sic: « Hoc magnum et triste miraculum est, ex amicitiis talibus ad has inimicitias pervenisse; » --sed potius prosequatur protinus quod promit: « Laetum erit et multo majus ex inimicitiis talibus ad pristinam concordiam revertisse. » Quod continuo consequetur, si scientia surripiens cesset, et charitas cohibens non cesset. Ad quod Dominus dirigat corda nostra in charitate Dei, et patientia Christi, et Deus pacis et dilectionis, qui est Trinitas et unitas, sit semper vobiscum.

Notes: (can. 25) (can. 24) (can. 41) (Jer. I, 10) (I Cor. II) (epist. 11) (nam ab illo loco domnus rex mihi dixerat Ansigisum
esse Romam suo missatico profecturum) (epist. 11 ad Orient.) (Matth. X) (Matth. XII) (Luc. IV, Joan. VIII) (Joan. XX) (Il Cor. XI) (Cod. Th., de episc.) (Eccle. II) (Jer. IV) (Rom. XII) (Eccli. III) (lib. IX, epist. 39) (Prov. XXVII) (Ephes. VI) (Matth. X) (Matth. V) (Serm. Dom. in monte, lib. I) (Luc.
XXII) (Matth. XVI) (Epist.
I) (Epist. II) (Matth. XVIII) (Ibid.) (Deut. XIX; Matth. XVIII) (can. 7) (epist.

post fin. syn.) (epist. 2) (can. 7) (in
princ. epist.) (inter epist. Damas.) (Eccli.

IV) (epist. 4, in princ.) (Matth. XVI) (epist. 1) (Matth. X) (Matth. XVI) (epist. 11 ad episc. Gal.) (Matth. XX) (Marc. X) (Matth. XX) (Marc. X) (Ibid.) (Rom. VII) ( epist. unic. sub init. ) (Anic. epist. unic.) (Matth. XX) (Eccli.
III) (I Joan. IV) (can. 9) (can. 16) (can. 17) (can. 5) (epist. 1) (Gen. II) (Ephes. IV) (Job XXIX) (epist. unic. sub fin.) (Psal. CXXVIII) (Luc. XXI) (Job. XVI) (Joan. XIII) (Plin. lib. VIII cap. 32) (Prov. V, sec. LXX) (Philip. II) (Ibid.) (Joan. I) (I Cor. IX) (Philip. II) (Matth. IX) (Matth. VII) (I Cor. XI) (Epist. 93 ad episc. prov. Vien.) (ibid. in princ.) (Matth. XVI) (Matth. XII) (epist. 1 ad Aeon.) (Rom. IX) (I Cor. XIII) (Matth. VII) (Ibid.) (Sap. I) (I Joan. IV) (I Cor. XII) (epist. 73) (ibid.)