EPISTOLA V. AD AZONEM EPISCOPUM.
Author: Atto Vercellensis

Summa devotione colendo domno AZONI reverendissimo et sanctissimo praesuli ATTO gratia Dei humilis episcopus, vesterque fidelissimus, orationum instantiam cum devoto famulatu.

Deus omnipotens, qui vos in pastorali throno locare dignatus est, ipse vos jugi opitulatione adeo custodire dignetur, ut sacerdotalis honor cunctos vestros dirigat actus, rursumque vestris sacris actibus sacerdotalis ordo praefulgeat. Quod autem vestra prudentia nostram hebetem dignata est parvitatem, quare quemdam nostrae Ecclesiae filium a filiae suscipientis se de sacro fonte prohiberemus nuptiis. Insuper si aliquod capitulum repertum haberemus, vobis dirigere mandastis. Scitis, domini mei, quia in carnalibus nuptiis non tantum spiritualis, sed etiam saecularis lex est inquirenda. Igitur Luitprandus catholicus rex hujus in qua degimus patriae, tale cum consensu illius temporis procerum vel judicum capitulum promulgavit : « Hoc censuimus atque praecepimus, ut nullus praesumat commatrem suam uxorem ducere, sed nec filiam quam de sacro fonte levavit; neque filius ejus praesumat filiam illius uxorem ducere, qui eum de fonte suscepit; quia spirituales germani esse noscuntur: et qui hoc malum facere tentaverit, perdat omnem substantiam suam. Et filii qui de tali illicito matrimonio nascuntur, haeredes esse non debent, sed propinqui parentes. Ubi autem inventi fuerint, qui supra scripta illicita conjugia contraxerint, in praesenti separentur, et poenae suprascriptae subjaceant. » Lex etiam, quae Salica dicitur, hoc continet. « Uxorem patris si quis acceperit, mortis periculum incurrat, et de praeteritis conjunctionibus, quae incestae esse videntur, per precationem episcoporum jussimus emendare. Qui vero episcopum suum noluerit audire, et excommunicatus fuerit, perennem conditionem apud Deum sustineat, et de palatio nostro omnino sit extraneus, et omnes res suas parentibus legitimis amittat. » Romani quoque principes totius pene monarchiae dominantes, quorum legem etiam nobis sacerdotibus in multis convenit observare, talia instituta de conjugiis loquentes dedere. « Sed si qua per adoptionem soror tibi esse coeperit, quandiu quidem constat adoptio, sane inter te et eam nuptiae consistere non possunt. » Et item: « Si adversus ea quae diximus aliqui coierint, nec vir, nec uxor, nec nuptiae, nec matrimonium, nec dos intelligitur. Itaque qui ex tali coitu nascuntur, in potestate patris non sunt, sed tales sunt, quantum ad patriam potestatem pertinet, quales sunt ii quos mater vulgo concepit. Sequitur ergo ut et dissoluto coitu, nec dotis exactioni locus sit, et alias poenas patiantur, quae sacris constitutionibus continentur. » Nulla denique adoptio talis esse poterit, quam haec per quam homines filii Dei efficiuntur. Haec est enim adoptio, quae emancipari non potest. Unde beatus Paulus ait apostolus: Qui praedestinavit in adoptionem filiorum per Christum Jesum, in ipsum secundum propositum voluntatis suae in laudem gloriae gratiae suae . Cujus adoptionis participem nemo ambigit eum qui secundum sacramentorum ordinem pueros baptizantibus offert, quique pro ipsis secundum catholicae fidei normam, non quemadmodum de altera, sed sicut de propria, in prima persona respondent, quia per sacram adoptionem jam illorum conjunctus est spiritus. Rursumque ex sacro fonte, quasi ex matris utero post baptismum a sacerdotibus ipsis ad instruendum committuntur. Nam sicut carnales nostri parentes nostrae generationis ministri sunt, secundum quod beatus Clemens in suis Decretalibus asserit, sic hujusmodi ministri sunt sacrae regenerationis. Deus auctor in utrisque consistit, sicut scriptum est: Unicuique sicut Dominus dedit. Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit . Illi namque, qui, ut superius diximus, erga pueros agunt, spiritualiter plantant, et patres sunt. Qui autem rigant, ministri ecclesiarum sunt, sacramenta conferentes baptismatis. Dominus autem incrementum dat in omnibus, sive in spiritalibus, sive in carnalibus profectibus. Legitur etiam in libro Codicum, quod est Romanae legis, ita: « Nihil aliud sic inducere potest paternam affectionem, et justam nuptiarum prohibitionem, quam hujusmodi nexus, per quem Deo animae eorum copulatae sunt. » Item ex Novella : « Si qui nefarium atque damnatum matrimonium contraxerint, et ex priori matrimonio liberos non habuerint, statim suis facultatibus careant, et dos fisci juribus vindicetur. Post publicationem autem, et cinguli sui patiantur amissionem, et in exsilio puniantur. Quod si vilior sit persona, corporali quaestioni subsistat, et uxor ejus contra leges nupta easdem poenas patiatur. Haec post biennium valeant; nam biennii indulgentia illis praestita est, qui jam contraxerunt contra leges matrimonia, ut infra biennium separentur. Quod si non fuerint separati, sed perseveraverint in toto biennio, poenis in primo capite dictis subjiciantur. » Valde enim turpe est, ut quod religionis causa saeculares leges custodire contendunt, hoc sacerdotes Dei infringere quaerant. Sed neque summi pontifices saeculares leges adeo respuendo contrivere, cum noster atque ipsorum Dominus ac Magister dicat: Non veni legem solvere, sed adimplere . Item sanctissimus papa Calixtus : « Nec eos viros, quos leges saeculi rejiciunt, suscipere debemus. Ipsam quoque infamiam, qua aspersi sunt, delere non possumus, sed animas eorum per poenitentiam publicam et Ecclesiae satisfactionem sanare cupimus. » Item Dionysius: « Infames omnes esse censemus qui suam Christianam praevaricantur legem. » Item Entychianus: « Similiter prohibemus ut nullae causae a judicibus ecclesiasticis audiantur quae legibus non continentur vel quae prohibitae esse noscuntur. » Hic et sanctissimus Julius papa confirmat. Beatissimus etiam Gregorius multa Romanae legis capitula confirmans, suo inseruit registro. Ergo, domine mi, absonum esse videtur, ut spiritalis affinitas carnalibus amplexibus deservire cogatur: ait enim beatus Paulus apostolus: Vos enim in libertate vocati estis, fratres; tantum ne libertatem in occasione detis carnis , et iterum: Qui seminat in carne sua, de carne metet corruptionem: qui autem seminat in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam . Et rursus: Ubi spiritus, ibi libertas . Et in Levitico: Omnis consecratio quae offertur, ab homine non redimetur , ne nostris usibus succumbendo, sacratum exsecrabile fiat. Sed et si haec cuncta quae superius tale reprehendentes conjugium diximus, deficerent, satis ad id reprimendum etiam remanerent. Nam adeo hujus religionis causa hactenus est abolitum, ut non tantum litteratis, vel prudentibus, sed etiam ipsis rusticis moris causa profanum jam videatur, ut sicubi peccatis exigentibus aliquid tale audierint, ideo scandalizentur. Unde grave committentibus peccatum exoritur. Ait enim Dominus: Vae homini illi per quem scandalum venit ; et beatus Paulus: Providemus enim bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus ; et item: Sine offensione estote Judaeis, et gentibus, et Ecclesiae Dei ; et rursus: Si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in aeternum, ne fratrem meum scandalizent ; et iterum: Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius . Plures nempe offendit, qui antiquas consuetudines a religiosissimis et prudentibus observatas immutare vel abradere praesumit: cum beatus dicat Isidorus : « Consuetudo est jus quoddam moribus institutum, quod per legem suscipitur cum deficit lex. Non differt utrum scriptura an ratione consistat, quando et legem ratio commendat. Porro si ratione lex constat, lex erit omne jam quod ratione constiterit, duntaxat quod religioni congruat, quod disciplinae conveniat, quod saluti proficiat. » Beatus quoque papa Gregorius, cujus institutionibus pene totus regulatur orbis, ait registri parte prima : « Et nos juxta seriem relationis vestrae consuetudinem, quae tamen contra fidem catholicam nihil usurpare dignoscitur, immotam permanere concedimus, sive de primatibus constituendis caeterisque capitulis, exceptis his qui ex Donatistis ad episcopatum perveniunt. » Sed et beatissimus Augustinus, de cujus prati oleribus omnis Dominicus pascitur grex, scribit ad inquisitionem Januarii : « Ipsa quoque mutatio consuetudinis, etiam quae adjuvat utilitate, novitate perturbat. » Quapropter quae utilis non est, perturbatione infructuosa, consequenter noxia est. Apparet ergo quod consuetudo quae fidei catholicae, vel saecularibus legibus non obest, omnimodis servanda sit, quod Theodosiano confirmatur edicto. Sed haec de qua nunc agitur consuetudo, nec catholicae fidei, nec ulli Christianorum legi penitus impugnat. Licet tamen quaedam leges sint in quibus haec specialiter non contineantur, sed nulla est quae huic impugnare videatur. Quapropter ideo de hac multos tacuisse antiquitus credimus, quia in nova quasi religione baptismatis, nullus Christianus talia praesumere conabatur; nec judicavere interdicendum, quod non credebant praesumendum. Nam justo lex non est posita, sed injustis . Attamen nobis, quibus licet indignis discernendi imposita est conditio, ut dividamus inter mundum et immundum, et lepram, talia convenit declamare, ne tacentes a Domino per prophetam arguamur, dicente: Canes muti non valentes latrare , ne populi consentire flagitiis videamur, et reprehensibiles efficiamur, dum aliorum reprehendere nequitiam dissimulamus. Sed in omnibus exhibeamus nos sicut Dei ministros ; quia scriptum est: Ne communicaverit peccatis alienis ; et rursus: Et immundum ne tetigeritis . Quod autem ex Domini sententia dicitis: Quod Deus conjunxit, homo non separet , haec religio modis omnibus custodienda videtur; sed non omnes qui conjuncti sunt Dominus conjunxit. Eorum tamen quos ipse conjunxit bona est copula, quippe nec legibus obest, nec catholicorum usus conturbat. Sed est honorabile connubium et torus immaculatus , sicut beatus Paulus ait apostolus: His namque qui matrimonio juncti sunt, praecipio, non ego, sed Dominus, uxorem a viro suo non discedere: et vir uxorem suam non dimittat . Videte quod dicit his qui matrimonio juncti sunt. Matrimonium enim est conjugum justa conventio et conditio; eos vero qui nefario et exsecrabili coitu contra leges et mores permiscentur, omnino separari oportet, quoniam nec vir nec uxor poterit esse in hujusmodi. Ait enim Dominus in Evangelio: Si dextera manus tua scandalizet te, abscide eam et projice abs te . Quid enim melius per scandalizantem dexteram quam male appositam uxorem intelligimus? Et iterum: Omnis qui reliquerit domum, vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem propter nomen meum, centuplum accipiet et vitam aeternam possidebit ; et Paulus apostolus: Non est enim servituti subjectus frater aut soror in ejusmodi; in pace autem vocavit nos Dominus . Dominus etiam divortium prohibens, fornicationis causam excepit, dicens: Excepta fornicationis causa , cujus, ut scitis, duo sunt genera, de quibus nobis per omnia modo non convenit disputare. Vestrum unde fidelem, nostrum scilicet filium, o domine mi, verbis affabilibus et mellifluis, sicut bene nostis, consulere non dedignemini: quatenus relictis prioribus ad meliora pertingere queat. Bene namque scitis quia omnis disciplina in praesenti quidem videtur non esse gaudii, sed moeroris; postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae . Et Jacobus apostolus: Scire debet, quoniam qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvavit animam ejus a morte, et operit multitudinem peccatorum . Quod autem vestra nobis innotuit magnificentia, quia multi majores et inferiores in hoc regno sint, qui tales uxores habent, quos etiam nobis intimare polliciti estis, Deo teste, hoc incognitum manet apud nos, et valde novum videtur. Sed si qui sint qui talia agunt, aut raritate nobis obscurum est, aut dissimulatione contectum. Verumtamen in istis partibus nullum praeter hunc aliquando audivimus: tamen et si multi essent qui hoc agerent, Dominica debuerat praecellere sententia: Non sequeris turbam ad faciendum malum, nec in judicio plurimorum acquiesces sententiae, ut a vero devies ; et Paulus: Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem ; et Jacobus apostolus ait: Quicunque ergo voluerit amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur . Et Moyses negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jocunditatem, majores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum improperium Christi . Secundum decretum autem Coelestini papae, docendus est populus, non sequendus. Sed et si nec lex valet, nec consuetudo proficit, saltem ipsa ratio procedat. Inter compatres et commatres interdicta esse conjugia evidenter omnes testificant. Cum hujus sacramenti mysterium non specialiter in ipsis, sed in eorum filiis celebratur. Nam et ipsi sequestratim esse possunt. Quis ergo hoc dicere audeat, quod absentes hoc sacramentum constringat? Praesentibus autem, in quibus celebratur non pertineat? Quod etiam ipsius vocabuli vis manifestat. Quid enim compater vel commater sonat, nisi simul pater, aut mater? Si ergo simul patres aut matres sunt, cui simul patres vel matres sunt, omnes eorum filii vel filiae fratres vel sorores ipsius erunt. Increpans enim Dominus Scribas et Pharisaeos ait: Vae vobis, Scribae et Pharisaei, stulti, et caeci, qui dicitis: Quicunque juraverit in altari nihil est, quicunque autem juraverit in dono, quod est super illud, debet. Caeci, quid enim majus est; donum, an altare quod sanctificat donum? Qui ergo jurat in altari, jurat in eo, et in omnibus quae super illud sunt. Et qui juraverit in templo, jurat in illo, et in eo qui habitat in ipso . Videtur ergo nobis, quod hujusmodi adoptio, si pertinet ad parentes, magis pertineat et ad filios, et si nec ad filios, profecto nec ad parentes pertinere videtur. Haec itaque intendentes, praedictum Theodericum a tali toro suspendimus, non tamen conjugium penitus interdiximus, nec aliter excommunicavimus, donec in domini archiepiscopi et vestram, caeterorumque nostrorum venerabilium confratrum audientiam veniamus. Non quod de rectitudinis dubitemus modo, sed ut majori auctoritate firmetur assertio plurimorum. Saepe etenim delinquentibus, dum vulnus facinoris premitur, reproba videtur sententia medicantis; et dum perversi criminis naevum diluere nolunt, ad diluentis injurias currunt. Quorum detractiones a nobis extorquemus, cum plurimorum sententiam interim exspectamus, sicut beatus Paulus ait ad Timotheum: Irreprehensibilem te exhibe, ut is qui ex adverso est, vereatur, nihil habens malum dicere de nobis . Dum enim, domine, cum isto agitur, non solum cum ipso, sed pro omnibus hujusmodi laboratur. Lex enim non admittit personam; si enim huic licet, evidenter omnibus licet; et si huic prohibitum sic erit, nullus se in postmodum de ignorantia excusabit. Innotuistis etiam nobis esse aliquos talibus nuptiis perplexos, qui pro nullius excommunicatione suas deserant copulas. Utinam, domine, nos injunctum officium implere valeamus. Illi quidquid faciant, nos saltem nosmetipsos liberare curemus. De talibus quippe Joannes clamat apostolus: Qui autem non est ex Deo, non audit nos . In hoc ergo cognoscimus spiritum veritatis et spiritum erroris. Deus pacis et charitatis ita vos sibi copulare dignetur ut in his quae ejus sunt boni procuratores existentes, nullius caliginis obscuritate torpeat; sed divino illustrati fulgore, sic in praesenti valeatis vinea laborare, ut in futuro mereamini euge Dominicum audire.

Notes: (Leg. Long. lib. II,
tit. 8, l. 5) (Ephes. I, 5) (I Cor. III, 6) (Nov. 12,
c. 1) (Matth. V, 17) (epist. 2, ad omnes Galliarum episc.) (Gal. V, 13) (Gal. VI, 8) (II Cor. III, 17) (Levit. XXVII,
29) (Matth. XVIII, 7) (II Cor. VIII, 21) (I Cor. X, 32) (I Cor.

VIII, 13) (I Cor. X, 24) (lib. II Orig.
c. 10) (lib.

I, epist. 75) (epist. 118, ad Januar.) (I Tim. I, 9) (Isai. LVI, 10) (II Cor. VI, 4) (I Tim. V, 22) (II Cor. VI, 17) (Matth. XIX, 6) (Hebr.
XIII, 4) (I Cor. VII, 10) (Matth. V, 30) (Matth. XIX, 29) (I Cor. VII, 15) (Matth. V, 32) (Hebr. XII,

11) (Jac. V, 20) (Exod. XXIII,
2) (Gal. I, 10) (Jac. IV, 4) (Hebr. IV,
24) (Matth. III, 17) (Tit. II, 8) (I Joan. IV, 6)