মৌলিক অধিকাৰ, ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতি আৰু মূল কৰ্তব্য ভাৰতীয় সংবিধানৰ তিনিটা প্ৰধান অংশ এই তিনিটা অংশত নাগৰিকসকলৰ প্ৰতি ৰাষ্ট্ৰৰ  মৌলিক দায়দায়িত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি নাগৰিকসকলৰ কৰ্তব্যসমূহৰ বিশদ ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে এই অংশসমূহে চৰকাৰী নীতিনিৰ্ধাৰণ আৰু নাগৰিকসকলৰ আচাৰ-আচৰণৰ ক্ষেত্ৰত এটা সাংবিধানিক অধিকাৰ পত্ৰৰ ভূমিকা পালন কৰে এই অংশ তিনিটা ১৯৪৭ পৰা ১৯৪৯ চনৰ মধ্যবৰ্তী সময়ত গণপৰিষদৰ দ্বাৰা ৰচিত মূল সংবিধানৰ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তিনিটা অংশ হিচাপে বিবেচিত হয় 
মৌলিক অধিকাৰ হল সকলো নাগৰিকৰ মানবাধিকাৰৰ মূলভিত্তি সংবিধানৰ তৃতীয় খণ্ডত বৰ্ণিত এই অধিকাৰসমূহ জাতি, জন্মস্থান, ধৰ্ম, বৰ্ণ, বিশ্বাস আৰু লিঙ্গ নিৰ্বিশেষে সকলোতে সমভাৱে প্ৰযোজ্য এই অধিকাৰসমূহ আদালতত বিচাৰযোগ্য তথাপিটো এইসমূহৰ ওপৰত কিছু নিৰ্দিষ্ট বিধিনিষেধ আৰোপ কৰা যায় 
300ভাৰতৰ মৌলিক আৰু সৰ্বোচ্চ আইন ভাৰতৰ সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনা; নন্দলাল বসুৰ দ্বাৰা চিত্ৰিত 

ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতি হল চৰকাৰৰ দ্বাৰা আইন প্ৰণয়নৰ নীতি-সংক্ৰান্তিয় নিৰ্দেশিকা সংবিধানৰ চতুৰ্থ খণ্ডত বৰ্ণিত এই নীতিসমূহ আদালতত বিচাৰযোগ্য নহয় তথাপিটো আশা কৰা হয়, চৰকাৰ পৰিচালনাৰ মৌলিক নিৰ্দেশিকাৰ যি আদৰ্শসমূহৰ ওপৰত এই নীতিসমূহ প্ৰতিষ্ঠিত, আইনৰ ৰূপদান আৰু প্ৰণয়নৰ সময়ত চৰকাৰে সেইসমূহ মানি চলিব 

মৌলিক কৰ্তব্য হল সকল নাগৰিকেৰ নৈতিক দায়দায়িত্ব এইসমূহৰ উদ্দেশ্য, দেশৰ জনগণৰ মাজত দেশাত্মবোধ জাগৰিত কৰা আৰু দেশৰ ঐক্য ৰক্ষা কৰা সংবিধানৰ চতুৰ্থ -ক খণ্ডত বৰ্ননা কৰা এই কৰ্তব্যসমূহ দেশৰ প্ৰতিজন ব্যক্তি আৰু জাতিৰ ক্ষেত্ৰতেই প্ৰযোজ্য নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহৰ দৰেই এইসমূহ আদালতত বিচাৰযোগ্য নহয় 

 ভাৰতবৰ্ষৰ মূল সংবিধানে মৌলিক কৰ্তব্যবোৰ সন্নিবিষ্ট কৰা নাছিল সংবিধান নিৰ্মাতাসকলে সংবিধানত কোনো কৰ্তব্যৰ উল্লেখ কৰাটো প্ৰয়োজন বুলি ভবা নাছিল কাৰণ, ভাৰতবৰ্ষ এখন গণতান্ত্ৰিক দেশ আৰু এখন গণতান্ত্ৰিক দেশৰ নাগৰিক সকল কৰ্তব্যৰ বিষয়ে সজাগ থাকিব লাগিব তেওঁলোকক সংবিধানে কিছুমান অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে আৰু এই অধিকাৰে কৰ্তব্যক সূচায় সেয়েহে সংবিধানৰ নিৰ্মাতা সকলে ভাবিছিল যে ভাৰতীয় নাগৰিকৰ অধিকাৰৰ মাজতে তেওঁলোকৰ কৰ্তব্য লুকাই আছে কিন্তু অৱশেষত দেখা গল যে ভাৰতবৰ্ষৰ মানুহ নিজৰ কৰ্তব্য সম্পৰ্কে সজাগ নহয় তেওঁলোকে নিজৰ স্বাৰ্থৰ বিষয়ে ভালদৰে জানে, কিন্তু ৰাষ্ট্ৰ আৰু সমাজৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ কি দায়িত্ব বা কৰ্তব্য আছে সেই সম্পৰ্কে তেওঁলোক একেবাৰে উদাসীন নাগৰিকৰ এনে মনোভাৱে যিকোনো গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰক বিপদৰ পথলৈ লৈ যাব পাৰে

ভাৰতবৰ্ষৰ সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্য সন্নিবিষ্ট কৰাৰ কথা চৰকাৰে গভীৰ ভাৱে চিন্তা কৰিছিল আৰু এই বিষয়ে পৰামৰ্শ দানৰ বাবে স্বৰণ সিঙৰ নেতৃত্বত এখন সমিতি গঠন কৰিছিল এই সমিতিৰ পৰামৰ্শ মতে ভাৰতবৰ্ষৰ সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্য সমূহ লিপিবদ্ধ কৰা হয় সংবিধানৰ ৪২ তম সংশোধনী আইনৰ দ্বাৰা এই মৌলিক কৰ্তব্য সমূহ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় সংবিধানৰ চতুৰ্থ অংশৰ ৫১ এ নং অনুচ্ছেদত এই মৌলিক কৰ্তব্য সমূহ স্থান দিয়া হৈছে মৌলিক কৰ্তব্য সমূহে সাংবিধানিক আইন হিচাপে ১৯৭৬ চনৰ ১৮ ডিচেম্বৰ তাৰিখে মৰ্যাদা লাভ কৰে গতিকে এতিয়া প্ৰত্যেকজন ভাৰতীয় নাগৰিকৰ ৰাষ্ট্ৰ আৰু সমাজৰ প্ৰতি কিছুমান মহান কৰ্তব্য আছে সেই কৰ্তব্য সমূহ তলত উল্লেখ কৰা হল-

১) সংবিধান মানি চলা আৰু জাতীয় পতাকা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতীকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা প্ৰদান কৰা;

২) স্বাধীনতা আন্দোলনক অনুপ্ৰাণিত কৰা, মহান আদৰ্শ সমূহ পোষণ আৰু অনুসৰণ কৰা;

৩) ভাৰতবৰ্ষৰ সাৰ্বভৌমত্ব, ঐক্য আৰু সংহতি ৰক্ষা কৰা;

৪) দেশখন ৰক্ষা কৰা আৰু যেতিয়াই আহ্বান কৰা হয় তেতিয়াই দেশৰ প্ৰতি সেৱা আগবঢ়োৱা;

৫) ভাৰতবৰ্ষৰ বিভিন্ন অঞ্চলত বাস কৰা বিভিন্ন ধৰ্ম আৰু ভাষা-ভাষী মানুহৰ মাজত ভ্ৰাতৃভাৱৰ সৃষ্টি কৰা আৰু মহিলা সকলৰ প্ৰতি মৰ্যদা হানিকৰ আচৰণ ত্যাগ কৰা;

৬) ভাৰতৰ মূল্যৱান ঐতিহ্যক মূল্য দিয়া আৰু তাক সংৰক্ষণ কৰা;

৭) বননি, হ্ৰ্দ, নদ-নদী, বন্য জন্তু আদিকে ধৰি প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ ৰক্ষা কৰা আৰু সকলো জীৱিত প্ৰাণীৰ প্ৰতি দয়াপৰৱশ হোৱা;

৮) বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ বিকাশ সাধন কৰা, মানৱতাবোধ ভাৱৰ সৃষ্টি কৰা আৰু অনুসন্ধিৎসু তথা সংস্কাৰ মনোভাৱৰ বিকাশ সাধন কৰা;

৯) ৰাজহুৱা সম্পত্তি ৰক্ষা কৰা আৰু হিংসাৰ মনোভাৱ পৰিত্যাগ কৰা; আৰু

১০) ব্যক্তিগত আৰু সামূহিক সকলো কাম-কাজৰ ক্ষেত্ৰ্ত উৎকৰ্ষ সাধনৰ চেষ্টা কৰা আৰু ৰাষ্ট্ৰই যাতে প্ৰগতিৰ পথত আগুৱাই যাব পাৰে তাৰ ব্যৱস্থা কৰা;

১১) ২০০২ চনৰ ৮৬ তম সংশোধনী আইন অনুসৰি নতুনকৈ সংযোজিত কৰ্তব্যটো হল ছয়ৰ পৰা চৈধ্য বছৰ বয়সৰ প্ৰত্যেক শিশুক শিক্ষাদানৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব এইটো হল পিতৃ-মাতৃ বা অভিভাৱকৰ মৌলিক কৰ্তব্য

 ইতিহাস 

ভাৰতীয় সংবিধানত সাংবিধানিক অধিকাৰসমূহ অন্তৰ্ভুক্তিৰ অনুপ্ৰেৰণা ইংলেণ্ডৰ বিল অৱ ৰাইটছ, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ বিল অৱ ৰাইটছ, ফ্ৰান্সৰ মানৱ আৰু নাগৰিক অধিকাৰসমূহৰ ঘোষণাপত্ৰৰ দৰে আদৰ্শস্থানীয় ঐতিহাসিক দলিলসমূহৰ পৰা লাভ কৰে, ..  , . (2005),  ,    , . -23

১৯১৯ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে দমনমূলক ৰাওলাট আইন জাৰি কৰে এই আইন অনুসৰি আৰক্ষীৰ লোকসকলক বিনা পৰোৱানাতে খানতালাছী, বাজেয়াপ্তকৰণ, বন্দী আৰু আটকৰ কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হয়; সভা-সমিতি পতাৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা জাৰি কৰা হয়; আৰু গণমাধ্যমৰ কণ্ঠৰোধ কৰা হয় এই আইনৰ প্ৰতিবাদে ১৯২০-ৰ দশকত ভাৰতত এটা গণআন্দোলনৰ সূচনা হয় এই আন্দোলনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিততেই ১৯২৮ চনত ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলে এখন সৰ্বদলীয় সন্মীলনত ভাৰতৰ বাবে সাংবিধানিক সংস্কাৰৰ প্ৰস্তাৱ ৰাখে ইয়াৰ পাছত মতিলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বাধীন এগাৰো সদস্যবিশিষ্ট এই কমিটিয়ে ভাৰতীয় সংবিধানৰ এটা আনুষ্ঠানিক ৰূপৰেখা তুলি ধৰে ভাৰতৰ বাবে অধিৰাজ্যৰ মৰ্যাদা বা ডোমিনিয়ন ষ্টেটাছ আৰু সৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত নিৰ্বাচন অনুষ্ঠানৰ দাবীৰ লগতে এই কমিটিয়ে মৌলিক অধিকাৰৰ ৰক্ষাকবচ, ধৰ্মীয় আৰু জাতিগত সংখ্যালঘুসকলৰ প্ৰতিনিধিত্ব আৰু চৰকাৰী ক্ষমতাৰ সীমাবদ্ধকৰণৰ দাবী উত্থাপন কৰে 

১৯৩১ চনত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ কৰাছী অধিবেশনত মৌলিক নাগৰিক অধিকাৰৰ সংজ্ঞা আৰু এই অধিকাৰ ৰক্ষাৰ সপক্ষে প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয় অধিকাৰৰ মাজত অন্তৰ্ভুক্ত আছিল ন্যূনতম মজুৰিৰ সীমা নিৰ্দ্ধাৰণ, আৰ্থ -সামাজিক অধিকাৰ, অস্পৃশ্যতা আৰু ভূমিদাসপ্ৰথা বিলোপৰ প্ৰস্তাৱনা
 ১৯৩৬ চনত সমাজতন্ত্ৰৰ আদৰ্শৰে উদ্বুদ্ধ হৈ কংগ্ৰেছ নেতৃবৃন্দই ছোভিয়েট সংবিধানৰ কথিত নাগৰিকসকলৰ মৌলিক অধিকাৰৰ ধাৰণাটিৰ উদাহৰণ গ্ৰহণ কৰে এই অধিকাৰ সেইখন দেশত সমষ্টিগত দেশাত্মবোধ জাগৰণৰ এটা পন্থা হিচাপে ব্যৱহৃত হয় 

স্বাধীন ভাৰতত সংবিধান ৰচনাৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰা হৈছিল ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদৰ সভাপতিত্বত নিৰ্বাচিত সদস্যসকলক লৈ গঠিত ভাৰতৰ গণপৰিষসকলৰ ওপৰত গণপৰিষদে ভীমৰাও ৰামজী আম্বেদকাৰৰ নেতৃত্বত এটা সংবিধান খচৰা কমিটি গঠন কৰে সংবিধান ৰচনাৰ কাম চলি থকাৰ সময়তেই ১৯৪৮ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘ সাধাৰণ সভাই বিশ্ব মানবাধিকাৰ চনদখনৰ ঘোষণা কৰে এই ঘোষণাপত্ৰত সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰকে নিজ নিজ সংবিধানৰ উক্ত অধিকাৰসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ আহ্বান জনোৱা হয় ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত সংবিধান প্ৰস্তাব গৃহীত হোৱাৰ কিছুদিন পূৰ্বে সংবিধানৰ চূড়ান্ত খচৰাত মৌলিক কৰ্তব্য আৰু নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ সংযোজিত কৰা হয়; আনহাতে ১৯৭৬ চনত সংবিধানৰ ৪২তম সংশোধনী আইনৰ যোগেদি মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ সংবিধানৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়42  , 1976. মৌলিক অধিকাৰ, নিৰ্দেশাত্মক নীতি আৰু মৌলিক কৰ্তব্যসমূহৰ ক্ষেত্ৰত সংশোধনৰ প্ৰয়োজন হলে ভাৰতীয় সংসদত সংবিধান সংশোধনীৰ প্ৰস্তাব উত্থাপন কৰিব লাগে আৰু এই প্ৰস্তাবক সংসদৰ উভয় কক্ষৰেই সদস্যসকলৰ সমৰ্থনযোগে দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা অৰ্জন কৰিব লাগে 

 মৌলিক অধিকাৰ 

মৌলিক অধিকাৰ ভাৰতৰ সংবিধানৰ তৃতীয় অধ্যায়ত আছে , যিয়ে সকলো ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ নাগৰিক অধিকাৰক সুৰক্ষিত কৰি ৰাখে . সংবিধানৰ আৰম্ভণিত সাত প্ৰকাৰৰ মৌলিক অধিকাৰ আছিল  সমতাৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, শোষণৰ বিৰুদ্ধে মাত মতাৰ অধিকাৰ , ধমীয় অধিকাৰ, শিক্ষা আৰু সংস্কৃতিৰ অধিকাৰ, সম্পত্তি অধিকাৰ আৰু সংবিধানৰ প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ . ৪৪ তম সংশোধনী জৰিয়তে সম্পত্তি অধিকাৰ ভাৰতৰ সংবিধানৰ পৰা আঁতৰাই দিয়া হয় ৪৪ তম সংশোধনী  1978.

                     .            ,   13,                                   .        ,          12,              ,                    . ,           15, 17, 18, 23, 24        . ,         14, 20, 21, 25          ,         15, 16, 19, 30        ., ..  , . (2005),  ,    , . -25

                   .     .      1973,   ,      1967,        ,                .      ,        ,    -      .                  ,   20  21,     .   ,  ,        ,                 ,   20  21,      .                    ,              ,       33.

সমতাৰ অধিকাৰ
 সমতাৰ অধিকাৰ         .      1416,            -,   1718        .  14  সমতাৰ                  .             ,    সমান      .           ,         ,         -,             ,                 .

 15        , , , ,   ,    .             ,                       . ,                      ,       .                     .  16                           , , , , ,   ,       .                             ,                  .

              17,       , 1955          .  18             ,            . ,              . ,                                  .

 স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (  ) 
সংবিধানৰ ১৯ নং অনুচ্ছেদৰ পৰা ২২ অনুচ্ছেদত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ সন্নিৱিষ্ট আছে দেশত জৰুৰী অৱস্থা চলি থকা সময়ত এনে অধিকাৰৰ ওপৰত চৰকাৰে বাধা আৰোপ কৰিলে, ন্যায় বিচাৰি আদালতৰ ওচৰ চাপিব পৰা নাযায় ৰাজহুৱা স্বাৰ্থ, সামাজিক শান্তি তথা নিৰাপত্তা, ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব তথা অখণ্ডতা ৰক্ষাৰ পৰিপন্থী হলে চৰকাৰে আইন প্ৰণয়ন কৰি উপৰি উক্ত অধিকাৰসমূহ ন্যায়সংগত তথা যুক্তিসংগত বাধা আৰোপ কৰিব পাৰে স্বাধীনতাৰ অধিকাৰৰ ১৯ নং অনুচ্ছেদটো অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ বৰ্তমান ছয় প্ৰকাৰৰ অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছে এই অধিকাৰসমূহ হলঃ 

(ক) কথা কোৱা আৰু প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা

(খ) নীৰস্ৰ আৰু শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমৱেত হোৱাৰ স্বাধীনতা;

(গ) সংস্থা আৰু সংঘ গঠন কৰাৰ স্বাধীনতা

(ঘ) ভাৰতবৰ্ষৰ চাৰিসীমাৰ ভিতৰত স্বাধীনভাৱে ঘূৰি ফুৰাৰ অধিকাৰ,

(ঙ) ভাৰতবৰ্ষৰ যিকোনো অঞ্চলত বসবাস আৰু স্থায়ীভাৱে থকাৰ;

(চ) যিকোনো চাকৰি নাইবা জীৱন নিৰ্বাহৰ উপায়, বাণিজ্য তথা ব্যৱসায় কৰাৰ অধিকাৰ

 শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (  ) 
180          .

ভাৰতবৰ্ষই স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পূৰ্বৰে পৰা ভাৰতৰ সমাজ ব্যৱস্থাত প্ৰচলিত থকা দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ লোকৰ ওপৰত অত্যাচাৰ, উৎপীড়ন, ব্যভিচাৰ আৰু শোষণ প্ৰতিহত কৰাৰ উদ্দেশ্যে সংবিধান ৰচকসকলে 'শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ'' সংবিধানত সন্নিৱিষ্ট কৰিছে 

সংবিধানৰ ২৩ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি (ক) মানুহক পণ্য দ্ৰব্যৰ দৰে ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা; (খ) কোনো লোকক বিনা-বেতনে কামত নিয়োগ কৰা; (গ) জোৰ জুলুম কৰি কাম আদায় কৰা আদি নিষিদঅধ কৰা হৈছে 

সংবিধানৰ ২৪ নং অনুচ্ছেদত ১৪ বছৰৰ কম বয়সীয়া ল'ৰা-ছোৱালীক কল-কাৰখানা, খনি নাইবা আন বিপদসংকুল কামত নিয়োগ কৰা নিষিদ্ধ কৰিছে এনে নিষেধাজ্ঞা ভংগ কৰা ব্যক্তিক আইন অনুসৰি শাস্তি বিহাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে ৰাষ্ট্ৰৰ বৃহত্তৰ স্বাৰ্থ নাইবা নিৰাপত্তাৰ বাবে প্ৰয়োজন হলে চৰকাৰে জাতি, বৰ্ণ, ধৰ্ম আদিৰ ভিত্তিত বৈষম্যমূলক আচৰণ প্ৰদৰ্শন নকৰি বাধ্যতামূলক কাম আদায় কৰিব পাৰে 

     (ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ)

     ,    2528,             .    ,      ,            .  25            ,        .   , ,    ,   ,              .    , ,         ,          '     .  26      ,    ,   ,         ,           ,  ,        .        '         .         ,         .  27                    .  28       -  ,                         (  ') .

   
    ,    29  30,        ,    ,            .  29         ,     ,        ,                  .                   ,      , , ,     . ,                    ,        50                  .

 30                            ,    ,   ,                     .   "",      ,                 50                 30.      ,                     . ,     30                          ,              .                 ,     ,  ,         .

     
                     .  ,    ,                     .        ,       .            '        .        .     , , ,    .        ,        .  -   32  .

মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ
200          .

            42   1976,                 .    ,          86   2002,                             .86  , 2002.              ,   ,    ,         .            ,      ,   ,  ,         .           . ,    ,   -,           -., ..  , . (2005),  ,    , . -35                         ,   51         .

  
       ,     - ,    ,                .   16.5     .    88   159   2005,                .    ,    .
  19901991     "   "     .. .                  .  20022003,    . 4.77  (47.7 )     ., ..  , . (2005),  ,    , . -45          ,          (  ) , 1989,      .

     1948             .      1986       .      1976            .      (   )    2001            .         .

     ,            . -                ;      ,        .73  , 1992         "           ." '         .       - ,        37  - .

                        .     (198586)              ,            1978                 .        ,                   (    ) , 1986    ' .     ,  ,                             .           ,                .

    ,     
                     .  31,    25   1971,               39()()                  14, 19  31.                  42   1976,                      .                    .   ,        ,                ,    '                 . ,                           .            ,             .             ,                 .

 আৰু চাওক
 ভাৰতৰ মৌলিক অধিকাৰ
 ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালনাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতি
 ভাৰতীয় সংবিধান
 ভাৰতীয় আইন
 ভাৰতত মানবাধিকাৰ

 টোকা 
 "ৰাষ্ট্ৰ" শব্দটি ভাৰতীয় ভূখণ্ডৰ মাজত যিকোনো চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য সংবিধানৰ দ্বাদশ অনুচ্ছেদত ৰাষ্ট্ৰ শব্দৰে বুজোৱা হৈছে (১) ভাৰত চৰকাৰ, ভাৰতীয় সংসদ; (২) ভাৰতীয় ৰাজ্যসমূহৰ চৰকাৰ আৰু বিধানসভা; (৩) পৌৰসংস্থা, পৌৰসভা, জিলা পৰিষদ, পঞ্চায়ত ইত্যাদি স্থানীয় আৰু অন্যান্য স্বশাসিত সংস্থা; (৪) ভাৰতৰ অন্তৰ্গত আৰু ভাৰত চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণাধীন অন্যান্য সংস্থা প্ৰসঙ্গত উল্লেখ্য, ইংৰাজী ভাষাত ভাৰতৰ অঙ্গৰাজ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰ উভয়েই  নামে পৰিচিত এই সম্পৰ্কে বিভ্ৰান্তি আতৰোৱাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থ  ( বৰফলা আখৰ) আৰু ৰাজ্যৰ অৰ্থে  ( সৰুফলা আখৰ) লেখাৰ নিয়ম প্ৰচলিত আছে 

 তথ্য সংগ্ৰহ 

 সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থ 

 

 

     15  1995 

    ,     "  ",               .

 

   .   ;  1978 .. 597, (1978).

 "-: 85"

 

 

 

 

 

  29              .

বাহ্যিক সংযোগ
50
ৱিকিউত্সত এই প্ৰসঙ্গত নিম্নোক্ত মৌলিক ৰচনাসমূহ আছে:
মৌলিক অধিকাৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতি আৰু মৌলিক কৰ্তব্য
 "-: 85"

শ্ৰেণী:ভাৰতৰ সংবিধান
শ্ৰেণী:ভাৰত চৰকাৰ