আন্ধী () ১৯৭৫ চনত সঞ্জীৱ কুমাৰ আৰু সুচিত্ৰা সেন অভিনীত আৰু পৰিচালক গুলজাৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত এখন ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক নাট্য ছবি সেই সময়ত অভিযোগ কৰা হৈছিল যে ছবিখন তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ জীৱন আৰু বিচ্ছিন্ন স্বামীৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত আধাৰিত, কিন্তু বাস্তৱত কেৱল পটভূমিটোহে ৰাজনীতিবিদ তৰ্কেশ্বৰী সিনহা আৰু ইন্দিৰা গান্ধীৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল কাহিনীটো কেইবাবছৰৰ পাছত বিচ্ছিন্ন দম্পতীৰ আকস্মিক লগ পোৱাৰ ওপৰত আধাৰিত, যেতিয়া পত্নী আৰতি দেৱী, যি এতিয়া এগৰাকী আগশাৰীৰ ৰাজনীতিবিদ, সংঘটিতভাৱে নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ সময়ত স্বামীয়ে পৰিচালনা কৰা হোটেলখনত থাকে গুলজাৰৰ ৰচনা আৰু কিশোৰ কুমাৰ আৰু লতা মংগেশকাৰে গোৱা ৰাহুল দেৱ বৰ্মনৰ গীতৰ বাবে চিনেমাখন বিখ্যাত 

কেইখনমান হিন্দী ছবিতো কাম কৰা বঙালী চিনেমাৰ বিশিষ্ট অভিনেত্ৰী সুচিত্ৰ সেনে আৰতি দেৱীৰ মুখ্য চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল 

শ্ৰীমতী গান্ধী ক্ষমতাত থকাৰ সময়ত চিনেমাখন সম্পূৰ্ণ সঠিকভাৱে মুক্তিৰ অনুমতি দিয়া হোৱা নাছিল ছবিখন মুক্তিৰ কেইমাহমান পিছত ১৯৭৫ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জৰুৰীকালীন অৱস্থাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছিল এই ছবিখনে কংগ্ৰেছ দলৰ সুনামৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে বুলি দাবী কৰি আদৰ্শ নিৰ্বাচন আচৰণ বিধি উলংঘা কৰাৰ অভিযোগত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছিল গতিকে নিৰ্বাচন আয়োগে ছবিখন মুক্তিৰ পৰা বন্ধ কৰি দিলে ৰাষ্ট্ৰীয় জৰুৰীকালীন ঘোষণাৰ লগে লগে এই নিষেধাজ্ঞা আৰু অধিক বৃদ্ধি পালে এই নিষেধাজ্ঞাই লগে লগে ছবিখনক ৰাষ্ট্ৰীয় বিষয় কৰি তুলিলে ১৯৭৭ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰ্বাচনত পৰাজয়ৰ পিছত শাসকীয় জনতা পাৰ্টিয়ে ইয়াক ক্লিয়াৰ কৰি চৰকাৰী টেলিভিছন চেনেলটোত প্ৰিমিয়াৰ কৰাইছিল সেনৰ কেৰিয়াৰৰ ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ছবি হিচাপে প্ৰমাণিত হয়, আৰু লগতে তেওঁৰ শেষ হিন্দী ছবি, কিয়নো ১৯৭৮ চনত তেওঁ ছবিৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে ২৩ সংখ্যক ফিল্মফেয়াৰত শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰীৰ বাবে ফিল্মফেয়াৰ বঁটাৰ বাবে মনোনীত হোৱাৰ বিপৰীতে সঞ্জীৱ কুমাৰে শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে ছবিখনে নিজেই শ্ৰেষ্ঠ ছবি (সমালোচক)ৰ ফিল্মফেয়াৰ বঁটা লাভ কৰে 

 সাৰাংশ 
জে.কে. (সঞ্জীৱ কুমাৰে অভিনয় কৰা) এজন হোটেলৰ মেনেজাৰ এদিন তেওঁ সাহসেৰে এজন ৰাজনীতিবিদৰ মদ্যপান কৰা কন্যা আৰতি (সুচিত্ৰা সেন)ক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ আহে আৰতিৰ প্ৰেমত পৰে জে.কে. আৰু দুয়োৰে সৰু অনুষ্ঠানত বিয়া হয় কিছু বছৰৰ পাছত বিবাহিত দম্পতীয়ে বহু মতানৈক্যৰ সন্মুখীন হয় যাৰ বাবে তেওঁলোকে পৃথক হোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয় বছৰ বছৰ পিছত জে.কে. আৰু আৰতিৰ পুনৰ লগ হয় যেতিয়া তেওঁ এগৰাকী প্ৰতিষ্ঠিত ৰাজনীতিবিদ বিচ্ছেদ হোৱাৰ পিছতো দুয়োজনে ঘনিষ্ঠতা অনুভৱ কৰে যদিও নাম কলংকিত হব পাৰে আৰু কেৰিয়াৰ বিপন্ন হব পাৰে বুলি আশংকা কৰি আৰতিয়ে আগবাঢ়ি যাব নিবিচাৰে কিন্তু অৱশেষত যেতিয়া বিপৰীত পক্ষই আৰতি দেৱীক বদনাম আৰু অপমান কৰিবলৈ ৰেলী কৰে, তেতিয়া তাই তাত উপস্থিত হৈ জনসাধাৰণ আৰু ভোটাৰক বুজাই দিয়ে যে তাই স্বামী আৰু পৰিয়ালক এৰি এই দেশৰ জনসাধাৰণৰ সেৱা কৰিবলৈ মানুহে তাইক বিশ্বাস কৰে আৰু সঁচাকৈয়ে তাইৰ ভাষণ আৰু ত্যাগত আপ্লুত হয় জে.কে. তাৰ পিছত তাই অতি সুখী হয় আৰু সেই ঠাই এৰি যায়, ঘোষণা কৰে যে তাই ঘৰলৈ উভতি গৈ ৰাজনীতি এৰিব কিন্তু জে.কে. তাৰ পিছত কয় যে তেওঁ বিচাৰে তাই সুখী হওক আৰু তাই বিচৰা যিকোনো দিশতে সফল হওক তাই নিৰ্বাচনত যুঁজি জয়ী হয় শেষত জে.কে. তাৰ আৰু আৰতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্যবোৰ মানি লৈ তাইক হোটেলৰ পৰা আঁতৰাই নিয়াৰ হেলিকপ্টাৰখনলৈ নমাই দিয়ে 

 চৰিত্ৰসমূহ 

 জে.কেৰ চৰিত্ৰত সঞ্জীৱ কুমাৰ
 আৰতি বসু ওৰফে আৰতি দেৱীৰ চৰিত্ৰত সুচিত্ৰা সেন
 চন্দ্ৰসেন হিচাপে ওম শিৱপুৰী
 মনমোহনে এছ কে আগৰৱালৰ চৰিত্ৰত
 বৃন্দা কাকাৰ চৰিত্ৰত এ কে হাংগল
 চৌধাৰীৰ চৰিত্ৰত কমলদ্বীপ
 গুৰুসৰণৰ চৰিত্ৰত চি এছ ডুবে
 লাল্লু লাল, অভিযান পৰিচালক হিচাপে ওম প্ৰকাশ
 কে বসুৰ চৰিত্ৰত ৰেহমান
 আৰতিৰ কন্যা মনুৰ চৰিত্ৰত মাষ্টৰ বিট্টু

 প্ৰযোজনা 

 বিকাশ 
গুলজাৰে কয় যে ছবিখনৰ তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ কোনো আভাস নাই তেওঁ আধুনিক ভাৰতীয় ৰাজনীতিবিদৰ ওপৰত ছবি নিৰ্মাণ কৰিব বিচাৰিছিল, আৰু সেয়েহে তেওঁ ইন্দিৰা গান্ধী আৰু কিছু পৰিমাণে বিহাৰৰ বিশিষ্ট সংসদ সদস্য তৰ্কেশ্বৰী সিনহাৰ আৰ্হিত চৰিত্ৰটোৰ আৰ্হি তৈয়াৰ কৰিছিল

 চিত্ৰনাট্য 
ছবিখনৰ কাহিনীৰ এটা প্ৰাৰম্ভিক সংস্কৰণ লিখিছিল প্ৰবীণ চিত্ৰনাট্যকাৰ শচীন ভৌমিক, অৱশ্যে গুলজাৰৰ লগত ই ভাল নহল বছৰ বছৰ পিছত হোটেল এখনত বিচ্ছিন্ন দম্পতীয়ে লগ পোৱাৰ ধাৰণা এটা তেওঁৰ আছিল, আৰু তেওঁ সেইটো বিকশিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল ছবিখনৰ শ্বুটিং আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে হিন্দী লেখক কমলেশ্বৰে লেখাৰ দল হিচাপে যোগদান কৰে পিছলৈ তেওঁ কালি আন্ধি (ব্লেক ষ্টৰ্ম) নামৰ এখন পূৰ্ণাংগ উপন্যাস ৰচনা কৰে, যিখন ছবিৰ পৰা একেবাৰে পৃথক পৰৱৰ্তী সময়ত এই ছবিখন একেলগে গুলজাৰৰ আন এখন ছবি মৌচম (১৯৭৫)ৰ সৈতে ৰচনা কৰা হয়, যিখন ছবিও ভূষণ বনমালি আৰু গুলজাৰে লিখিছিল খুচবুৰ লগতে আন্ধীও সেই বছৰতে মুক্তি পালে; ১৯৭৫ চনত পৰিচালক-চিত্ৰনাট্যকাৰ গুলজাৰৰ কেৰিয়াৰৰ বাবে আটাইতকৈ উৎপাদনশীল বুলি প্ৰমাণিত হয়

 কাষ্টিং 
ইন্দিৰা গান্ধীৰ সৈতে চৰিত্ৰৰ শাৰীৰিক সাদৃশ্যই স্তম্ভিত হৈ পৰাত অভিনেত্ৰী বৈজয়ন্তীমালাক আৰতি দেৱীৰ মুখ্য চৰিত্ৰৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল পিছলৈ ২০১১ চনত তেওঁ গুৰু দত্তৰ মিষ্টাৰ এণ্ড মিচেছ ৫৫ (১৯৫৫) আৰু বিমল ৰয়ৰ বন্দীনী (১৯৬৩)ৰ বাহিৰে আন্ধীক নকৰাৰ বাবে অনুশোচনা কৰা কেইখনমান ছবিৰ ভিতৰত এখন বুলি কয়, "মই ইন্দিৰাজী (গান্ধী)ক ইমানেই প্ৰশংসা কৰিছিলো যে মোক এই চৰিত্ৰটোৰ প্ৰস্তাৱ দিয়াৰ সময়ত ভৰি ঠাণ্ডা হৈ পৰিছিল" 

১৯৬০ চনৰ আৰম্ভণিতে সোহনলাল কানোৱাৰে নিৰ্মাণ কৰিবলগীয়া ছবি এখনৰ চিত্ৰনাট্য লৈ পৰিচালক গুলজাৰে সুচিত্ৰা সেনৰ কাষ চাপিছিল, অৱশ্যে যেতিয়া তেওঁ কিছুমান পৰিৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ দিছিল যিবোৰৰ ওপৰত গুলজাৰে একমত নাছিল, তেতিয়া ছবিখন কেতিয়াও নিৰ্মাণ নহল ছবিৰ বাবে আন্ধীৰ প্ৰযোজক জে ওম প্ৰকাশে গুলজাৰক পুনৰ সেনৰ কাষ চাপিবলৈ জোৰ দিছিল আৰু অভিনেতা সঞ্জীৱ কুমাৰেও সেনৰ সৈতে কাম কৰিবলৈ আগ্ৰহী আছিল এইবাৰ নতুন চিত্ৰনাট্য সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ লগে লগে গুলজাৰে তেওঁক কলকাতাত লগ কৰিবলৈ গৈছিল, কোনো চিত্ৰনাট্যৰ সমস্যা নোহোৱাকৈয়ে তেওঁ মান্তি হৈছিল, যাৰ ফলত কাষ্টিং অভ্যুত্থান ঘটিছিল আচলতে সেনে এতিয়া গুলজাৰক কোনো ধৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ নিদিবলৈ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল আৰু তেওঁ চিত্ৰগ্ৰহণৰ সমগ্ৰ সময়ছোৱাত নিজৰ প্ৰতিশ্ৰুতিত অটল আছিল এই চৰিত্ৰটোৰ বাবে আৰতি দেৱীৰ বিচ্ছিন্ন স্বামী সঞ্জীৱ কুমাৰক ইতিমধ্যে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল, যিয়ে এজন বয়সস্থ ব্যক্তি হিচাপে ইয়াৰ পূৰ্বে গুলজাৰৰ কৌচিচ (১৯৭৩) ছবিখনত কাম কৰিছিল তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ অভিনেতা কুমাৰে গুলজাৰৰ সৈতে মৌচম (১৯৭৫), আংগুৰ (১৯৮১) আৰু নামকীন (১৯৮২)ৰ দৰে অসংখ্য ছবিত সহযোগিতা কৰিছিল

 চিত্ৰগ্ৰহণ 

মৌচম আৰু ইজাজাতকে ধৰি গুলজাৰৰ বেছিভাগ ছবিৰ দৰেই আন্ধীৰ আখ্যানও বিভিন্ন ফ্লেছবেকৰ জৰিয়তে উন্মোচিত হয় ছবিখনৰ প্ৰায় শ্বুটিং মৌচমৰ সৈতে একেলগে হৈছিল, দুয়োখন ছবিতে সঞ্জীৱ কুমাৰে এজন বুঢ়াৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল যদিও আন্ধীক প্ৰথমে মুক্তি দিয়া হৈছিল, তথাপিও ই ৰাজনৈতিক বিতৰ্কৰ সন্মুখীন হৈছিল আৰু ইয়াৰ কিছু অংশ পুনৰ শ্বুট কৰিবলগীয়া হৈছিল, ইফালে মৌচমক সম্পূৰ্ণ কৰি মুকলি কৰি দিয়া হৈছিল জম্মু-কাশ্মীৰ ৰাজ্যৰ বিভিন্ন স্থানত ছবিখনৰ গীতৰ দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল, যেনে শ্ৰীনগৰৰ পৰি মহল বাগিচাৰ আশে-পাশে "তুম আ গায় হো"ৰ দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল, অনন্তনাগৰ সমীপৰ ৭ম-৮ম শতিকাৰ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মাৰ্টাণ্ড সূৰ্য্য মন্দিৰত ক্লাছিক "তেৰে বিনা জিন্দগী সে"ৰ দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল, আনহাতে পাহালগামত "ইছ মদ ছে জাতে হায়"ৰ দৃশ্যগ্ৰহণ কৰা হৈছিল বেছিভাগ গীতৰ পটভূমি হিচাপে স্থাপত্যৰ ধ্বংসাৱশেষ আছে, যত ভগ্নতাক চিত্ৰিত কৰা হৈছে কাশ্মীৰত গুলজাৰৰ শ্বুটিঙত গুলজাৰৰ পৰিয়াল, পত্নী অভিনেত্ৰী ৰাখী আৰু কন্যা যুৱতী মেঘনা গুলজাৰে তেওঁৰ সৈতে গৈছিল যদিও উভতি অহাৰ লগে লগে ৰাখী আৰু গুলজাৰ পৃথক হয়

 বিষয়বস্তু আৰু প্ৰভাৱ 
কন্যা মেঘনাই তেওঁৰ স্মৃতিগ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছে যে গুলজাৰৰ পত্নী ৰাখীয়ে এবাৰ তেওঁক কৈছিল, "অগৰ আপ চায়াৰ না হোতে, তো বাদে হী চাধাৰণ হোতে" (আপুনি যদি কবি নহ'লহেঁতেন তেন্তে আপুনি অতি সাধাৰণ হ'লহেঁতেন), এই শাৰীটো পেৰাফ্ৰেজ কৰি আৰতি দেৱীয়ে ছবিখনত স্বামীৰ আগত কৈছিল বহুলাংশে পুৰুষৰ আধিপত্য থকা ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰখনত এগৰাকী কেৰিয়াৰ মনৰ মহিলাৰ জীৱনক চোৱাচিতা কৰা হৈছে ছবিখনত আৰতিয়ে নিজৰ অভিলাষী ৰাজনীতিবিদ পিতৃৰ উত্তৰাধিকাৰ লাভ কৰে, আৰু কৰ্তব্যপৰায়ণ পত্নী হিচাপে নিজৰ ভূমিকাৰ সৈতে সংঘাতত লিপ্ত হয় অতি সোনকালেই তাই সংঘাত সমাধানৰ বাবে বাছনি কৰিবলগীয়া হয়, আৰু স্বামীৰ সৈতে আঁতৰি যায়, ব্যক্তিগত জীৱনতকৈ কন্যা হিচাপে কেৰিয়াৰক কৰ্তব্যৰ পৰিৱৰ্তে অগ্ৰাধিকাৰ দি ৯ বছৰৰ বিচ্ছেদৰ অন্তত যেতিয়া পুনৰ লগ হয়, তেতিয়া দেউতাকৰ প্ৰভাৱত সৃষ্টি হোৱা আধিপত্যশীল ব্যক্তিত্বৰ মৃদুতা আৰু প্ৰজ্ঞাৰ উত্থান ঘটিছে আৰু তাই কি হেৰুৱাইছে তাক দেখে তথাপিও তাই নিজকে আকৌ এবাৰ পছন্দৰ স্থানত বিচাৰি পায়, যদি তাই নিজৰ ৰাজনৈতিক কেৰিয়াৰ এৰি দিব লাগে নে বৈবাহিক জীৱনত সন্তুষ্ট হব লাগে আন্ধীয়ে নাৰীবাদী বিষয়বস্তু গ্ৰহণ কৰে, যিটো আগতে সত্যজিৎ মহানগৰতো লোৱা হৈছিল, কিয়নো ইয়াত প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে যে সেই বিষয়টোৰ বাবে ৰাজনৈতিক আকাংক্ষা বা কেৰিয়াৰৰ আকাংক্ষাৰ বাবে মহিলাসকলে প্ৰায়ে কিমান মূল্য দিবলগীয়া হয়, যেতিয়া তেওঁৰ অভিলাষী হোটেল মেনেজাৰ স্বামীয়ে সমৰ্থন কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে

ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ৰাজনৈতিক সুবিধাবাদৰ ওপৰতো ব্যংগ কৰা হৈছে, যত ৰাজনীতিবিদসকলে মাত্ৰ পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে সাধাৰণ মানুহৰ ওচৰলৈ যায়, নিৰ্বাচনৰ সময়ত গীতটোৰ শাৰীৰ মাজেৰে "ছালাম কিজিয়ে আলি জনব আয়ে হায়, য়ে পাঞ্চ সালোন কা দেনে হিছাব আয়ে হায় (মাষ্টৰসকলক প্ৰণাম কৰক.. পাঁচ বছৰৰ পিছত আহিছে...)

 বঁটা আৰু মনোনয়ন 
১৯৭৬ চনত অনুষ্ঠিত ২৩ সংখ্যক ফিল্মফেয়াৰ এৱাৰ্ডত ছবিখনে ৭টা শাখাত মনোনীত হৈছিল, ২টা বঁটা লাভ কৰিছিল 
 বঁটা শ্ৰেণী গ্ৰাহক ফলাফল২৩ সংখ্যক ফিল্মফেয়াৰ বঁটাশ্ৰেষ্ঠ অভিনেতাসঞ্জীৱ কুমাৰ শ্ৰেষ্ঠ ছবি (সমালোচক)গুলজাৰ শ্ৰেষ্ঠ ছবিজে. ওম প্ৰকাশ শ্ৰেষ্ঠ পৰিচালকগুলজাৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনেত্ৰীসুচিত্ৰা সেন শ্ৰেষ্ঠ গীতিকাৰগুলজাৰ "তেৰে বিনা জিন্দগী চে কই" শ্ৰেষ্ঠ কাহিনীকমলেশ্বৰ 

 চাউণ্ড ট্ৰেক 

এই ছবিখনৰ সংগীত গুলজাৰৰ কথাৰে ৰাহুল দেৱ বৰ্মনে ৰচনা কৰিছিল পৰিচালক-গীতিকাৰ গুলজাৰে প্ৰথমে বৰ্মন বা পঞ্চমৰ সৈতে সাধাৰণতে পৰিচালিত (১৯৭২)ত কাম কৰিছিল, "বীতি না বিতাই ৰায়না" আৰু "মুছাফিৰ হুন ইয়াৰো"ৰ দৰে জনপ্ৰিয় গীত দিছিল পিছৰ বছৰবোৰত তেওঁলোকৰ দলটোৱে ক্ৰমান্বয়ে পূৰ্বৰ বছৰবোৰত বিকশিত হৈছিল, অৱশেষত ১৯৭৫ চনত একে বছৰতে দুখন গুৰুত্বপূৰ্ণ চলচ্চিত্ৰৰ স্কৰ আন্ধী আৰু খুচবুৰ সৈতে এক সমৃদ্ধিশালী ৰূপত উপনীত হৈছিল ইয়াৰ পূৰ্বে গুলজাৰে বৰ্মনৰ অমৰ প্ৰেম (১৯৭২)ৰ "ৰাইনা বীতে জয়"ত বিশুদ্ধ টোকাৰ (শুদ্ধ স্বৰা) ব্যৱহাৰ কৰাটো ভাল পাইছিল, যিটো চিকিৎসা ছবিখনৰ শিৰোনাম সংগীতত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল লতা মংগেশকাৰ-কিশোৰ কুমাৰৰ যুটি "ইজ মড ছে জাতে হেইন"-এ অতিৰিক্ত চোকা (তীব্ৰ মধ্যম) আৰু ৰাগ যমনৰ স্মৃতিৰ সৈতে ডাঙৰ স্কেলৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিছিল আনকি ইণ্টাৰলুডত ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী বাদ্যযন্ত্ৰও আছিল, যেনে হৰিপ্ৰসাদ চৌৰসিয়াই বজোৱা বাঁহী, জাৰিন দাৰুৱালা (শৰ্মা)ৰ সৰোদ আৰু জয়ৰাম আচাৰ্যৰ সীতাৰ, ভায়লিনৰ দলৰ সহায়ত "তেৰে বিনা.." আন এটা লতা মংগেশকাৰ-কিশোৰ কুমাৰৰ যুটি গীতৰ সুৰ, প্ৰথমে দুৰ্গা পূজা গীত হিচাপে বঙালী ভাষাত "জেতে জেতে পথ হলো দেৰী" হিচাপে সৃষ্টি কৰা হৈছিল, যিটো গুলজাৰে ভাল পাইছিল আৰু সুৰটোক কেন্দ্ৰ কৰি গীতৰ কথা লিখিছিল
  ()  "তেৰে বিনা জিন্দগী চে"কিশোৰ কুমাৰ আৰু
লতা মংগেশকাৰ৫:৫৫সঞ্জীৱ কুমাৰ আৰু সুচিত্ৰা সেনৰ ওপৰত চিত্ৰিত"তুম আ গায় হো নূৰ আ গয়া"কিশোৰ কুমাৰ আৰু
লতা মংগেশকাৰ৪:১৫সঞ্জীৱ কুমাৰ আৰু সুচিত্ৰা সেনৰ ওপৰত চিত্ৰিত"ইছ মড চে জাতে হেইন"কিশোৰ কুমাৰ আৰু
লতা মংগেশকাৰ৫:০০সঞ্জীৱ কুমাৰ আৰু সুচিত্ৰ সেনৰ ওপৰত চিত্ৰিত"চালাম কিজিয়ে"মহম্মদ ৰফি,
অমিত কুমাৰ আৰু ভূপিন্দৰ সিং৬:৫৫এনচেম্বল কাষ্টশিৰোনাম সংগীত বাদ্যযন্ত্ৰআৰ ডি বৰ্মন২:৩৫

 অভ্যৰ্থনা 
আৰ ডি-গুলজাৰৰ দলে ছবিখনৰ বাবে সৃষ্টি কৰিছিল, যিবোৰ গীত প্ৰশংসিত আৰু লগতে দশকৰ জনপ্ৰিয় গীত দুয়োটা আছিল "তেৰে বিনা জিন্দগী", "তুম আ গায় হো" আৰু "ইছ মড চে জাতে হায়" আদি গীত ভাৰতীয় চিনেমাত চিৰন্তন ক্লাছিক বুলি গণ্য কৰা হয় ১৯৭৫ চনৰ বিনাকা গীতমালাৰ বাৰ্ষিক তালিকাত "তেৰে বিনা জিন্দগী সে" আৰু "ইজ মড চে জাতে হায়" গীতসমূহে ক্ৰমে ৫ম আৰু ১৪ নম্বৰ স্থান লাভ কৰিছিল

 মুক্তি, নিষেধাজ্ঞা আৰু পুনৰ মুক্তি 
বিতৰ্কৰ মাজতে ১৯৭৫ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত মুক্তি পোৱা এই ছবিখন প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ জীৱনৰ আধাৰত নিৰ্মিত বুলি উৰাবাতৰিৰ প্ৰচুৰতা আছে ছবিৰ কিছুমান পোষ্টাৰেও এই সাদৃশ্যক হাইপ কৰিছিল, "পৰ্দাত আপোনাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীক চাওক" আৰু "স্বাধীনতাৰ পিছৰ ভাৰতৰ এগৰাকী মহান মহিলা ৰাজনৈতিক নেতাৰ কাহিনী" আদি শাৰী এখন চলচ্চিত্ৰ আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল মুক্তিৰ পিছত সুচিত্ৰা সেন আৰু মিচেছ গান্ধীয়ে অভিনয় কৰা লিড আৰতি দেৱীৰ সাজ-পোছাক আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰত সাদৃশ্য দেখা গৈছিল, যত শাৰী আৰু বগা চুলিৰ ৰেখাও আছিল জুন মাহত গুজৰাটত বিধানসভাৰ নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ সময়ত বিৰোধী একাংশ ৰাজনীতিবিদে ছবিখনৰ দৃশ্য দেখুৱাইছিল, যত আৰতি দেৱীয়ে ধূমপান আৰু মদ্যপান কৰা দেখা গৈছিল ছবিখনে গতি লাভ কৰাৰ লগে লগে কিছুমান অভিলাষী প্ৰদৰ্শকে আনকি "আন্ধীত ইন্দিৰা গান্ধী চাওক" এই লাইনটোৰে ছবিখনৰ প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰিলে, এতিয়ালৈকে ছবিখনে ৰাজনীতিবিদসকলৰ ওপৰত কেৱল মৃদু ব্যংগ হোৱাৰ পিছতো মুকলিকৈ বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছিল অৱশেষত মুক্তিৰ ২৬ সপ্তাহৰ পিছত ছবিখন নিষিদ্ধ কৰা হয় জুন মাহত ভাৰতত শ্ৰীমতী গান্ধীয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰে আৰু ১২ জুলাইত প্ৰেছ চেঞ্চৰশ্বিপৰ তীব্ৰ সত্ত্বেও দ্য ষ্টেটছমেনে প্ৰথম পৃষ্ঠাত "আন্ধীৰ ওপৰত প্ৰদৰ্শন নিষিদ্ধ" বুলি শিৰোনামটো কঢ়িয়াই নিবলৈ সক্ষম হয় তাৰ পিছত ছবিখন মস্কো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱলৈ লৈ যোৱা গুলজাৰে প্ৰদৰ্শনৰ পূৰ্বেই এই নিষেধাজ্ঞাৰ খবৰ পাইছিল ছবিৰ প্ৰচাৰৰ পোষ্টাৰবোৰ নমাই প্ৰিণ্টবোৰ ঘূৰাই পঠিয়াব লাগে বুলিও তেওঁক জনোৱা হয়

ইয়াৰ পিছত ১৯৭৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত মৌচমৰ প্ৰিমিয়াৰ চলি থকাৰ সময়তে আন্ধীৰ কিছু অংশ পুনৰ শ্বুট কৰা হৈছিল ইয়াত বিতৰ্কিত মদ্যপানৰ দৃশ্যটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল আৰু এইটো বায়পিক নহয় বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আৰতি দেৱীয়ে ইন্দিৰা গান্ধীৰ ফ্ৰেমযুক্ত ছবিখন চাই থকা এটা দৃশ্যই তেওঁৰ পিতৃক কয় যে তেওঁ শ্ৰীমতী গান্ধীৰ দৰে ভাৰতৰ সেৱা কৰিব বিচাৰে, "ওহ মেৰি আইডিয়াল থী" (   ) সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল ১৯৭৭ চনৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত ইন্দিৰা গান্ধী পৰাস্ত হোৱাৰ পিছত আৰু জনতা পাৰ্টি ক্ষমতালৈ অহাৰ পিছত ইয়াক পুনৰ মুকলি কৰা হয় আৰু চৰকাৰী ৰাষ্ট্ৰীয় টেলিভিছনতো প্ৰদৰ্শিত হয় ১৯৭৮ চনত অভিনয়ৰ পৰা অৱসৰ লোৱাৰ পূৰ্বে তেওঁ আৰু দুখন বঙালী ছবি নিৰ্মাণ কৰিছিল যদিও ছবিখনে সেনৰ বলীউড কেৰিয়াৰৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ হিট হিচাপে পৰিগণিত হয় 

 সমালোচনাত্মক অভ্যৰ্থনা 
সুভাষ কে ঝাকে ধৰি কিছুমান সমালোচকে ইন্দিৰা গান্ধী আৰু তেওঁৰ পিতৃ জৱাহৰলাল নেহৰুৰ মাজত বিষয়ভিত্তিক সাদৃশ্য আঁকিছে যিদৰে ছবিখনত চিত্ৰিত হৈছে তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত জীৱনৰ কথাও উল্লেখ কৰিছে লগতে সঞ্জীৱ কুমাৰৰ ভূমিকা, শ্ৰীমতী গান্ধীৰ স্বামীৰ ছাঁ থকা এই বিতৰ্কৰ সময়ছোৱাত গুলজাৰে ইন্দিৰা গান্ধীৰ সৈতে কোনো সম্পৰ্ক নাই বুলি অস্বীকাৰ কৰিছিল, ১৯৭৭ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰ্বাচনত পৰাস্ত হোৱাৰ পিছত আৰু জনতা পাৰ্টি ক্ষমতালৈ অহাৰ পিছতহে তেওঁ স্বীকাৰ কৰিছিল যে "হয়, ছবিখন ইন্দিৰা গান্ধীক মনত ৰাখি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল" সঞ্জীৱ কুমাৰে নিজৰ ফালৰ পৰা কয়, কেৱল তেওঁৰ ভূমিকাৰ চৰিত্ৰায়ন ফিৰোজ গান্ধীৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল

 তথ্যসূত্ৰ 

 গ্ৰন্থতালিকা 

 কালি আন্ধী (হিন্দী), কমলেশ্বৰৰ দ্বাৰা ৰাজপাল এণ্ড সন্স, ২০০৩ .
 
 
 
 
 

 বাহ্যিক সংযোগ 

 

 
শ্ৰেণী:ভাৰতৰ নাৰী সম্পৰ্কীয় চলচ্চিত্ৰ
শ্ৰেণী:১৯৭৫ বৰ্ষৰ চলচ্চিত্ৰ
শ্ৰেণী:হিন্দী চলচ্চিত্ৰ
শ্ৰেণী:ফিল্মফেয়াৰ বঁটা বিজয়ী