পঞ্চমুখ শিৱ, ১৬ শতিকা, আয়ুথায় থাইলেণ্ডৰ বেংককৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ৰ ফটো
পঞ্চমুখক (,) পঞ্চমুখী বুলিও কোৱা হৈছে হিন্দু প্ৰতীকধৰ্মিতাত () ই এক ধাৰণা, য'ত এজন দেৱতাক পাঁচটা মূৰ বা পাঁচখন মুখেৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হয় কেইবাজনো হিন্দু দেৱতাক পাঁচটা মুখেৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে; যেনে-হনুমান, শিৱ, ব্ৰহ্মা, গণেশ আৰু গায়ত্ৰী
 প্ৰতীকবাদত 
 হনুমান 
            ভাৰতৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ শিৰডীত পঞ্চমুখী হনুমান প্ৰতিমূৰ্তি
হনুমান দেৱতাক তেওঁৰ আইক'ন'গ্ৰাফীত কেতিয়াবা পাঁচমুখৰ সৈতে দেখা যায়, যাক পঞ্চমুখী হনুমান বা পঞ্চমুখ অঞ্জনেয় বুলি জনা যায় প্ৰতিটো মূৰ বিষ্ণুৰ সৈতে জড়িত এজন দেৱতাৰ, আৰু ইয়াক এটা মূল দিশৰ ফালে চিত্ৰিত কৰা হৈছে৷ হনুমান পূব দিশ, নৰসিংহ দক্ষিণ, বৰাহ উত্তৰ, গৰুড় পশ্চিম আৰু হয়গ্ৰীৱক আকাশৰ ফালে এই আইকনগ্ৰাফীক মূলসুঁতিৰ হিন্দু ধৰ্মত অস্তিত্ব বুলি গণ্য কৰা নহয় আৰু ইয়াক প্ৰধানকৈ তন্ত্ৰ পৰম্পৰাত খ্ৰীষ্টীয় ১৫ শতিকাৰ পৰাহে প্ৰদৰ্শিত কৰা হৈছে    :         , 2001,     , . 5, . 3,  269-296 পঞ্চমুখ হনুমানৰ আৰ্ৱিৰ্ভাৱৰ বৰ্ণনা হনুমত ৰহশ্যাম নামৰ তান্ত্ৰিক গ্ৰন্থত পোৱা যায় গ্ৰন্থখনৰ পঞ্চমুখহানুমত কৱচম নামৰ খণ্ডটোত এই ৰূপৰ বৰ্ণনা আছে        , -130-133  :.98941    :         , 2001,     , . 5, . 3,  269-296 

ৰামায়ণৰ আঞ্চলিক পৰম্পৰাতো এই দেৱতাৰ ৰূপ দেখা যায় এটা সংস্কৰণত ৰাম আৰু লক্ষ্মণক অহিৰাৱনে বন্দী কৰে, আৰু পাতালত এগৰাকী দেৱীৰ সমুখত বলি হিচাপে আগবঢ়োৱা হয় হনুমানে ভাতৃদ্বয়ক বন্দীত্বৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে আৰু দেৱীক বধ কৰে, আৰু নিজৰ পাঁচটা মুখ প্ৰকাশ কৰি একেলগে পাঁচগচি বন্তি নুমুৱাই অহিৰাৱনক পৰাস্ত কৰে
 শিৱ 
শিৱ দেৱতাক কেতিয়াবা তেওঁৰ পঞ্চমুখ দিশত প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হয়, আৰু প্ৰত্যেকেই নিজৰ এটা বৈশিষ্ট্যক বুজায়:

 তেওঁৰ উৰ্ধমুখী মুখখনক ঈশনাম্ বোলা হয়, আৰু ই জ্ঞান আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে ইয়াক তামৰ ৰঙেৰে চিত্ৰিত কৰা হয় 
 তেওঁৰ পূব মুখখনক তৎপুৰুষম বোলা হয়, আৰু ই স্পৰ্শ আৰু ক্ৰিয়াৰ অংগক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে ইয়াক হালধীয়া ৰঙেৰে চিত্ৰিত কৰা হয় 
 তেওঁৰ পশ্চিম মুখখনক বামদেৱ বুলি কোৱা হয়, আৰু ই অহংকাৰ আৰু অগ্নিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে ইয়াক ৰঙা ৰঙেৰে চিত্ৰিত কৰা হয়৷ 
 তেওঁৰ দক্ষিণৰ মুখখনক অঘোৰাম বোলা হয়, আৰু ই বুদ্ধি আৰু ধৰ্ম্মক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে ইয়াক নীলা ৰঙেৰে চিত্ৰিত কৰা হয়৷ 
 তেওঁৰ উত্তৰ মুখখনক সদ্যোজাতম বোলা হয়, আৰু ই মন আৰু সোম নামৰ পদাৰ্থক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে ইয়াক বগা ৰঙেৰে চিত্ৰিত কৰা হয়
 ব্ৰহ্মা 
ব্ৰহ্মা দেৱতাক চাৰিটা মূৰেৰে চিত্ৰিত কৰা হয় যদিও হিন্দু সাহিত্যত এসময়ত তেওঁৰ পাঁচটা মূৰ আছিল বুলি প্ৰায়ে কোৱা হয় এটা কিংবদন্তি অনুসৰি ব্ৰহ্মাই সৰস্বতী, সাবিত্ৰী বা গায়ত্ৰীৰ নামেৰে এগৰাকী দেৱী সৃষ্টি কৰাৰ পিছত দেৱীৰ প্ৰতি তেওঁৰ প্ৰতি মোহ বাঢ়ি আহিছিল, যদিওবা ঋষিসকলে তেওঁৰ আধ্যাত্মিক কন্যা বুলি প্ৰতিবাদ কৰিছিল  দেৱীয়ে নিজৰ সৃষ্টিকৰ্তাক প্ৰদক্ষিণ কৰি শ্ৰদ্ধা জনাইছিল বুলি কোৱা হয় নিজকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰি তেওঁৰ প্ৰতি দৃষ্টি ৰখাই প্ৰচেষ্টাত ব্ৰহ্মাই তেওঁৰ প্ৰধান মূৰৰ কাষত তিনিটা মূৰ আৰু মূৰৰ ওপৰত অন্য এটা মূৰ প্ৰকাশ কৰিলে ইয়াৰ ফলত তেওঁৰ সকলো যোগ্যতা ক্লান্ত হৈ পৰিল আন এটা কিংবদন্তিত ব্ৰহ্মাই শিৱৰ ওপৰত নিজৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰকাশ কৰিছিল৷ তেওঁৰ পঞ্চম মূৰটোৱে শিৱৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও অত্যুগ্ৰ মন্তব্য কৰিছিল শিৱই ইয়াৰ উত্তৰত নিজৰ পঞ্চমুখী ৰূপ প্ৰকাশ কৰি ব্ৰহ্মাৰ পঞ্চম মূৰটো নখেৰে কাটি পেলালে বা ভৈৰৱৰ জৰিয়তে সেই কাম কৰিবলৈ আদেশ দিলে
 গণেশ 
গণেশ দেৱতাক তেওঁৰ আইকন'গ্ৰাফীত কেতিয়াবা পাঁচটা মুখেৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হয়, যাক হেৰম্ব বা পঞ্চমুখ গণেশ বুলি কোৱা হয় দেৱতাৰ প্ৰতিটো মূৰে পাঁচ কোষক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি কোৱা হয়৷ সেয়া হৈছে অন্নময়, প্ৰাণময়, মনোময়, বিজ্ঞানময়, আৰু আনন্দময়
 গায়ত্ৰী 
গায়ত্ৰী মন্ত্ৰৰ ব্যক্তিত্ব গায়ত্ৰী দেৱীক তেওঁৰ প্ৰতিমূৰ্তিত পাঁচটা মুখৰ অধিকাৰী বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে তেওঁৰ চাৰিটা মূৰত চাৰিখন বেদৰ চিত্ৰণ কৰা বুলি কোৱা হৈছে, আনহাতে পঞ্চম মূৰটোৱে চূড়ান্ত বাস্তৱতাক বুজায়
 মন্দিৰ 
 পঞ্চমুখী হনুমান মন্দিৰ, বসতীয়াৱালা 
হাৰিয়ানাৰ বিলাসপুৰৰ ওচৰৰ যমুনানগৰ জিলাত বসতীয়াৱালাৰ পঞ্চমুখী হনুমান মন্দিৰ অৱস্থিত-       ,  , 18  2019.
 কৰাচীৰ পঞ্চমুখী হনুমান মন্দিৰ 
পাকিস্তানৰ সিন্ধ প্ৰদেশৰ কৰাচীত এটা পঞ্চমুখী হনুমান মন্দিৰ অৱস্থিত  মন্দিৰটো ১৫০০ বছৰ পুৰণি মন্দিৰ বুলি দাবী কৰা হয়
 ছবি-ভঁৰাল 

 তথ্যসূত্ৰ 

শ্ৰেণী:হিন্দু দেৱতা
শ্ৰেণী:দেৱ-দেৱী
শ্ৰেণী:হিন্দুধৰ্মৰ দেৱ দেৱী