| Vidimus de la fundation de Mortaing | A touz ceulz qui ces lettrez verront , Jehan de Millon , garde de la prevosté de Paris , salut . Savoir faisons que nous , l'an de grace MCCCXXXIII , XVIIIe jour de fevrier , veismes unes lettrez seelees du grant seel de nostre seigneur le roy en cire vert et en las de soye contenans la fourme qui s'ensuit : «Philippus , Dei gratia , Francorum rex . Notum facimus universis tam presentibus quam futuris nos infrascriptas vidisse litteras formam que sequitur continentes : «Anno ab Incarnatione Domini M LXXX II , regnante Willermo , rege Anglorum et duce Normannorum , Robertus , comes Mortaniensis cum Alcidi , comitissa uxore ejus , divina gratia inspirante , ecclesiam novam in castrontonii in honore Dey et santo Ebrulfi confessoris construxit , et in ea canonicatum de propriis et bonorum suorum possessionibus et helemosinis instituit , Willermi regis , cujus ipse frater erat , et eorum baronum assensu , et Michaelis Abrincensis episcopi confirmatione , pro salute animarum suarum et Willermi regis et antecessorum et heredum suorum . In eadem ecclesia decanatum perficiens , sicut instituto deposcit canonica , ad decanatus honnorem hec subscripta donavit : in teloneo Moretani , C solidos cenomannensium in molendinis propriis Maretonii , XVII quartaria frumenti et veteres molas , decimam quoque censsuum et furnorum Moretonii et decimam ferie sancti Illarii et dimidiam decimam ferie sancti Paterni et dimidiam decimam ferie de Gatemon et decimam ferie ad Junieo et tantum de feria ad Moretonium quantum monachi sancte Marie habunt de decima ejusdem , et decimam vinee et virgultorum suorum de Moretonio et ecclesiam sancti Bartholomei cum decima totius ville et molendinum cum moltura dominii sui de bosco comitis et Montrefaltrelli et terram de bosco comitis ; apud Cerencias decimam thelonei et molendini et anguillarum et decimam foreste de Esquileyo et decimam castorum , vaccariarum et porcariarum , duas partes decime villanorum et cappelam de Esquileyo cum decima dominiorum et decimam molendini de Lingrevilla , et XL solidos rothomangensium in feria Montis Martini annuatim . Addidit preterea Willermus comes ad decanatum in theloneo Tellioli XL solidos cenomannensium et in eodem castro IIII burgenses et quicquid comes ab eis habebat et medietatem duum molendinorum cum moltura Telioli et in Grangerio et in Manchon LX acras terre ad perticam comitis de domanio et feria de Juvineo et ecclesiam Yvrande cum feudo sacerdotis , in excambium ecclesie sancti Hilarii de Novo Burgo quam prius decanus habuit , et in Novo Burgo burgensem unum cum mansura sua et III mansuras in parrochie de Fago Matildis ; domus quoque decani ad decanatum pertinet . Ad instaurandum etiam in eadem ecclesia cantoris honnorew , prefato comite Roberto hoc impetrante , assensu quoque Michaelis Abrincensis epicopi , Robertus de Cuvis et Radulphus filius suus consenserunt ecclesiam Cuvarum cum terra helemosine et tota decima ejus ville messium , censsivum , furnorum , fori , ferie , molendini , piscine , pinagii , et ecclesiam sancti Laurentii cum capella et cimiterris et terra helemosine et tota decima ville et molendinum , et sexies XX acras terre in helemosina liberas . Ut autem helemosine iste ab eodem dominio et ab terre omni consuetudine in manu et deffenssione prefati comitis et successorum libere remanent , dedit eis comes XXXII libras cenomannensium et unum mercerarium de dominio suo in Molinis et stationem quam Radulphus anuatim apud Moretonium debebat per duos annos , et dimisit . Hiis honnoribus constitutis , alias in eadem ecclesia comes ille instauravit prebendas , in unam igitur earum dedit ecclesiam sancti Clementis cum toto heremo et cum V acris terre , hunc et illuc , et pasturam IIII vaccarum et decimam totius parrochie et fene et vaccariarum et bergeriarum et decimam totius Lande putride , blasdi , pasnagii , pasturagii ; excepta decima placitorum et decima venationis et accipitrum que est episcopi Abrincensis , et in Gerno decimam totius dominii sui cuicumque tradatur duas garbas , et decimam virgulti totam preter decimaw placitorum et thelonei terram Garnerii filii Anilfi , preter eam que est in foresta et in Bion XL acras terre ; apud Telliolum decimaw feriarum et furnorum et medietatem duum molendinorum et totam decimam virgulti et vinee , et duas partes decime dominii totius Tellioli cuicumque tradetur et Grangerio et furnorum et Manchon ; apud Goranium medietatem ecclesie sancti Martini et dimidiam decimam parrochie et decimam telonei et censuum furni et molendini ejusdem castri . Ad aliam quoque prebendam dedit idem comes in theloneo Conditi C solidos de rothomagensium et decimas omnium que ibi in dominio habebat , decimam scilicet ferie , furnorum , pasnagii , piscine et ceterorum proventuum de quibus decime debentur et possint dari , et decimam molendini de vallibus et decimam domanii que apud Proceium habebat et in vicariis et in bergariis . Dedit etiam Ranulphus Avenellus ad eandem prebendam in teratorio eorum XL acras terre . Addidit preterea Willermus comes decimam dimidie ferie de Inter monte Ricardus quoque Sivalnus in Manisnil Giliberti XL acras terre . Instituit aliam insuper comes prenominatus prebendam et concessit in eam ecclesias omnes Tenerehebrani integre cum decimis et terra helemosine et decimam ferie et foreste et pasnagii et molentinorum et furnorum et LX solidos rothomagensium anuatim in theloneo et ad vanam terram que est inter duas aquas , et in Cavennoliis duas acras terre apud Pomeriam . Dedit Theodoricus eidem terram quam ibi tenebat . Unfredus quoque qui prior canonicus ejusdem prebende fuit dedit in eam dimidiam terram patrimonii sui apud Sanctum Dionisium , Girfardo terre illius domino concedente . Ursio etiam de Thusceto et mater ejus , ad unius institutionem prebende dederunt LX acras terre in Thusceto circa Segurnam , comite Roberto impetrante , et Hugone domino eorum concedente et donante ad hoc eidem XXIIII acras terre ultra Segurnam . Precibus quoque et assensu prefati comitis Roberti , ad prebendam aliam instaurandam Unfredus de Campo Ernulfi dedit ecclesiam sancti Petri juxta Tanethebriam cum tota decima ad eam pertinente et C acras terre in territorio parrochie quod dicitur Spisse . Addidit etiam Radulfus Valis Torte XL acras terre apud Sanctum Salvatorem . Nigalus de Munevilla dedit XL acras terre et decimam teloney ejusdem ville apud Menistellas . Willermus de Campo Ehernulfi ad eamdem prebendam concessit decimam molendini et decimam lane et caseorum de bergariis suis et decimam nemoris . Comes idem Robertus aliam addens prebendam in eandem concessit ecclesiam Montineii cum terra helemosine et decimam molendini et decimam totius ville de omnibus inde recta decima debet dari et XL acras terre . Ad aliam quoque prebendam comes idem concessit ecclesiam Manisnilli Giliberti cum terra helemosine et terram presbiteri et decimam molendini et totius ville et omnium que ad decimam pertinent . Et in eadem villa Willermus vicecomes dedit eidem prebende CCXL acras terre . Hogo quoque de Diva dedit in eadem prebenda terram Pillonis a Canciolo de sub Rupe Hermenfredi per Montem Acutum usque ad terram Osbernii Rufi , comitis et assensu et Radulfi Filgeriarum a quo ipse tenebat ; una etiam domus in qua canonicus manet eisdem prebende est comitis ipsius dono . Instituit aliam ad officium matriculare ejusdem ecclesie comes idem prebendam et dedit ei XX solidos cenomannensium anwuatim per teloneo Moretonii quos postea in redditu suo Ceranciarum annis singulis haberi perceperit . Dedit etiam ad sanctum Bertholomeum XXIIn acras terre et in Cavenollis X et in Bion III terram quoque lande quam Lambertus capellanus a Roberto comite in helemosinam tenebat in plano et in bosco . Ipse comes in unius prebende constitutionem concessit , Manguidi de Uncio assensu qui eam calumniabatur ; postea vero ad ejusdem prebende augmentum idem Manguidus dedit in Vireis juxta landam tantumdem terre sue advalens quantum terra de landa valebat , et in Buadesio dedit duas partes decime omnium dominiorum suorum et plaisitum suum et juxta illud XL acras terre de dominio suo . Et Ricardus etiam de Surdavalle , consillio et asensu comitis Roberti et ad alterius institutionem prebende , dedit medietatem ville Franii cum ecclesia et decima totius ville et dimidium molendinum et quartam partem foreste ; aliam vero quartem partem Ricardus Rufus ejusdem prebende canonicus a Roberto pincerna emit concedente uxore illius et filiis , et sic in prebendam dimidia foresta remansit . Norgodus quoque de patrimonio suo quod apud Moretonium habebat alteram , precibus et assensu comitis Roberti , instauravit prebendam , postea vero quod totum illud prefatus comes ecclesie sancte Marie et monachis Majorum Monasterii dedit , pro excambio ejus concessit ad eamdem prebendam in Rufevilla VIXX acras terre de dominio suo et unum molendinum et apud Moretonium in redditu furnorum suorum XX solidos cenomannensium . Consilio quoque et assensu prenominati comitis , ad unius instorationem prebende dedit Guillermus vicecomes ecclesiam de Huxon cum decima totius parrochie et decimam molendini et XXX acras terre in eadam villa , Rogerio de Huxon concedente . Idem vero Rogerius dedit supradicte prebende ecclesiam Basolche cum terra helemosine et decima totius ville . Aliam preter istas comes Robertus instauravit prebendam , concedens in eam ecclesiam de Bion cum terra elemosine et cum decima totius ville . Addidit etiam eidem prebende Gislebertus de Burlecourt medietatem ecclesie de Jonceio et dimidiam decimam ejusdem ville et ibidem CXX acras terre ; et in Cenillio Gauffridus de Saieo dedit in eandem prebendam XL acras terre . Willermus vero comes Moretoniensis de rebus et de decimis suis quas in episcopatu Constanciarum habebat unam insuper instauravit prebendam ; dedit itaque in eam apud Beusevillam terram Fulcri Villani et ibi de tota terra que terragium tunc redebat duas garbas decime similiter et Cherebville decimam de quoque telonei predictarum villarum ferie et decimam Bosoinsville et decimam de marisco et decimam de Gorgie marisco et decimam molendini Cherebville ; apud Montsorventum decimam ferie . Dedit quoque decimam foreste de Balteis et pasnagii et placitorum et de omni exitu preter venationem et in omni territorio foreste quod escultum fuerit et in bominibus qui ibi manserunt decimam et quod ecclesie pertinet et decimam de vaccariis suis et de Varengebec , de vitulis , de caseis , de porcariis , etiam et de apibus , de piscariis Dodville et de molendino decimam et decimam teloney Haie Putei et decimam molendini quod ibi est ante portam et decimam lane de bergariis ejusdem castri et decimam molendini de Bosch apud Barnavillam , decimam theloney et unius molendini et census salis et siccarie et de duobus molendinis Haie de Bernaville et de apibus et de placitis decimam et de bergariis , de agnis , sed de caseis , de lana , preter decimam agnorum et caseorum unius bergarie quam presbiteri ville habent ; in Barnavilla que est in Algia unam virgatam terre que dicitur Linaria et in bosco ejusdem ville decimam pinasgii et decimam sicere et vaccarie et porcarie et de novellis terris que de bosco sunt extirpate decimam et in terris sancti Sansonis quod ibi proximum est decimam vinearum et bergarie sue in villa prefata . Hiis honnoribus et prebendis a comite Roberto et filio ejus Willermo et baronibus eorum institutis hoc modo , postea sub Stehphano comite , juxta quarumdem ecclesiarum consuetudinem , capituli totius asenssu et Turgisi Abrincensis episcopi consilio , stabilitum est et confirmatum ut , defuncto quolibet sancti Ebrulfi canonico , redditus totius prebende anno uno et manu capituli ex integro ad agenda ecclesie necessaria remaneat ; hereditas quoque et omnis successio ab honnoribus et prebendis canonica auctoritate extirpata et sub anathemate perpetuo est abrasa , canonicorum eorumdem et baronum calumpniis , ut justum est , pretermissis omnino . Ad thesaurum ecclesie unde ejus necessaria agerentur et consilio capituli tractarentur dedit comes Robertus annuatim HHor libras cenomannensium in teloneo Moretonii quantum quarum postea LX solidos in proprio redditu Constanciarum et XXX solidos in redditu Cerenciarum annuatim statuit haberi . Comes quoque Guillermus dedit sancto Firmato apud Teholiolum IIIIor acras terre , LX autem acre et omnes supradictarum prebendarum ad perticam comitis date sunt ad augendum etiam lumem ecclesie . Postea Sthephanus comes dedit in theloneo Moretonii XV solidos cenomannensium , X solidos ad luminare altaris sancti Nicholay et V solidos ad luminare altaris sancti Firmati . Augetus etiam Totius et Willermus filius ejus dederint sancto Ebrulfo mansuram Normani de Bion , terram postea virgulti Teoderici emerunt canonici a Rogerio decano cujus pater Stephanus eam ab heredibus ante emerat et illam sancto Esbrulfo concesserint . Constitutum est a comite Roberto preterea ne in tota valle Moretonii preter scolam Sancti Ebrulfi scola aliqua haberetur ; quod si inveniretur alicubi , libri a canonicis caperantur de scola , et in thesaurum ecclesie ponerentur . Dedit etiam comes Robertus canonicis in commune LX solidos cenomannensium in teloneo Moretonii in excambium seppulture sancte Marie quam prius canonici habebant sed eam postea comes idem sancte Marie et monachis Majoris Monasterii dedit cum decima a Cancia usque in Clarellum , excepta decima castri inter muros et terra de foresta que unius est canonici . Donavit quoque comes Guillermus ecclesie sancti Ebrulfi et in commune canonicorum consessit in Anglia quicquid habebat in manerio de Languefort , liberum et quittum , et X libras esterlingorum in teloneo Penevoselli annuatim , Henrico rege Anglorum concedente et confirmante . Robertus etiam filius Guillermi dedit sancto Ebrulfo et canonicis in commune in Constantino medietatem ecclesie de Apevilla cum decima feodi comitis Moretoniensis et VII acras terre et HHam partem ecclesie de Gorgis et I aeram terre et cum tota decima feodi sui , et ecclesiam de Novo Maisnillo cum VII acris terre et cum tota decima , comite Stephano concedente . Ex dono quoque comitis habunt canonici annuatim in Landa putrida unum cervum ex ejusdem comitis institutione ubicumque canonici cum comite fuerint , in oblatione sua partiuntur tamquam proprii cappellani ; decanum vero et cantorem quando apud Moretonium morarentur ut proprios capellanos de mensa sua esse constituit matricularem et magistrum scole ; mansura quoque in qua Malgerius cantor domum suam fecit in dono comitis Willermi canonicorum esse in commune . Concessit etiam comes Robertus quod ad hedifficationem et opus ecclesie in Landa putrida ibi ligna capiantur ubi ad opus comitis capiantur , ignem quoque ibidem ubi comes canonici capient ; proprios quoque porcos canonicorum et presbiterorum prebendarum et medietariorum suorum a pesnagio liberos et quittos esse concessit ; hanc autem libertatem canonicis comes idem concessit ne sine submonitione decani sui et nisi in capitulo suo in causam ducantur in feominibus vero prebendarum suarum redditus seculares et forfacturas quas in eis comes habebat ; canonicis concessit preter sanguinis vindictam quam ad justicie sue conservationem retinuit . Omnes vero homines prebendarum per totum honnorem Moretonii in Normannia a consuetudine liberos et immunes esse decernit et ne eos vel eorum primogenitos milites retinere possent instituit ; omnium vero prebendarum et feominum earumdem justiciam ita sibi proprie comes ipse retinuit quod quicumque illis injuriam vel dampnum intullerit tamquam de injuria et dampno comitis coram illo vel justicia sua apud Moretonium justiciam inde teneantur . Hanc igitur ecclesiam cum honoribus et prebendis et aliis elemosinis et libertatibus suis a comite Roberto , Willermi regis Anglorum fratre , et a comite Willermo ejus fillio et a baronibus eorum in hunc modum fundatam , libertate etiam a sinodo et a consuetudine episcopali concessa , excepto hoc quod duo canonici sinodo debent interesse et capelanis a civitate Abrincensi centum crisma deferre debent et interdictum episcopale debere capitulum suscipere ab archidiacono vel decanis . Dedicaverunt Willermus Rothomagensis archiepisccopus , et Micael Abrincensis episcopus , et Odo Bajocensis episcopus , et Gaufridus Constanciensis episcopus , et Gilebertus Lexoviensis episcopus . Quoniam autem Michael Abrincensis episcopus hanc libertatem , consilio archiepiscopi et episcoporum supranominatorum et rogatorum Willermi regis Anglorum et ducis Normanorum et baronum , ecclesie integram concessit , comes Willermus concessit ei dimidiam placita episcopalia que tunc illis erant communia et decimam venationis in Landa putrida et accipitrum et unum cervum anuatim in Landa putridi . Harum autem helemosinarum et libertatis violatores sive diminutores vel destructores , archiepiscopus Willermus et ceteri epispoci anathemati perpetuo subjecerunt» . Signum Willermi , signum Roberti comitis , signum Maltidis comitisse , signum comitis Willermi , signum comitis Rogerii de Bello Monte , signum Willermi archiepiscopi , signum Odonis Bajocensis episcopi , signum Michaelis Abrincensis episcope , signum Gaufridi Constanciensis episcopi , Gileberti Lexoviensis episcopi signum» . Nos autem premissa omnia et singula in superius transcriptis litteris contenta , rata et grata habentes , ea volumus , laudamus , aprobamus ac nostra auctoritate regia tenore presentium confirmamus , nostro et alieno in omnibus jure salvo . Quod ut firmum et stabile in futurum permaneat , presentibus litteris nostrum fecimus apponi sigillum . Actum Parisius anno M CCC XXXIII , mensse octobris» . Et nous a ce present transcript avons mis le seel de la prevosté de Paris , l'an comme dessus .